Amaraa Bat, profile picture
Uploaded byAmaraa Bat
1,900 views

Gariinavlaga

Embed presentation

Downloaded 34 times
1 / 144
2 / 144
3 / 144
4 / 144
5 / 144
6 / 144
7 / 144
8 / 144
9 / 144
10 / 144
11 / 144
12 / 144
13 / 144
14 / 144
15 / 144
16 / 144
17 / 144
18 / 144
19 / 144
20 / 144
21 / 144
22 / 144
23 / 144
24 / 144
25 / 144
26 / 144
27 / 144
28 / 144
29 / 144
30 / 144
31 / 144
32 / 144
33 / 144
34 / 144
35 / 144
36 / 144
37 / 144
38 / 144
39 / 144
40 / 144
41 / 144
42 / 144
43 / 144
44 / 144
45 / 144
46 / 144
47 / 144
48 / 144
49 / 144
50 / 144
51 / 144
52 / 144
53 / 144
54 / 144
55 / 144
56 / 144
57 / 144
58 / 144
59 / 144
60 / 144
61 / 144
62 / 144
63 / 144
64 / 144
65 / 144
66 / 144
67 / 144
68 / 144
69 / 144
70 / 144
71 / 144
72 / 144
73 / 144
74 / 144
75 / 144
76 / 144
77 / 144
78 / 144
79 / 144
80 / 144
81 / 144
82 / 144
83 / 144
84 / 144
85 / 144
86 / 144
87 / 144
88 / 144
89 / 144
90 / 144
91 / 144
92 / 144
93 / 144
94 / 144
95 / 144
96 / 144
97 / 144
98 / 144
99 / 144
100 / 144
101 / 144
102 / 144
103 / 144
104 / 144
105 / 144
106 / 144
107 / 144
108 / 144
109 / 144
110 / 144
111 / 144
112 / 144
113 / 144
114 / 144
115 / 144
116 / 144
117 / 144
118 / 144
119 / 144
120 / 144
121 / 144
122 / 144
123 / 144
124 / 144
125 / 144
126 / 144
127 / 144
128 / 144
129 / 144
130 / 144
131 / 144
132 / 144
133 / 144
134 / 144
135 / 144
136 / 144
137 / 144
138 / 144
139 / 144
140 / 144
141 / 144
142 / 144
143 / 144
144 / 144
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÑÀÍÃÈÉÍ ßÀÌ Äýëõèéí Áàíêíû Îëîí ñàëáàðûã õàìàðñàí òåõíèê òóñëàëöààíû òºñºë УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2013 îí
DDC 657.45 Ó-315 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. Сангийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр хэвлэх, олшруулах, худалдан борлуулах болон бусад хэлбэрээр хуулбарлахыг хориглоно. Боловсруулсан: Жигдэнгийн ЖАРГАЛСҮРЭН (ACCA, Монгол Улсын Мэргэшсэн нягтлан бодогч) Батсуурийн БАТЦЭЦЭГ (Монгол Улсын Мэргэшсэн нягтлан бодогч, Төрийн удирдлагын магистр) Хянасан: Рэнчингийн БАТЖАРГАЛ (Монгол Улсын Гавъяат эдийн засагч, Монгол Улсын Мэргэшсэн нягтлан бодогч, Боловсролын доктор) Дарьхүүгийн ОЮУН (Эдийн засгийн ухааны магистр) Áàäàð÷èéí ÌÀÉÍÁÀßÐ (Ýäèéí çàñãèéí óõààíû ìàãèñòðàíò) ISBN 978-99962-929-2-7 Хэвлэсэн тоо: 500 ширхэг Öààñíû õýìæýý: 70x100 1/16 Õýâëýëèéí õóóäàñ: 9 õ.õ
ӨМНӨХ ҮГ Улсын салбарын дотоод аудитын тогтолцоог бий болгох, Засгийн газрын төсөв, санхүүгийн үйл ажиллагаанд шинэчлэл хийх, төсвийн эрх мэдэл, үүрэг хариуцлагыг дээшлүүлэх зорилгоор батлагдсан Төсвийн тухай хуулинд төсвийн ерөнхийлөн захирагч бүр хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, төсвийн хөрөнгө, өр, төлбөр, орлого, зарлага, хөтөлбөр, арга хэмжээ, хөрөнгө оруулалтад санхүүгийн хяналт, шалгалт хийх, үнэлэлт, дүгнэлт, зөвлөмж гаргах, эрсдэлийн удирдлагаар хангахад чиглэсэн дотоод аудитын албыг байгуулж, дотоод аудитор ажиллуулна гэж заасан. Дотоод аудитын тогтолцоог бүрдүүлэн хөгжүүлэх нь төрийн үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлж, Засгийн газрыг илүү үр дүнтэй, үр ашигтай ажиллахад нь дэмжлэг болдог. Дотоод аудитын үйл ажиллагаа улсын салбарт хэрэгжиж эхэлснээр хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд тавих хяналт сайжрах, төсвийн хөрөнгийг үр ашигтай, хэмнэлттэй зарцуулах, төсөвт байгууллагын ил тод байдлыг хангах, удирдлагад дэмжлэг үзүүлэх, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, аливаа байгууллагын дотоод хяналтын үр ашигтай байдлыг үнэлэх, баталгаа өгөх зэрэг чухал үүргүүдийг гүйцэтгэх нь дамжиггүй юм. Санхүү, төсвийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага нь дотоод аудитын үр ашигт байдлыг нэмэгдүүлэх, ОУ-н стандартын хүрээнд аливаа байгууллагын аудитор үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэхэд зориулан Төсвийн тухай хуулиар олгогдсон дотоод аудитын албыг үйл ажиллагааны стандарт, арга зүйн удирдлагаар хангах эрхийн хүрээнд Сангийн яамны Төсвийн хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газар нь Дэлхийн банкны Олон салбарыг хамарсан техник туслалцааны төслийн хүрээнд энэхүү “Улсын салбарын дотоод аудитын гарын авлага”-ыг боловсрууллаа. Энэхүү гарын авлагад дотоод аудитын албаны бүтэц зохион байгуулалт, аудиторын ажлын чиг үүрэг, эрсдэлд суурилсан дотоод аудитыг хэрхэн явуулах талаар түүнийг үе шат бүрээр нарийвчлан тусгаж өгснөөс гадна нийцлийн болон гүйцэтгэлийн дотоод аудитыг хэрхэн хийх талаар арга зүйн бүлгүүдийг тус тус багтаасан болно. Мөн аудитын явцад ашиглагдах дотоод аудитын ажлын баримтын загваруудыг хавсралтаар оруулж өгсөн болно. Иймд дотоод аудиторууд аудитыг явуулахдаа тухайн байгууллага, нэгж, үйл ажиллагааны онцлогт тохирох аудитын хөтөлбөрийг тус гарын авлагад тусгасан ерөнхий зарчим, арга зүйд суурилан боловсруулах нь зүйтэй юм. Аудитын төлөвлөлтийг хийх, хөтөлбөр боловсруулах болон горимуудыг хэрэгжүүлэхэд гарын авлагад дурдсан зарчим, нарийвчилсан горимууд нь
дотоод аудиторуудад баримтлах аудитын арга зүйн суурь загвар гэж ойлгох хэрэгтэй. Энэхүү гарын авлагыг ашиглаж буй та бүхэн улсын салбарт хэрэгжүүлэх дотоод аудитын үйл ажиллагааг үр дүнтэй хэрэгжүүлэн хяналтын тогтолцоог шинэ арга барилаар нэвтрүүлэн бидэнтэй хамтарч ажиллана гэдэгт итгэлтэй байна. Цаашид дотоод аудитын хөгжлийн шинэ чиг хандлага, арга зүй, стандартын өөрчлөлтийг тухай бүрд тусган энэхүү гарын авлагад нэмэлт өөрчлөлт оруулах боломжтой. Тус гарын авлагын талаарх санал, хүсэлтээ Сангийн яамны Төсвийн хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газарт ирүүлэхийг хүсье. Сайн үйлс дэлгэрч, сайн засаглал бэхжих болтугай. ТӨСВИЙН ХЯНАЛТ, ЭРСДЭЛИЙН УДИРДЛАГЫН ГАЗРЫН ДАРГА Б.БАТЦЭЦЭГ
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АГУУЛГА ХУРААНГУЙЛСАН ҮГИЙН ТАЙЛБАР........................................................................................ 6 БҮЛЭГ 1. ДОТООД АУДИТЫН ТÓÕÀÉ ÎÉËÃÎËÒ.................................................................... 7 1.1 Дотоод аудит гэж юу вэ?....................................................................................................... 7 1.2 Дотоод аудитын үүрэг ба хамрах хүрээ................................................................................ 8 1.3 Дотоод аудит бусад хяналт шалгалт, үнэлгээний ажлаас ялгагдах нь.............................. 9 БҮЛЭГ 2. ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙГ УДИРДАХ ........................................................... 11 2.1 Дотоод аудитын нэгж, түүний үйл ажиллагаа .......................................................................... 11 2.2 Дотоод аудитын нэгж..............................................................................................................................12 2.3 Дотоод аудитад баримтлах үндсэн зарчимууд.................................................................. 14 2.4 Дотоод аудиторын хараат бус байдал ба бодитой хандлага......................................................15 2.5 Сургалт ба хөгжүүлэлт.............................................................................................................. 16 БҮЛЭГ 3. ЭРСДЭЛД СУУРИЛСАН ДОТООД АУДИТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ ................................17 3.1 Аудитын төлөвлөлтийн зорилго............................................................................................... 17 3.2 Аудитын төлөвлөгөөний төрөл ............................................................................................ 18 3.3 Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө................................................................................. 19 3.4 Аудитын жилийн төлөвлөгөө............................................................................................... 31 БҮЛЭГ 4. ДОТООД АУДИТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕ ШАТ ........................................... 33 4.1 Дотоод аудитын ажлын зорилго ба үе шатууд................................................................... 33 4.2 Аудитын ажлын төлөвлөлт...................................................................................................... 33 4.3 Аудитын ажлын гүйцэтгэл.................................................................................................... 45 4.4 Аудитын ажлын тайлагнал....................................................................................................... 52 БҮЛЭГ 5. АУДИТЫН ЗӨВЛӨМЖИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙН МӨРӨӨРХ ҮЙЛ ЯВЦ ................. 57 5.1 Аудитыг зөвлөмжийн хэрэгжилтийг эргэн хянах ......................................................... 57 БҮЛЭГ 6. АУДИТЫН АЖЛЫН БАРИМТЖУУЛАЛТ ................................................................ 59 6.1 Аудитын ажлыг баримтжуулах ............................................................................................59 6.2 Аудитын ажлын баримтын төрөл............................................................................................ 59 6.3 Аудитын ажлын баримтыг бэлтгэх.......................................................................................... 61 БҮЛЭГ 7. АУДИТЫН АЖЛЫГ ХЯНАХ.......................................................................................63 БҮЛЭГ 8. НИЙЦЛИЙН АУДИТ....................................................................................................65 БҮЛЭГ 9. ГҮЙЦЭТГЭЛИЙН АУДИТ.......................................................................................... 77 ХАВСРАЛТУУД ......................................................................................................................... 89 5
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ХУРААНГУЙЛСАН ҮГИЙН ТАЙЛБАР БАБ Байнгын Àжлын Áаримт ТХЭУГ Төсвийн Хяналт, Эрсдýлийн Удирдлагын Газар ДАОУИ Дотоод Аудиторуудын Олон Улсын Институт ДАМПОУС Дотоод Аудитын Мэргэжлийн Практикийн Олон Улсын Стандарт ЗГ Засгийн Газар INTOSAI Аудитын Дээд Áайгууллагуудын Олон Улсын Байгууллага COSO Ивээн Тэтгэгч Áайгууллагуудын Хороо СЯ Сангийн Яам ТЕЗ Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч ТААБ Тухайн Àудитын Àжлын Áаримт ТНБД Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга 6
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 1. ДОТООД АУДИТЫН ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ 1.1 Дотоод аудит гэж юу вэ? Дотоод Аудиторуудын Олон Улсын Институт (ДАОУИ)-ээс гаргасан Дотоод Аудитын Мэргэжлийн Практикийн Олон Улсын Стандарт (ДАМПОУС)-д “Дотоод аудит”-ыг дараах байдлаар тодорхойлсон. “Дотоод аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулах, түүний үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн хараат бус, бодитой баталгаа өгөх ба зөвлөх үйл ажиллагаа юм. Энэ нь системтэй, оновчтой арга хандлагаар байгууллагын эрсдэлийн удирдлага, засаглал ба дотоод хяналтын үйл явцыг үнэлэх ба сайжруулахад тусàëдаг. Мөн стандартаар “баталгаа өгөх гэдэг нь байгууллагын эрсдэлийн удирдлага, засаглал ба дотоод хяналтын үйл явцад хараат бус үнэлгээ өгөх зорилгоор зохих нотолгоонд үндэслэн хийгдэж байгаа бодитой шалгалт бөгөөд санхүүгийн, нийцлийн, системийн аюулгүй байдлын шалгалт зэрэг багтана” гэж заасан. Засаглал, эрсдэлийн удирдлага ба дотоод хяналтын системийн талаар дотоод аудитын нэгж хэрхэн авч үзэхийг стандартад дараах байдлаар заасан байдаг. 2110 - Çàñàãëàë - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ áàéãóóëëàãûí çàñàãëàëûí ¿éë ÿâöûã ¿íýëýí, ñàéæðóóëàõ çºâëºìæèéã ºãºõ ¸ñòîé. 2120 - Ýðñäýëèéí óäèðäëàãà - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ áàéãóóëëàãûí ýðñäýëèéí óäèðäëàãûí ¿éë ÿâöûí ¿ð íºëººòýé áàéäëûã ¿íýëýí, ñàéæðóóëàõàä õóâü íýìýð îðóóëàõ ¸ñòîé. 2130 - Äîòîîä õÿíàëò - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ äîòîîä õÿíàëòûí ¿ð íºëººòýé áà ¿ð àøèãò áàéäàëä ¿íýëãýý õèéõ, òýäãýýðèéí áàéíãûí ñàéæðóóëàëòàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð ¿ð íºëººòýé äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåìèéã áèé áîëãîõîä áàéãóóëëàãàä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé. 7
