Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Permbledhje nga : E drejta-romake

Permbledhje nga e Drejta romake nga libri dr.Ivo Puhan

  • Login to see the comments

Permbledhje nga : E drejta-romake

  1. 1. E drejta romake Permbledhje : ERVINA KRASNIQI Hyrje Programi dhe qëllimet e mësimit të së drejtës romake  Në kuptimin e gjerë apo gjenerik , termi e drejta romake përfshin tri disiplina shkencore që ndryshojnë mjaft : a) institucionet e të drejtës romake ose shkencën që gjurmon thelbin e institucioneve juridike të së drejtës private në kohën e ekzistimit të Romës b) historinë e së drejtës romake ose shkencës që studion evoluimin I institucioneve juridike romake kryesisht në lëminë e organizimit të aparatit shtetëror dhe burimeve të drejtësisë c) pandektet ( libër që përpunon në hollësi ndonjë materie ) ose shkencën që gjurmon të ashtuquajturën e drejtë romake e recipuar apo të drejtën romake që ishte marrë si rend pozitiv juridik në kohën e lindjes së rendit ekonomik-shoqëror borgjez.  ( Institutiones në gjuhën latine dmth manual I vogël , ose libër për fillestarë, vepër nga e cila merren “prima legum cunabula “ mësimet e para juridike .  Programi I të drejtës romake përfshin kryesisht tërë materien që juristët e quanin jus publicum dhe jus privatum. Në veprat e juristëve romakë , jus publicum apo e drejtë publike quhej përmbledhja e rregullave juridike të cilat “ad statum rei rromanae spectant “ – I përkisnin pozitës juridike të shtetit romak . Jus publicum përfshinte rregullat e rregullimit shtetëror të burimeve të drejtësisë , të veprimit të organeve shtetërore , të financave shtetërore apo publike , të organizimit të ushtrisë etj .  Ius privatum apo e drejta private quheshin ato rregulla juridike që shërbenin për rregullimin e marrëdhënieve midis personave të koordinuar fizikë apo juridikë . Privatum ius est quod ad singulorum utilitatem pertinet – e drejtë private është ajoqë I përket dobisë së individëve .  E drejta private ndahej në tri pjesë : “Omne autem jus quo utimur vel ad personas pertinet , vel ad res vel ad actiones” – e tërë drejtësia që e përdorim ne ka të bëjë ose me persona ose me sende ose me padi . 1. Jus quod ad personas pertinet : përfshinte rregullat juridike me të cilat rregulloheshin të ashtuquajturat të drejta personale dhe marrëdhënjet personale midis banorëve të shtetit romak. Në këto norma bënin pjesë : rregullat e zotësisë juridike dhe vepruese të qytetarëve , të zotësisë juridike dhe të veprimit të personave të lirë që nuk ishin qytetarë të shtetit romak , e autorizimeve të patronëve mbi skllevërit , e pushtetit të burrit ndaj gruas , e pushtetit të atit ndaj fëmijëve , e pushtetit të tutorit dhe kujdestarit ndaj personave pa zotësi veprimi . 2. Jus quod ad res pertinet : përfshinte rregullat e marrëdhënieve pronësore, midis personave që dilnin si titullarë të autorizimeve pronësore si psh : rregullat e pronës , të posedimit , të të drejtave reale mbi sendet e huaja , të detyrimeve apo të trashëgimit . 3. Jus quod ad actiones pertinet : përfshinte rregullat juridike me të cilat rregullohej mbrojtja e të drejtave subjektive të karakterit personal dhe pronësor psh : rregullat e ushtrimit të procedurës gjyqësore , të llojeve të padive , të kundërshtimeve të lejuara e të tjera .  Juristët e lashtë romakë e përcaktonin shtetin si “res publica “ – si organizatë që ekziston për mbrojtjen e interesave të përgjithshme të të gjithë banorëve , kurse drejtësinë “ ars boni
  2. 2. aequi “ si mjeshtëri të së mirës dhe të së drejtës apo bile edhe si postulat të moralit : tria praecepta juris sunt : honeste videre, alterum non laedere , suum cuique tribuere – drejtësia ka tri urdhëra : të jetosh me nderë , të mos I bësh dëm tjetrit , secili të marrë atë që I takon .  Summa injuria – instrumente të dhunës dhe padrejtësisë klasore. Burimet e historisë së shtetit romak dhe të së drejtës romake  Si material themelor të burimit dalinlegjendat dhe gojëdhënat popullore të ruajturadhe të riprodukuara në veprat e historianëve të mëvonshëm . Përpos këtij materialiqë nuk konsiderohet si material burimor me vlerë të dorës së parë , rëndësi të madhe kanë ehe kërkimet filologjike dhe studimet semasiologjike .  Për periodëne fundit në zhvillimin e shtetit romakdhe të së drejtës romake, materiali burimor është më I ploti . Kjo ishte koha e punës ligjdhënëse e perandorit Justiniannë të ashtuquajturit Corpus juris civilis . Sistemi I mësimit të së drejtës romake  Në studimin e lëndëve historike , ndër të cilat bën pjesë e drejta romake , zakonisht përdoret sistemi kronologjik ose sinkronik I mësimit ( expositio).  Krijimi I pronës private dhe shenjat e para të luftës klasore ishin dy fakte që kushtëzuan krijimin e shtetit dhe njëherazi qenë edhe pikënisje për të kaluar në rregullimin e marrëdhënieve shoqërore jo me zakone – po me norma juridike . Këtu fillon shteti I lashtë romak dhe e drejta e lashtë romake ( ius civile e lashtë).  Në vend të kushtëzimit themelor midis plebejasve dhe patricëve lindi kundërshtimi I ri themelor midis skllavopronarëve dhe skllevërve . Dukuritë e reja sollën shndërrimin e shtetit të lashtë patriciano – plebejas në maqineri shtetërore të skllavopronarëve dhe nënshtrimin e jus civile të lashtë para sistemit të së drejtës pretoriane , gjegjësisht honorare dhe klasike .  Sistemet e reja juridike që janë konsideruar vetëm teorikisht si e drejtë e rendit të dytë , në praktikë bëheshin gjithnjë më të rëndësishme dhe me normat e tyre të nxjerra vetëm pjesërisht nga rezervuari I juris civilis dhe pjesërisht nga ndjenjat e drejtësisë dhe dispozitat e juris gentium , ishin një periodë kalimtare kah e drejta e re unike romake .  Pra në historinë e kësaj periode duhet filluar me shfaqjen e skllavërisë klasike apo me shfaqjen e latifundeve në jetën ekonomike , me shfaqjen e nobilitetit dhe lumpen-proletariatit në jetën ekonomike , me fillimin e krijimit të oligarkisë së senatit në rregullimin shtetëror dhe me futjen e magjistraturës së pretorit peregrin në lëmin e drejtësisë.  Pika e fundit e periodës së dytë : në këtë periodë të ekzistimit të shtetit romak akti më karakteristik juridik ishte Edikti I Karakales I vitit 212 të epokës së re me të cilin të gjithë banorët e lirë të Perandorisë romake me përjashtim të dediticëve , morën statusin e qytetarit romak .  Si periodë e tretë në historinë e shtetit dhe të së drejtës romake duhet theksuar periodën e shtetit të ri burokratik dhe rendit të ri unik juridik për të gjithë banorët e shtetit romak .  Në bazë të efekteve të paraqitura mund të përfundojmë se periodizimi në studimin e historisë së shtetit romak dhe historisë së të drejtës romake , duhet të jetë ky :
  3. 3. I. Perioda e parë : perioda e shtetit të lashtë romak patriciano plebejas dhe e jus civile të lashtë romake ( prej fillimit të krijimit të shtetit romak gjer me futjen e magjistraturës së pretorit peregrin – prej vitit 754- 242 p,e së re . II. Perida e dytë : perioda e shtetit klasik skllavopronar dhe e të drejtës romake honorare dhe klasike ( prej futjes së magjistraturës së pretorit peregrin gjer te Edikti I Karakales – prej vitit 242 të epokës së vjetër – 212 të epokës së re ). III. Perioda e tretë : perioda e shtetit centralist – burokratik dhe apsolut dhe e të drejtës unike perandorake romake apo të drejtës postklasike , prej vitit 212 -476 apo 565 p,e së re . Marrëdhëniet ekonomiko – shoqërore , rregullimi politik dhe burimet e drejtësisë në Romën e Lashtë ( perioda e parë ) Krijimi I qytetit të Romës ( Italia në kohëne themelimit të qytetit të Romës )  Para themelimit të qytetit të Romës , sipas traditës në shek 8-të të epokës së vjetër në Itali kishte kaluar koha e bakrit ( kultura terramare) dhe u shfaq koha e hekurit (kultura villanova) – perioda më e lartë barbare.  Hulumtimet mbi prejardhjen e banorëve të Italisë së kohës së hekurit , tregojnë se pjesën më të madhe të banorëve të Italisë qendrore e përbënin fiset indoevropiane që quheshin italikë. Ndër italikët dalloheshin sabinët , samnikët , picenët , umbrijët dhe latinët . Në të njëjtën kohë jetonin grupe ilirësh –japigët dhe venetët dhe galët .  Ndikim të madh në ngritjen e nivelit kultural dhe ekonomik të banorëve të Italisë bënë etrurët , të cilëve u shkoi për dore të krijojnë shtetin e fuqishëm skllavopronar. Themelimi I qytetit të Romës  Si vit të themelimit të Romës Varoni përmend vitin 753 ndërsa disa shkrimtarë në vitin 754 të epokës së vjetër. Banorët përveq që merreshin me blegtori merreshin edhe me bujqësi , përparimi në jetën ekonomike lindi nevojën e rregullimit edhe të marrëdhënieve ndërfisnore. Ky qe shkaku që u krijua lidhja e parë ndërfisnore midis banorëve të Pakatinit dhe Eskulinit e quajtur septimontium. Zhdukja e marrëdhënieve kolektive në prodhim dhe lindja e pronës private  Në kohën e themelimit të qytetit të Romës tani më ishte bërë ndarja e parë e madhe shoqërore e punës – ndarja e punës – ndarja e bujqësisë nga blegtoria. Në shek e parë të ekzistimit të septimontiumit dhe qytetit të fortifikuar u bë ndarja e dytë – ndarja e zejeve dhe punës bujqësore si dhe ndarja e tretë shoqërore e punës- ndarja e tregtarëve si shtresë e vecantë e njerëzve të cilët nuk merrnin pjesë në prodhimin e drejtpërdrejtë të vlerave , por dilnin si ndërmjetësuses në qarkullimin e prodhimeve .  Gjatë nundineve romake përveq prodhimeve të blegtorëve , bujqëve dhe zejtarëve romakë shiteshin edhe prodhime të importuara nga vendet fqinje e bile edhe nga ato tejdetare . ( nundinae – ishin ditët solemne për akte religjioze de skëmbimin e mallit . Binin cdo të nëntën ditë .
  4. 4.  Kur veglat më të përsosura , vecanërisht për prodhimtarinë bujqësore dhe të ushtruarit e zejtarisë , të importuara nga Greqia dhe Etruria mundësuan që grupet e vogla të anëtarëve të gjensit të ndahen si grupe të vecanta të prodhuesve , pushoi prodhimtaria e përgjithshme dhe bashkë me të edhe ndarja e përgjithshme e gjërave të prodhuara . Që atëherë toka dhe mjetet tjera të gjensit ju dorëzuan për qeverisje disa grupeve të gjentilëve të cilët përbënin të ashtuquajturin – consortium.  Vetëm kur toka e gjensit pushoi të ndahej cdo 5 vjet dhe kur përherë u dorëzohej në qeverisje disa konsorciumeve , konsorciumet ose grupet edhe më të ngushta të të afërmve të gjakut, të quajtura familia – pecuniaque , u vendosën si pronarë gruporë ose privatë të pasurive të mëparshme të gjensit . Rregullimi gjentil I Romës më të lashtë  Në terrenin e Romës jetonin 300 gjense ose klane . Cdo gjens përbënte bashkësinë ekonomike të mbyllur , egzogane dhe natyrale të pasardhësve të ndonjë heroi legjendar ( heros eponimos ) dhe personave të tjerë të cilët me anë të adrogimit ose adpotimit ishin pranuar anëtarë të gjensit. Në krye të gjensit qëndronte kryeplaku ( pater gentis ) .  Kryeplaku I gjensit duke u këshilluar me gjentilët tjerë meshkuj , drejtonte punët e gjensit , gjykonte në rast konflikti midis anëtarëve dhe bënte aktet religjioze ( sacra gentilica ) .  Si shkallë më e ulët e bashkimit të gjenseve doli kuria ose vëllazëria .Atë e përbënin disa gjense me lidhje gjaku që jetonin si fqinjë të drejtpërdrejtë. Cdo kuri ishte një lidhje prej 10 gjensesh. Detyrat e kurisë ishin që të organizonte mbrojtjen e përbashkët të gjenseve , të anëtarëve të kurisë si dhe të zgjidhte konfliktet që shpërthenin midis gjenseve të të njejtës kuri me rastin e zaptimit të tokës dhe konflikteve reciproke të gjentilëve.  Në krye të kurisë gjendej asamblea e të gjithë gjentilëve meshkuj madhorë, Asamblea zgjidhte kryeplakun ( curio ) I cili komandonte ushtrinë e kurisë , gjykonte në rast nevoje dhe bënte aktet religjoize me ndihmën e klerikut të quajtur flamen curialis .  Si shkallë më e lartë e bashkimit të gjenseve ishte tribusi apo fisi . Cdo fis apo tribus përbëhej prej 10 kurish , gjegjësisht prej 100 gjensesh . Në terrenin e Romës ishin gjithsej 3 tribuse . Lidhja e tre tribusëve në krye të së cilës ishte reksi si udhëheqës ushtarak madhor , klerik suprem , organ kryesor ekzekutiv dhe gjyqtar suprem, pastaj senati si grup I kryepleqve të të gjitha gjenseve dhe asamblea e të gjithë gjentilëve , të organizuar në kuri (komicia kuriate ) përbënte populus romanus . Rënja e rregullimit gjentil  Shpartallimi I gjensit dhe shfaqja e bashkësive familjare : Kur veglat e prodhimit u zhvilluan gjernë atë masë sa bënë të mundur ekzistimin e grupeve më të vogla të prodhuesve , në vend të gjensit si njësi themelore prodhuese u shfaqën konsorciumet dhe familjet agnate nën pushtetin e pater familjasit .  Në konsorcium ruhej akoma parimi I barbarisë së anëtarëve të rritur meshkuj , ndërsa në familjen agnate nën pushtetin e pater familiasit vetëm kryetari I familjes ishte personi I cili gëzonte të gjitha të drejtat . Të gjithë anëtarët tjerë të lirë të familjes , pavarësisht nga seksi dhe mosha ishin alieni juris – sende të kryetarit të familjes .