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 1.2 Дотоод аудитын үүрэг ба хамрах хүрээ Дотоод аудит нь оршин байгаа алдаа зөрчлүүдийг тайлагнахаас илүүтэй байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх, гарч болох алдаанаас урьдчилан сэргийлэх, дотоод хяналтын сул талыг сайжруулахад чиглэдэг. Дотоод аудитыг улсын салбарт хэрэгжүүлснээр дараах давуу талтай. • Холбогдох хууль тогтоомжийг мөрдөх, үйл ажиллагааны үр дүнтэй, хэмнэлттэй, үр ашигтай байдлыг хангах, дотоод хяналтыг зохистой байдлаар хэрэгжүүлэх талаар хүлээх байгууллагын удирдлагын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх; • Удирдлагын бэлтгэсэн санхүүгийн болон гүйцэтгэлийн тайлангуудын үнэн зөв ба найдвартай байдлын талаар эрх бүхий талуудûã бодитой баталгаагаар хангах; • Байгууллагын явуулж байгаа үйл ажиллагаа болон ашиглаж байгаа системийг сайжруулахад туслах; • Залилан, зүй бус ашиглалт, шамшигдал зэргээс урьдчилан сэргийлэх замаар төрийн өмч, хөрөнгийг хамгаалах; • Ажилтнуудын ажил үүргийн биелэлтийг сайжруулах, удирдлагаас тавьсан хяналтуудыг дагаж мөрдөхөд нөлөөлөх. Дотоод аудитын ажил нь дараах үндсэн үйл ажиллагаануудаас бүрддэг. • Эрсдэлүүдийг тодорхойлж үнэлэх, эрсдэлийн удирдлага ба хяналтын системийг сайжруулахад туслах; • Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнд суурилан байгууллагын засаглал, үйл ажиллагаа, мэдээллийн системд ашиглагддаг дотоод хяналтын зохистой ба үр дүнтэй байдлыг үнэлэх; • Санхүү ба бүхий л үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийн итгэлтэй, шударга байдал, үйл ажиллагааны үр дүнтэй, үр ашигтай байдал, хөрөнгийн хадгалалт хамгаалалт, хууль тогтоомж, гэрээний хэрэгжилтийг хангах байдал зэргийг үнэлэх; • Байгууллагын доторх соёл, тэдгээрийн ёс зүй, үнэ цэнийг дээдлэх, үр дүнтэй гүйцэтгэлийн удирдлага ба хариуцлагатай байдлыг хангах, бүх түвшинд эрсдэл ба хяналтын талаар мэдээлэх зэргийг багтаасан засаглалын үйл явцыг үнэлж, сайжруулах талаар зөвлөмж өгөх. Дотоод аудитаар удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа дотоод хяналтын системийн үр нөлөөтэй байдлыг шалгаж үнэлэн, байгууллагын үйл ажиллагаа нь холбогдох бодлого, горим, төлөвлөгөөний дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхийг авч үздэг. Мөн дотоод аудитаар эрсдэлийн удирдлага ба засаглалын бусад асуудлуудаар зөвлөмж өгдөг. Дотоод аудитын нэгж нь байгууллагын бүх үйл ажиллагаа, мэдээлэл, бүртгэл, өмч хөрөнгө зэрэгтэй танилцах эрхтэй байдаг. Мөн дотоод 8
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА аудитын үйл ажиллагаанд хэрэгцээтэй бүх төрлийн мэдээллийг холбогдох эх сурвалжаас иж бүрэн байдлаар олж авахыг зөвшөөрсөн байдаг. Иймд аудит хийгдэж байгаа байгууллагын бүх ажилтнууд дотоод аудитын нэгжийг шаардлагатай бүх мэдээллээр бүрэн хангах үүрэгтэй. 1.3 Дотоод аудит бусад хяналт шалгалт, үнэлгээний ажлаас ялгагдах нь Улсын салбарын төдийгүй хувийн хэвшлийн байгууллагад дотоод аудит болон дотоод хяналт, хяналт шалгалт гэх мэт ижил төстэй нэр томüёог удирдлагын түвшинд ойлгож хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байдаг. Иймээс эдгээрийн хоорондын ялгаа, уялдаа холбоог сайтар ойлгон зөв хэрэгжүүлэх нь чухал юм. Тухайлбал: Дотоод аудит ба Дотоод хяналт Засгийн газрын хариуцлагатай, ил тод, үр дүнтэй удирдлага нь байгууллагын бүхий л үйл ажиллагааг хамарсан дотоод хяналтын системийг хэрхэн бүрдүүлж байгаагаас шууд хамаардаг. Дотоод хяналтын систем нь “хяналт” ба “дотоод аудит” гэсэн үндсэн ойлголтуудыг агуулдаг. Хэдий тийм боловч зарим орнуудад энэхүү ойлголтуудыг ижил мэтээр ойлгож, хэрэглэж ирсэн байна. Учир нь хэл зүйн хувьд энэхүү ойлголтууд нь нэг нэр томüёогоор ашигладаг, харин энэ нь англи хэлний хувьд хоёр өөр ялгаатай тусдаа үйл ажиллагааг тодорхойлдог. Ихэнх улсуудад энэхүү хоёр ялгаатай ойлголтыг зардлын хяналт гэдэг утгаар илүү ойлгож ирсэн байна. Гэтэл хяналт ба дотоод аудитын хооронд нилээд чухал ялгаанууд бий. Хяналт нь дотоод аудитыг гүйцэтгэх үүргийг хүлээхгүй, мөн дотоод аудит нь хяналтын гүйцэтгэх үүргийг õ¿ëýýäýãã¿é болно. Хяналт гэдэг нь хууль, тогтоомж, тэдгээртэй нийцүүлэн гаргасан дүрэм, журмын äàãàí ìºðäºëò, òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýñýí íÿãòëàí øàëãàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Хяналт нь байнгын шинж чанартай, тасралтгүй үргэлжлэх үйл явц юм. Хяналтыг мэргэшсэн ажилтан эсвэл мэргэжилтэн ч хийж болно, технологи ашиглан гүйцэтгэж болно. Харин дотоод аудитыг зөвхөн технологиор орлуулан гүйцэтгэж болохгүй. Дотоод хяналт нь хууль тогтоомж, дүрэм журмын хэрэгжилтийг хангахын тулд хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагаа бол дотоод аудит нь энэхүү дотоод хяналтын систем нь зөв, найдвартай ажиллаж байгаа эсэхэд дүгнэлт өгч, баталгаа гаргах үйл ажиллагаа юм. Дотоод аудит нь тухайн байгууллага дахь хяналтын үйл ажиллагааг үнэлэх, байгууллагын удирдлагад хяналтын систем, байгууллагын зохион байгуулалтын болон захиргааны тогтолцоог оролцуулан, эрсдэлийн удирдлагыг хангах зорилгоор мэргэжлийн түвшинд хийгдэж буй бие даасан хараат бус баталгаажуулах, зөвлөх үйлчилгээ юм. Ихэвчлэн эдийн засгийн 9
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА хэмнэлт, үр дүн, үр ашигт түлхүү анхаарч, тухайн байгууллагын тавьсан зорилгодоо хамгийн үр дүнтэйгээр хүрэх арга замыг тодорхойлоход тус дөхөм болдог байна. Энэ нь байгууллагын өдөр тутмын үйл ажиллагаанд оролцдоггүй бие даасан хараат бусаар тайлагнадгаараа хяналтын үйл ажиллагаанаас ялгаатай. Мөн стандартын хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж, аудитын горимыг хэрэгжүүлэн тайлагнадаг. Дотоод аудит ба Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ Хяналт-шинжилгээ нь шалгуур үзүүлэлтийн талаарх мэдээллийг системтэйгээр цуглуулах замаар хуваарилагдсан төсвийн хүрээнд хэрэгжүүлж буй хөгжлийн арга хэмжээний дүнд гарах ахиц өөрчлөлт, зорилтын хэрэгжилтийн талаар удирдлага болон оролцогч талуудад мэдээлж байх тасралтгүй үйл ажиллагаа юм. Үнэлгээ нь хэрэгжиж буй болон хэрэгжсэн төсөл, хөтөлбөр эсвэл бодлого, түүний загвар, хэрэгжилт, үр дүнг системтэй, бодитой үнэлж дүгнэн төсөл, хөтөлбөрийн зорилгын уялдаа холбоо, хэрэгжилт, үр ашиг, үр дүнтэй байдал, үр нөлөө болон цаашид тогтвортой байх эсэхийг тодорхойлох үйл ажиллагаа юм. Дотоод аудитыг хийж гүйцэтгэх эхний шатанд хяналт-шинжилгээтэй адил системтэй мэдээллийг цуглуулж дүн шинжилгээ хийж цаашид ямар горим, арга зүйг хэрэгжүүлэхийг шийдэх алхмын нэг болдог. Харин үнэлгээ нь дотоод аудитын сүүлийн шатанд буюу өгсөн зөвлөмжийн мөрөөр мөшгºх зөвлөмжийн хэрэгжилтийн үнэлж, дүгнэхэд ашигладаг үйл ажиллагаа юм. Иймд эдгээр үйл ажиллагааны нэгдэл нь үр дүнтэй хяналтын системийг бүрдүүлэх нарийн уялдаа холбоо бүхий үйл ажиллагаанууд юм. Дотоод аудит ба Төрийн õяналт шалгалт Төрийн хяналт шалгалт гэж төрийн болон төрийн өмчийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа хууль тогтоомжид заасан шаардлагыг хангаж байгаа эсэхийг дүгнэхэд чиглэсэн хянан шалгах арга хэмжээний цогц ажиллагаа юм. Дотоод аудитын үйл ажиллагааны нэг хэсэг нь энэхүү хууль тогтоомжийн нийцэлд дүгнэлт гаргаж, тухайн удирдлагыг баталгаагаар хангахад чиглэдэг. Харин төрийн хяналт шалгалт нь тухай байгууллагын үйл ажиллагаа хууль тогтоомжийн хүрээнд байгаа эсэхэд чиглэсэн хянан шалгах үйл ажиллагааг явуулж, хууль тогтоомж зөрчсөн этгээдэд хуульд заасны дагуу захиргааны шийтгэл ногдуулдаг. Дотоод аудит ба Санхүүгийн тайлангийн (Хөндлөнгийн) аудит Аудитыг тухайн байгууллагын хувьд хамаарал бүхий байгууллагын дотоод нэгжийн этгээд гүйцэтгэж байна уу ýñâýë хөндлөнгийн байгууллагаас гүйцэтгэж байíà óó ãýäãýýñ шалтгаалан дотоод ба хөндлөнгийн гэж ангилдаг. Ерөнхийдөө аудитыг хийж гүйцэтгэх үе шат, хэрэглэх горим, үйл ажиллагааны 10
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА зорилго, хамрах хүрээний хувьд ижил төстэй. Санхүүгийн тайлангийн аудитаар байгууллагын санхүүгийн тайлан нь холбогдох стандарт, хууль тогтоомжийн дагуу үнэн зөв, шударгаар илэрхийлэгдсэн эсэхийг баталгаажуулах зорилготой байдаг. Харин дотоод аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулж, үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхийн тулд байгууллагын эрсдýлийн удирдлага, засаглал ба дотоод хяналтын үйл явцыг үнэлэхэд чиглэгддэг. БҮЛЭГ 2. ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙГ УДИРДАХ 2.1 Дотоод аудитын нэгж, түүний үйл ажиллагаа ДАМПОУС-д дотоод аудитын нэгжийг хэрхэн удирдах талаар дараах заалтууд байдаг. 2000 - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèéã óäèðäàõ - Áàéãóóëëàãûí ¿íý öýíèéã íýìýãä¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëàõ ¿¿äíýýñ äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí ãîë óäèðäëàãà òóñ íýãæèéã ¿ð ä¿íòýé óäèðäàõ ¸ñòîé. 2030 - ͺºöèéí óäèðäëàãà - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí ãîë óäèðäëàãà äîòîîä àóäèòûí íýãæ íü çîõèñòîé áà õàíãàëòòàé íººöòýé ýñýõ, íººöèéã áàòëàãäñàí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí ¿ð íºëººòýé áàéäëààð õóâààðèëñàí ýñýõ òàëààð áàòëàõ ¸ñòîé. Дотоод аудитын үйл ажиллагааг Äотоод аудитын нэгж хэрэгжүүлнэ. Дотоод аудитын нэгж нь “Äотоод аудитын дүрэм”-ийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулна. Дотоод аудитын дүрэм нь дотоод аудитын нэгжийн зорилго, эрх ба үүргийг тодорхойлсон байдаг. Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрийн 129 дүгээр тогтоолоор Äотоод аудитын дүрмèéã баталсан ба энэ дүрэм нь ТЕЗ-ийн дотоод аудитын үйл ажиллагааны зорилго, хамрах хүрээ, зарчим, зохион байгуулалт болон дотоод аудиторын эрх, үүргийг тодорхойлж, дотоод аудитын үйл ажиллагааг явуулах, хөндлөнгийн аудитын байгууллагатай хамтран ажиллах харилцааг зохицуулñàí юм. Дотоод аудитын дүрэмд зааснаар ТЕЗ-ийн дотоод аудитын үйл ажиллагаа нь хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, төсвийн хөрөнгө, өр төлбөр, орлого, зарлага, хөтөлбөр, арга хэмжээ, хөрөнгө оруулалтад санхүүгийн хяналт шалгалт хийх, үнэлэлт, дүгнэлт, зөвлөмж гаргах, эрсдэлийн удирдлагаар хангах чиглэлээр тухайн байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэхэд чиглэгдэнэ. Мөн дүрэмд ТЕЗ нь өөрийн эрхлэх асуудлын хүрээнд хуульд заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлэх 11
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дотоод аудитын нэгжтэй байх ба дотоод аудитын нэгж нь ТЕЗ-ийн харьяанд ажиллаж ТЕЗ-д ажлаа тайлагнахаар заасан. Дотоод аудитын нэгжгүй байгууллага дотоод аудитор ажиллуулж болно. Дотоод аудитор нь тухайн байгууллагын үйл ажиллагаанд аудит явуулж, үр дүнг байгууллагын удирдлагад шууд тайлагнана. 2.2 Дотоод аудитын нэгж Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааг Дотоод аудитын нэгжийн дарга удирдана. Дотоод аудитыг хараат бус хөндлөнгийн аудиттай адил багаар хэрэгжүүлж болох бөгөөд баг нь багийн ахлагч болон аудиторуудаас бүрдэнэ. Дотоод аудитын нэгжийн дарга болон дотоод аудитын багийн гишүүд нь дор дурдсан нийтлэг үүрэг хариуцлагатай байна. Дотоод аудитын нэгжийн дарга Дотоод аудитын нэгжийн дарга нь дотоод аудитын нэгжийн удирдлагын үүргийг хүлээхээс гадна дараах зорилгуудыг хангаж байхаар үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулна. • Дотоод аудитын ажил нь холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм, журмын дагуу хийгдсэн байх; • Дотоод аудитын нэгжийн нөөцийг үр дүнтэй ба үр ашигтайгаар бүрдүүлсэн байх; • Дотоод аудитын ажлыг ДАМПОУС-ын дагуу хийсэн байх. Дотоод аудитын нэгжийн дарга нь дараах үүргийг хэрэгжүүлнэ. • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагаа ба ажилтнуудыг удирдах, хянах, нөөцийг үр дүнтэй, үр ашигтай ба хэмнэлттэйгээр ашиглах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааг чиглүүлэх зохистой бодлого чиглэлээр хангах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааны нэн тэргүүнд хандах асуудлуудыг гаргаж ирэхийн тулд эрсдэлд суурилсан дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө бэлтгэх; • Дотоод аудитын үйл ажиллагааны төлөвлөгөө ба нөөцтэй холбоотой асуудлаар Дотоод аудитын хороотой харилцах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд хангалттай, зохистой нөөцтэй эсэхийг батлах, батлагдсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд нөөцийг үр дүнтэй байдлаар хуваарилах; • Дотоод аудитын ажлыг мэргэжлийн стандартын дагуу цаг хугацаанд нь дуусгаж, тайлагнах явцыг хянаж удирдах; • Дотоод аудитын хороо болон байгууллагын удирдлагын шийдвэрээр тодорхой үйл ажиллагаанд тусгайлсан аудит хийх; 12
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Удирдлагад өгсөн зөвлөмж хэрэгжсэн эсэх, үр нөлөөтэй хариу арга хэмжээ авсан эсэх талаар Дотоод аудитын хороонд тогтмол тайлагнах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагаанд чанарын хяналтын баталгаажуулалтыг бий болгох, байнгын сайжруулалт хийх; • Дотоод аудитын нэгж нь дотоод аудитын мэргэжлийн стандартын дагуу үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа талаар Дотоод аудитын хороонд жил бүр тайлагнадаг байх; • Байгууллагын засаглал, эрсдэлийн удирдлага ба хяналтын үйл явцын үр нөлөөтэй ба зохистой байдлын талаар нэгдсэн дүгнэлтийг жил тутам Дотоод аудитын хороонд гаргадаг байх; • Дотоод аудитын хороогоор дамжуулан аливаа чухал нөлөө бүхий эрсдэл, хяналтын үйл явцын талаар ТЕЗ-ийг мэдээллээр хангах; • Дотоод аудитын үйл ажиллагаанд чанарын баталгаажуулалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх Дотоод аудитын багийн ахлагч Дотоод аудитын багийн ахлагч нь аудитын ажлыг төлөвлөх, дотоод аудитыг хэрэгжүүлэх болон дотоод аудитын тайланг бэлтгэх гол үүргийг хүлээж, дараах ажлуудыг хийж гүйцэтгэнэ. • Аудит хийгдэх нэгжийн үйл ажиллагаанд эрсдэлийн удирдлага, дотоод хяналт ба засаглалын үйл явцыг үнэлэх; • Дотоод хяналтын үр нөлөөтэй ба үр ашигтай байдлыг үнэлэх; • Санхүүгийн болон үйл ажиллагааны мэдээллийн үнэн зөв байдлыг хянах; • Аудит хийгдэх нэгжийн нөөцийн хуваарилалт нь хэмнэлттэй ба үр ашигтай эсэхийг үнэлэх; • Хууль тогтоомж, дүрэм журмыг дагаж мөрдөж байгаа эсэхийг үнэлэх; • Дотоод аудитын хороонд дотоод аудитын үр дүнг тайлагнах; • Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан дотоод аудитын ажлыг хэрэгжүүлэх; • Аудитын ажил бүрийн хувьд төлөвлөлтийг хийж гүйцэтгэх, аудитын гүйцэтгэл ба тайлагналын үр нөлөөтэй ба үр дүнтэй эсэхийг батлах; • Аудитын ажлын төлөвлөлтийн баримт бичиг, аудитын хөтөлбөрийг бэлтгэх, аудит эдгээр баримт бичгийн дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхэд хяналт тавих; • Аудитын батлагдсан хөтөлбөрийн хүрээнд аудитын ажлын гүйцэтгэлд багийн гишүүдийг хянан удирдах; • Аудитын ажлын төлөвлөлтийн баримт бичиг, аудитын хөтөлбөрийг боловсруулахад оролцох; • Аудитын нотолгоо баримтууд нь аудитаар олж илэрсэн зүйлс ба дүгнэлтийг нотолж байгаа эсэхэд баталгаа өгөх; 13
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Аудитын ажлын төгсгөлд аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагыг товч мэдээллээр хангах. Аудитор • Дотоод аудитын ажлыг мэргэжлийн стандартын дагуу хэрэгжүүлэх; • Багийн ахлагчаас өгөгдсөн зааварчилгааны дагуу аудитын хөтөлбөрийн холбогдох хэсгүүдийг хэрэгжүүлэх; • Аудитаар олж илрүүлсэн асуудлуудыг багийн ахлагчид цаг тухайд нь тайлагнах. 2.3 Дотоод аудитад баримтлах үндсэн зарчмууд ДАМПОУС-д зааснаар дотоод аудитын нэгж болон дотоод аудиторууд нь дараах зарчмуудыг баримталж ажилладаг. Үндсэн зарчмууд Шударга байх Бодитой байх Нууцыг хадгалах Дотоод аудиторын шударга байдал нь “итгэл”-ийг бий болгох ба тэдний гаргасан дүгнэлтэд тулгуурлах үндэслэл болно. Дотоод аудитор мэдээлэл цуглуулах, үнэлэх, таниëцуулахдаа бодитой байх хандлагыг баримтална. Шийдэл гаргахдаа гадны нөлөө болон өөрийн ашиг сонирхлын нөлөөг оруулахгүйгээр холбогдох нөхцөл байдлыг тэнцвэртэй үнэлнэ. Дотоод аудитор олж авсан мэдээллийн үнэ цэнэ, өмчлөлд хүндэтгэлтэй хандан, хуулиар хүлээсэн эсвэл мэргэжлийн хувьд хүлээсэн үүрэг хариуцлагаас бусад тохиолдолд зөвшөөрөлгүйгээр бусдад дэлгэхгүй. Ур Дотоод аудитор ажлаа гүйцэтгэхэд шаардлагатай мэдлэг, ур чадвар, чадвартай туршлагатай байна. байх Ø Дотоод аудитор шударга байх зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Ажлаа шударга, хичээнгүй, хариуцлагатайгаар хийж гүйцэтгэх 2. Хуулийг мөрдөж, хууль болон мэргэжлийн шаардлагын хүрээнд нийтэд мэдээллийг хүргэх 3. Аливаа хууль бус үйл ажиллагаанд болон дотоод аудитын мэргэжил, байгууллагын нэр хүндэд харшлах үйлдэлд оролцохгүй байх 4. Байгууллагын хууль ёсны болон ёс зүйн зарчмуудад хүндэтгэлтэй хандаж, зохих хувь нэмрээ оруулах Ø Дотоод аудитор бодитой байх зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Бодитой байх хандлагыг алдагдуулж болзошгүй буюу алдагдуулсан гэж ойлгогдох аливаа үйл ажиллагаа буюу харилцаанд оролцохгүй байх. Үүнд байгууллагын ашиг сонирхолтой зөрчилдөж болох үйл ажиллагаа ба харилцааг хамааруулж ойлгоно. 2. Мэргэжлийн дүгнэлтийг алдагдуулж болзошгүй буюу алдагдуулсан 14
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА гэж ойлгогдох аливаа зүйлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх 3. Шалгаж байгаа үйл ажиллагааг тайлагнах байдлыг гажуудуулж болзошгүй бүх материаллаг зүйлсийг дэлгэх Ø Дотоод аудитор нууцыг хадгалах зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Ажлаа гүйцэтгэх явцад олж авсан мэдээллийг хамгаалах, ашиглахдаа хашир болгоомжтой байх 2. Мэдээллийг хувийн ашиг сонирхлын төлөө, эсвэл аль нэг хуульд харш буюу байгууллагын хууль ёсны ба ёс зүйн зорилгуудад хор учруулахуйц байдлаар ашиглахгүй байх Ø Дотоод аудитор ур чадвартай áàéõ зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Шаардлагатай мэдлэг, ур чадвар, туршлагыг нь эзэмшсэн үйлчилгээнд зөвхөн оролцох 2. Дотоод аудитын мэргэжлийн практикийн олон улсын стандартуудын дагуу дотоод аудитын үйлчилгээг үзүүлэх 3. Өөрсдийн мэдлэг чадвар, үйлчилгээний үр нөлөө, чанарыг тасралтгүй сайжруулах 2.4 Дотоод аудиторын хараат бус байдал ба бодитой хандлага ДАМПОУС-д дотоод аудитын нэгж ба аудиторын хараат бус байдал ба бодитой хандлагын талаар дараах заалтууд байдаг. 1100 - Хараат бус байдал ба бодитой хандлага - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ хараат бус байх, äîòîîä àóäèòîðóóä àæëàà ã¿éöýòãýõäýý áîäèòîé õàíäàõ ¸ñòîé. 1110 - Áàéãóóëëàãûí äîòîîä äàõü õàðààò áóñ áàéäàë - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèä ¿éë àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã òóõàéí áàéãóóëëàãûí äýýä óäèðäëàãàä äîòîîä àóäèòûí óäèðäëàãà íü àæëàà òàéëàãíàäàã áàéõ ¸ñòîé. 1120 - Õóâü õ¿íèé áîäèòîé áàéõ õàíäëàãà - Äîòîîä àóäèòîðóóä òºâ ãîë÷, ¿íýí÷ øóäàðãà õàíäëàãàòàé áàéæ, àëèâàà ñîíèðõëûí çºð÷뺺ñ àíãèä áàéõ ¸ñòîé. Õýðýâ õàðààò áóñ áàéäàë ýñâýë áîäèòîé õàíäëàãà àëäàãäñàí ýñâýë àëäàãäñàí ãýæ ¿çýõýýð áîë ¿¿íèéã õîëáîãäîõ òàëóóäàä ìýäýýëýõ ¸ñòîé. 15
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод аудитын нэгжийн ажилтан бүр аудитын ажлыг гүйцэтгэхдээ өөрийн хараат бус байдал ба бодитой хандлагын талаарх мэдэгдлийг албан ёсоор гаргахдаа ажлын баримт 1018-д гарын үзэг зурж баталгаажуулна. Хавсралт 21. Ажлын баримт 1018 – Аудиторын Мэдэгдэл 2.5 Сургалт ба хөгжүүлэлт Дотоод аудитын олон улсын стандартад дотоод аудитын ажлын ур чадвартай байх, мэргэжлээ тасралтгүйгээр хөгжүүлэх талаар дараах заалтууд тусгагдсан байдаг. Энэ хүрээнд дотоод аудитор нь бэлтгэгдсэн байвал зохино. 1210 - Óð ÷àäâàð - Äîòîîä àóäèòî𠺺ðèéí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ìýäëýã, óð ÷àäâàð, áóñàä ÷àäâàðûã ýçýìøñýí áàéõ ¸ñòîé. 1220 - Ìýðãýæëèéí óð ä¿é - Õàøèð, ÷àäâàðëàã äîòîîä àóäèòîðò áàéâàë çîõèõ àíõààðàë, áîëãîîìæ áà óð ÷àäâàðûã äîòîîä àóäèòîð ãàðãàõ ¸ñòîé. 1230 - Ìýðãýæëèéí òàñðàëòã¿é õºãæèë - Äîòîîä àóäèòîð ìýðãýæëýý òàñðàëòã¿éãýýð õºãæ¿¿ëýõ çàìààð ìýäëýã, óð ÷àäâàð, áóñàä ÷àäâàðàà ñàéæðóóëàõ ¸ñòîé. Дотоод аудитор нь өөрт шаардлагатай мэдлэг, ур чадвар, туршлагаас гадна дотоод аудитын мэргэжлийн хүрээний хамгийн сүүлийн үеийн хөгжил дэвшлийг даган хөгжиж байх үүрэгтэй. Дотоод аудитын нэгжийн нийт ажилтнуудын мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлэхийн тулд нэгжийн удирдлага жил бүр сургалт ба хөгжүүлэлтийн төлөвлөгөө боловсруулан хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Уг төлөвлөгөөнд дотоод аудитын ажилтнуудыг ажилд авах, сургах, хөгжүүлэх талаар бодлогуудыг тусгана. Ажилтнуудыг сургах, хөгжүүлэхдээ албан ёсны эсвэл ажил дээрх сургалтын хэлбэрийг ашиглаж болох ба дотоод аудитын ажлыг гүйцэтгэх, эрсдэлийн удирдлага, аудитын төлөвлөлт гэх мэт чиглэлээр шаардлагатай үед нь нэмэлт мэдлэг ба чадвар эзэмшүүлэх зорилгоор хийгдэхээр төлөвлөх нь зүйтэй. Америкийн Íýãäñýí Óëñûí Флорида мужид байрладаг Дотоод Аудиторуудын Институт нь олон улсын түвшинд дотоод аудитын мэргэжлийн 16
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА гол байгууллага юм. Энэ байгууллагаас Дотоод Аудитын Мэргэжлийн Практикийн Олон Улсын Стандартыг боловсруулан ãаргасан ба жил тутам эдгээр стандартуудад шаардлагатай өөрчлөлтүүдийг хийж албан ёсоор дэлхий нийтэд зарладаг. Тус институтээс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн Мэргэшсэн Дотоод Аудитор ( “Certified Internal Auditor (CIA)”), Мэргэшсэн Засгийн Газрын Аудитор (“Certified Government Auditing Professional (CGAP)”), Мэргэшсэн Санхүүгийн Үйлчилгээний Аудитор (“Certified Financial Services Auditor (CFSA)”) зэрэг олон төрлийн мэргэшлийн сертификатуудыг олгодог. Энэ мэргэшлийн сертификатыг авахын тулд зарим улс орнуудад байрладаг Дотоод Аудиторуудын Институтээс эрх авсан шалгалтын төвүүд дээр очиж, олон улсын зэрэг олгох мэргэшлийн шалгалтуудыг өгдөг байна. БҮЛЭГ 3. ЭРСДЭЛД СУУРИЛСАН ДОТООД АУДИТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ 3.1 Аудитын төлөвлөлтийн зорилго Улсын болон хувийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аль ч байгууллага нь тавьсан зорилгоо биелүүлэхийн төлөө оршин байдаг. Байгууллага нь газар, хэлтсийн зохион байгуулалтаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг бол эдгээр газар, хэлтэс тус бүрийн стратегийн зорилго, зорилт, төлөвлөгөө нь байгууллагын үндсэн зорилгыг биелүүлэхэд чиглэдэг. Дотоод аудитыг төлөвлөж гүйцэтгэх талаар ДАМПОУС-д дараах байдлаар заасан. 2010 - Òºëºâëºëò - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí íýí òýðã¿¿íä õàíäàõ ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä äîòîîä àóäèòûí óäèðäëàãà áàéãóóëëàãûí çîðèëãî, çîðèëòòîé óÿëäóóëàí ýðñäýëä ñóóðèëñàí òºëºâëºãººã áýëòãýõ ¸ñòîé. 2020 - Ìýäýýëýõ áà áàòëàõ - Àóäèòûí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí òºëºâëºãºº áîëîí íººöèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, õîëáîãäîõ ººð÷ëºëò¿¿äèéã õÿíóóëæ, áàòëóóëàõààð àõëàõ óäèðäëàãà áà çºâëºëä òàíèëöóóëàõ ¸ñòîé. 2030 - ͺºöèéí óäèðäëàãà - Àóäèòûí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà áàòëàãäñàí òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõýä äîòîîä àóäèòûí íººöèéã çîõèñòîé, õàíãàëòòàé áºãººä ¿ð íºëººòýé õóâààðèëàõ ¸ñòîé. 17
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дээрх стандартын дагуу дотоод аудитын ажлыг төлөвлөж гүйцэтгэхийн ач холбогдол нь: • Дотоод аудитын нэгж үйл ажиллагааны зорилго ба нэн тэргүүнд хандах чиглэлүүдийг тодорхойлох; • Дотоод аудитын нэгж зорилгоо биелүүлэхийн тулд нөөцөө хэмнэлттэй ба үр нөлөөтэй ашиглах; • Дотоод аудитад ашиглах нөөцийг тодорхойлох; • Аудиторуудын ажлыг чиглүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөө гаргах; • Дотоод аудитын ажил үүргийг удирдах арга замыг тодорхойлох; • Байгууллагын хамгийн èõ эрсдэлтэй нэгж ба үйл ажиллагаанд аудитын ажлыг чиглүүлэх Анхаарах: Төлөвлөлт нь дотоод аудитын хамгийн чухал хэсэг юм. Учир нь төлөвлөлтөд суурилан аудитын үйл ажиллагааг явуулдаг. Муу төлөвлөлт нь үр дүнгүй, үрэлгэн, чанар муутай аудит хийгдэхэд хүргэдэг. 3.2 Аудитын төлөвлөгөөний төрөл Дотоод аудитын үйл ажиллагааны төлөвлөлтийн үе шатанд дараах 3 төрлийн хоорондоо ялгаатай зорилго бүхий төлөвлөгөөг нийтлэг ашигладаг. 1. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө Энэ төлөвлөгөөг эхлээд бэлтгэх ба дотоод аудитын зорилго ба цар хүрээг дараагийн гурваас таван жилийн хугацаанд урьдчилан төлөвлөдөг. Энэ төлөвлөгөөнд байгууллагын стратегийн зорилго, ирээдүйн чиг хандлагыг тусгахаас гадна учирч болох эрсдэлд дүн шинжилгээ хийснээр нэн тэргүүнд хандах чиглэлийг тодорхойлдог. 2. Аудитын жилийн төлөвлөгөө Аудитын жилийн төлөвлөгөө нь дараагийн 12 сард хийгдэх аудитын ажлуудыг тодорхойлдог. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд суурилан аудитын жилийн төлөвлөгөөг бэлтгэнэ. 3. Аудитын ажлын төлөвлөгөө Аудитын ажлыг эхлэхийн өмнө аудитын ажлын зорилго, хамрах хэмжээ, зарцуулах хугацаа, ашиглах нөөц зэргийг харуулсан ажлын төлөвлөгөө буюу удирдамжийг бэлтгэнэ. Дотоод аудитад ашиглах эдгээр төлөвлөгөөнүүдийг бэлтгэхдээ дараах шаардлагуудыг хангасан байвал зохино. 18