  5. 5.  Në raste të jashtëzakonshme e sidomos në momentin e vdekjes së kryetarit të familjes ngjallej përsëri idea e solidaritetit sepse atëherë sipas dispozitave të së drejtës romake gjërat familjare ndaheshin sipas parimeve sikur personat alieni juris “quodam modo “ të kishin qenë pronarë të pasurisë edhe për të gjallë të kryetarit të familjes .  Patronët dhe klientët : Në bazë të ndryshimit per nga pasuria , anëtarët e të njejtit gjens u ndanë në grupin e protektorëve ose patronëve dhe në grupin e të përkrahurëve apo klientëve . Patronët ishin më të nderuar dhe më të pasur ndërsa klientët ishin pa prestigj dhe të varfër .  Patricët dhe plebejasit : Problemi I prejardhjes së plebejasve është një ndër problemet e diskutuara më shumë nga lëma e historisë së hershme romake . Hipotezat e shumta për këtë cështje mund të përmblidhen në tri gurpe : sipas grupit të parë – patricët ishin banorët më të lashtë të Romës, ndërsa plebejasit masë e të ardhurve , pjestarët e fiseve të pushtuara . Sipas grupit të dytë të hipotezave banorët më të lashtë të Romës ishin plebejasit,ndërsa patricët pushtues qoftë sabinë qoftë etrurë. Sipas grupit të tretë edhe patricët edhe plebejasit kishin një prejardhje të njejtë etnike ndërsa dallimi I pozitës juridike kushtëohej me diferencimin ekonomik .  Skllavëria : Menjëherë pasi fuqia punëtore e njeriut u bë aq produktive sa që përvec shpenzimeve për sigurimin e jetës së vetë prodhuesit filloi të japë edhe mbivlerë pune u ndërpre zakoni I vrasjes së robërve të luftës. Krijimi I shtetit romak  Koha kur u bënë të shpeshta kundërshtimet klasore që sollën shkatrrimin e organizatës klanoro-fisnore romake njihet si periodë mbretërore e demokracisë ushtarake. Organet e pushtetit në periodënmbretërore apo të demokracisë ushtarake  Komicionet kuriate : ishin njëri ndër institucionet më të lashta të rregullimit shtetëror klanoro-fisnor . Të drejtë vote në komicionet kuriate kishte cdo kuri . Komicionet I mblidhte rexi ose mbret . Asambletë mblidheshin për të zgjedhur mbretin dhe që me ligj të vecantë ( lex curiata de imperio ) ti jepnin invesiturën e kandidatit të zgjedhur që të vendoste për luftë dhe pqë paqe dhe që të gjykonte për dënimet më të rënda në të holla dhe për vdekje të shqiptuara qytetarëve romakë .  Senati : anëtarët e senatit ishin kryepleqtë e gjenseve . Ky organ ishte I detyruar ta këshillonte rexin kur kryente detyrat themelore , ti ratifikonte vendimet e asambleve të cilat vetëm pas ratifikimit në senat mernin fuqinë obligative për tërë popullin romak ( patrum auotoritas ) si dhe në rast kur froni ishte vakant , të organizonte administratën në bashkësinë romake dhe ta përgadite zgjedhjen e reksit të ri . Koha kur froni ishte vakant quhej interregnum , ndërsa senatorët të cilët në turnuse prej 5 ditësh kryenin detyrën e mbretit quheshin interreges .  Rexi ose mbreti : ishte udhëheqës I zgjedhur por I përjetshëm I lidhjes ndërfisnore. Ushtronte detyrat e udhëheqësit madhor ushtarak , klerikut suprem , gjyqtarit suprem dhe shefit të tërë bashkësisë . Shenjat e jashtme të pushtetit të reksit ishin sella curulis ose selia e vecantë të cilën rexi e përdorte kur kryente aktet e pushtetit ,pastaj rrobat solemne dhe sulta e liktorëve gjegjësisht prej 12 njerëzish të cilët të armatosur me kamxhik dhe me sëpata e shoqëronin reksin dhe I ndihmonin të ushtronte detyrën duke përdorur masa dhune .
  6. 6. Komicionet centurione  Dëshira që në rradhët ushtarake të futej edhe ajo popullsi që nuk I takonte organizatës gjentile po që në Romë ishte shumëzuar mjaft – plebejasit lindi nevojën e riorganizimit të sistemit të rekrutimit të ushtrisë romake . Reforma e sistemit ushtarak romak lidhet me mbretin Ser Tuli . Ky mbret vendosi që të gjithë qytetarët që dispononin mjete të mjaftueshme ti angazhonte si ushtarë të armatimit më të rëndë . ( … ) I tërë populli tjetër I cili nuk I plotësonte kushtet për shërbim në ndonjërin centurion ndihmës I përkiste një grupi të vetëm një centurioni proletarësh të cilët nuk ishin të obligueshëm të bënin shërbimin ushtarak .  Mbledhjet e popullit të armatosur romak u bënë comitiatus maximus –asamble kryesore të romakëve nga fundi I periodës së demokracisë ushtarake dhe në fillim të Republikës romake. Rënja e demokracisë ushtarake  Për shkak të ngjarjeve në Etruri e patricëve dhe të plebejasve të bashkuar u shkoi për dore që ta përzinin mbretin etrur dhe në krye të shtetit romak të sillnin dy pretore ose konsuj të zgjedhur në komicionet centurione . Largimi I mbretit të fundit do të thotë shkatërrim definitiv I rregullimit të mëparshëm klanoro fisnor . Luftërat e brendshme dhe marrëdhëniet e jashtme në kohën e republikës së hershme  Lufta për të drejtat ekonomike : vitet e para pas përzënjes së mbretërve etrurë në Romë ra uria . Masat plebejase u bënë viktimë sidomos e fajdexhinjve patricë. Masat plebejase që qenë futur në borxhe u ngrenë në kryengritje dhe u kërcënuan me secione , nëse problemi I borxheve nuk do të zgjidhej me abrogimin apo ndryshimin e dispozitave mbi ekzekutimin personal me rastin e lidhjes së punëve kreditore ( neksum ) dhe nëse edhe më tutje do të jenë të përjashtuara nga posedimi I tokës .  Synimi I plebejasve që të kenë tokë u realizua gradualisht me ndarjen e ager publicuesit në territoret e pushtuara dhe me themelimin e kolonive të qytetarëve romakë . ( Cdo qytetari romak I jepej nga 7 jugerë tokë ) .  Plebejasit e mbytur në borxh fituan të drejtën të lirohennga skllavëria debitore me paraqitjen e tyre në legjionet romake dhe duke marrë pjesënë luftërat pushtuese të Romës . Këto konsecione nxorrën definitivisht edhe lex Potelia sipas të cilit u hoq neksumi si kontratë që shpiente në ekzekutim personal apo të kryerit e detyrimeve me anë të dhunës ndaj personit të debitorit .  Lufta për të drejtat politike : pas secionit të parë kur plebejasit dalin si forcë e organizuar politike , patricët u detyruan që organeve politike të plebejasve t`ua njohin disa të drejta dhe kështu t`I inkuadrojnë në punën e aparatit shtetëror .  Sipas lex Canuelia plebejasit u barazuan plotësisht me patricët në të drejtat pronësore dhe familjare sepse përveq jus comercil që kishin më parë fituan edhe jus conubi të drejtën që të lidhin martesë të rregullt romake jo vetëm mes tyre por edhe me patricët. Ata fituan edhe luftën për pjesëmarrje në senat dhe magjistratura.  Pas suksesit të plebejasëve në luftë me patricët për të drejta ekonomike qytetare dhe politike si fuqi sundueese shoqërore doli grupi I familjeve të dalluara patriciane dhe plebejase të
  7. 7. cilave u shkoi për dore që për vete të siguronin pjesën më të madhe të pasurisë ekonomike , të fituar nga latifundet e formuara si dhe monopolin mbi shërbimet shtetërore . Të gjitha këto familje sidomos në periodën e dytë ishin të njohura si familje aristokrate patriciono – plebejase ose nobile . Luftërat pushtuese dhe kategoritë e rejatë banorëve  Latinët : pasi I përzunë etrurët , romakëve u shkoi për dore që pas luftërave të ashpra me latinët , të lidhnin aleancë të përhershme ( Foedus aeternum ) . Në bazë të kësaj aleance latinët fituan të drejtën të ruajnë autonominë , krahas me detyrimin që në luftëra të marrin pjesë në njësitë ndihmëse ushtarake që quheshin “nomen latinum “ . Statusin e qytetarit romak e fitonin me një transferim të thjeshtë në Romë me një detyrim që në komunën e lindjes të lënë bile një djalë . Që atëherë shumë komuna latine iu bashkuan definitivisht Romës të tjerat ruajtën të drejtat e mëparëshme ( Latini prisci ) . Pjestarët e komunave me të drejta më të vogla u quajtën latini novi . Në cështjet e politikës së jashtme dhe të ushtrisë edhe latini peisci edhe latini novi vareshin plotësisht nga Roma .  Peregrinët : Banorët e lirë të krahinave të pushtuara dhe të atyre që ju bashkuan Romës me të drejtë autonomie quheshin peregrinë . Peregrinët të pushtuar me forcë ishin deditici dhe nuk kishin të drejtë vetëqeverisjeje . Për ta vlenin ekskluzivisht leges datae që I aprovonin komandantët e ushtrisë romake . Peregrinët që hyjnë në kuadrin e shtetit romak në bazë të traktatit ( foedus iniquum ) ruajtën të drejtat autonome dhe mund të gëzonin rendin e tyre juridik por nuk kishin të drejta të merrnin dhe me punët juridike romake ( nuk kishin jus commercil ) . Edhe peregrinët e parë edhe ata të dytë ishin të detyruar të ndihmonin financiarisht dhe ushtarakisht orvatjet e Romës . Cetat e armatosura të peregrinëve italikë quheshin socili italici . Rregullimi shtetëror në kohëne republikës së hershme Asambletë popullore dhe senati  Asambletë popullore ndaheshin në asamble të mbetura prej kohës së demokracisë ushtarake dhe asamble të krijuara për shkak të raporteve të reja në shoqërinë romake .  Prej kohës së demokracisë ushtarake ngelën reliktet e komicioneve kuriato si dhe komicionet centurione të paprekura , po për shkak të zgjerimit territorial të Romës dhe njësive të reja territoriale u formuan komicionet tribuciane .  Asambletë e plebejasve quheshin concilia plebis e meqë edhe ato mblidheshin nëpër tribuse morën shenjën “tributa “. Që atëherë komicione quheshin asambletë e patricëve dhe të plebejasve që sipas dispozitave mbi rregullimin shtetëror kishin funksione të caktuara ligjdhënëse , administrative dhe gjyqësore ndërsa emri concilia u ruajt ekskluzivisht për mbledhjet formale të plebejasve. Mbledhjet joformale të qytetarëve ,përkundrejt komicioneve dhe koncileve si organe shtetërore quheshin contiones .  Komicionet kuriate : si relikt I rregullimit klanoro-fisnor , me përjashtim të aprovimit lex curiata de imperio formale të magjistratit më të lartë , nuk vendosnin për cështjet publike . Të tridhjetë kuriet e mëparshme që përfaqësoheshin prej tridhjetë liktorëve – mblidheshin
  8. 8. simbolikisht për të marrëpjesë në aktete adrogimit , detestatio sacrorum dhe në përpilimin e testamentit .  Komicionet centurione :komicionet centurione u ruajtën si “comititatus maximus” të popullit romak . Të drejtë që ti konvokonin komisionet centurione kishin magjistratët më të lartë romakë , të quajtur cum imperio. Komicionet centurione konokoheshin tri javë para mbledhjes, gjatë kësaj kohe në contiones duhej të shqyrtohej rendi I ditës së asambleve . Pikërisht në ditën e mbledhjes , magjistrati kryesues duhej patjetër ti dërgonte rojet në Janikull dhe të merrte suspisia gjegjësisht të kuptonte vullnetin e perëndive . Puna në asamble fillonte me invokacion solemn : Quod bonum felix faustum fortunatumque sit , imperio , qua convenit ad comitia centuriata . Vendimet e komicioneve centurione u nënshtroheshin ratifikimit të senatit ( patrum auctoritas ) gjersa sipas lex Pubilia Philonis autorizimi I senatit nuk u bë e drejtë e aprovimit të rendit të ditës nëpër asamble.  Komicionet tribuciane : ekzistonin katër tribuse të qytetit dhe 31 të fshatrave. Meqë tribusi ishte një njësi territoriale për rekrutimin më të lehtë të ushtrisë dhe për mbledhjen më të lehtë të tatimeve cdo qytetar romak duhej patjetër të qe I regjistruar në njërin prej tribuseve . Në fillim cdo qytetar ishte I regjistruar në tribusin ku gjendej domicili I tij apo vendbanimi I tij I përhershëm . Më vonë mbizotëroi parimi që qytetarët e patokë pavarsisht prej cështjes së domicilit duhej të regjistroheshin në njërin prej tribuseve të qytetit ndërsa qytetarët bujq në atë tribus ku gjendeshin tokat e tyre . Komicionet tribusiane I konvokonin magjistratët të cilët kishin jus agendi cum populo që do të thotë magjistratët me imperium si dhe magjistratët pa imperium . Komicionet tribusiane ishin kompetente të vendosnin për të gjitha cështjet që I paraqitnin magjistratët , para tyre me përjashtim të cështjeve , zgjidhja e të cilave ishte e rezervuar për komicionet centuriane . Këto asamble zakonisht mblidheshin për të vendosur mbi propozimet e ligjeve pretoriane për të zgjedhur magjistratët cum protestate dhe definitivishtpër të vendosur për mulcta suprema apo mbi shqiptimin e dënimit më të rëndë në të holla prej 3.020 asë kundër qytetarëve romakë në juridiksionin e magjistratëve . .( Votimi në komicionet tribusiane bëhej njëkohësisht . Cdo anëtar I tribusit deklaronte se a voton për propozimin e magjistratit (uti rogas ) apo për mbajtjen e gjendjes së gjertanishme ( antiquo) gjejgësisht se a voton për aktgjykim ( condemno ) apo për lirim ( absolvo).  Concilia plebis tributa : Organi politik I plebejasve concilia plebis – u bë organ shtetëror kur fituan të drejtën të nxjerrin rregulla të detyrueshme për plebejasit dhe për të zgjedhur të ashtuquajturit magjistratët plebejas ( tribunët dhe edilët plebejas ) . Vendimet e concilia plebis të quajtura plebiscita ishin të detyrueshme vetëm për plebejasgjersa sipas lex Hotenxia nuk u vendos që ti respektonte tërë populli romak – edhe patricët edhe plebejasit . Senati në kohën e Republikës së hershme