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө, аудитын жилийн төлөвлөгөөг бэлтгэхдээ эрсдэлийн үнэлгээг хамгийн багадаа жилдээ нэг удаа хийнэ. Уг эрсдэлийн үнэлгээ нь Эрсдэлийн байгууллагын стратегийн зорилго, зорилтод хүрэхэд учирч үнэлгээнд болох эрсдýлүүдийг голчлон авч үздэг. Аудитын ажлын суурилсан байх төлөвлөгөөг бэлтгэхэд тухайн аудит хийгдэх газар, нэгж хэлтэс, үйл ажиллагаа, үйл явцын зорилгыг хангахад учирч болох эрсдýлүүдийг авч үзнэ. Аудитын төлөвлөсөн үйл ажиллагаа нь байгууллагын зорилго, зорилттой нийцэж байх ёстой. Байгууллагын зорилго нь урт хугацааны стратегийн зорилго, дунд ба богино хугацааны үйл ажиллагааны зорилгоос бүрдэх ба Байгууллагын аудитыг эдгээр зорилгуудтай уялдаатай байдлаар бэлтгэнэ. стратеги зорилготой Дотоод аудитаар байгууллагын зорилгыг хангахын төлөө уялдсан байх хэрэгжүүлж байгаа үйл ажиллагаа ба үйл явц, эрсдэлийн удирдлага ба дотоод хяналт зэрэг нь үр дүнтэй байгаа эсэхийг үнэлэхээс гадна тэдгээрийг сайжруулахтай холбоотой зөвлөмжийг өгдөг. Төлөвлөгөөг дэмжиж байгаа төлөвлөлтийн үйл явц ба холбогдох мэдээллийг зохистойгоор баримтжуулсан Баримтжуулагдсан байна. Учир нь дотоод аудитаас гарч байгаа асуудлууд нь байх байгууллагын удирдлагын шийдвэр гаргалтад чухал байр суурийг эзэлдэг. Хангалттай, үнэн Төлөвлөгөөг хийхдээ ¿íýí çºâ, хамааралтай, хэрэгцээтэй зөв мэдээлэлд мэдээллийг ашигласан байна. Эдгээр мэдээллийг шийдвэр үндэслэгдсэн байх гаргаõàä ашиглахын тулд дүгнэн шинжилж үнэлсэн байна. Шинэ систем нэвтрүүлсэн, удирдах ажилтны нэр хүндэд Мэдээллийг байнга нөлөөлөх мэдээлэл нийтэд түгээгдсэн гэх мэт тухайн жилийн цуглуулах туршид эрсдэл үүсгэх асуудлуудыг цуглуулж шинжилнэ. 3.3 Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө Эрсдэлд суурилсан аудит нь орчин үеийн аудитын арга хандлага бөгөөд өмнөх үеийн уламжлалт аргаар аудитын тогтсон үе шатуудыг дагадаг байсан бол орчин үеийн шинэ арга хандлагаар эрсдэлийг авч үзсэнээр их эрсдэлтэй хэсгүүдэд аудитыг чиглүүлдэг болсон. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө нь дараагийн гурваас таван жилийн хугацааг хамарсан байдлаар бэлтгэгддэг гэж өмнө дурдсан. Уг төлөвлөгөөг бэлтгэхийн тулд нэлээд хэмжээний цаг хугацаа шаардах боловч дараах ач холбогдол бүхий давуу талуудтай байдаг. ü Аудитын баг байгууллагын зорилго, үйл ажиллагаа, эрсдэл ба хяналтын талаар цогц ойлголттой болдог. ü Байгууллагын зорилгыг хангахад учирч байгаа болон учирч болох эрсдэлүүдийг тодорхойлдог. 19
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ü Аудитад ашиглах шаардлагатай нөөцүүдийг тодорхойлдог. ü Төлөвлөсөн аудит нь байгууллагын хувьд өндөр эрсдэлтэй, хамгийн чухал хэсгүүдэд чиглэдэг. ü Байгууллагын талаар үнэ цэнэтэй мэдээллүүдийг олж цуглуулдаг ба ирээдүйн төлөвлөлтөнд тэдгээрийн зөвхөн өөрчлөлтүүдийг авч үздэг. ü Аудитын нөөцийг илүү хэмнэлттэй ашиглахын тулд аудитад зарцуулах цаг хугацааг багасгах боломжтой. ü Дотоод аудитын үүргийг удирдах боломжтой. ü Аудитын чанарыг хангах боломжтой. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө нь байгууллагын зорилго, зорилт, нэн тэргүүнд хандах чиглэл, эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн зэргийг харуулдаг. Уг төлөвлөгөөг эрсдэлийн үнэлгээнд суурилан дотоод аудитын нэгжийн дарга бэлтгэх ба ихэнхдээ гурван жилийн хугацааг хамарсан байдаг. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгасан нэн тэргүүнд хандах чиглэлүүд нь байгууллагын зорилго, зорилттой уялдсан байх ёстой. Энэ төлөвлөгөөг байгууллагын удирдлагатай хэлэлцсэний үндсэн дээр эцэслэн бэлтгэх ба Дотоод аудитын хороогоор заавал батлуулсан байна. Мөн жил тутам хийгдэх эрсдэлийн үнэлгээ ба томоохон өөрчлөлтүүдийн үр дүнд аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг байнга шинэчилнэ. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө бэлтгэх үе шат Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө 5. Àóäèòûí íººöèéã òîäîðõîéëîõ 4. Àóäèòûí äàâòàìæ áà õóãàöààã òîäîðõîéëîõ 3. Ýðñäýëèéã òîäîðõîéëæ ¿íýëãýý õèéõ 2. Àóäèòûí õàìðàõ õ¿ðýýã òîäîðõîéëîõ 1. Áàéãóóëëàãûí òàëààð îéëãîëò îëæ àâàõ Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг бэлтгэх үе шатыг дэлгэрүүлэн авч үзье. 20
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 1. Байгууллагын талаар ойлголт олж авах Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө бэлтгэх үйл явц нь байгууллагын зорилго, явуулж байгаа үйл ажиллагааны талаар ойлголт олж авахаас эхэлнэ. Энэ үе шатанд дараах ойлголтуудыг олж авсан байх шаардлагатай. • Байгууллагын гол стратегийн зорилго ба үйл ажиллагааны талаарх мэдээлэл; • Байгууллагын үйл ажиллагаанд гол мөрдлөг болгодог хууль тогтоомж, тушаал шийдвэр, дүрэм журмууд; • Байгууллагын бүтэц, дотоод газар, нэгж хэлтсүүд, тэдгээрийн үүрэг, үйл ажиллагаа, хоорондын хамтын ажиллагаа; • Удирдлагын шийдвэр гаргалтын үйл явц; • Өмнөх аудитын ажлын баримт ба үр дүн. Байгууллагын зорилго ба үйл ажиллагааны талаар мэдээллийг олж авахын тулд дотоод аудитын нэгжийн дарга ба аудиторууд тухайн байгууллагаас гаргасан стратегийн баримт бичиг, удирдлагын бодлого, стратегийн ба жилийн төлөвлөгөө зэрэг баримт бичгүүдийг олж авч танилцан дээд түвшний удирдлагатай уулзалт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг хийнэ. Уулзалт, ярилцлага, хэлэлцүүлэгт авч үзэх асуудлуудыг аудиторууд урьдчилан тодорхойлж, дотоод аудитын нэгжийн удирдлагатай заавал хэлэлцэж тохирсон байна. Уулзалт, хэлэлцүүлэг, ярилцлагыг заавал тэмдэглэл хөтлөн баримтжуулна. Гол хэлэлцэх шаардлагатай дараах асуудлууд байдаг. • Удирдлагын зүгээс дотоод хяналтыг авч үзэх байдал; • Байгууллагын түвшинд хэрэгждэг дотоод хяналтууд; • Байгууллагын удирдлагын эрсдэл хүлээн зөвшөөрөх түвшин; • Өөрчлөлт, шинэчлэлтийг удирдлагаас дэмжих байдал. Дотоод аудитын нэгж нь аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд дараагийн гурван жилд ямар зорилгод хүрэхийг зорьж байгаагаа тусгадаг. Жишээлбэл: дараах зорилгыг дэвшүүлж болно. - Бодит үнэлгээг хийж, сайжруулах зөвлөмж өгснөөр байгууллагын дотоод хяналтыг улам сайн болгох; - Дотоод хяналтын үүргийн талаар ойлголтыг нэмэгдүүлэх; - Байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын үйл явцыг улам боловсронгуй болгоход туслах; - Байгууллагын дотор эрсдэл ба хяналтын талаар мэдээлэл түгээлтийг нэмэгдүүлэх; - Байгууллагын мониторингийн үйл явцыг сайжруулахад туслах гэх мэт. Хавсралт 1: Дотоод Аудитын Дунд Хугацааны Төлөвлөгөөний загвар 21
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2. Аудитын хамрах хүрээг тодорхойлох Аудитын хамрах хүрээ гэдэгт дотоод аудитад хамруулж болох бүх зүйлс (цаашид аудитын объект ãýõ)-ийг багтаадаг. Тухайлбал: газар, хэлтэс, үйл ажиллагаа, үйл явц, хөтөлбөр, систем, үүрэг даалгаврын биелэлт, хөрөнгө гэх мэт. Гэхдээ дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзсэнээр аудитын хамрах хүрээг хязгаарлаж болно. • Аудитын объект нь байгууллагын зорилго, зорилтыг хангахад чухлаар нөлөө үзүүлж байгаа бол аудитын хамрах хүрээнд заавал оруулна. • Аудитын объект нь байгууллагад чухлаар нөлөөлөх мөнгөн дүнг агуулж байгаа бол аудитын хамрах хүрээнд заавал оруулна. • Аудитын объект нь их эрсдэлтэй хүчин зүйлээс хамаарч байгаа гэж удирдлагаас үзсэн бол аудитын хамрах хүрээнд оруулна. Дотоод аудитын нэгжийн дарга аудитын хамрах хүрээнд оруулах аудитын объектуудын тодорхойлох ба эдгээрт өөрчлөлт гарах үед шинэчèëнэ. Аудитын хамрах хүрээнд оруулсан аудитын объектуудыг харьцуулах, удирдах боломжтой байхын тулд дараах аргуудын аль нэгийг ашиглан бүлэглэнэ. Дотоод хяналтын үүрэгтэй уялдуулах арга – Тухайлбал: мониторингийн систем, үйл ажиллагааны систем, удирдлагын систем гэх мэт. Байгууллагын бүтэцтэй уялдуулах арга – Тухайлбал: Стратеги төлөвлөлтийн газар, Хүний нөөцийн хэлтэс гэх мэт. Холимог арга – Байгууллагын бүтэц ба дотоод хяналтын үүрэг функцүүдийг уялдуулах 3. Эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлгээ хийх Энэ нь аудитын хамрах хүрээнд багтсан аудитын объектын хувьд учирч болох эрсдýлүүдийг тодорхойлж, үнэлэх үе шат юм. Эрсдýлийг тодорхойлж, үнэлэхэд түгээмэл ашиглагддаг COSO-ийн Байгууллагын эрсдýлийн удирдлагын загварыг энэхүү гарын авлагад тусган орууллаа. Энэ нь ашиглахад энгийн ойлгомжтой, улсын салбарт илүү тохиромжтой загвар юм. COSO-ийн Байгууллагын Эрсдэлийн Удирдлагын Çагвар Эрсдэлийг “ирээдүйд тохиолдох тодорхой бус байдал”, эсвэл “хүлээгдэж байгаагүй сөрөг үр дагавар”, “хүлээж байгаагүй гарз хохирол” гэх зэргээр тодорхойлсон байдаг. Байгууллагын хувьд эрсдэл гэдэг нь зорилго зорилтдоо хүрэхийн тулд зайлсхийх шаардлагатай тодорхой бус байдал, 22
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА үр дагавар, гарз хохирол гэж ойлгож болно. Байгууллагыг удирдах явцад удирдлага олон төрлийн эрсдэлтэй тулгарч байдаг. Удирдлага тэдгээр эрсдэлийг (а) хүлээн зөвшөөрөх, (б) зайлсхийх, (в) бусдад шилжүүлэх эсвэл (г) хяналтыг хэрэгжүүлэх замаар эрсдэлийг бууруулах зэрэг нийтлэг арга замаар удирддаг. Дотоод хяналт сайн байснаар эрсдэл ба тодорхой бус зүйлсийн тохиолдох магадлал болон сөрөг нөлөөллийг бууруулах бүрэн боломжтой. COSO (Ивээн тэтгэгч байгууллагуудын хороо) нь байгууллагын эрсдэлийг удирдах, дотоод хяналтыг хэрэгжүүлэх, залилан илрүүлэх талаар дэлхий нийтэд ашиглаж болох хүрээ ба аргачлалыг гаргахад гол үйл ажиллагаагаа чиглүүлдэг олон улсын байгууллага юм. Дотоод Аудиторуудын Институт (Institute of Internal Auditors “IIA”), Америкийн Нягтлан бодогчдын Нийгэмлэг (American Accounting Association “AAA”), Америкийн Мэргэшсэн Нягтлан бодогчдын Институт (American Insitute of Certified Public Accountants “AICPA”) зэрэг байгууллагууд нь COSO-ийн ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷, дэмжигчýýð ажилладаг. COSO-оос гаргасан Бизнесийн Байгууллагын Эрсдэлийн Удирдлага (Enterprise Risk Management “ERM”) загварыг байгууллагууд нийтлэг ашигладаг. Энэ загвар нь байгууллагын зорилго, зорилтод нөлөөлөх эрсдýлүүдийг тодорхойлж, тэдгээрийн тохиолдох магадлал ба нөлөөллийг үнэлснээр эрсдэлд хариу өгөх арга хэмжээг тодорхойлох, эрсдэлийг үнэлэх үйл явцад мониторинг хийх зэрэг асуудлуудыг багтаасан эрсдэлийн удирдлагын хүрээг тодорхойлоход чиглэсэн байдаг. COSO-ийн Эрсдэлийн Удирдлагын Үйл ßвц Эрсдэлийг үнэлэх Эрсдэлийг тодорхойлох Шалгуурыг тодорхойлох Эрсдэлийг хэмжих Эрсдэлийн харилцааг үнэлэх Эрсдэлийг зэрэглэх Эрсдэлд хариу өгөх Эрсдэлийг тодорхойлох: Эрсдэлийг тодорхойлохдоо санхүүгийн эрсдэл, үйл ажиллагааны эрсдэл, стратегийн эрсдэл, нийцлийн эрсдэл гэсэн үндсэн төрөлд ангилахаас гадна зах зээлийн, хуулийн, технологийн, төлбөрийн чадварын гэх мэт дэд ангиллаар харуулж болно. Эрсдэлийг тодорхойлоход дараах шинж чанаруудыг анхаарна. • Байгууллагын зорилгыг хангахад саад учруулах үйл явц эсвэл шалтгаан; • Үйл явц эсвэл шалтгаан нь тохиолдох боломжтой эсвэл магадлалтай байх; • Үйл явц эсвэл шалтгаан нь байгууллагын зорилгыг хангахгүйд хүргэх сөрөг нөлөөтэй 23
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Эрсдэлийг тодорхойлдог дараах нийтлэг аргууд байдаг. Баримт бичгийг шалгах Мэдээлэл цуглуулах Шалгах хуудсыг ашиглах Урьдчилан таамагласан нөхцөлийг ашиглан шинжлэх Диаграмì ашиглах Хамаарал бүхий баримт бичгийг шалгах замаар тэдгээрт тусгагдсан шаардлага, заалт, нөхцөл зэрэгтэй холбоотой эрсдэл учирч болохыг шинжилж үзнэ. Жишээлбэл: байгууллагын үйл ажиллагаатай холбоотой хууль тогтоомжуудыг судлах замаар хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөөгүйгээс учирч болох эрсдэлийг тодорхойлох г.м. Энэ аргыг ашиглахад тоо ба чанарын шинжилгээ хийх шаардлагагүй байдаг учраас эрсдэлийг тодорхойлох хялбар аргад тооцогддог. Мэдээлэл цуглуулахад ашигладаг Хамтран шийдвэрлэх (Brainstorming), Хөндлөнгөөс магадлах үнэлгээний арга (Delphi Technique), Ярилцлага хийх (Interviewing), Учир шалтгааны шинжилгээ (Root Cause Analysis), давуу ба сул тал, боломж аюулын шинжилгээ (SWOT Analysis) зэрэг аргууд байдаг. Хамтран шийдвэрлэх ба ярилцлага хийх аргаар эрсдэлийг тодорхойлсноор их хэмжээний мэдээлэл, санал зэргийг олж авахаас гадна дотоод ба хөндлөнгийн олон талыг хамардаг учраас хамгийн үр дүнтэй аргад тооцогддог. Хөндлөнгөөс магадлах үнэлгээний аргыг сүүлийн үед үр дүнтэй гэж үзэхгүй байгаа. Учир шалтгааны шинжилгээ ба SWOT шинжилгээний аргууд нь маш нийтлэг хэрэглэдэг аргууд бөгөөд хамтран шийдвэрлэх ба ярилцлага хийх аргыг хэрэгжүүлсний дараа ашиглавал илүү үр дүнтэй байдаг. Ижил төстэй үйл явцуудаас эрсдэлийг тодорхойлохдоо тодорхой асуулт бүхий шалгах хуудсыг бэлтгэж, тэдгээр үйл явцуудад нэгэн зэрэг ашиглаж, үр дүнг нэгтгэх байдлаар ашиглахад оновчтой арга юм. Энэ нь баримт бичгийг шалгах аргатай төстэй бөгөөд үнэн зөв, нийцтэй, иж бүрэн байгаа эсэх талаар урьдчилан таамагласан нөхцөлүүдийг гарган баримт бичгийг шалгах арга юм. Шалтгаан ба үр дагаврыг урсгал диаграмì ашиглан эрсдэлийн учир шалтгааныг баримтжуулах арга юм. Эрсдэлийн шалгуурыг тодорхойлох: Эрсдэлийг үнэлэхийн тулд эрсдэлийн үнэлгээний шалгууруудыг тодорхойлно. Эрсдэлийн үнэлгээний шалгуурыг байгууллагын түвшинд, дотоод нэгжийн түвшинд, үйл ажиллагааны түвшинд тодорхойлох нь зүйтэй. Эрсдэлийг гол төлөв түүний тохиолдох магадлал ба үзүүлэх нөлөөлөл зэрэг шалгууруудын хувьд үнэлдэг. Мөн зарим байгууллагууд эрсдэлд өртөмтгий байдал болон эрсдэлийн тархалтын хурд зэргийг нэмэлт байдлаар үнэлгээний шалгуур болгон ашигладаг. Эрсдэлийг хэмжих: Эрсдэлийн шалгууруудад үндэслэн эрсдэл нэг бүрийг хэмжинэ. Ингэхдээ эрсдэл бүрийг чанарын ба тоон үзүүлэлтээр хэмжинэ. Эрсдэл хоорондын харилцааг үнэлэх: Эрсдэл нь дангаараа оршин байдаггүй. Иймд эрсдэл хоорондын харилцааг үнэлж үзнэ. Зарим эрсдэл нь дангаараа чухал биш боловч өөр бусад үйл явц, нөхцөлтэй холбоотой байдлаараа чухал нөлөө бүхий эрсдэл 24