  9. 9.  Në kohën e Republikës së hershme senati ishte organ shtetëror I përbërë prej 300 pjesëtarësh më me autoritet të rendit shoqëror patricia . Që të ishe formalisht anëtar I senatit , kërkohej që magjistratët e mëparshëm të ishin të regjistruar në listën e senatorëve . Regjistrimin në listën e senatorëve pas ligjit të Ovinit e kryenin censorët .  Anëtarët e senatit të regjistruar në listën e senatorëve , nëse para se të hynin në senat kishin kryer njërën nga magjistraturat ndaheshin në senatorë të rangut të konsullit , të pretorit , të censorit dhe të edilit , ndërsa të gjithë senatorët e tjerë ishin senatores pedari . ( senatori pedari ishin anëtarët e senatit të cilët nuk kishin të drejtë të përdornin selinë kurule dhe të cilët nuk kishin të drejtë të merrnin fjalën në debatet e senatit ).  Senatori më I vjetër në rang quhej princepcs senatus .Të drejtë për të konvokuar senatin kishin magjistratët cum imperie . Senatorët ishin të detyruar të vinin në mbledhje që zakonisht mbaheshin në ndonjë tempull .  Vendimet e senatit ndaheshin në ;senatus consulta dhe senatus auctoritas . Senatus consulta ose (mendimet e senatit ) nuk kishin fuqi të detyrueshme – ato ishin rekomandime që magjistratët nuk ishin të detyruar ti pranonin dhe kundër të cilave mund të përdorej intercesio e tribunëve .  Senatus auctoritas ishin vendimet me të cilat senati vërtetonte ligjet dhe aktet tjera të asambleve . Këto vendime kishin efekt afirmativ ose efekt kasator ( kasatoria paditesi ) ,  Ligjet e aprovuara në komicione si dhe disa akte të tjera nuk fitonin fuqinë e detyrueshme nëse senati nuk e kishte aprovuar projektin ligjdhënës ose nëse nuk ishte pajtuar me tekstin tani më të votuar ligjor – ea lege non videri populum teneri .  Në raportet e brendshme të Romës senati paraqitej si organ që jepte udhëzimee për punën e magjistratëve sidomos në cështjet e religjionit , moralit , financave publike , objekteve publike , rregulimit shtetëror , zgjedhjes së magjistratëve dhe sigurimit publik. Në rastet e rrezikut të drejtpërdrejtë për shtetin romak senati merte përsipër edhe përgjegjësinë e plotë për ruajtjen e rendit publik me anë të senatus consultum ultimum :videant magistratus ne quid res publica detrimenti capiat – le të interesohen magjistratët që republika të mos pësojë dëm – shpallte gjendjen e jashtëzakonshme në mënyrë që të asgjësoheshin të gjitha orvatjet për ndërrimin e rendit sundues . Magjistraturat në kohëne republikës së hershme  Pas revolucionit të vitit 510 romakët zgjodhën dy pretorë ose konsuj si administratë supreme të shtetit , pris madhorë ushtarakë dhe gjyqtarë supremë . Më vonë u bë e domosdoshme që përpos dy konsujve të ketë edhe organe të tjera shoqërore të cilave u besohej ushtrimi I kohëpaskohshëm I sektorëve të ndarë të punëve shtetërore .  Sektorët konstantë të punëve shtetërore që duhej ti kryenin personat e vecantë , prej atëherë quhen magjistratura , ndërsa personat e autorizuar që duhej të kryenin punët e magjistraturave pa pagesë quheshin magjistratë ose honores .  Prandaj magjistratët ishin të gjithë personat të cilët me zgjedhje në asamble osenë ndonjë mënyrë tjetër të rregullt , merrnin autorizime që në një periodë të caktuar saktë , qoftë personalisht qoftë së bashku me të tjerët ti kryenin pa pagesë punët shtetërore të magjistraturës së caktuar nën kërcënim të përgjegjësisë politike , civile dhe penale .
  10. 10. Ndarja e magjistraturave dhe e magjistratëve romakë  Edhe pse magjistraturat ishin sistem I përhershëm I ushtrimit të punëve shtetërore , titullarët e magjistraturave ose magjistratët ishin funksionarë të përkohshëm shtetëror . Pushteti I magjistratëve kufizohej me perioda të shkurtëra dhe të përcaktuara saktë që më parë dhe që nuk ishin më të gjata se një vit e gjysmë .  Pushteti I cdo magjistrati ishte I kufizuar me të ashtuquajturën të drejtë intercesioni. Të drejtë intercesioni kishin magjistratët më të lartë ndaj atyre më të ulët dhe magjistratët e njejtë ndaj të njejtëve . Rrallë aktet e censorëve dhe tribunëve nuk u nënshtroheshin intercensionit të asnjë magjistrati , përvec kolegëve në censurë ose tribunat ndërsa aktet e diktatorit si titullar të vetëm summum imperium as që mund të anuloheshin as të pezulloheshin sepse s` kishte organ më të lartë në pikëpamje kierarkike. ( summum imperium – e kishin diktatorët , imperium – e kishin konsujt dhe imperium minus - e kishin pretorët . Kjo dmth se diktatorët ishin të pakufizuar dhe sovranë në vendimet e veta , konsujt kur ishte I caktuar diktatori duhej tu nënshtroheshin vendimeve të diktatorit dhe intercesioneve të kolegëve konsullatë , ndërsa pretorët patjetër duhej tu nënshtroheshin diktatroëve , konsujve dhe intercesioneve të kolegëve në preturë ) .  Magjistratët si organe të përkohshme pas skadimit të shërbimit mund të merreshin në përgjegjësi . Përgjegjësia e magjistratëve kishte karakter civilo-juridik , penalo-juridik dhe më shpesh karakter politik .  Të gjithë magjistratët romakë I ushtronin detyrat e tyre pa pagesë të shërbimeve shoqërore , që kërkonin angazhimin e poltë të titullarit , mund ta bënin vetëm shtresat e pasura të qytetarëve kështuqë magjistraturat via facti u përshtateshin vetëm të pasurve .  Magjistraturat patriciane dhe plebejase – në rradhët e këtyre magjistraturave bënte pjesë diktatura , konsullata , censura , pretura, ediliteti kurilian dhe kuestura. Meqë plebejasit në luftë me patricët fituan të drejtën që edhe pjesëtarët e rendit shoqëror të plebejsve mund të zgjedheshin titullarë të këtyre magjistraturave , magjistraturat patriciane u kthyen në patriciano-plebejase .  Magjistraturat e larta dhe ato të ulta – duke marrë parasysh sferën e pushtetit që kishte secili magjistrat të gjitha magjiistraturat u ndanë në të larta –cum imperio dhe të ulëta –cum potestate . Magjistratët cum imperium konsideroheshin organe më të larta shtetërore dhe zakonisht mund të merreshin me të gjitha punët publike . Imperiumi I magjistratëve mund të ndahej në : imperium domi , ac militiae .  Në bazë të imperium domi , magjistratët mund të qeverisnin shtetin romak, të gjykonin brenda kufizimeve të parashikuara me rregullat për provakacion në rast të dënimit me vdekje ose dënimit më të rëndë me të holla , të përdornin masa dhune (coercitio) , të jepnin edikt , të konvokonin dhe kryesonin në asamble dhe senat , si dhe të merrnin auspicia.  Imperium militae kishin magjistratët gjatë kohës së luftës dhe jashtë mureve të Romës . Në bazë të imperium militae magjistratët merrnin vendime sovrane , si me rastin kur komandonin ushtrinë , ashtu edhe kur ndërmerrnin punë tjera shtetërore .  Magjistratët cum potestate ishin organe me kompetencë që të ushtronin detyrat e caktuara me saktësi . Këta magjistratë kishin të drejtë të jepnin urdhëra dhe të përdornin masa dhune në kuadrin e kryerjes së drejtë të detyrave që u qenë besuar.
  11. 11.  Magjistraturat e rregullta dhe të jashtëzakonshme , magjistraturat e rregullta ishin ato që kishin për qëllim të kryenin punët e përhershme dhe vijuese shtetërore . Të jashtëzakonshme apo të parregullta ishin magjistraturat e caktuara që kryenin detyrat shtetërore me karakter jo të zakonshëm , pra që shfaqeshin vetëm me raste të vecanta .  Magjistraturat zgjedhore dhe jo zgjedhore , magjistratët zgjedhor ishin ata , të cilët me anë të vendimit të komicioneve ose concilia plebis autorizoheshin për ushtrimin e punëve të rregullta publike , ndërsa magjistratë jozgjedhor ishin magjistratët e emëruar në rrethana të jashtëzakonshme me vendim të senatit ose të ndonjë magjistrati tjetër . Më të rëndësishmit ndër magjistratët jozgjedhorë ishin diktatorët dhe magjistri quitum .  Magjistraturat kolegjiale dhe individuale , magjistraturat kolegjiale kur ushtronin funksionet nuk vepronin si organe kolektive , pra pushtetin nuk e ushtronin njëkohësisht dhe së bashku , por në turnuse të kohës . Në pushtet ndërroheshin ose cdo javë ose cdo muaj . Magjistratët individualë e ushtronin pushtetin plotësisht vetë .  Magjistraturat kurule dhe jokurule , titullarët e magjistraturave kurule kishin të drejtë që para botës të përdornin selinë e vecantë solemne ( sella curulis) ndërsa ato jokurule nuk e kishin këtë të drejtë . Magjistratët e rregullt patricianë ( patriciano-plebejas )  Magjistratët e rregullt patricianë ( patriciano-plebejas) ishin konsujt , pretorët ,censorët, edulët , kurulë ,kuestorët , anëtarët e kolegjiumeve klerike dhe kolegjiumeve ndihmëse të magjistratëve. Si më të lartë ndër këta magjistratë, gjegjësisisht si magjistratë cum imperio ishin konsujt dhe pretorët ,ndërsa të gjithë të tjerët konsideroheshin magjistratë cum potestate . Kjo nuk pengonte që censorët edhe pse ishin magjistratë cum potestate , të fitonin pozitën dhe autoritetin më të lartë se magjistratët cum imperio . A) Magjistratët e rregullt patricianë ( paticiano-plebejas) cum imperio  Konsujt – dy konsuj të zgjedhur në komicionet centurione prej radhëve të patricëve zëvendësuan mbretërit e mëparshëm . Pushteti I konsujve ishte I barabartë me pushtetin e mbretërve me përjashtim që konsujt nuk merrnin titullin e klerikut suprem . Kur punët shtetërore u shtuan gjer në atë masë sakonsujt nuk I kryenin dot vetë , filluan ti emëronin ndihmësit : daoviri perduellionis , quaestores parricidi , quaestores , ndërsa në rastet kur të dy konsujt , si komandantë të ushtrisë e linin qytetin edje praefectues .  Sipas lex Licinia Sextia të vitit 367 plebejasit fituan të drejtën të merrnin pjesë në konsullatë . Kështu kjo magjistraturë patriciane u bë patriciano –plebejase : njëri prej konsujve patjetër duhej të ishte plebejas.  Pretorët : meqë të dy konsujt si komandant të ushtrisë romake mungonin shpeshherë nga Roma , u shfaq nevoja që të zgjedhej një magjistrat I vecantë I cili do të qeveriste qytetin. Pretori I zgjedhur në komicionet centurione kishte imperium , mirëpo imperiumi I tij në krahasim me imperiumin e konsujve konsiderohej si imperium minus . Detyra themelore e pretorit të paktën në fillim , ishte të qeverisë Romën kur konsujt linin qytetin , por së shpejti mori autorizimin që edhe në momentet kur konsujt ishin në Romë të ushtronte judikaturë civile ( jurisdicto contentiosa ) ndërsa konsujt ruajtën të drejtën e zgjidhjes së atyre rasteve dhe atyre marrëdhënieve midis qytetarëve që nuk ishin kontestues ( jurisdictio voluntaria ) .
  12. 12. Me zgjerimin e shtetit romak dhe formimin e grupeve të reja të banorëve që nuk kishin të drejtën e statusit të qytetarit romak u shfaq edhe nevoja që njëri nga magjistratët romakë të ngarkohej me ushtrimin e diktaturës në marëdhënje mes qytetarëve romakë dhe banorëve të shtetit romak pa të drejtën e statusit të qytetarit si dhe mes pjestarëve të grupeve të ndryshme të latinëve dhe peregrinëve . Prandaj u zgjodhën dy pretorë . Njëri prej tyre quhej praetor urbanus – qui inter civis jus dict – ndërsa tjetri praetor peregrinus –qui inter et peregrimos jus dicit . b) Magjistratët e rregullt patricianë (patriciano- plebejas ) cum potestate  Censorët: të zgjedhur për cdo pesë vjet ( cdo lustrum ) në komicionet centurione. Detyrat themelore të censorëve – përpilimi I listave ushtarake dhe tatimore në afatin prej një vit e gjysmë pas zgjedhjeve – I shtyri historianët të pohojnë se censura në fillim ishte magjistraturë e parëndësishme – cum potestate. Censorëve së shpejti iu dha e drejta të përpilonin edhe listat e personave të cilët bëheshin anëtarë të senatit .  Edilët kurulë : për përgaditjen e lojrave publike në Romë për kujdesin rreth mbajtjes së rendi publik ( policia ) , për furnizimin e qyteti si dhe për mbikqyrjen e tregut ishin zgjedhur në komicionet tribuciane , edilët patricianë që duke pasur të drejtën të përdornin selinë kurule u quajtën kurulë .  Kuestorët : ishin organe ndihmëse të konsujve. Konsujt I emëronin që të bënin hetime përkitazi me veprat penale dhe që të ushtronin detyrat e ardhshme . Kuestorët zgjedheshin në komicione dhe u bënë magjistratë patricianë cum potestate , ndërsa numri I kuestorëve u rrit në katër kurse të drejtën e pjesëmarrjes në kuesturë e fituan edhe plebejasit.  Kolegjiumet klerikale : për ushtrimin e kultit publik kujdeseshin kolegjiumet e klerikëve . Sa I përket disiplinës dhe cështjeve të tjera pjestarët e kolegjiumeve klerikale gjendeshin nën juridiksionin e klerikut suprem – pontifex ( pontifexmaximus kishte pushtetin suprem disiplinor brenda kolegjiumeve klerike . Rex sacrorum merrej si klerik suprem në cështjet e kultit publik mirëpo nuk kishte kurrëfarë pushteti as ndaj klerikëve as ndaj qytetarëve ).Me punët shtetërore në kuptimin kategorik ,klerikët merreshin me rastin e konvokimit të komicioneve kuriate (comitia calata ) edhe në judikaturën e Republikës së hershme .  Kolegjiumet ndihmëse : për të kryer punët e caktuara administrative dhe gjyqësore , përvec magjistratëve të përmendur në komicionet tribusiane zgjedheshin edhe të ashtuquajturit vigintisexviri ose vigintiviri. Midis këtyre 26 organeve të ulëta shtetërore ishin : tres viri capitales – organet policore dhe gjakësorët, decemmviri – gjyqëtarët kompetent për të gjykuarnë kontestet për liri dhë në cështjet trashëgimore : tres viri aere argento auro flando feriundo – personat e ngarkuar për prerjen e të hollave ,quattor viri vis in urbe purgandis – katër persona të ngarkuar që të mbanin pastërtinë në qytetin e Romës , doviri viis extra urben pugandis – dy persona që të kujdeseshin për rrugët jashtë Romës , praefeciti Capuam Cumas – zëvendësit e pretorit në Itali . Magjistratët e jashtëzakonshëm patricianë ( patriciano – plebejas )
  13. 13.  Diktatori : diktatorin e emëronte njëri nga konsujt . Diktatori I emëruar merrte summum imperium apo pushtetin sovran në tërë shtetin romak . Kundër vendimeve të diktatorit nuk lejohej as provokacio në asamble , as intercesim I magjistratit , as vetoja e tribunit .  Magister equitum : menjëherë pas emërimit diktatori detyrohej të caktonte komanduesin e kalorësisë , I cili gjendej nën komandën supreme të diktatorit apo që të drejtën e komandës e humbte bashkë me diktatorin .  Praefestus urbi : në kohën kur ende nuk ekzistonte pretura , kur ishte e nevojshme që të dy konsujt ta linin qytetin , konsulli që e braktiste qytetin I fundit , detyrohej të emëronte prefektin e qytetit ( praefectus urbi ) .Prefekti I qytetit kujdesej deomos për ruajtjen e qetësisë të rendit dhe për jetën normale shtetërore. Magjistraturat plebejase  Tribunët : si organe të shtetit romak u bënë pas secesionit të parë të plebejasve , kur u shpallën si të pacënushëm ( sacrosancti) dhe kur fituan të drejtën të përdornin veton kundër vendimeve të të gjitha organeve të rregullta patriciane , si dhe të drejtën që të përdornin dhunën kundër cdo qytetari që do tu kundërshtonte ( coercitio ) . Tribunët kishin jus agendi cum plebe , apo të drejtë të konvokonin dhe të kryesonin concilia plebis si dhe të drejtën të qëndronin para portës së senatit dhe me veton e tyre të pengonin marrjen e vendimeve të kundërta me interesat e plebejasve . Më vonë u bënë edhe anëtarë të senatit dhe fituan jus agendi cum patribus ose të drejtën të konvokonin mbledhjet e senatit . Tribunët zgjidheshin në concilia plebis për një vjet , concilia plebis zgjedhnin më parë dy tribunë mirëpo së shpejti ky numër u rrit në dhjetë.  Edilët plebejas : ishin ndihmësit e tribunëve . U bënë magjistratë të vecantë plebejas të zgjedhur në concilia plebis . Edhe ata ishin sacrosaneti kurse detyra themelore e tyre ishte që ti ndihmonin triubnëve : ti bënin hetimet dhe ti dënonin personat sipas urdhërit të tribunit . Burimet e drejtësisë në periodën e parë Perioda e rregullave të pashkruara të sjelljes , jus non scriptum  Në të vetmin fragment të ruajtur që I kushtohet historisë së drejtësisë , konstatohet … initio civitatis nostrae populus sine lege certa , sine jure certo primum agere instituit omaniaque manu a regibus gubernabantur … Exactis deinde regibus , iterumque coepit populus romanus incerto magis jure et consuetudine aliqua uti quam per latam legem .  Ky fragment tregon dy fazat më të lashta të zhvillimit të rregullave romake të sjelljes . Faza e parë përfshinte periodën para krijimit të shtetit , kur mbretërit ishin organet operative të bashësisë romake e cila ende nuk kishte “ leges certas “ pra ligje të përcaktuara “mors majorum” që kishin lindur në kuadrin e gjensit dhe rregullimit shoqëror gjentil . Periodae rregullave zakonore të sjelljes
  14. 14.  Mos , mores majorum , diuturna , longa ose inveterata consuetudo ishin shprehje romake të rregullave zakonore të sjelljes . Periodae së drejtës zakonore  Organet shtetërore patriciane për rregullimin e marrëdhënjeve midis të gjithë qytetarëve aplikonin ekskluzivisht zakonet e krijuara në kuadrin e rrethit patrician zakonisht që shprehnin interesat e patricëve : omnes metu , legum verterent in plebem .  A) Jus dhe fas termin “fas” romakët e përdornin për të treguar zakonet dhe rregullat juridike zakonore me karakter religjioz ndërsa termin “jus” e përdornin për rregullat e sjelljes që shërbenin për rregullimin e marrëdhënjeve ndërmjet qytetarëve .  Në kohën më të lashtë për shkak të mentalitetit të romakëve të gjitha rregullat zakonoro dhe ato zakonoro-juridike , kishin karakter sakral dhe bënin pjesë në lëmin e të drejtës religjioze – Fas . Me ndarjen e njerëzve në klasa dhe me imponimin e rregullave zakonore të krijuara në kuadrin e një klase , si rregulla të sjelljes së klasës tjetër filluan të krijoheshin edhe rregullat e jusit ose të të drejtës profane .  Leges regiae : disa shënime që u ruajtën gjenden kryesisht në përmbledhjen që mban titullin “ leges regiae “ ( jus papirianum) . Leges regiae përmbajnë rregulla arkaike mbi rregullimin e marrëdhënjeve shoqërore në organizatën klanoro-fisnore , mbi kultin romak dhe religjionin , mbi marrëdhënjet brenda familjes , sidomos mbi marrëdhënjet midis burrit dhe gruas , si dhe atit dhe fëmijëve . Në këtë përmbledhje ruhen edhe dispozitat e para nga lëma e të drejtës penale dhe civile . Perioda e të drejtës së shkruar jus scriptum  Kur me kërkesën e plebejasve u regjistruan rregullat e të drejtës zakonore që I aplikonin magjistratët patricianë . Si rezultat I luftës së qëndrueshme të plebejasve doli lex XII tabularum , apo ligji I XII tabelave . Ligji I XII tabelave  Përpjekjet që të regjistroheshin rregullat juridike zakonore si pohon tradita romake , bënë që të themelohej komisioni prej tre anëtarësh , I cili që dërguar në Greqi ti studionte ligjet e Solonit . Pas kthimit të komisionit që suspenduar magjistratura e rregullt – konsullata dhe në vend të konsujve u zgjodhën decemviri legibus scribendis .  Decemvirët regjistruan rregullat juridike në 10 tabela dhe ua paraqitën komicioneve centurione për aprovim . Meqë u konstatua që tabelat e propozuara nuk përmbanin të gjitha dispozitat juridike për vitin tjetër u zgjodhën decemvirët e rinj të cilët ua parashtruan komicioneve centurione edhe dy tabelat e fundit . Kështu lindi ligji I XII tabelave I cili gjatë tërë historisë së Romës konsiderohej si “ fons omnis publici privatique jurisi “. ( burim I të drejtes publike dhe private ).  Teksti I ligjit ishte I shkruar në pllaka bakri dhe I ekspozuar në forum . Bile qysh në kohën e Ciceronit edhe fëmijët e shkollës e mësonin kodin përmendësh . Kodi përmbante dispozitat mbi procedurën gjyqësore dhe mbi ekzekutimin e aktgjykimeve , mbi marrëdhëniet familjare dhe mbi të drejtën trashëgimore , mbi marrëdhëniet pronësore , mbi veprat penale , mbi aktet religjioze , si dhe dispozitat tjera për rregullimin e lloj lloj lëmeve shoqërore .