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА болж болно. Иймд эрсдэл хоорондын харилцааг үнэлэхэд эрсдэлийн харилцан хамаарлын матриц (Risk interaction matrix)-ийг ашигладаг. Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх: Эрсдэлийн түвшинг зорилтот эрсдэлийн түвшин болон хүлээн зөвшөөрөх хязгаартай харьцуулан эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэдэг. Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэхдээ тохиолдох магадлал, үзүүлэх нөлөөлөл зэргийг авч үзэхээс гадна нэр хүндэд үзүүлэх нөлөөлөл, эрсдэлд өртөмтгий байдал, эрсдэлийн хурд зэргийг авч үздэг. Эрсдэлд хариу арга хэмжээ авах: Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнд эрсдэлд үзүүлэх хариу арга хэмжээг тодорхойлох ба эдгээр арга хэмжээ нь оновчтой, үр дүнтэй эсэхийг шалгаж, хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөг гаргана. Дотоод аудитын төлөвлөлтөд эрсдэлийн үнэлгээг ашиглах Эрсдэлийн үнэлгээг аудитын дунд хугацааны ба жилийн төлөвлөлт, аудитын ажлын төлөвлөлтийн аль алинд нь хийх ба дараах шинж чанараараа ялгаатай байдаг. Аудитын äунд хугацааны ба Жилийн òөлөвлөлт Байгууллагыг бүхэлд нь хамарна. Эрсдэлийн талаар ерөнхий мэдээллийг ашигладаг. Эрсдэлийн талаар хамгийн сүүлийн мэдээллийг ашиглах албагүй. Эрсдэлийг аудитор дангаараа эсвэл удирдлагатай хамтран үнэлнэ. Аудитор дээд буюу стратегийн түвшний эрсдэлд анхаарлаа хандуулна. Эрсдэлийн үнэлгээг хийх явцад дотоод хяналтыг харгалзан үзэхгүйгээр зөвхөн уламжлалт эрсдýлүүдийг авч үзнэ. Аудитын ажлын төлөвлөлт Аудит хийгдэх объектыг зөвхөн хамарна. Эрсдэлийн талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг ашигладаг. Эрсдэлийн талаар хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллийг ашиглана. Эрсдэлийг аудитор дангаараа үнэлнэ. Аудитор доод буюу үйл ажиллагааны түвшний эрсдэлд анхаарна. Эрсдэлийн үнэлгээ хийх явцад аудит хийгдэх үйл ажиллагаа эсвэл үйл явцад ашигладаг дотоод хяналтын системийг мөн үнэлж үздэг. Эрсдýлүүдийг тодорхойлсоны дараа тэдгээрийн тохиолдох магадлал ба үзүүлэх нөлөөллийг авч үзнэ. Үүний тулд тохиолдох магадлал ба нөлөөллийг ямар түвшинг ашиглан хэмжихээ дотоод аудитын нэгжийн удирдлага шийдэх хэрэгтэй. Практикт эрсдэлийг хэмжих түвшинг гурав (их, дунд, бага г.м.) эсвэл таван түвшин (маш их, их, дунд, бага, маш бага г.м.)-ээр тодорхойлдог. Хэтэрхий олон хэмжих түвшин ашиглахгүй байх нь зүйтэй. Учир нь тэдгээр түвшин хоорондын ялгааг нарийвчлан тодорхойлоход төвөгтэй байхаас түвшин бүрээр үнэлгээ хийхэд цаг хугацаа их зарцуулдаг сул талтай. 25
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тохиолдох магадлал ба хэмжилтийн түвшин Эрсдэл тохиолдох боломж хэр байгааг харуулдаг шалгуур юм. Тохиолдох магадлалыг чанарын талаас нь (байнга, боломжтой, заримдаа, боломж бага, ховор г.м.) хэмжихээр харуулж болно. Мөн хувь процентоор эсвэл давтамжаар буюу тоон үзүүлэлтээр хэмжиж болно. Хэрэв хувь процент эсвэл давтамж зэрэг тоон үзүүлэлт ашиглаж байгаа бол хугацааны хамаарлыг дараах хүснэгтэд харуулсантай адилаар маш тодорхой заах хэрэгтэй. Тохиолдох магадлалыг хэмжих жишээ Тоон түвшин 5 4 3 2 1 Жилийн давтамж Чанарын Тайлбар түвшин Боломжийн хүрээ Чанарын түвшин Тайлбар Жилд заавал нэгээс дээш удаа Байнга тохиолдох Тохиолдох бүрэн боломжтой Заримдаа тохиолдох Тохиолдох боломж бага Маш ховор тохиолдох Бүрэн боломжтой Нийт хугацааны 90% ба түүнээс дээш хувьд тохиолдох Жилд заавал нэг удаа Боломжтой Нийт хугацааны 65% 90% тохиолдох Жилд нэг удаа байх магадлалтай Жилд нэг удаа байх магадлал бага Жилд нэг удаа байх нь ховор Заримдаа боломжтой Боломж багатай Бараг боломжгүй Нийт хугацааны 35% 65% тохиолдох Нийт хугацааны 10% 35% тохиолдох Нийт хугацааны 10% хүртэл тохиолдох Нөлөөлөл ба хэмжилтийн түвшин Эрсдэл нь байгууллагад ямар нөлөө ба үр дагавар үзүүлэхийг харуулдаг шалгуур юм. Нөлөөллийг санхүүгийн, хууль зүйн, нэр хүндийн, эрүүл ахуй аюулгүй байдлын, байгаль орчны, харилцагчийн, үйл ажиллагааны гэх зэргээр ангилж авч үзэж болно. Учир нь зарим эрсдэл байгууллагын санхүүгийн хувьд нөлөөлөл ихтэй байхад, зарим нь хууль зүйн хувьд нөлөөлөл ихтэй байж болно. Нөлөөллийг хэмжих жишээ Тоон Чанарын түвшин түвшин 5 4 26 Маш их Их Тайлбар · · · · · · · · Төсвийн хэмжээ 10 тэрбум төгрөгөөс дээш Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиудад байнга өөрчлөлт ордог Байгууллагын гол үйл ажиллагаанууд үндсээрээ өөрчлөгдсөн Гол удирдлагын ажилтан солигдсон Төсвийн хэмжээ 5-10 тэрбум төгрөгийн хооронд Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд голдуу өөрчлөгдөж байдаг Байгууллагын дийлэнх гол үйл ажиллагаанд өөрчлөлтүүд гарсан Ажилтнуудын халаа сэлгээ маш их
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 3 2 1 · Төсвийн хэмжээ 1-4 тэрбум төгрөгийн хооронд · Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд олон боловч тэр болгон өөрчлөлт ороод байдаггүй Дунд · Байгууллагын зарим гол үйл ажиллагаанд бага зэргийн өөрчлөлтүүд гарсан · Ажилтнуудын халаа сэлгээ их, ёс зүйгүй үйлдэл их гардаг · Төсвийн хэмжээ 0.5-1 тэрбум төгрөгийн хооронд · Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд цөөхөн боловч заримдаа өөрчлөлтүүд гардаг Бага · Байгууллагын үйл ажиллагаа эсвэл бүтцэд сүүлийн 3 жилийн туршид бага зэргийн өөрчлөлтүүд гарсан · Ажилтнуудын халаа сэлгээ нэмэгдэж байгаа, зарим ажилтнууд ёс зүйгүй үйлдэл гаргадаг · Төсвийн хэмжээ 0.5 тэрбум төгрөгөөс доош · Байгууллагын үйл ажиллагаа эсвэл бүтцэд сүүлийн 3 жилийн Маш бага туршид томоохон өөрчлөлт гараагүй · Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд цөөн, бараг өөрчлөгдäөггүй · Ажилтнуудын халаа сэлгээ бага Дотоод аудитын нэгж нь эрсдэлийн шалгууруудыг тодорхойлохдоо байгууллагын цар хэмжээ, үйл ажиллагаа, нарийн төвөгтэй байдал зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх шаардлагатай. Эрсдэл тус бүрийн хувьд тохиолдох магадлал ба нөлөөллийн түвшнүүдийг хооронд нь үржүүлж эрсдэлийн нийт түвшинг гаргана. Эрсдэлийн нийт түвшнүүдийг нэмж аудит хийгдэх объектын эрсдэлийн нийт түвшинг тодорхойлно. Тодорхойлсон эрсдэл бүрийн хувьд тохиолдох магадлал ба нөлөөллийн түвшин тус бүрийг хооронд нь үржүүлж, тухайн эрсдэлийн нийт түвшинг гаргана. Тухайн эрсдэлийн Эрсдэлийн тохиолдох Эрсдэлийн нөлөөллийн Х = нийт тоон түвшин магадлалын түвшин түвшин Эрсдэл бүрийн нийт тоон түвшнүүдийг нэмж аудит хийгдэх объектын хувьд эрсдэлийн нийт тоон түвшинг тодорхойлно. Аудит хийгдэх зүйлийн Тухайн эрсдэлийн Тухайн эрсдэлийн = + нийт тоон түвшин нийт тоон түвшин нийт тоон түвшин Эрсдэлийг хэмжих хүснэгт (жишээ) Аудит хийгдэх объект А үйл ажиллагаа Эрсдэл 2 Эрсдэл 3 Эрсдэл 4 Эрсдэл 1 Ажил Үйл Эрсдэл 5 Бүтцийн Төсвийн цар гүйлгээний ажиллагааны Мэдээллийн болон үйл хүрээ/хэмжээ хэмжээ ба нарийн системийн ажиллагааны (тэрбум төг) ажилтнуудын төвөгтэй ашиглалт өөрчлөлт тоо байдал 5х5=25 4х4=16 4х3=12 2х3=6 4х3=12 27
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Б үйл ажиллагаа В үйл ажиллагаа Г үйл ажиллагаа 4х4=16 3х4=12 3x4=12 4x4=16 3x2=6 4x5=20 4x4=16 2x3=6 2x3=6 4x3=12 3x2=6 4x2=8 2x2=4 3x3=9 2x2=4 Тодорхойлсон эрсдýлүүдийн нийт тоон түвшинг ашиглан аудит хийгдэх объектын нийт эрсдэлийн түвшинг гаргана. Эрсдэлийн үнэлгээг хийхийн гол ач холбогдол нь аудит хийгдэх хэсгүүдээс алийг нэн тэргүүнд аудитад хамруулах шаардлагатайг тодорхойлох боломжтой юм. Дотоод аудитын практикт ‘risk heat map’ буюу эрсдэлийн түвшний зураглалыг өргөн ашигладаг. Энэ зураглалыг эрсдэлийг хэмжих хүснэгтийг ашиглан бэлтгэдэг. Босоо тэнхлэгт эрсдэлийн тохиолдох магадлалын тоон түвшинг, хэвтээ тэнхлэгт эрсдэлийн нөлөөллийн тоон түвшинг авч үзнэ. Эрсдэлийн нийт тоон түвшинг зураглалд тэмдэглэх замаар эрсдэлийн түвшинг хэмждэг. Зураглалын баруун дээд булан буюу улаанаар их эрсдэлтэй хэсгүүдийг, ÿãààíààð дунд эрсдэлтэй хэсгүүдийг, óëáàð шараар бага эрсдэлтэй хэсгүүдийг øàðààð хүлээн зөвшөөрөх эрсдэлтэé хэсгүүдийг харуулàâ. ТОХИОЛДОХ МАГАДЛАЛ Эрсдэлийн түвшний зураглал (эрсдэлийг хэмжих хүснэгтийн жишээг ашиглав) 5 4 3 2 1 25 A1 20 В1 10 15 20 8 Г2 6 Г1, Б5 4 Г3, Г5 12 A3, A5, В5 9 Г4 6 A4, В3, В4 16 A2, Б1, Б4, В2 12 Б2, Б3 8 10 2 3 4 5 15 НӨЛӨӨЛӨЛ Эрсдэлийн түвшний зураглалаас харвал ИХ ба ДУНД эрсдэлтэй хэсгүүдийг нэн тэргүүнд аудитад хамруулна. Харин БАГА эрсдэлтэй хэсгийн хувьд аудитын нөөц хангалттай байгаа нөхцөлд аудитад хамруулж болно. Хүлээн зөвшөөрөх эрсдэлийн түвшинд байгаа хэсгүүдийг аудитад хамруулах шаардлагагүй. Үүнийг аудитûí эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх гэж үзнэ. 28
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Эрсдэлийн түвшний зураглалыг эрсдэлийг хэмжих хүснэгттэй холбон авч үзвэл, А үйл ажиллагааны 1-р эрсдэл буюу “төсвийн цар хүрээ/хэмжээ” нь хамгийн их эрсдэлийг агуулж байгаа учраас үүнд хамгийн нэн тэргүүнд аудит хийх шаардлагатай гэж үзнэ. Мөн улаан тэмдэглэлийн бүсэд байгаа В үйл ажиллагааны 1-р эрсдэл буюу “төсвийн цар хүрээ/хэмжээ”, А үйл ажиллагааны 2-р эрсдэл буюу “ажил гүйлгээ ба ажилтнуудын тоо”, Б үйл ажиллагааны 1-р эрсдэл буюу “төсвийн цар хүрээ/хэмжээ”, 4-р эрсдэл буюу “бүтцийн ба үйл ажиллагааны өөрчлөлт”, В үйл ажиллагааны 2-р эрсдэл буюу “ажил гүйлгээ ба ажилтнуудын тоо” зэрэгтэй уялдуулан нэн тэргүүнд аудит хийх шаардлагатай гэж үзнэ. Харин үйл ажиллагааг бүхэлд нь авч үзвэл эрсдэлийг хэмжих хүснэгтэд авч үзсэн 5 төрлийн эрсдэлийн хувьд А ба Б үйл ажиллагаа нь ИХ ба ДУНД эрсдэлтэй хэсгүүдийг, В үйл ажиллагаа нь зарим нь ДУНД, зарим нь БАГА эрсдэлтэй хэсгүүдийг агуулж байхад Г үйл ажиллагаа нь ихэвчлэн БАГА болон ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨХ эрсдýлүүдийг агуулж байна. Иймд үйл ажиллагаа тус бүрийн хувьд А ба Б үйл ажиллагааг заавал аудит хийгдэх, В үйл ажиллагаанд нөөц боломжтой үед аудит хийхээр, Г үйл ажиллагаанд аудит хийх шаардлагагүй гэж үзэж болно. Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх хүснэгт Аудит хийгдэх объектууд Эрсдэлийн нийт тоо түвшин Ач холбогдлын зэрэг Аудит хийгдэх эсэх A1 В1 A2,Б1,Б4,В2 A3,A5,В5,Б2,Б3 Г4 Г2 A4,В3,В4,Г1,Б5 Г3,Г5 25 20 16 12 9 8 6 4 1 1 1 2 2 3 3 4 Хамгийн их баталгаа өгөхөөр аудит хийх Хамгийн их баталгаа өгөхөөр аудит хийх Хамгийн их баталгаа өгөхөөр аудит хийх Ердийн баталгаа өгөхөөр аудит хийх Ердийн баталгаа өгөхөөр аудит хийх Нөөц боломжтой үед аудит хийх Нөөц боломжтой үед аудит хийх Аудит хийгдэхгүй Аудит хийгдэх байгууллагын эрсдэлийг тодорхойлж, хэмжих ба эрсдэлийн түвшний зураглалыг ашиглан ямар зүйлийг нэн тэргүүнд аудитад хамруулах шаардлагатайг тодорхойлох талаар авч үзлээ. Энэхүү аргачлал нь эрсдэлийг хооронд нь харьцуулах, аль эрсдэлд илүү анхаарлаа хандуулах шаардлагатайг харах боломжийг олгодог боловч эрсдэлийн үнэлгээг илүү бодитой болгохын тулд аудит хийгдэх байгууллагын удирдлага, холбогдох ажилтнуудыг өргөнөөр хамруулж, хэлэлцүүлгийн аргыг хамт ашиглах нь зохистой байдаг. Мөн эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнгийн зохистой байдалд байнга дүн шинжилгээ хийж байх, шинэ төрлийн эрсдэл, тодорхой бус зүйлс гарсан тохиолдолд эрсдэлийн үнэлгээг байнга шинэчилдэг байх нь зүйтэй. 29
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 4. Аудитын давтамж ба хугацааг тодорхойлох Эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлсний дараа дотоод аудит хийх аргачлалаа тодорхойлно. Байгууллагын үйл ажиллагаа, эрсдэлийн удирдлага, засаглал, дотоод хяналт зэрэг бүхий л асуудлуудыг иж бүрэн байдлаар хамрахын тулд аудитыг ямар давтамжтайгаар, ямар хугацаанд хийхээ тодорхойлно. Давтамж Бүх зүйлсийг дотоод аудитад хамруулах боломжгүй. Иймд дотоод аудитын нэгжийн дарга дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд ямар аудитын объектуудыг хамруулахаа шийднэ. Аудит хийх давтамжийг тогтоохдоо, ИХ эрсдэлтэй объектуудад жил тутам аудит хийгдэхээр, ДУНД эрсдэлтэй объектуудûг хоёр жил тутамд нэг удаа, БАГА эрсдэлтэй объектуудûг гурван жил тутамд нэг удаа дотоод аудитад хамруулахаар төлөвлөж болно. Их эрсдэлтэй объектуудûг дотоод аудитад хамруулж байгаа эхний жилд дотоод хяналтыг дэлгэрэнгүй байдлаар шалгах ба гол хяналтуудыг тодорхойлох, тэдгээр нь бодитой ба үр дүнтэйгээр хэрэгжиж байгаа эсэхийг авч үзэх шаардлагатай. Их эрсдэлтэй объектуудад дараагийн аудитаар арай хязгаарлагдмал түвшинд дотоод аудитыг хийж болно. Учир нь жил бүр тавигдах аудитын зорилго, хяналтын зорилго, эрсдэл ба хяналтын үйл ажиллагаанууд нь адилхан байдаг учраас гол хяналтууд нь бодитойгоор хэрэгжиж байгаа эсэх, хяналтыг дагаж мөрдөж байгаа эсэхийг шалгах ажлаар хязгаарлаж болно. Зарцуулах хугацаа Дотоод аудитын нэгжийн дарга тухайн аудитад хэдэн ажлын өдөр зарцуулахыг тодорхойлно. Үүнийг тодорхойлохдоо аудит хийгдэх объектын эрсдэлийн түвшинг харгалзан үзэх нь зүйтэй. Аудитад зарцуулах хүн өдрийн тооноос хамааран аудитын ажилтны шаардлагатай нөөцийн хэмжээг тодорхойлно. 5. Аудитын нөөцийг тодорхойлох Аудитад зарцуулах хугацаатайгаа уялдуулан уг хугацааг бүрэн хангаж ажиллах шаардлагатай аудитын ажилтны тоог гаргана. Аудитад шаардлагатай ажилтны тоог одоо ажиллаж байгаа ажилтны тоотой харьцуулан, ажилтан нэмж авах шаардлагыг тодорхойлох боломжтой. Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгагдсан дотоод аудитын нийт ажлуудыг бүрэн хэмжээнд хийж дуусгахад хангалттай аудитын ажиллах хүчний нөөцтэй байхаар зохион байгуулалт хийх нь дотоод аудитын нэгжийн даргын үүрэг юм. 30