  15. 15. Ligjet . Leges  Rregullat juridike për rregullimin e marrëdhënjeve të shumta nxirrenin në komicionet romake të cilat autorizimin për të nxjerrë rregulla juridike me detyrim të përgjithshëm e mbështetnin pikërisht në dispozitat e ligjit XII tabelave. Prej asaj kohe vendimet e komicioneve me përmbajtje të përgithshme dhe me përmbajtje apstrakte quheshin leges – ligje : lex est quod populus jubet atque constituit – ligj është ajo që urdhëron dhe përcakton populli .  Inisiativë për të nxjerrë ligje kishin magjistratët me jus agnedi cum populo . Magjistratët përpilonin propozimin ligjor – rogatio dhe e ekspozonin në forum . Pas tri nundinesh , mblidheshin asambletë që votonin për propozimin ligjor me “uti rogas “ ose me “ antiquo” . Kur shumica e centurioneve apo shumica e tribuseve votionin për rrogacion e magjistratëve , rrogacioja e aprovuar merrej si ligj – lex .  Ligji I aprovuar nuk e obligonte popullin romak për gjersa a) nuk e ratifikonte senati dhe 2) gjersa magjistrati nuk e kishte drejt formalisht tekstin e ligjit që pastaj ekspozoej në forum . Me rastin e përpilimit të tekstit të ligjit magjistrati duhej që më parë ta shkruante patjetër preskripcionin që përmbante shënimet mbi propozuesin e ligjit dhe mbi kryetarin e komicioneve si dhe për ditën , vendin dhe për votimin e seancës . Vendimet e concilia plebis . Plebiscita  Vendimet me përmbajtje abstrakte juridike , të aprovuara në asambletë e plebejasve quheshin plebiscita : plebiscitum est quod plebs jubet atque constituit . Meqë në asambletë plebejase patricët nuk kishin të drejtë vote , konsiderohej se plebiscita ishin leges speciales ( ligje të vecanta ) të detyrueshme vetëm për plebejas . Kështu plebiscita për nga fuqia juridike u barazuan me ligjet e aprovuara në komicione . Ediktet e magjistratëve  Magjistratët romakë kishin jus edicendi , apo të drejtë që urdhërat e drejtuara qytetarëve romakë ti deklaronin gojarisht në koncione ose ti jepnin me shkrim në forum . Edhe urdhërat e para të magjistratëve edhe ato të dytat quheshin “edicta” . Me anë të edikteve , magjistratët kryenin tri detyra të rëndësishme : adimplere (aplikimi) , supplere (përmirësimi) , et corrigere jus civile ( plotësimin e rendit ekzistues juridik ) .  Nga kjo veprimtari e magjistratëve , vecanërisht nga veprimtaria e pretorëve u zhvillua një varg I tërë I ri rregullash juridike , I njohur si e drejtë honorare apo magjistratore . Interpretatio . Fillimet e shkencës juridike  Pasi doli ligji XII tabelave si burime themelore të së drejtës romake konsideroheshin leges dhe plebiscita . Përmbledhja e rregullave juridike që përmbanin këto dy burime quhej jus legitimum .  Krijuesit aktiv të rregullave të reja juridike me rastin e aplikimit të jus legitimumit në kohën më të lashtë ishin klerikët – të vetmit njohës të drejtësisë . Klerikët I krijonin rregullat e reja juridike me interpretimin ose shpjegimin e dispozitave ekzistuese juridike . Klerikët jepnin këshilla juridike, ndihmonin me rastin e lidhjes së punëve juridike dhe u mësonin të tjerëve
  16. 16. zhvillimin e drejtë të kontestave. Këto tri lloje të veprimtarisë së klerikëve njiheshin si respondere , cavere dhe agere .  Klerikët – interpretatorë nuk ishin vetëm gjurmuesit pasivë të brendisë së rregullave të shkruara por edhe krijues aktivë të drejtësisë sepse nuk kufizoheshin vetëm që të nxirrnin kuptimin gramatik dhe logjik të ligjit . Ligjet I interpretonin edhe ekstenzivisht dhe restriktivisht bile përdornin edhe analogjinë kur duhej plotësuar zbrazëtirat ligjore . Kështu edhe interpretimi u bë viva vox juris civiles . Jus civile romake e asaj kohe përbëhej prej legitimum dhe prej të drejtës që rezultonte nga interpretimi I klerikëve . Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës së lashtë romake  E drejta e lashtë romake – jus civile antiquum , jus civile Quiritium –ishte pasqyrë dhe rregullatorë I marrëdhënjeve ekonomiko-shoqërore në shtetin primitiv romak .  Në të drejtën e lashtë , gjer me ligjin e XII nuk kishte të drejtë të shkruar , madje edhe ligji I XII tabelave paraqet një kodifikim jo të plotë të drejtës zakonore , I cili përshkak të dispozitave joprecize dhe të paqarta jepte mundësi për aplikimin arbitrar dhe interpretimin arbitrar të normave juridike .  E drejta romake ishte kryekëput formaliste. Edhe gabimi më I vogël mjaftonte që puna e ndërmarrë juridike të konsiderohej nul . Marrëdhënjet ekonomiko-shoqërore , rregullimi shtetëror dhe burimet e drejtësisë në kohën e shtetit klasik skllavopronar romak (Perioda e dytë ) Marrëdhënjet ekonomiko-shoqërore në kohën e shtetit klasik skllavopronar romak  A) Bujqësia dhe blegtoria : Forma dominuese e ekspluatimit të tokës në periodën e dytë ishte ekonomia e poesedeve të mëdha apo latifundiste. Ekonomia latifundiste në kuptimin e vërtetë u zhvillua atëherë kur në Romë u realizuan tri parakushte 1) kur tregu romak furnizohej gjithnjë me një nr. Të mjaftueshëm skllevërish që kushtonin lirë 2) kur u bë I mundur koncentrimi I tokës në duart e një numri të vogël të skllavopronarëve 3) kur u gjet mënyrë e përshtatshme për ekspluatimin racional dhe në masë të punës së skllevërve. Cmimi normal I skllevërve të zakonshëm ishte dikur ndërmjet 300 dhe 400 denarius.  Njëkohësisht bëhej edhe koncentrimi I pasurive tokësore duke përvetësuar me forcë dhe duke blerë parcelatokësore të poseduesve të vegjël të tokës , si dhe duke okupuar tokën shtetërore ( ager publicus ) dhe atë gjentile ( ager gentilicius ) . Gjatë pushtimeve romake qe krijuar një fond I madh I tokës së papunuar që quhej ager publicis . Cdo qytetar romak kishte të drejtë të përvetësonte pjesë të ager publicusit dhe ti punonte për llogari të tij duke I dhënë shtetit një shpagim të vogël .  Me prodhimin bujqësor në ekonominë latifundiste merreshin skllevërit nën kontrollin e skllavit mbikqyrës ( vilicus). Mjetet monetare të fituara nga tepricat e tregut të ekonomisë latifundiste shpenzoheshin në familia urbana – në familjen qytetare ose konsumuese të pronarit të latifundeve .
  17. 17.  B) Zejtaria : dyqanet e mëdha zejtare ishin të organizuara edhe për të kryer punët e gjera publike : për ndërtimin e objekteve komunale , për ndërtimin e rrugëve , për kryerjen e shërbimeve publike etj . Me organizimin e punishteve të këtilla dhe ndërmarrjeve të mëdha shërbyese merreshin qytetarët e pasur romakë qoftë individualisht qoftë të organizuar në shoqata – societates negotiatorum .  C) Tregëtia dhe fajdeja : pjesën dërrmuese të detyrave fizike , teknike , madje edhe udhëheqëse në tregëti dhe komunikacion e kishin skllevërit . Për ta akorduar këtë gjendje faktike me rendin juridik , pretorët duhej patjetër të futnin në praktikë edhe padi të vecanta të ashtuquajtura actiones adjecticiae qualitatis . Rregullimi shoqëror I Romës klasike skllavopronare  Ndarja themelore e popullsisë romake nuk ishte më ndarje në patricë dhe plebejas , ashtu si as lufta themelore klasore nuk ishte më luftë mes qytetarëve të varfër dhe të pasur romakë . Lufta mes patricëve dhe plebejasve përfundoi me shndërrimin e qytetarit të varfër në plebs jo të punës , I cili jetonte me “panem et cicenses “, me thërrimet që kishin hedhur bashkëqytetarët e pasur dhe shteti romak .  Begatia e një numri të vogël qytetarësh romakë dhe prosperiteti I shtetit romak të asaj kohe , vareshin nga luftërat pushtuese dhe ekskpluatimi I pakursim I popujve të nënshtruar dhe skllevërve si prodhues themelorë në latifunde dhe në dyqanet zejtare dhe tregtare .  Faktet e përmendura kushtëzuan ndarjen e banorëve të shtetit romak në persona që kishin statusin e qytetarit romak , në persona që kishin lirinë por nuk konsideroheshin qytetarë si dhe në persona që nuuk kishin as lirinë as statusin e qytetarit , por ishin sende të zotërinjve të tyre , vegla të prodhimit që flisnin.  Qytetarët e shtetit romak : ose cives romani ishin të ndarë në disa grupe të ndryshme sipas pozitës ekonomike dhe të drejtave që gëzonin brenda shtetit romak . Të drejtat dhe detyrat e ndonjë qytetari ishin të kushtëzuara prej pasurisë , prejardhjes , profesionit dhe mënyrës së fitimit të statusit të qytetarit . Sipas këtyrë kritereve të gjithë qytetarët edhe në pikëpamje shsoqërore edhe në atë juridike ndaheshin në rendin e nobilëve (ordo senatorius ) , rendin e ekskueterëve (ordo equester) dhe në rendin e plebejasve (plebs) .  Nobilët : ishin pasardhësit e familjeve më të dalluara patriciano-plebejase , parardhësit e të cilëve arritën të monopolizonin magjistraturat më të rëndësishme shtetërore : nobilitas consulatum inter se per manus tradebat . Nobilët vinin në dukje pasurinë e tyre edhe publikisht me rrobat e tyre me suitën shumë klientësh , me unaza floriri , me vendet e tyre të vecanta ku uleshin gjatë kohës së lojrave publike , sidomos duke e shfrytëzuar të ashtuquajturën jus imangnum me rastin e varrimit të anëtarëve të familjeve të tyre . ( nobilët kishin të drejtë që figurat e të parëve të tyre ti ekspozonin në atrium të shtëpisë dhe me rastin e varrimit ti mbajnë publikisht nëpër rrugët e Romës . Ky ishte rasti që të tregohet prestigj dhe salltaneti I shtëpisë së nobilëve .  Ekuestrit : apo princërit ishin romakët e pasur që e kishin fituar pasurinë në veprimtarinë zejtare , tregëtare apo bankiere , e bile edhe me shfrytëzimin e latifundeve të mëdha , por që paraardhësit e të cilëve nuk ishin titullarë më të nderuar të shtetit romak .
  18. 18.  Plebisi : turma e të varfërve , e konsideruar si turpes peronae ose si persona të cilët për shkak të profesioneve jo qibare nuk mund të zgjidheshin magjistratë të lartë , përbënte plebisin . Pjesëtarët e plebisit sipas rregullave të pashkruara nuk kishin jus honorum ose të drejtë zgjedhore pasive : në partinë politike që quhej-parti popullore shërbenin si masë e votuesve në kundërshtimet midis ekuesterëve dhe nobilëve .Për të ekzistuar lumpenproletarët e varfër ishin të detyruar t bëhen klientë të nobilëve të pasur . Pozitën më të rëndë në plebesin romak e kishin libertinët ose personat që në mënyrë formale ishin të liruar nga skllavëria . Libertinët edhe sipas rregullave të shkruara nuk kishin jus honorum dhe përvec kësaj edhe në pikëpamje ekonomike dhe politike ishin nën kërcënim të përhershëm të revocationis servitutem , të lidhur ngushtë me patronë nga rendi I nobilëve ose ekuesterëve .  Banorët e lirë pa të drejtë statusi të qytetarit : banorët e parë të lirë të Romës pa të drejtë statusi të qytetarit ishin latinët dhe peregrinët . Kjo popullsi nuk kishte të drejtë të merrte pjesë në jetën politike dhe shtetërore të Romës . Njëfarë autonomie kishte vetëm nëpër krahina , mirëpo nën mbikqyrjen e organeve shtetërore romake. Meqë këta banorë ishin të detyrueshëm të paguanin stipendium dhe tributum dhe të merrnin pjesë në invadimet luftarake të Romës natyrisht ata ishin përherë të pakënaqur.  Skllevërit : Prodhuesit themelorë në shtetin romak si dhe brenda në Romë dhe në Itali ashtu edhe në provinca ishin skllevërit apo servët – njerëzit pa liri dhe status qytetari . Politika e jashtme dhe luftërat e brendshme Marrëdhënjet brenda shtetit romak  Lufta e peregrinëve për fitimin e statusit të qytetarut dhe për clirimin nga patronati romak : për të marrë statusin e qytetarit romak luftuan vecanërisht socii Italici , pra banorët e Italisë , cetat e të cilëve me legjionet romake morën pjesë në krijimin e perandorisë romake . Pas përpjekjeve të kota që statusin e qytetarit ta fitonin në mënyrë paqëosore aleatët italikë themeluan konfederatën që e quajtën Italica dhe e rregulluan sipas shembëllës së shtetit romak . Romakët sipas parimit “divide et impera “ ua ndanë statusin e qytetarit banorëve të të gjithë komunave italike të cilat nuk kishin marrë pjesë në kryengritje ose që në afat të shkurtër prej 60 ditësh kishin dalë nga aleanca e italikëve. Kjo qe e mjatueshme që aleanca e italikëve të shkatërrohej dhe që italikët të fitojnë statusin e qytetarit .  Lufta për reforma : qysh në kohën e leges Liciniae në Romë ekzistonte njëfarë rezistence kundër krijimit të posedeve të mëdha tokësore . Atëherë parashikohej që asnjë qytetar romak nuk bënte të posedonte më shumë se 500 jugerë tokë . Idetë e Flaminit që të ndalej rritja e ekonomisë latifundiste I përvetësuan vëllezërit Tibr dhe Gal Grahu. Këto përpjekje rezultuan të pasukseshme , bile u aprovua lex Thoria e cila tërë tokën e okupuar e ktheu në pronë private të okupuesve . Rregullimi shtetëror në kohën e shtetit klasik skllavopronar