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 3.4 Аудитын Жилийн Төлөвлөгөө Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөг дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө болон жил тутам хийгдэх эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн бэлтгэнэ. Аудитын жилийн төлөвлөгөөнд тухайн жилд хийгдэх аудитын ажлууд, тэдгээрт хамаарах эрсдэлүүдээс гадна аудитын ажил бүрт зарцуулах хугацаа, шаардлагатай нөөцүүдийг харуулна. Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөг бэлтгэхдээ дараах зүйлсийг анхаарч үзнэ. • Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө; • Өмнөх жилийн аудитын үр дүн ба зарцуулсан хугацаа; • Өмнөх аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн байдал; • Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн, эрсдэлийн удирдлага ба хяналтын системийн үр дүнтэй байдал; • Байгууллагын удирдлагаас тусгайлан аудит хийлгэх талаар гаргасан санал; • Байгууллагын засаглалын асуудлууд; • Байгууллагын үйл ажиллагаа, хөтөлбөр, систем болон хяналтад гарсан томоохон өөрчлөлтүүд; • Аудитын ажилтны нөөц. ü Аудитын удирдлагын үйл ажиллагаанд ашиглах нөөц: Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө, жилийн төлөвлөгөө бэлтгэх, аудитын үйл ажиллагааг зохицуулах, аудитын тайлангийн үр дүн, зөвлөмжийн дагуу удирдлагаас авсан арга хэмжээний мөрөөр эргэн хянах үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэхэд ашиглах нөөц ü Аудитын үйл ажиллагаанд ашиглах нөөц: Эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн өндөр эрсдэлтэй, ач холбогдол бүхий хэсгүүдэд дотоод аудит хийхэд ашиглах нөөц ü Сургалтын үйл ажиллагаанд ашиглах нөөц: Дотоод аудитын нэгжийн ажилтнуудад холбогдох хууль тогтоомж, стандартын талаар сургалт явуулахад ашиглах нөөц ü Гэнэтийн тохиолдолд ашиглах нөөц: Дотоод аудитын хороо болон тухайн байгууллагын даргын шийдвэрээр тусгайлан явуулах аудитад ашиглах нөөц Хавсралт 2: Дотоод àудитын æилийн òөлөвлөгөөний загвар 31
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөө бэлтгэх үе шат • Àóäèò õèéãäýõ îáúåêòóóäûã òîäîðõîéëîõ • Àóäèò õèéãäýõ îáúåêòóóäàä ó÷èð÷ áîëîõ ýðñäë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ • Òóõàéí æèëä àæèëëàõ àæëûí õîíîãèéã òîäîðõîéëîõ • Àóäèòûí àæèëòíû òîîã òîäîðõîéëîõ ¯å øàò 1. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ • Ýðñäýëèéí à÷ õîëáîãäëûí çýðýãëýëèéí õóâüä íýí òýðã¿¿íä àóäèò õèéãäýõ øààðäëàãàòàé îáúåêòóóäûã òîäîðõîéëîõ • À÷ õîëáîãäëûí çýðýãëýë ºíäºðòýé îáúåêò á¿ðò õèéãäýõ àóäèòûí òºðëèéã òîäîðõîéëîõ (æèø: íèéöëèéí àóäèò, ã¿éöýòãýëèéí àóäèò, ñèñòåìèéí àóäèò, ñàíõ¿¿ãèéí àóäèò, ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí àóäèò ãýõ ìýò) • Óäèðäëàãààñ àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãººíä ñàíàë àâàõ • Àóäèòûí àæèë á¿ðèéí õóâüä çàðöóóëàõ íèéò õ¿í ºäðèéã òîîöîîëîõ • Àóäèòûí àæèëòíóóäûã àóäèòûí àæèëä õóâààðèëàõ • Øààðäëàãàòàé íýìýëò íººöèéã òîîöîîëîõ • Àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãººã ýöýñëýæ áàòëóóëàõ ¯å øàò 2. Àóäèòûã òîäîðõîéëîõ Дотоод Аудитын Жилийн Төлөвлөгөө 32
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 4. ДОТООД АУДИТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕ ШАТ 4.1 Дотоод аудитын ажлын зорилго ба үе шатууд Дотоод аудитын ажлын гол зорилго нь эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлэхэд удирдлагад туслах, байгууллагын дотоод хяналтын системийг сайжруулахад хувь нэмэр оруулахад оршино. Иймд байгууллагын газар, хэлтэс, үйл ажиллагаа, хөтөлбөр, систем, үйл явц, хөрөнгө (цаашид аудитын объект гэх) зэргийг аудитад хамруулан эрсдэлийн үнэлгээ хийж, дотоод хяналт зохистойгоор ажиллаж байгаа эсэхийг тодорхойлоход дотоод аудитын үйл ажиллагаа чиглэнэ. Дотоод аудит хийгдэх òóõàéí объектын зорилгыг дотоод аудиторууд ойлгосон байх ёстой. Ингэснээр аудитын объектын хамгийн их эрсдэлтэй хэсгүүдэд аудитаа чиглүүлэх, аудитын ажлын цар хэмжээг тодорхойлох, аудитын нөөцийг чухал эрсдэлтэй хэсгүүдэд түлхүү хуваарилна. Дотоод аудитын ажил нь дараах үндсэн үе шатуудаас бүрддэг. Ҫ˪ÂËªÕ • Àóäèòûí çîðèëãî, öàð õ¿ðýý, àóäèòûí àðãà õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõ ïÉÖÝÒÃÝÕ • Òºëºâëºëòèéí äàãóó àóäèòûã õèéõ, àæëûí áàðèìò á¿ðä¿¿ëýõ ÒÀÉËÀÃÍÀÕ • Àóäèòûí ¿ð ä¿íã òàíèëöóóëàõ 4.2 Аудитын ажлын төлөвлөлт Дотоод аудитын ажил нь аудитыг төлөвлөхөөс эхэлнэ. Аудитын ажлыг хэмнэлттэй ба үр ашигтайгаар хэрэгжүүлэх нь хэр үр дүнтэй төлөвлөхөөс хамаардаг. Аудитын ажлын төлөвлөлт нь дараах үе шатуудаас бүрдэнэ. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõ ͺºöèéã õóâààðèëàõ Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажил бүрийн хувьд төлөвлөлтийг хийнэ. Аудитын ажлын төлөвлөгөөнд аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, хугацаа болон нөөцийн хуваарилалт зэргийг тусгана. 33
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын ажлын төлөвлөлтийн зураглал Äîòîîä àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãºº Аудитын зорилго ба цар хүрээг тодорхойлох Аудит хийгдэх объектын талаар ойлгох Мэдээллийг цуглуулах Эрсдэлийг тодорхойлж үнэлэх Дотоод хяналтын орчин, удирдлагын хяналтуудыг үнэлэхдээ асуулга авах, ярилцлага хийх зэрэг аргуудыг ашигладаг. Дотоод хяналтын зорилгыг тодорхойлох Дотоод хяналтын орчин, удирдлагын хяналтууд, эрсдýлийг удирдлагын үнэлэх Õ¿÷òýé / Äóíä Ñóë (а) Гол дотоод хяналтуудыг үнэлэх (б) Дотоод хяналтын талаар мэдээлэл солилцох харилцааг үнэлэх Ñóë Аудитын биет тест хийхээр сонгох (аудитор дотоод хяналтад итгэхгүй байгаа бол) Хяналтын тест хийхээр сонгох (аудитор дотоод хяналтад итгэж байгаа бол) Хяналтын тест гэдэг нь байгууллагын хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтуудыг түүврийн аргаар тестлэн шалгахыг хэлнэ. Жиш: Удирдлагаас зөвшөөрөгдсөн 1,000 зарцуулалтын ажил гүйлгээнээс түүвэрлэн 100 ажил гүйлгээний зөвшөөрлийг шалгаж үзэж байгаа нь “ажил гүйлгээг зөвшөөрөх” хяналтыг тестлэн шалгаж байна гэсэн үг юм. 34 Аудитын төлөвлөлтийн баримт бичгийг бэлтгэх (хяналтын тест ба биет тестүүдийг багтаасан аудитын горимуудыг тодорхойлно) Биет тестийг дотоод хяналтад итгэхгүй байгаа, дотоод хяналтыг сул гэж үзсэн үед хэрэгжүүлэх ба баримтаас хөөн шалгах, тулгах, ажиглалт хийх, гуравдагч этгээдээс тулган баталгаажуулах зэрэг горимууд байдаг.
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын төлөвлөлтийг сайн хийснээр аудитын ажлыг үр дүнтэйгээр дуусгах бүрэн боломжтой бөгөөд үр дүнтэй аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулахад чухал ач холбогдолтой байдаг. Иймд дотоод аудитын нэгж нь аудитын ажил бүрийн хувьд төлөвлөлтийг хангалттай цаг хугацаа зарцуулан, мэргэжлийн ур чадвар, туршлага ашиглан хийх хэрэгтэй. Мөн төлөвлөлтийг хийхдээ байгууллагын орчин, удирдлагын үйл явц, дотоод хяналтын орчин, эрсдэлийн талаар хангалттай мэдлэгтэй байх ёстой. Удирдлагын ба дотоод хяналтын үйл явцуудын хоорондын харилцан хамаарал Удирдлагын үйл явц Байгууллагын үйл ажиллагаа (аудитын объект) Зорилго Эрсдэл Эрсдэлийг тодорхойлох Эрсдýлийн талаар мэдээлэл солилцох Эрсдэлийг удирдах арга хэмжээ Дотоод аудитын үйл явц Аудитын хүрээг тодорхойлох Байгууллагын үйл ажиллагааны зорилго ба эрсдэлийг ойлгосноор аудитын зорилго, цар хүрээг тодорхойлох Дотоод хяналтын зорилго Дотоод хяналтыг баримтжуулсан байдал Дотоод хяналтын үнэлгээ Аудитын талбарын ажил Мониторинг Хяналтыг аудитаар тестлэх Аудитын тайлан Үйл ажиллагааг сайжруулах арга хэмжээ 35
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Алхам 1. Аудит хийгдэх объектын талаар ойлголт олж авах Дотоод аудитын баг аудит хийгдэх объектын талаар хангалттай ойлголт олж авахын тулд байгууллагын үйл ажиллагаа, бодлого, дүрэм журам, удирдлагын үйл ажиллагааны арга хандлага, гадаад, дотоод орчны талаар мэдээллүүд, эрсдэлийн удирдлага, хяналт ба засаглалын үйл явцын талаар мэдээлэл олж авна. Дотоод аудитад шаардлагатай мэдээллийг олж авдаг дараах гол баримт бичгүүд байдаг: • Байгууллагын зорилго, зорилтууд; • Холбогдох хууль тогтоомж, тогтоол шийдвэр; • Стандарт, дүрэм журам, бодлого, заавар аргачлал; • Өмнөх аудит эсвэл үнэлгээний үр дүн, ажлын баримт; • Хараат бус аудиторын тайлан; • Байгууллагын бүтэц зохион байгуулалт, дотоод нэгжүүдийн ажил үүрэг; • Үйл ажиллагааны ерөнхий урсгал; • Ажлын байрны тодорхойлолт, ажил үүргийн хуваарилалт; • Удирдах түвшний ажилтнуудын жагсаалт, шилжилт хөдөлгөөн; • Үйл ажиллагааны ба санхүүгийн тайлан; • Төлөвлөлтийн ба гүйцэтгэлийн тайлан; • Удирдлагатай хийсэн уулзалтын тэмдэглэл; • Удирдлагын хяналтын систем; • Эрсдэлийн үнэлгээ хийдэг арга аргачлал, эрсдэлийн үнэлгээний тайлан; • Удирдлагын хийсэн судалгаа, шинжилгээний тайлан; • Нягтлан бодох бүртгэлийн орчин, бүртгэлийн бодлого. Эдгээр нь дотоод аудит хийхэд ашиглагдах суурь мэдээллүүд учраас аудитын байнгын ажлын баримт болно. Аудитор аудитын ажлыг дараах 2 үндсэн төрлөөр баримтжуулдаг. • Байнгын ажлын баримт • Аудитын ажлын баримт Байнгын ажлын баримтад байгууллагын орчны талаарх үндсэн мэдээллийг агуулсан баримт бичгүүдийг оруулах ба дараагийн аудитын ажилд дахин ашиглах зорилгоор тусгайлан хавтаслаж хадгална. Аудитын ажлын баримтад тухайн хугацааны аудиттай холбоотой баримт бичгүүдийг оруулах ба аудит дууссаны дараа архивлан хадгалдаг. 36
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын баг олж авсан мэдээлэлдээ дүн шинжилгээ хийж, аудит хийгдэх байгууллагын удирдлагатай уулзалт хийнэ. Олж авсан мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх явцад нэмж авах шаардлагатай мэдээлэл байгаа эсэх, аудит хийгдэх объектын талаар хангалттай ойлголтыг авч чадсан эсэхийг аудитын багийн ахлагч дүгнэн үзнэ. Олж авсан мэдээлэлд үндэслэн аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ зэргийг тодорхойлж байгууллагын удирдлагатай эхний уулзалтыг хийнэ. Эхний уулзалтаар аудитын ажлын зорилго, цар хүрээг танилцуулах ба аудит хийгдэх байгууллагын хүлээх үүргийн талаар тайлбарлана. Мөн аудитын явцад нэмж авах шаардлагатай баримт бичгүүдийг хүсэх нь зүйтэй. Уулзалтын үр дүнд аудитын ажлын зорилго, цар хүрээнд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай бол байгууллагын удирдлагатай энэ талаар хэлэлцэнэ. Аудитын ажлын төлөвлөлтийн баримт бичигт аудитын ажлын зорилго, цар хүрээг илүү тодорхой, дэлгэрэнгүйгээр харуулах шаардлагатай учраас уулзалтын үеэр энэ талаар сайтар хэлэлцэх ёстой. Уулзалт хийх тухай хүсэлтийг гаргахдаа ажлын баримт 1002 (А)-ûг ашиглаж болно. Хавсралт 4: Ажлын баримт 1002 (A) – Уулзалт хийх тухай хүсэлт Эхний уулзалтын үеэр аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, аудитын ажлын үргэлжлэх хугацаа, дотоод аудитын багийн бүрэлдэхүүн, аудитыг хийх явцад харилцах хүмүүс, шалгалт хийгдэх үйл ажиллагаа, тайлагналын талаар удирдлагад танилцуулж, холбогдох асуудлуудыг хэлэлцэнэ. Хавсралт 5: Ажлын баримт 1002 (Б) – Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт Дотоод аудит хийгдэх байгууллагын удирдлага нь үйл ажиллагааны болон санхүүгийн хяналтуудыг бий болгох, тэдгээрийг дагаж мөрдөх, хяналтын үйл ажиллагаанд мониторинг хийх хариуцлагыг хүлээдэг. Иймд удирдлагаас авах асуулгыг ажлын баримт 1003-г ашиглан авснаар дотоод аудитыг чиглүүлэх гол хэсгүүдийг тодорхойлох, тэдгээр хэсгүүдэд зориулсан аудитын горимуудыг нарийвчлан тодорхойлох боломжтой болно. Хавсралт 6: Ажлын баримт 1003 – Удирдлагаас авах асуулга Аудит хийгдэх байгууллагын талаар ерөнхий ойлголтыг олж авсны дараа аудитын байнгын ажлын баримт, өмнөх аудитын ажлын үр дүн, удирдлагатай хийсэн эхний уулзалтаар хэлэлцсэн асуудал зэрэгт үндэслэн ажлын баримт 1004-“Дотоод хяналтын асуулга”-ыг бэлтгэж байгууллагын удирдлага эсвэл хариуцсан ажилтнаар бөглүүлж авна. Хавсралт 7: Ажлын баримт 1004 – Дотоод хяналтын асуулга 37
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод хяналтын асуулга нь аудитад нийтлэг хэрэглэгддэг чухал баримт бөгөөд байгууллагын дотоод хяналтын орчин, дотоод хяналтын систем, дотоод хяналтын арга хэрэгслүүдийн талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахад аудиторт тусàëдаг. Дотоод хяналтын асуулгад тавигдах асуултуудыг аудитор урьдчилан тодорхойлж, байгууллагын удирдлага эсвэл хариуцсан ажилтнаар бөглүүлж авдаг. Энэ асуулгын хуудас нь зөвхөн мэдээлэл цуглуулах зорилгоор ашиглагдаж байгаа учраас аливаа байдлаар үнэлэлт дүгнэлтийг өгөхгүй. Аудитын ажлын төлөвлөлтийн эхэнд хийгдсэн удирдлагатай хийсэн уулзалт, аудитын байнгын ажлын баримт, удирдлагаас авсан асуулга, дотоод хяналтын асуулга, байгууллагын бүтэц, үйл ажиллагааны урсгал, өмнөх аудитын ажлын баримт гэх мэт эх сурвалжуудаас аудитор холбогдох мэдээллийг олж авсан байдаг. Эдгээр мэдээллийг бүртгэж, хэрхэн шалгах талаар төлөвлөхдөө ажлын баримт 1005-Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэлèéг ашиглана. Хавсралт 8: Ажлын баримт 1005 – Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл Аудитор аудит хийгдэх байгууллагын талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахад Ажлын баримт 1006-г ашиглана. Байгууллагын орчны талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахын тулд аудитын багийн ахлагч ба хариуцсан аудитор шаардлагатай асуултуудыг нэмж оруулан ашиглаж болно. Хариуцсан аудиторын бөглөсөн ажлын баримтыг аудитын багийн ахлагч эсвэл дотоод аудитын нэгжийн дарга хянан баталгаажуулна. Хавсралт 9: Ажлын баримт 1006 – Ерөнхий ойлголт авах Алхам 2. Аудитын ажлын зорилго, цар хүрээг тодорхойлох ДАМПОУС-ийн холбогдох заалтуудыг авч үзье. 2110 - Àóäèòûí àæëûí çîðèëãî - Àóäèòûí àæèë á¿ðèéí õóâüä çîðèëãûã òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé. 2110.À1 - Äîòîîä àóäèòîðóóä øàëãàãäàæ áàéãàà íýãæèä õîëáîãäîõ ýðñäýë¿¿äèéí óðüä÷èëñàí ¿íýëãýýã õèéõ ¸ñòîé. Àóäèòûí àæëûí çîðèëãî íü ýíý ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã õàðóóëàõ ¸ñòîé. 2220 - Àæëûí öàð õ¿ðýý - Àóäèòûí àæëûí çîðèëòûã õàíãàõûí òóëä àæëûí öàð õ¿ðýýã õàíãàëòòàé áàéäëààð òîãòîîñîí áàéõ ¸ñòîé. 38
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын ажлын зорилго нь тухайн аудитын ажил нь ямар үр дүнд хүрэхийн тулд хийгдэж байгааг харуулах ба аудитын ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдана. Аудитын ажлын зорилгыг ерөнхий эсвэл тусгай байдлаар тодорхойлж болно. Ингэхдээ эрсдэл ба дотоод хяналтын орчны үнэлгээнд үндэслэнэ. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага аудит хийгдэж байгаа байгууллага, газар, хэлтсийн удирдлагатай эхний уулзалт хийх үедээ аудитын ажлын ерөнхий зорилго, цар хүрээг хэлэлцдэг. Аудитын ажлын ерөнхий зорилгыг маш ойлгомжтой байдлаар, хамгийн чухал үйл ажиллагаа, тэдгээрийн эрсдэлд чиглүүлэн, аудит хийгдсэнээр үйл ажиллагааг сайжруулахыг зорьж байгааг харуулсан байдлаар тодорхойлно. Аудитын ажлын зорилгыг тодорхойлохын хамт байгууллагын удирдлагаас хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтын зорилгыг мөн тодорхойлно. Дотоод хяналтын зорилгыг аудитын зорилготой уялдаатай байдлаар тодорхойлно. Аудитын ажлын зорилго ба дотоод хяналтын зорилгыг хамтад нь тодорхойлно. Аудитын ажлын зорилго нь дотоод аудиторын хийх ажлыг илэрхийлж байдаг. Харин дотоод хяналтын зорилго нь аудит хийгдэж байгаа үйл ажиллагаанд байгаа оршин байгаа эрсдэлийг тодорхойлох суурь нь болох бөгөөд эрсдэлийг удирдахын тулд удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа дотоод хяналтуудын зохистой байдлыг үнэлэхэд чиглэгдсэн байдаг. Аудитын ажлын зорилго ба дотоод хяналтын зорилгыг дараах жишээнээс харна уу. Жишээ: Байгууллагын цалинг тодорхойлох, тооцоолох, олгох үйл ажиллагаанд дотоод аудит хийх Аудитын зорилго • Цалинг тодорхойлох, тооцоолох, олгох үйл явц нь холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу хийгдэж байгаа эсэхийг үнэлэх; • Ажилтнуудад цалинг зөв тооцож, цаг хугацаанд нь олгож байгаа эсэхийг шалгах; • Цалин хөлсний систем нь үр дүнтэй ба хэмнэлттэй эсэхийг шалгах. Аудитын цар хүрээ Аудитад 2012 оны санхүүгийн жилийн цалингийн тодорхойлолт, тооцоололт, олголт хамрагдана. Дотоод хяналтын зорилго • Бүх ажилтнуудын хувьд удирдлагаас өгсөн зөвшөөрлийг үндэслэн 39
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • • • • ажилласан цагийг тодорхойлох, чөлөө олгох, урамшуулал олгох, цалин ба цалингийн шимтгэл тооцох үйл ажиллагаа явагддаг эсэхийг шалгах; Ажилòнуудын цагийн бүртгэлийг хянаж баталсны дагуу нягтлан бодох бүртгэлд бичилт хийдэг эсэхийг шалгах; Цалингаас татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг үнэн зөв тооцоолж суутган, тайлагнасан эсэхийг шалгах; Цалингаас тооцож суутгасан татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг зөв бүртгэж, холбогдох татвар болон нийгмийн даатгалын байгууллагуудад шилжүүлсэн эсэхийг шалгах; Цалинтай холбоотой мэдээлэл нь нууц байдлаар хадгалагдаж байгаа эсэхийг шалгах. Аудитын ажлын зорилго ба дотоод хяналтын зорилгыг тодорхойлохдоо дараах зүйлсийг анхаарна. Аудитын ажлын зорилго Аудитын зорилгыг тодорхойлоход дараах гол асуудлуудыг авч үздэг. • Байгууллагын бодлого, горим нь аудитын зорилгыг тодорхойлоход хангалттай эсэхийг үнэлэх • Аудит хийгдэх үйл ажиллагаа/ үйл явц/системийн бодлого, горим нь холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм журмын шаардлагатай нийцэж байгаа эсэхийг авч үзэх • Биет хөрөнгүүдийн оршин байдал, нөхцөл, хадгалалт хамгаалалт, хөрөнгийг хамгаалах хяналтын систем байгаа эсэхийг баталгаажуулах • Мэдээллийн системийн иж бүрэн, хамааралтай, үнэн зөв ба хүрэх боломжтой байдлыг үнэлэх • Санхүүгийн мэдээллийн үнэн зөв, цаг хугацаандаа бэлтгэгдэх байдлыг авч үзэх Дотоод хяналтын зорилго Дотоод хяналтын зорилгыг тодорхойлоход дараах асуултуудыг ашигладаг. • Аудит хийгдэх үйл ажиллагаа/үйл явц/ системд хангалттай хяналтын горим хэрэгждэг үү? Үйл ажиллагаа/үйл явц/ системтэй холбоотой удирдлагаас гаргасан шийдвэр нь хууль тогтоомжийн холбогдох шаардлагуудтай нийцэж байна уу? Шийдвэрийг бүрэн баримтжуулсан уу? • Аудит хийгдэх үйл ажиллагаа/ үйл явц/ системтэй холбоотой мэдээлэл нь иж бүрэн ба үнэн зөв үү? • Хөрөнгийг бүрэн хамгаалсан уу? • Аливаа төлбөр нь цаг хугацаандаа, зөв дүнгээр хийгддэг үү? • Нягтлан бодох бүртгэлд бүх хөрөнгө, өр төлбөр, орлого ба зарлага нь зөв тусгагдсан уу? • Гэрээг хийхдээ хуульд заасан шаардлагыг дагаж мөрддөг үү? Аудитын цар хүрээг тодорхойлохдоо дараах үзүүлэлтүүдийг авч үзнэ. • Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) нэр • Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) хамрах хугацаа • Аудитад шалгагдах баримт материалууд • Аудитын шалгалт хийгдэх газар, байршил (салбар нэгж, орон нутгийн байгууллага гм) 40
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын цар хүрээг хязгаарлах нөхцөл, хүчин зүйлс байж болно. Тухайлбал, дотоод аудитын багийг тодорхой мэдээлэлд хүрэхийг хязгаарлах, эсвэл зөвхөн аудитын гол ажилтнуудыг хүрэх боломжийг заах, аудитын ажилд зарцуулах боломжтой нөөц, цаг хугацаа зэргээс шалтгаалан аудитын цар хүрээ хязгаарлагдаж болно. Алхам 3. Аудитын ажлын эрсдэл ба хяналтыг үнэлэх Аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд дотоод аудиторууд байгууллагын удирдлагын бий болгосон дотоод хяналтын системийн талаар ойлголт олж авсан байх ёстой. Дотоод хяналтын системийн үнэлгээг дараах байдлаар хийнэ. 1. Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны зорилго ба шинж чанарын талаар ойлголт олж авч, гарах эрсдэлүүдийг тодорхойлж, үнэлэх; 2. Дотоод хяналтын орчныг үнэлэх; 3. Удирдлагаас хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтууд болон дотоод хяналтын үр дүнтэй байдалд мониторинг хийдэг үйл явцыг үнэлэх; 4. Хэрэв аудитор дотоод хяналтын орчинг сул гэж үнэлснээс удирдлагаас хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтуудад итгэлтэй бус байгаа бол дотоод хяналтыг тестлэх шаардлагагүй. 5. Хэрэв аудитор дотоод хяналтын орчны хүчтэй эсвэл дунд зэрэг гэж үнэлсэн бол гол дотоод хяналтуудыг тодорхойлж үнэлнэ. Гол хяналтуудыг тодорхойлохдоо нэгээс дээш тооны эрсдэлүүдийг бууруулахад чиглэж байгаа дотоод хяналтуудыг авч үзнэ. 6. Мэдээлэл ба харилцааны үр дүнтэй байдлыг үнэлж, аудит хийх арга аргачлалыг тодорхойлох Дотоод хяналтын орчинг аудит хийгдэх байгууллагын бүхий л хүрээнд авч үздэг. Дотоод хяналтын орчныг үнэлж, баримтжуулахдаа ажлын баримт 1007-г ашиглана. Õàâñðàëò 10: Ажлын баримт 1007 – Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас Байгууллагын зорилго зорилтдоо хүрэх боломжийг нэмэгдүүлэх, эрсдэлийн тохиолдох магадлал, нөлөөллийг бууруулах, мөнгө, нэр хүнд, биет хөрөнгө ба хүний нөөц зэрэг хөрөнгүүдийг хамгаалахын тулд удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа үйл явцуудыг “удирдлагын хяналт” гэж тодорхойлдог. Удирдлагын хяналтуудыг дараах 4 төрөлд авч үздэг. 41
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí õÿíàëòóóä • Õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿í òîõèîëäîõîîñ ñýðãèéëýõèéí òóëä òàâüæ áàéãàà õÿíàëòóóä (æèø: àæèë ¿¿ðãèéã çààãëàõ, çºâøººðºõ, áàòëàõ, áàòàëãààæóóëàõ) Èëð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õÿíàëòóóä • Òîõèîëäñîíû äàðàà ãàðñàí õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿íã èëð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õÿíàëòóóä (æèø: íÿãòëàí øàëãàõ, ¿ëäýãäëèéã òîîöîõ, ä¿í æèíæèëãýý õèéõ, òîîëëîãî õèéõ) Çàñâàðûí õÿíàëòóóä • Õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿íã çàñâàðëàõûí òóëä òàâüæ áàéãàà õÿíàëòóóä (æèø: íÿãòëàí áîëîõ á¿ðòãýëèéí çàñâàðëàõ áè÷èëò, óðüä÷èëàí òºëáºð õèéõ) ×èãë¿¿ëýõ õÿíàëòóóä • Õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿íãýýñ çàéëñõèéõèéí òóëä òàâüæ áàéãàà õÿíàëòóóä (æèø: õÿçãààðëàëò õèéõ) Дотоод хяналтыг үнэлэх үйл явц нь дараах үе шатаар хэрэгжинэ. Ãîë õÿíàëòûã òîäîðõîéëîõ Ãîë õÿíàëòûã òåñòëýõ Óäèðäëàãûí õÿíàëòûã òîäîðõîéëîõ Байгууллагын үйл ажиллагаанд хэрэгжүүлж байгаа хяналтуудаас аль нь ажил гүйлгээний хяналт, аль нь удирдлагын хяналт болохыг ялгахын тулд дараах зураглалыг ашиглаж болно. Ажил гүйлгээний хяналт гэдэг нь удирдлагын хяналтаас ялгаатай ойлголт юм. Энэ нь бие даасан ажил гүйлгээнд тавигддаг хяналт бөгөөд гар эсвэл автоматжуулалтын аргаар уг хяналтыг тавüдаг. Хэрэв аудитор байгууллагын дотоод хяналтад итгэлтэй бус байгаа бол ажил гүйлгээний хяналтыг тестлэн шалгах шаардлагагүй. 42
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Удирдлагын хяналтыг тодорхойлох зураглал Хяналт нь автоматжуулагдсан эсэх Тийм Ажил гүйлгээний хяналт Үгүй Тийм Тийм Сэргийлэх хяналт уу? Үгүй Ажил гүйлгээний хяналтын хэрэгжилтийг шалгах Үгүй Магадгүй хяналт биш! Үгүй Хяналт нь удирдлагад туслах зорилготой юу? Тийм Удирдлагын Хяналт Удирдлагын хяналтыг үнэлэхдээ ажлын баримт 1008-г ашиглана. Хавсралт 11: Ажлын баримт 1008 – Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас Байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын үйл явцын талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахад ажлын баримт 1009-г ашиглана. Хавсралт 12: Ажлын баримт 1009 – Байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас Харин мэдээллийн харилцааны зохистой ба хангалттай байдал, цаг хугацаатай уялдаатай байдал зэргийг ажлын баримт 1010-г ашиглан үнэлнэ. Хавсралт 13: Ажлын баримт 1010 – Мэдээллийн харилцааг үнэлэх шалгах хуудас Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) талаар аудитын баг хангалттай ойлголтыг олж авах зорилгоор ажлын баримт 1011-Үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдэлийн шинжилгээ-г ашиглана. Хавсралт 14: Ажлын баримт 1011 – Үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдэлийн шинжилгээ Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдэл ба дотоод хяналтын үнэлгээний шалгуурыг тодорхойлоход ажлын баримт 1012-г ашиглана. 43