  19. 19.  Non mos ,non jus – nuk ka më as zakone as drejtësi – ishte fjalë e urtë që dënonte cdo veprimtari kompllotiste dhe reformiste . Megjithatë përpos qëndrimit të këtillë të nobilëve , organet shtetërore romake , nga forma pothuajse të pandryshuara , ndryshuan në esencë sepse si organe ku të paktën kah fundi I periodës së parë vendosnin së bashku edhe plebejasit optimatët – gjegjësisht nobilët .  Mirëpo oligarkia e nobilitetit nuk qëndroi gjatë . Nën presionin e kryengritjeve të skllevërve kryengritjeve të popujve të nënshtruara dhe luftërave të përgjakshme civile , skllavopronarët u detyruan ti unisonin forcat . Kështu u krijua principata – forma e fshehtë e diktaturës . Rregullimi në kohën e oligarkisë së nobilitetit Senati – organi themelor I oligarkisë  Pas ndërprerjes së luftës mes plebejasve , senati ishte organ prej 300 magjistratësh me shërbim të kryer . Meqë të gjithë magjistratët që kishin ushtruar këtë detyrë I takonin shtresës së nobilitetit , senati u bë me të vërtetë organ I oligarkisë – shtresës numerikisht të vogël të aristokracisë trashëgimore.  Në luftë me magjistratë senati mund të zbatonte senatus consultum ultimum kurse veprimtarinë e disa magjistratëve mund ta shpallte edhe si cotra rem publicam factum vileri . Përvec kësaj senati ishte organ anëtarët e të cilët ishin të vetmit gjyqëtarë në gjykatat penale të cilat gjykonin magjistratët , organ prej të cilit varej kandidatura si dhe organ I cili I ndante provincat pasi magjistratëve u kalonte koha e shërbimit . Asambletë në kohën e oligarkisë  Komicionet centurione : organizimi I komicioneve centurione mbështetej në census . Nobilët qenë ata që caktuan që cdo njeri prej tribuseve duhej të jepte nga 10 centurione , gjegjësisht nga 2 centurione prej cdo klase. Kështu nr I centurioneve u shtua në 373 . Komicionet e riorganizuara centurione edhe më konsideroheshin si comitatus maximus dhe mblidheshin për të vendosur mbi propozimet ligjore të magjistratëve cum imperio , si dhe për të zgjedhur nënpunësin më të lartë shtetëror.  Komicionet tribusiane  Cocilia plebis tributa : të drejtë vote në koncil kishin ekskluzivisht qytetarët me origjinë plebejase dmth qytetarët që gjindeshin edhe mes nobilëve , në mos nuk rridhnin nga ndonjë familje e mëparshme patriciane , qytetarët që I takonin ekuesterëve , poseduesit e vegjël të tokave dhe zejtarët .  Comitia curiata : këto asamble vepronin në cështjet e adoptimit (adrogatio) dhe si duket aprovonin lexuriata de imperio , po vendosnin edhe për disa cështje lidhur me kult . Asamblenë e kryesonte pontifex maximus .  Contiones Magjistraturat në kohën e oligarkisë
  20. 20.  Në këtë periodë pozitat magjistratore ishin të hapura ekskluzivisht për nobilët . Si karakteristikë janë shënuar vitet kur si magjistratë të lartë zgjedheshin homines novi gjegjësisht personat jashtë rradhëve të nobilitetit.  Lex villia annalis futi në jetë certus ordo magistruum ose corsus honorum . Prej asaj kohe cdo magjistrat romak fillonte karrierën si kuestror . Pas kuesturës mund të zgjidhej tribun ose edil . Tribunët ose edilët që kishin ushtruar njëherë këtë shërbim kishin të drejtë të kandidoheshin pretorë , ndërsa pretorët që e kishin ushtruar njëherë këtë shërbim mund të zgjedheshin konsuj . Censor dhe diktator mund të zgjedheshin vetëm personat që e kishin kryer detyrën e konsullit .  Përvec kësaj lex Villia annalis nxorri aetas legitima gjegjësisht parashikoi minimumin e vjetëve që kandidatët duhej ti kishin patjetër për secilin titull – kuestori – 28 , pretori -40 , kurse konsulli 43 vjec .  A) pretorët : komunikimi ekonomik dhe juridik ndërmjet romakëve dhe peregrinëve si dhe mes peregrinëve të përkatësive të ndryshme etnike , ishte shumë I gjallë . Për rregullimin juridik të këtij komunikimi nuk mund të aplikoheshin rregullat e jus civile sepse e drejta e lashtë ka qenë thjesht personale . Për ta zgjidhur këtë problem përvec pretorit I cili zgjedhej që kohë më parë , romakët zgjodhën pretorin tjetër . Megjithatë pretorët e zgjedhur vendosnin me short se cili prej tyre do ti zgjidhë kontestet juridike mes qytetarëve romakë dhe cili do ta ushtrojë këtë detyrë në marrëdhënjet mes qytetarëve romakë dhe peregrinëve si dhe peregrinëve të popujve të ndryshëm . I pari I pretorëve quhej praetor urbanus ndërsa I dyti praetor peregrinus . Këta dy magjistratë ishin krijuesit më aktivë të rregullave juridike të njohura me emrin jus honorarium .  B) diktatorët : e vjetër sundonin më së shumti 6 muaj . Sula dhe Cezari morën diktaturën e përjetshme dictatores legibus scribendis et rei publicae constituendae .  C) triumvirët : tirumvirati I parë ishte një traktat politik I prisëve të partive të popullarëve dhe optimatit mbi ndarjen kompromse të pushtetit . Triumvirati I dytë ishte ratifikuar në asambletë popullore dhe përfaqësonte një organ kolektiv , para autorizimeve të të cilit pushteti I magjistratëve të tjerë ishte një hic .  D) tribunët plebejas : pjesa më e madhe e tribunëve plebejas u bënë shërbëtorë të nobilëve ( mancipia nobilium ) . Tribunët gjer me ardhjen e Sulës ruajtën të gjitha autorizimet : pacenueshmërinë ( sacrosncti ) , të drejtën e vetos , të drejtën për të kryesuar në concilia plebis ( jus agendi cum plebe ) , të drejtën që ti jepnin ndihmë plebesit ( jus auxili) , të drejtën e përdorimit të masave të dhunshme ( jus aprehesionis) . Këto të drejta Sula I përkufizoi në jus agendi cum plebe dhe në jus aoxili .  E) kuestorët : dy prej tyre kishin arkën shtetërore në Romë dhe mbikëqyrnin mbledhjn dhe shpenzimin e mjeteve shtetërore , ndërsa të tjerët shërbenin në provinca si arkatarë dhe intendantë të drejtuesve dhe prisëve ushtarakë .  F) promagjistratët : administrimin e provincave e merrnin magjistratët ( konsujt , pretorët dhe kuestorët ) . Magjistratët që kishin ushtruar një kohë këtë shërbim dhe të rangut të konsullit , pretorit dhe kuestorit si drejtues provincash merrnin titujt prokonsuj , propetorë dhe prokuestorë . Zakonisht promagjistratët e merrnin pushtetin për një vit mirëpo në rastë të rralla kishin mandate më të gjata .
  21. 21. Rregullimi shtetëror I Romës në kohën e principatës  Luftërat mes partisë së optimatëve (nobilëve) dhe partisë së popularëve (njerëzve të vegjel të prirë prej ekuestërve) filluan në mënyrë legale me luftën për reforma mirëpo së shpejti u shndrruëan në një varg grushtetesh, diktaturash e luftash të rënda civile .  Në kohën e sundimit të Augustit lindi pra rregullimi shtetëror I cili përnga forma ishte republikan ndërsa për nga përmbajtja monokratik apo diktatorial : rregullim shtetëror I cili sipas formës u quajt diarki kurse për nga përmbajtja principatë . Shuarja e organeve republikane  A) asambletë popullore :  B) senati : vendimet e senatit (senatus consulta ) morrën fuqinë e ligjit . Senati I zëvendësoi asambletë me rastin e zgjedhjes së magjistratëve . Senati administronte punët shtetërore dhe provincat e qetësuara. Senati kishte të drejtë ta zgjidhte princepsin , kishte edhe të drejtë ta largonte princepsin e ta shpallte armik të atdheut , po edhe ti siguronte nderime hyjnore . Me rastin e emërimit të senatorit , rrespektoheshin kryesisht dy rregulla 1) kërkohej një moshë e caktuar dhe 2) kërkohej census I caktuar . Në rastet e rralla kur senati nuk përkulej dhe kur nuk plotësonte dëshirat e princepsit , princepsi si tribun mund të vinte veton dhe ta pezullonte cdo vendim të senatit .  C) magjistratët : konsideroheshin organe të pricepsit pervec kësaj kur hyri në jetë edhe praktika që magjistratët të ndërroheshin disa herë gjatë një viti , magjistraturat u bënë emra nderi dhe tituj nderi .  D) princepsi : trashëgimtarit e Augustit e bënë zakon që në momentin e hyrjes në fuqi të lege de imperio të aprovuara në asamble apo senat ti marrin për jetë funksionet magjistratore. Sipas leges de imperio , princepsit merrnin auorizime shumë të mëdha në të gjitha degët e jetësshtetërore-legjisla . Qysh prej fillimit kishin hyrë edhe dy rregulla të rëndësishme : 1)quidquid principi placuit legis habet vigorem – cfarëdo të vendosë princepsi ka fuqinë e ligjit 2)princepe legibus solutus est – princepsi nuk është I detyruar tu përmbahet rregullave të rendit juridik . Pas vdekjes së princepsit për të zgjedhur tjetrin e kishte senati , mirëpo edhe sa ishin të gjallë princepsit mund të linin trashëgimtarë. Këtë e bënin me adoptim , djalit të adoptuar I jepnin potestatem tribuniciam minorem dhe e shpallnin bashkëpjestar në pushtet (censores imperi ) . Organet dhe institucionet ndihmëse të princepsit  Consilium principis :kur merreshin vendime me rëndësi të vecantë nga të gjitha lëmët e jetës shtetërore , princepsët zakonisht konsultonin senatorët dhe ekuestrir më autoritativë , ndërsa në kohën e perandorit Hadrian qe themeluar pleqësia e përhershme e princepsit ( consilium principis) . Mendimi I pleqësisë nuk e obligonte princepsin . Pleqësia kishte vetëm të drejta konsultative .
  22. 22.  Fiscus Caesaris : princepsi nuk I kërkonte mjetet materiale për zhvillimin e luftërave dhe politikës së pavarur prej senatit dhe arkës së vjetër shtetërore të popullit romak . Për nevojat e tij themeloi arkën e vet fiscus ceasaris .  Praefectus praetorio : meqë prefektët pretorianë ishin komandantë të së vetmes fuqi ushtarake në Itali ndikimi I tyre u bë vendimtar sidomos në luftërat rreth fronit. Për shkak të këtij ndikimi praefecti pratorio trajtoheshin si zëvendës të perandorëve dhe si nëpunës më autoritativë në kohën e principatës .  Zyrat e princepsit … Administrimi I qytetit të Romës , I Italisë dhe I provincave  A) adiministrimi I qytetit të Romës : në kohën e princepsit administrimi I qytetit të Romës I qe besuar nëpunësit të posacëm praefectus urbi . Ndihmësi I prefektit të qytetit ishte praefectus vigilum ose komanduesi I rojeve të natës . Në krye të disa shërbimeve komunale gjendeshin euratores (mbikëqyrsit) .Organ I vecantë shtetëror ishte edhe procuratir Aaugusti ab actis urbi që e lajmëronte publikun mbi ngjarjet më të rëndësishme në shtet .  B) administrimi në Itali : përvec organeve vetëqeverisëse lokale në Itali vepronin edhe organet e dërguara nga Roma . Këto organe quheshin Juridici dhe kishin pushtetin gjyqësor dhe administrativ . Ishin nën kontrollin e praefecti pretorio dhe praefecti urbi .  C) administrimi në provinca : në kohën e principatës provinca quheshin të gjitha krahinat , popullsia e të cilave nuk e kishte fituar të drejtën e statusit të qytetarit . Provincat që ishin plotësisht të qetësuara (inermes) administroheshin nga populli romak dhe senati , ndërsa provincat ku duhej të mbahej ushtria gjendeshin nën administrimin e princepsit . Në krye të provincave të pricepsit ishin legati Augusti . Legati Augusti ishin organe supreme civile dhe ushtarake ne terrenin e provincës . Zhvillimi I shkencës juridike dhe burimet e drejtësisë në periodën e shtetit klasik skllavopronar romak o Juristët romak kanë shkruar edhe monografi në të cilat përpunoheshin detalisht dispozitat juridike që përmbanin ligjet e ndryshme , senatus consulta apo konstitucionet e perandorëve . Një numër I madh juristësh ka shkruar edhe komente të të gjitha rregullave juridike që bënin pjesë në us civile romake ose në jus honorarium gjegjësisht në rendin juridik që përmbanin ediktet emagjistratëve në rradhë të parë të pretorëve ( comentari ad edictum ) si dhe komente që përfshnin rregullat themelore që përmblidhte edhe jus civile edhe jus honorarium ( digesta ose pandestae ) . o Ekzistnonin edhe juristët të cilët qëllime pedagogjike e përpunonin problematikën juridike dhe veprat e tyre ua jepnin nxënësve në dispozicion. Veprat e shkruara në këtë mënyrë quheshin institutiones ose enchridia – libra që u jepen në dorë fillestarëve për ti mësuar më lehtë kuptimet e para dhe teknikën themelore të drejtësisë . o Vlerën kryesore veprave të juristëve romakë ua jepte analiza e rasteve konkrete ( casus ) .
  23. 23. o Titullin “veteres “ ose “të lashtë “ e gëzuan juristët që jetonin dhe vepronin në kohën e republikës. Më I rëndësishmi në mes tyre ka qenë Sextus Aelius I cili ka shkruar “tripertitum” . Në këtë vepër përpunoi ligjin e XII tabelave dhe legjislaturën e asambleve ( jus legitimum) interpretimin e klerikëve dhe juristëve laikë (jus civile ) si dhe materien e procedurës civile. o Sabinët dhe prokulianët : lëvizjet shoqërore në fillim të principatës I ndanë juristët romakë në dy rryma ose në dy shkolla juridike – në shkollën e sabinianëve dhe në shkollën e prokulianëve . o Juristët klasikë : këta juristë rridhnin zakonisht prej shtresave të pasura të nobilëve dhe ekuestërve . Sipas thellësisë dhe frytit të punës në shkencën juridike , themeluesi I shkollës së prokuleanëve Antistius Labeoni meriton të konsiderohet si I pari në rradhën e juristëve klasikë : në 400 broshura që I shkroi u përpoq ta përpunonte jus civile legitimum , jus civile të interpretatora dhe jurs honorarium. Burimet e drejtësisë në kohën e Romës klasike E drejtazakonore  Të drejtën zakonore ( mos , inverterata cinsuetudo ) e përbënin rregullat juridike të krijuara pa intervenimin e ligjëdhënsit , me pëlqim në heshtje dhe me përdorimin e përsëritur dhe të gjatë nga ana e popullit.  Fuqia e detyrueshme e këtyre rregullave juridike sipas mendimit të juristëve romakë buronte aty se të drejtën zakonore e krijoi dhe e aprovoi populli I cili edhe sipas dispozitave juridike të rregullimit romak shtetëror romak kishte të drejtë të nxirte rregulla juridike : nam quid interest , suffragio populus voluntatem sum declaret , an rebus ipsis et factis – ku është pra dallimi se apo e shpreh populli vullnetin e tijme votim apo me sjellje të vërtetë dhe fakte.  Si rregulla juridike ishin vetëm zakonet që nuk I kundërshtuan rendit pozitiv dhe vlerësimit të arsyeshëm të marrëdhënieve mes njerëzve . Me fjalë tjera , fuqi të detyrueshme kishin vetëm ato zakone të cilat në frymën e rendit juridik ( ratio legis ) plotësonin zbraztirat ligjore . Ligjet dhe plebiscita  Gjer në fund të shek të 1 të epokës së re komicionet romake dhe concilia plebis kishin përvec të tjerash edhe autorizime ligjdhënëse. Vendimet e komicioneve (leges ) dhe vendimet e koncilieve ( plebiscitia) pas lex Hortensia ,me përjashtim të kufizimeve në kohën e Suls , kishin fuqinë e njejtë juridike : e detyronin tërë popullin romak . Prandaj edhe juristët klasikë romakë shumë shpesh leges dhe plebiscita I shënonin me termin gjenerik leges .  Cdo ligj I aprovuar në asamble kishte tri pjesë themelore : praescriptio , rogatio dhe sanctio.  Preskripcioni : përmbante shënimet për propozuesin dhe kryetarin e asambleve për ditën dhe vendin e seancës si dhe për mënyrën e votimit.  Rogatio : ishte në të vërtetë propozimi I pandryshuar ligjor sepse në komicionet romake nuk kishte as diskutim as ndryshime të projektit ligjor. Projekti ose aprovohej ose
  24. 24. refuzohej në tërësi . Pas kohës së vëllezërve Grah qe ndaluar që në një projekt ligjor të përfshihen cështjet me përmbajtje heterogjene . ( ligjet me përmbajtje heterogjene quheshin leges per saturam ) . Mirëpo ngjante që magjistratët të propozonin projekte heterogjene duke llogaritur se në asamble së bashku me dispozitat që do të gjenin përkrahjen e votuesve do të aprovoheshin edhe dispozitat të cilat po të ishin të ndara nuk do të aprovoheshin kurrë .  Sanksioni : sipas sanksionit ligjet ndaheshin në :  Leges perfectae :ishin ligjet që e shpallnin nul cdo veprim të ndërmarrë kundër dispozitave ligjore  Leges quam perfectae : përkundrazi nuk e anulonin veprimtarinë e ndërmarrë por e dënonin kryesin e veprës antiligjore  Leges imperfectae : as që I anulonin veprimet e ndërmarra as që parashikonin dënim kundër personit që kishte cënuar dispozitat juridike.  Ligjet e aprovuara në asamble që kur u hoq e drejta e ratifikimit në senat, obligonin qytetart qysh në momentin e shpalljes së rezultateve të votimit. Ishte zakon që teksti I ligjit të vihej në aerarium dhe të ekspozohej në forum .  Ligjet zakonisht nuk kishim veprim retroaktiv dhe vlenin gjer atëherë kur në mënyrë të parashikuar nuk abrogoheshin . Mospërdorimi I gjatë pa intervenim pozitiv ose me heshtje të ligjdhënësit nuk bënte që ligji të abrogohej . Ligjet mund të abrogohen vetëm në mënyrë formale – me rogacio të kundërta . ( s’mund te barte askush pergjegjesi penale per vepren e cila s’ka qene e parapare me ligj, ndersa ne kohe me te vonshme vepra e tille parashihet si veper penale.Ketu norma ose ligjimund te kete fuqi prapavepruese nese ndokush ka kryer veper penale e cila ka qene e paraparesipas dispozitave ne fuqi, ndersa me vone ligji penal peson ndryshime dhe vepra e kryer tani nukkonsiderohet me si veper penale, ne kete rast kodi penal do te veproje ne menyre retroaktive. Pra,kryeresit te vepres penale sipas kodit penal do t’i ulet denimi apo edhe ne teresi do t’i falet).  Nëse rogatio e kundërt e abrogonte tërë ligjin tërë ligjin paraprak konsiderohej se ligji ishte abroguar ; në rast të abrogimit kategorik parcial të tekstit të vjetër ligjor me rregullën e re , ligji derogohej (Me anulimin e heshtur nënkuptojmë situatën kur është nxjerrë ligji i ri i cili në mënyrë tjetër nga ligji aktual i rregullon rastet shoqërore dhe sipas rregullës ,,lex posteriorderogate legi priori”, situatën e këtillë të pushimit (anulimit te normes) e quajmë derogacio (derogim); në rast të aprovimit të rogacios me të cilën ndryshonin ose përsoseshin dispozitat e mëparshme , ligji konsiderohej si I abroguar ndërsa rastet e plotësimit të dispozitave ekzistuese njiheshin si subrogacio.  Ligjet e aprovuara në asamble vlenin ekskluzivisht për qytetarët romakë ( leges personales ) dhe zakonisht për të gjithë qytetarët romakë. Me fjalë tjera ligjet ishin rregulla apstrakte dhe të përgjithshme të sjelljes të parashikuara për qytetarët e Romës dhe të aprovuara në asamble sipas propozimit ( rogacios ) të magjistratëve .  Në raste të rralla edhe pse në kundërshtim me dispozitat e ligjit të XII tabelave : privilegia ne inroganto , rogacionoheshin dhe aprovoheshin aty-këtu edhe disa leges speciales apo privilegia . Leges speciales apo leges privilegia ndaheshin në privilegia favorabilia- rastet kur individët ose grupe të popullsisë përkundrejt shumicës merrnin
  25. 25. pozitë të favorizuar – dhe në privilegia odiosa – rastet kur me individët ose grupet e popullsisë sillej në mënyrë diskriminuese . Ediktet e magjistratëve  Ediktet e magjistratëve romakë kishin jus edicendi apo të drejtë me gojë ( contione ) ose me shkrim në tabelat e bardha ( in albo) tu`a komunikonin urdhëresat e qytetarëve dhe banorëve të tjerë të shtetit romak.  Autorizimin për të dhënë edikte e shfrytëzonin më shpesh pretorët dhe edilët në qytetin e Romës , ndërsa në provinca drejtuesit dhe kuestorët. Në kohën e republikës që bërë zakon që edhe magjistratët e autorizuar të aplikonin , të përmirësonin dhe të plotësonin jus civile ( adujvare , correigere et supplere jus civile ) , mu në fillim të shërbimit të jepnin të ashtuquajturin edikt të përhershëm ( edictum perpetuum) I cili paraqiste programin e punës të cdo magjistrati.  Në ediktin e përhershëm ose edictum perpetuum u përmblodhën rregullat juridike të marra nga edikti I të mëparshmit ( edictuum tralaticium) dhe rregullat e reja të cilat për periodën e shërbimit I parashikonte cdo magjistrat vec e vec (edictum novum) .  Përvec kësaj magjistratët për disa cështje të parashikuara në ediktin e përhershëm prej rastit në rast shpallnin të ashtuquajturin edikt të paraparë ose edictum repentium. Rregullat juridike që përmbanin ediktet e magjistratëve njiheshin si jus honorarium ose si e drejtë magjistratore .  Jus honorarium paraqiste pjesërisht përmbledhje të rregullave juridike të caktuara për rregullimin e marrëdhënjeve midis qytetarëve romakë , po pjesërisht përmbledhje të rregullave juridike të caktuara për rregullimin e marrëdhënieve midis qytetarëve romakë dhe peregrinëve , si dhe peregrinëve të popujve të ndryshëm mes tyre .  Jus honorarium e magjistratëve ndryshonte shumë nga jus civile të lashtë përkatësisht prej jus strictum të periodës së mëparshme , kurse qytetarët romakë mund të zgjidhnin se sipas së cilit prej rendeve juridike do të rregulloheshin marrëdhëniet midis tyre sepse jus civile strictum dhe jus honorarium shpeshherë rregullonin marrëdhënjet e ngjashme në mënyra të ndryshme .  Përshkak të marrëdhënieve te posalindura në shtetin romak dhe riorganizimit të pushtetit , senati dhe perandori Hadrian I urdhëruan juristit Julian që ti regjistronte rregullat që përmbanin ediktet e magjistratëve dhe vendosën që magjistratët nuk mund të lëshonin më edikt përmbajtja e të cilit do të ndryshonte nga brendia e ediktit të Jualianit. Kështu nëtë vërtetë u bë kodifikimi I jus honorarium . Edikti I ri I kodifikuar quhej edictum perpetuum. Senatus consulta dhe orationes principum  Qysh në kohën e principatës filloi të humbte veprimtaria ligjëdhënëse e asambleve , mendimet e senatit apo senatus consulta morën fuqi të përgjithshme juridike të detyrueshme , gjegjësisht u bënë burime direkte të së drejtës romake : senatus consultum est quod senatus jubet atque constituit – menidimi I senatit është ajo që vendos dhë urdhëron senati : ai ka fuqinë e ligjit edhe pse është mohuar dikur .
  26. 26.  Senatus consulta aprovoheshin në mbledhjet e senatiti sipas propozimit të princepsit ose të ndonjë magjistrati tjetër . Pas diskutimit dhe votimit për propozim mendimet evidentoheshn dhe vedoseshin në arkivin shtetëror ( aerarium) .  Konsiderohej se senatus consultum e obligonte popullinnë momentin e dorëzimit të dokumentit të shkruar në arkivin shtetëror pra edhe para se ti shpallej (publikohej ) popullit me anë të komunikimit në koncione apo duke ekspozuar tekstin në forum .  Gjatë zhvillimit të mëtejshëm të principatës kur marrëdhëniet midies senatit dhe princepsit tani më ishin spastruar , senati nuk votonte më përkitazi me propozimet e princepsit : I aprovonte me aklamacion .  Prandaj si burime të drejtësisë nuk merreshin më mendimet e senatit por orationes principum – fjalimet ose rekomandimet e princepsit të mbajtura ose të lexuara në mbledhjen solemne të senatit . Responsa prudentium  Augusti ua njohu disa juristëve të dalluar jus publice respondendi ex auctoritate principis –të drejtën e dhënjes së mendimeve publike , profesionale sipas autorizimit të princepsit .  Responsa prudentium apo mendimet profesionale të juristëve të konsulturara qoftë nga gjyqtarët ose nga qytetarët individual kishin fuqinë e detyrueshme , gjegjësisht u bënë burim I të drejtës romake . Rrallë kur ekspertët e konsultuar juridikë nuk pajtoheshin në mes tyre, gjyqtari ishte I autorizuar që nga mendimet e propozuara të zgjedhte lirisht atë që do të përdorte në zgjidhjen e cështjes juridike .  Të drejtën e dhënjes së mendimeve profesionale publike sipas autorizimit të princepsit e fitonin juristët më të dalluar të rendit shoqëror të senatorëve dhe ekuestërve. Constitutiones principum  Rregullat juridike që I krijonte princepsi quheshin constitutiones principum apo vendime të princepsit : constitutio principis est, quod imperator decreto, vel edictovel epistola constituit. Nec umquam dubi –imperium accipiat- vendimi I princepsit është vendimi I perandorit me dekret ,edikt dhe letra. Asnjëherë nuk dyshohej se vendimet e princepsit nuk kanë fuqinë ligjore , meqë perandori vetë sipas ligjit merrte imperiumin .  Konstitucionet e princepsit ndaheshin në konstitucione me përmbajtje të përgjithshme (edicta dhe mandata ) dhe konstitucionet me të cilat perandorët zgjidhnin rastet konkret ( decreta dhe rescripta) .  Edicta ose shpalljet e perandorëve si edhe ediktet e magjistratëve të judikaturës, ishin urdhëra publike të drejtuara banorëve të shtetit .Me edikte perandorët nxirrnin rregulla juridike nga të gjitha lëmët e të drejtës publike dhe private.  Mandata ishin udhëzime të dhëna drejtuesve të provincave dhe nëpunësve tjerë shtetërorë për kryerjen e funksioneve që u ishin besuar. Meqë mandata obligonin organet shtetërore të ushtronin detyrate besuara , ato vepronin indirekt edhe si burime të drejtësisë për qytetarët.  Decreta : aktvendimet e pricepsit në cështjet konkrete administrative dhe gjyqësore ishin decreta . Pikëpamja juridike që përmbanin dekretet duhej të aplikohej edhe me rastin e zgjidhjes së rasteve të ngjashme të mëvonshme . Kështu edhe dekretet u bënë burime të detyrueshme të drejtësisë ( e drejtë precedetale ) .
  27. 27.  Rescripta : përgjegjet e princepsit cështjeve juridike të privatëve apo organeve shtetërore quheshin recripta ose epistolae ( subsciptiones) . Kualifikimi I dhënë në reskript duke supozuar se gjendja faktike është e vërtetë ishte I detyrueshëm jo vetëm për gjyqtarin apo nëpunësin administrativ që vendosnin për cështjen konkrete por edhe për gjyqtarët dhe nëpunësit tjerë administrativë të cilët më vonë bënin kualifikimin juridik të fakteve të ngjashme . Prandaj edhe reskriptet kishin fuqinë e precedentëve. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës klasike romake  Në bazë të veprimtarisë së magjistratëve dhe juristëve që t`ja përshtatnin rendin juridik marrëdhënjeve të posakrijuara ekonomike dhe shoqërore të Romës , jus civile e lashtë , e përbërë prej jurs legitimum dhe të drejtës së perandorëve u zgjerua me një varg të tërë rregullash të reja të së drejtës honorare.  E drejta honorare apo e drejta e magjistratëve si u tha ndahej në të drejtë honorare për rregullimin e marrëdhënjeve midis qytetarëve pjesa e së drejtës civile dhe në të drejtën honorare për rregullimin e marrëdhënjeve midis të gjithë banorëve të lirë të shtetit romak – jus gentium .  Për dallim nga e drejta e lashtë romake rregullat juridike të së cilës përbënin jus striotum vargun e ri e rregullave të së drejtës honorare e përbënte jus aequum apo e drejtë e bazuar në parimet “e drejtësisë së vërtetë “ gjegjësisht “mirëbesimit dhe nderit “ .  Rendi juridik I shtetit romak I krijuar kryesisht nga veprimtaria e pretorëve peregrinë quhej jus gentium : quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit id apus omnes populus peraque custoditur vocaturque jus gentium quasi quo jure omnes gentes untur – pra atë që e parashikon arsyeja natyrore për të gjithë njerëzzit rrespektohet një lloj te të gjithë popujt dhe quhet jus gentium ( e drejta e popujve) gjegjësisht e drejtë që e përdornin të gjithë popujt .  Kështu në shtetin romak u fut me të vërtetë rendi I trefishtë juridik : dy variante të rregullave juridike për rregullimin e marrëdhënieve mes qytetarëve romakë dhe një rend juridik – jus genitum – për rregullimin e marrëdhënjeve juridike mes qytetarëve romakë e peregrinëve dhe mes peregrinëve të popujve të ndryshëm .  Për dallim prej të drejtës së lashtë që nuk njihte mbrojtjen e asnjë marrëdhënjeje për të cilën nuk parashikohej padi speciale , organet e judikaturës të periodës klasike ( pretorët , edilët , kurulët ) sipas parimit aequitatis mendonin se mbrojtjen juridike duhej dhënë cdo rasti që prekte të drejtat personale dhe pronësore të individëve . Me qëllim të mbrojtjes së gjithanshme të të drejtave të qytetarëve hynë në përdorimm actiones in factum speciale . Marrëdhënjet ekonomiko-shoqërore të periodës postklasike  Pjesët e ndara të latifundeve të dhëna skllevërve për ti punuar quheshin peculium .  Të gjithë punuesit e tokës u bënë glebae adscripti – të regjistruar bashkë me tokë , pjesë të tokës. Sipas ligjit që e kishin nxjerrë të parët punuesit e tokës I nënshtroheshin të drejtës së
  28. 28. pavdekshme e cila nuk u lejonte ta linin pasurinë , frytet e së cilës I kishin mbledhur as ti linin ato vende që një herë I kishin punuar . Në bazë të këtyre dispozitave u bë barazimi gati I plotë juridik I skllevërve të mëparshëm , punesve të peculiumit (servi casati ) dhe qiraxhinjve të mëparshëm të lirë të tokës që quheshin – kolonë .  Pasuritë kolosale të perandorëve , të liruara nga juridiksioni I rëndomtë I organeve lokale shtetërore , përbënin saltuset nën qeverisje të prokuratorit të posacëm , personit që gëzonte lirinë e perandorit. Në rajonet ku kishte shumë saltuse të këtilla disa saltuse bashkoheshin në tractus. Pjesët e saltuseve të perandorit u jepeshin me qesim conductores të pasur të cilët parcelat e vogla ua jepnin me stërqesim (sublocatio) kolonëve të vegjël .  Kontrata mbi vendosjen e poseduesve të vegjël të tokës nën mbrojtjen e fqinjëve të fortë quhej patrocinium .  Perandorët I ndëshkonin ashpër “impios homines “ njerëzit e pashpirt që linin qytetet e vendoseshin në provinca të largëta . Rregullimi shoqëror I Romës postklasike  E tërë popullsia e lirë e shtetit romak përvec dediticëve sipas constitutio Antoniniana fitoi të drejtën e statusit të qytetarit . Ky akt shumë I rëndësishëm I perandorit Karakale u kushtëzua me nevojat fiskale , gjegjësisht u mor nga shkaku që e tërë popullsia e lirë e shtetit të barazohej në pagimin e tatimeve .  Si sundues apo honestiores konsideroheshin përfaqësuesit më të lartë të burokracisë dhe senatorët apo aristokracia trashëgimore perandorake e tokës , ndërsa si humiliores pjesëtarët e aristokracisë provinciale , nëpunësit e parëndësishëm shtetërorë dhe të gjithë ndërmarrësit e lirë dhe jo të lirë të shtetit romak .  Në periodën e tretë shteti romak monarki sipas formës së qeverisjes , sipas formës së regjimit politik autokrat , kurse sipas rregullimit shtetëror burokratiko-centralist . Kjo formë e shtetit quhej dominat , sepse në krye të aparatit shtetëror qëndronte monarku apsolut ose pernadori me titull “dominus ac deus “ – zotërues dhe perëndi . Burimet e drejtësisë në Romën postklasike  Në periodën postklasike asnjë organ shtetëror me përjashtim të perandorit nuk kishte të drejtën e krijimit aktiv të rregullave juridike . Monopoli I perandorëve mbi krijimin e rregullave juridike me detyrim të përgjithshëm nuk bëri që të abrogoheshin të gjitha rregullat e drejtësisë të krijuara gjatë një varg shekujsh me zakone , me ligje , me plebishite , me edikte , me senatus consulta dhe me responsa prudentium .  Sipas parimit të gjitha rregullat juridike të krijuara në njërën nga mënyrat e parashikuara më parë , nëse gjendeshin në veprat e juristëve më të dalluar klasikë , kishin fuqi të detyrueshme dhe përbënin pjesën e rendit juridik që quhej jus .  Përkundrejt jus apo drejtësisë që përmbanin veprat e juristëve klasikë , drejtësia që buronte nga konstitucionet perandorake në këtë periodë quhej leges.
  29. 29. Ligji I të cituarit  Gjyqtarëve dhe palëve u lejohej që me rastin e rregullimit të marrëdhënjeve të cilat nuk ishin të rregulluara me konstitucionet perandorake tu referohen zgjidhjeve që përmbanin veprat e ruajtura e sidomos ato të Papinianit , Paulusit , të Ulpianit dhe të Modestinit.  Mendimi I Papianit rrinte më lart nga mendimet e cdo individi tjetër po ishte më I ulët sesa mendimi identik I dy vetëve .  Meqë detyra e gjyqtarëve me rastin e aplikimit të rregullave juridike që përmbanin veprat e juristëve klasikë ishtë zakonisht numërimi I votave , I tërë institucioni I veprave juridike si burime të drejtësisë u quajt në mënyrë spirtuoze “ senati I të vdekurve “. Konstitucionet apo leges  Burim aktiv I rregullave me detyrim të përgjithshëm të sjelljes në periodën e tretë ishin vetëm konstitucionet e perandorëve që quheshin leges. Në krijimin e rregullave juridike me konstitucione perandorët nuk ishin të detyruar tu përmbaheshin formaliteteve . Ishtë parimi “quidquid principi placuit legis habet vigorem “ .  Si konstitucione të perandorit përvec edikteve të përmendura apo legs generales edhe më tutje u ruajtën mandatet që tani ishin të kodifikuara , decretet dhe rescriptet . Rescriptet ishin mënyra më e shpeshtë që perandorët futnin novitete në lëmën e të drejtës private .  Përvec llojeve të përmendura të kosntitucioneve , që ekzistonin edhe në periodën e mëparshme për shkak të ndarjes së shtetit romak në Perandorinë e Lindjes dhe të Perëndimit dolën edhe sanksionet pragmatike (sanctiones pragmaticae ) si një ndër burimet e drejtësisë.  Pragmatica sanctio ishte një shkresë e perandorit të njërës gjysmë të perandorisë që I dërgohej perandorit të gjysmës tjetër . Në shkresë kërkohej që konstitucioni I caktuar I marrë nga perandori adresant të konsiderohet si burim I drejtësisë edhe në terrenin e perandorit adresat .  Sipas kësaj shembëlle si sanctiones pragmaticae konsideroheshin të gjitha aktet ligjdhënëse të perandorit me përmbajtje të përgjithshme të marra me propozim të organeve publike ose personave juridikë . Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës postklasike romake  Në bazë të faktit që ekonomia romake humbi karakteristikat e ekonomisë së shoqërisë klasike skllavopronare dhe që si mënyrë themelore e prodhimit në kohën postklasike u përforcua prodhimi I njerëzve të lirë dhe jo të lirë, të lidhur me kushtet e prodhimit dhe me veglat e punës , në konstitucionet e perandorit dolën dispozitat mbi lidhjen e njerëzve me profesion dhe me vendbanim , pra dolën rregullat mbi rregullimin shoqëror të klasave , të rëndësishme për formacionin ekonomiko-shoqëror feudal.  Elementet feudale që nuk I njihte e drejta klasike , depërtuan në të gjitha degët e të drejtës private : psh e drejta statusore caktonte që asnjëri që ish lidhur me profesion nuk kish të drejtë ta braktiste tokën që punonte ose vendin e punës ku vepronte ; e drejta familjare konsideronte se është e palejushme martesa mes personave të profesioneve të ndryshme etj.  Kur humbi rëndësia e statusit të qytetarit para perandorëve apsolutë, u bë edhe barazimi formal I të gjithë banorëve të lirë të Romës në pozitën e shtetasit . Ky fakt kushtëzoi
  30. 30. zhdukjen e ndarjes të së drejtës romake në jus civile dhe jus gentium . Që të dy rendet e mëparshme juridike u shkrinë në një rend unik juridik I njohur me emrin jus .  Jusi si rend I ruajtur nga periodat e mëparshme ndryshonte prej rendit të ri leges – që I jepnin perandorët të frymëzuar me tendenca feudale , kurse prej kohës kur u pranua religjioni I krishterë edhe me ide krishtere.  Centralizimi burokratik I kësaj periode u shfaq edhe në lëmën e mbrojtjes së të drejtave . Mbrojtja e të drejtave I qe lënë organeve shtetërore të lidhura me piramidën e kierarkisë . Përshkak të marrëdhënieve kierarkike të organeve shtetërore , në procedurën civile lindën novitete esenciale p.sh skish më ndarje të procedurës në dy pjesë , lindi teoria ligjore e ndarjes së provave dhe sistemi I ankesave juridike.  Pasataj kundërthëniet esenciale mes rendit juridik të kohërave të mëparshme që ruhenin në veprat e juristëve klasikë (jus) dhe rendit juridik të cilin e krijonin perandorët për të kënaqur marrëdhëniet konkrete ekonomiko-shoqërore dhe për ta mbrojtur godinën shtetërore burokratiko-kierarkike dhe apsolute , shkaktuan nevojën urgjente të pa evitueshme për barazimin e kundërthënieve mes jus dhe leges. Kjo nevojë solli punimet serioze në kodifikimin e drejtësisë e definitivisht edhe kodifikimin e perandorit Justinian . Kodifikimi I Justinianit  Justiniani vendosi të kodifikonte tërë të drejtën romake : edhe burimet që përmbanin jus edhe burimet që përmbanin leges . Pra Justiniani vendosi ti evitojë dallimet në solucione mes jus vetus ose të drejtës së lashtë që përmbanin veprat e juristëve klasikë dhe jus novum apo të drejtës së re që kishin konstitucionet e perandorëve .  Puna e kodifikimit filloi në vitin 528 me konstitucionin “ Haec quae necessario” nën kryesinë e Tribonianit , mbikëqyrësit të zyrave perandorake , u themelua komisioni për kodifikimin e konstitucioneve të perandorit. Komisioni brenda një viti bëri gati Novus codex Justinianus I cili sipas konstitucioneve “Suma rei publicae “ hyri në fuqi në vitin 529.  Mirëpo që të kryhej kodifikimi I tërë jusit , komisioni I juristëve prej më me zë si dhe 12 avoketerëve në zë dhe nëpunësve të oborrit perandorak kontrolluan trashëgimin kolosal prej 2000 librash të ndryshëm të ndarë në tri grupe themelore : 1) libri ad Sabinum ( komente të jus civile të mëparshëme) ; libri ad edictum (komente të jus honorarium të mëparshëm) dhe responsa e quaestiones .  Pas një pune intensive prej 3 vjetësh , digestat ose pandectae hynë në fuqi si kodifikim I tërë jusit. ( ndryshimet që I futën anëtarët e komisioneve në tekstet e juristëve të vjetër quhen interpolacione apo emblemata Triboniani.  U pa se duhej përgaditur edhe një manual I shkurtër juridik për fillestarët . Teksti I drejtësisë I quajtur “Institucionet “ u bë pjesë e kodifikimit të Justinianit .  Pas shpalljes së Digjestave dhe Instirucioeneve u konstatua se përpos kujdesit të komisionit midis këtyre dy përmbledhjeve dhe Kodeksit të ri të Justinianit ekzistonin shumë kundërthënje . Justiniani u përpoq ti evitonte me Quinquaginta decisiones ose me Pesëdhjetë vendime . Pasi kjo u tregua jopraktike u përgadit botimi tjetër I kodeksit me të cilin kundërthënjet mes Digjesta dhe Institucione u shmangën . Botimi I dytë I kodeksit I quajtur Codex repetitae praelectionis hyri në fuqi sipas konstitucionit “Gordi”.

×