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Хавсралт 15: Ажлын баримт 1012 – Эрсдэл ба Хяналтын үнэлгээ хийх Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдýлүүдээс гол эрсдэлийг нарийвчлан авч үзэх ба үүнийг ажлыг баримт 1013-д тусгана. Хавсралт 16: Ажлын баримт 1013 – Гол эрсдэлийн хүснэгт Гол эрсдэлүүдийг нэгтгэн бүртгэж, эрсдэлийн хариу арга хэмжээтэй уялдуулан ажлын баримт 1014-Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ-г бэлтгэнэ. Хавсралт 17: Ажлын баримт 1014 – Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Гол эрсдэлд тавигдах хяналтуудад хийгдэх хяналтын тестүүдийг төлөвлөхдөө ажлын баримт 1015-ийн А хэсгийг ашиглана. Харин Б хэсгийг хяналтын тестийг хийсний дараа бөглөнө. Хавсралт 18: Ажлын баримт 1015 – Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн Алхам 4. Аудитын ажлын төлөвлөгөө бэлтгэх Аудитын төлөвлөлтийн үе шатны эцэст аудитын ажлын төлөвлөгөө бэлтгэгдэнэ. Аудитын ажлын төлөвлөгөөний агуулга нь тухайн аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, нарийн төвөгтэй байдал зэргээс хамааран өөр өөр байж болно. Аудитын ажлын төлөвлөгөөний баримт бичигт дараах мэдээллүүдийг заавал багтаана. Энэ хэсэгт аудит хийгдэх байгууллага ба үйл ажиллагааны талаар Хэсэг 1 аудитын багийн олж авсан ойлголтыг харуулна. Мөн байгууллагад Ерөнхий нийтлэг ашиглагддаг хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам мэдээлэл зэргээс тухайн аудиттай холбоотой хэсгүүдийг тодорхойлно. Хэсэг 2 Аудитын зорилгыг дэлгэрэнгүй байдлаар харуулна. Аудитын зорилго Аудитын нь ойлгомжтой бөгөөд биелэгдэх боломжтой байхаар тодорхойлогдсон зорилго байх нь зүйтэй. Аудитад юуг хамруулахыг тусгаж өгнө. Аудит хийгдэх объектын талаар Хэсэг 3 дэлгэрэнгүй байдлаар оруулна. Мөн эдгээр объектын байршлыг Аудитын дурдана. Аудитын цар хүрээг хязгаарлах нөхцөл байдал оршиж байгаа цар хүрээ бол түүнийг заавал энэ хэсэгт бичнэ. Аудит хийгдэж байгаа байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын арга Хэсэг 4 аргачлал, эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн зэргийг энэ хэсэгт нэгтгэн Эрсдэл дүгнэнэ. Аудитын зорилгыг хангахын тулд ямар аудитын горим, тестүүдийг Хэсэг 5 хэрэглэхийг бичнэ. Аудитын хөтөлбөрийг ажлын баримт 1016-Аудитын Аудитын хөтөлбөр-т тусгайлан баримтжуулна. хөтөлбөр Хавсралт 19: Ажлын баримт 1016 – Аудитын хөтөлбөр 44
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Хэсэг 6 Аудитын нөөц Тухайн аудитыг хийж гүйцэтгэх аудитын багийн гишүүдийг жагсаах ба тэдгээрийн хараат бус байдал, ажиллах боломжтой байдал зэргийг дурдана. Хэрэв тусгай шинжээчдийг (жишээлбэл: мэдээллийн технологийн ажилтан, хөрөнгийн үнэлгээчин гэх мэт) тухайн аудитын ажилд шаардлагатай бол тэдгээрийг энэ хэсэгт мөн оруулна. Хавсралт 20: Ажлын баримт 1017 – Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас Хэсэг 7 Ажлын хуваарь Аудитын нөөцийн төлөвлөлт дэлгэрэнгүй хуваарийг гаргана. дээр үндэслэн аудитын ажлын Аудитын явцад аудит хийгдэх байгууллагатай хэрхэн харилцаа үүсгэх Хэсэг 8 талаар энд дурдана. Аудитын төлөвлөлт, гүйцэтгэл, тайлагналын Харилцаа явцад болон гэнэтийн шаардлагаар шууд харилцах ажилтнуудыг дурдахаас гадна харилцах асуудлууд болон аргуудыг багтаана. Хэсэг 9 Аудитын багийн ахлагч аудитын ажлын төлөвлөгөөг бэлтгэсэн гарын Гарын үсэг зурна. Аудитын ажлын төлөвлөгөө нь мөн дотоод аудитын нэгжийн үсэг даргаар батлагдана. Хавсралт 22: Ажлын баримт 1019 – Аудитын ажлын төлөвлөгөө Аудитын ажлын төлөвлөгөөний дагуу аудит хийгдэж байгаа эсэхэд аудитын багийн ахлагч байнга хяналт тавина. Тухайлбал, аудитын ажил нь аудитын зорилгын хүрээнд хийгдэж байгаа эсэх, аудитын хөтөлбөрт харуулсан аудитын тест горимуудыг аудитын гишүүд хэрэгжүүлж байгаа эсэх, аудитын ажил нь төлөвлөсөн хугацааны дагуу хийгдэж байгаа эсэхийг хянаж байх шаардлагатай. 4.3 Аудитын ажлын гүйцэтгэл ДАМПОУС-д аудитын ажлыг гүйцэтгэхтэй холбоотой дараах гол стандартууд байдаг. 2300 - Аудитын ажлыг гүйцэтгэх - Дотоод аудиторууд аудитын ажлын зорилгыг хангаí áèåë¿¿ëýõèéí тулд хангалттай мэдээллийг öóãëóóëàí, дүн шиíжилгээ хийж, үнэлж, баримтжуулах ёстой. 2310 - Мэдээллийг олж тодорхойлох - Äîòîîä àóäèòîðóóä аудитын ажлын зорилгыг хангахуйц хангалттай, итгэлтэй, хамааралтай ба хэрэгцээтэй мэдээллийг олж тодорхойлох ёстой. 2320 - Дүн жинжилгээ ба үнэлгээ - Дотоод аудиторууд зохих дүн шинжилгээ ба үнэлгээ хийсний үр дүнд аудитын ажлын үр дүн ба суурь дүгнэлтээ хийх ёстой. 45
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2330 - Мэдээллийг баримтжуулах - Дотоод аудитор тухайлсан ажлын ¿ð ä¿í áà ä¿ãíýëòèéã äýìæèõ¿éö õàìààðàëòàé ìýäýýëëèéã áàðèìòæóóëàõ ¸ñòîé. 2340 - Àóäèòûí àæëûã õÿíàí óäèðäàõ - Òóõàéëñàí àæëûí çîðèëòûã õàíãàõ, ÷àíàðûã õàíãàõ áà àæèëòíóóäûã õºãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ òóõàéëñàí àæëûã ñàéòàð õÿíàí óäèðäàõ ¸ñòîé. Дотоод аудитын ажлын төлөвлөлтийн үе шатанд тодорхойлсон аудитын зорилгыг хангахуйц дүгнэлт гаргахад хангалттай нотолгоог олж авах нь аудитын гүйцэтгэлийн үе шатны гол зорилго юм. Аудитын гүйцэтгэлийн үе шат нь аудит хийгдэх байгууллага дээр аудитын баг аудитын ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын тест горимуудыг хэрэгжүүлэхээс эхлэх ба үүнийг “талбарын ажил” гэж нэрлэдэг. Дотоод аудит хийгдэх байгууллагын гол хяналтуудад хэрэгжүүлэх хяналтын тестийг ажлын баримт 1015-Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн-ийн А хэсэгт төлөвлөж харуулсан. Харин аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд ажлын баримт 1015-ын Б хэсэгт гол хяналтуудад хэрэгжүүлсэн аудитын тестийн үр дүнг баримтжуулна. Õàâñðàëò 18: Ажлын баримт 1015 – Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн Аудитад нийтлэг хэрэглэгддэг дараах төрлийн горимууд байдаг. Дахин тооцоолох Ажиглалт хийх Батлах Ярилцлага хийх Тайлан эсвэл судалгааг үнэлэх 46 Дотоод аудитор аудит хийгдэх нэгжийн ажилтны хийсэн тооцооллыг давтан гүйцэтгэж ижил үр дүн гарч байгаа эсэхийг шалгах горим юм. Энэ горимыг хэрэгжүүлснээр аудит хийгдэх нэгжийн ажилтны хийсэн ажил гүйлгээний итгэлтэй байдалд дүгнэлт гаргах боломжтой. Дотоод аудитор аудит хийгдэх нэгж дээр биеэр очиж хийгдсэн ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааг ажиглаж, мэдээлэл цуглуулах горим юм. Дотоод аудитор олж авсан мэдээллээ бусад эх сурвалжаас олж авсан мэдээлэлтэй харьцуулан үнэн зөв, итгэлтэй эсэхийг батлах горим юм. Дотоод аудитор аудит хийгдэх нэгжийн холбогдох ажилтантай уулзаж ярилцах замаар ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааны талаар мэдээлэл олж авах горим юм. Энэ нь эрсдэлтэй эсвэл асуудалтай зүйлсийн талаар мэдээллийг хамгийн хурдан олж авах арга байдаг. Ийм байдлаар нэг эх сурвалжаас олж авсан мэдээлэл нь өөр бусад эх сурвалжийн мэдээллээр батлагдаж байх ёстой. Аудитад хамааралтай тайлан эсвэл судалгааг хянаж шалгах горим юм.
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тодорхой асуудлуудын хүрээнд нөхцөл байдлыг тодорхойлох зорилгоор дэлгэрэнгүй асуулгын хуудас ашиглан асуулга авах горим юм. Өгөгдсөн мэдээлэлд харьцааны шинжилгээ хийж хамаарлыг Шинжилгээний тодорхойлох замаар мэдээлэлд үнэлгээ хийх, шинжилгээний горим үр дүнд гарсан аливаа зөрүү, хэлбэлзлийн шалтгааныг тодорхойлох горим юм. Асуулга авах Дотоод аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд хэрэгжүүлэх аудитын биет тестийн горимуудыг баримтжуулахдаа ажлын баримт 2002 ба 2003-г ашиглана. Тодорхой нэг үйл явцад хэдэн хэдэн аудитын биет тестийг хэрэгжүүлэх бол ажлын баримт 2002-д баримтжуулна. Хавсралт 24: Ажлын баримт 2002 – Биет тестийн горимын хуудас (Нэг үйл явцыг шалгах) Хэд хэдэн үйл явцад нэг аудитын биет тестийг хэрэгжүүлэх бол ажлын баримт 2003-д баримтжуулна. Хавсралт 25: Ажлын баримт 2003 – Биет тестийн горимын хуудас (Хэд хэдэн үйл явцыг шалгах) Аудитын нотолгооны зохистой байдал Дотоод аудитаар аудитын явцад олж авсан нотолгоонд үндэслэн алдаа, зөрчлийг олж тодорхойлох ба санал зөвлөмжийг гаргадаг. Аудитын нотолгоо гэдэг нь аудитаар илэрсэн асуудлуудыг дэмжих эсвэл нотлохын тулд олж цуглуулсан баримт мэдээллээс бүрддэг. Ямар төрлийн нотолгоог хэдий хэмжээгээр цуглуулах вэ гэдэгт аудитын баг, аудитын ажилтны мэргэжлийн шийдлийг ашиглана. Нотолгоо нь дараах шинж чанаруудыг агуулснаар зохистой нотолгоо болох ба дотоод аудитор олж авсан нотолгоо нь эдгээр шинж чанарыг агуулж байгаа эсэхийг анхаарч байх ёстой. Аудитын нотолгооны зохистой байдал • Îëæ àâñàí íîòîëãîî íü àóäèòûí çîðèëãî áà øàëãóóðò Õàìààðàëòàé áàéõ Èòãýëòýé áàéõ Õàíãàëòòàé áàéõ íèéöñýí áàéõ, íîòëîõ ãýæ áàéãàà ç¿éëòýéãýý ëîãèê õîëáîîòîé áàéõ • Íîòîëãîîã çîõèñòîé, íàéäâàðòàé ýõ ñóðâàëæààñ îëæ àâñàí áàéõ • Äîòîîä àóäèòààð èëýðñýí àñóóäàë áà ¿ð ä¿íã á¿ðýí íîòëîõ õýìæýýòýé áàéõ 47
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нотолгооны итгэлтэй байдлыг авч үзэхдээ аудитын нотолгоо нь гадаад болон дотоод эх үүсвэрээс олж авсан эсэх, нотолгоо нь бичгээр, амаар эсвэл электрон хэлбэрээр эсэх, нотолгоо нь оригинал эсвэл хуулбар эсэх, иж бүрэн гарын үсэг ба тамга тэмдэгтэй хүчин төгөлдөр эсэх зэргийг авч үзнэ. Мөн нотолгоонд дараах зарчмуудыг баримтална. Ø Бичгэн эсвэл баримт бүхий нотолгоо нь аман нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг; Ø Хараат бус эх сурвалжаас олж авсан нотолгоо нь дотоод эх сурвалжаас олж авсан нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг; Ø Аудитын ажилтны өөрийн олж авсан нотолгоо нь аудит хийгдэж байгаа нэгжийн олж авсан нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг; Эх Ø баримт нотолгоо нь хуулбарласан нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг. Мөн аудитын зорилгод шууд хамааралтай асуудалд хариулт өгөхүйц нотолгоо нь шууд зохистой нотолгоо байх боломжтой. Мөн өөр аудиторын хийсэн аудитын тестийн үр дүнтэй тухайн аудиторын гаргасан үр дүнтэй ижил байгаа бол нотолгоог бодитой ба зохистой гэж үзэж болно. Аудитын нотолгооны зохистой эсэхийг авч үзэхдээ дотоод аудитор дараах хандлагуудыг анхаарч байх нь зүйтэй. Ø Аудитаар туйлын зөв дүгнэлт бус харин хамгийн боломжит дүгнэлтийг өгдөг; Ø Дутуу мэдээлэл ашиглан хамгийн боломжит дүгнэлтэд хүрэх боломжгүй; Ø Хэтэрхий их мэдээллийг шалгах нь аудитыг үр ашиггүй ба үр нөлөөгүй, хэмнэлтгүй болгодог; Ø Нотолгоонд бүх зүйлсийг бус харин тухайн бүлэг зүйлсийг хамгийн боломжит хэмжээнд төлөөлж байх зүйлсийг хамруулдаг. Аудитын нотолгооны төрөл Аудитын нотолгоог дараах төрлүүдэд ангилдаг. • Биет нотолгоо Аудит хийгдэж байгаа нэгжид ажиглалт хийх, хөрөнгө ба үйл ажиллагааг биетээр шалгах зэрэг горимын үр дүнд олж авсан нотолгоо юм. Ажиглалт хийж олж авсан нотолгоог баримтжуулах шаардлагатай байдаг. Хөрөнгө ба үйл ажиллагааг биетээр шалгахад аудит хийгдэх нэгжийн удирдлага, холбогдох ажилтантай хамтран гүйцэтгэж болно. Энэ төрлийн нотолгоонд фото зураг, дүрслэл зураг, аудио бичлэг, видео бичлэг багтаж болно. • Аман нотолгоо Аудит хийгдэж байгаа нэгжийн удирдлага ба холбогдох ажилтнуудаас ярилцлага, асуулга авах замаар олж авсан нотолгоо юм. Ярилцлага ба асуулга нь богино хугацаанд нотолгоо олж авах арга бөгөөд өөр 48
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА бусад аудитын арга техникийг ашигласан ч олж авах боломжгүй чухал асуудлуудыг ч гаргаж ирэх боломжтой байдаг. Аман нотолгоог аудитын зорилгоо хангахад ашиглах зохистой нотолгоо болгохын тулд холбогдох баримтаар нотлох нь зүйтэй. Аман нотолгоог бүрэн баримтжуулснаар итгэлтэй ба зохистой нотолгоо болгон ашиглаж болно. Ярилцлага хийж байгаа ажилтны албан тушаалын зэрэг, мэдлэг, ур чадвар, туршлага, хариуцлагатай ба шударга байдал зэргийг харгалзан үзсэнээр ярилцлагаар олж авсан мэдээлэлд итгэлтэй хандах эсэхийг шийдэх нь зүйтэй. Аман нотолгоо нь аудитын үр дүнд маш их нөлөө үзүүлэхээр байгаа бол уг нотолгоог бичгэн нотолгоо болгох хэрэгтэй. • Баримтаарх нотолгоо Энэ нь хамгийн элбэг ашиглагддаг аудитын нотолгоо юм. Баримтаарх нотолгоог гэрээ, хэлэлцээр, тайлан, нэхэмжлэл, бүртгэл, худалдан авах захиалга, меморандум, горимын гарын авлага, хурлын тэмдэглэл, захидал гм янз бүрийн эх үүсвэрээс олж авч болно. Баримтаарх нотолгооны хамааралтай ба итгэлтэй байдал нь уг нотолгооны эх сурвалж нь аудитын зорилготойгоо хэр хамааралтай байгаа эсэхээс хамаарна. Аудит хийгдэж байгаа нэгж нь дотоод хяналтын сайн системтэй бол олж авсан нотолгоо нь илүү итгэлтэй байх боломжтой. • Шинжилгээний үр дүнд олж авсан нотолгоо Санхүүгийн ба санхүүгийн бус мэдээллийн хоорондын харилцааг шалгах, тооцоолох, харьцуулах замаар олж авсан нотолгоо юм. Шинжилгээний горимоор олж авсан нотолгоо нь голдуу тоон мэдээлэл байдаг ч зарим тохиолдолд тоон бус мэдээлэл ч нотолгоо болж байдаг. Мөн энэ төрлийн нотолгоонд нийцэл ба үл нийцэл, тогтвортой байдал ба тогтвортой бус байдал, эсвэл шалтгаан ба үр нөлөө хоорондын харилцаанд хийсэн дүн шинжилгээ, үнэлгээ зэрэг нь багтдаг. Аудитын нотолгоог олж цуглуулах аргууд Аудитын нотолгоог олж цуглуулах олон төрлийн арга техникүүд байдаг. Хамгийн нийтлэг хэрэглэдэг арга техникүүдийг дор дурдвал: • Ярилцлага авах Ярилцлага нь аудитын нотолгоог олж авахад байнга хэрэглэгддэг арга юм. Ярилцлага хийснээр оршин байгаа асуудлуудыг тодорхойлох, илэрсэн асуудлуудыг дэмжих нотолгоог олж авах, аудитаар илэрсэн асуудал болон өгч байгаа зөвлөмжийн хүрээнд дотоод аудитор ба аудит хийгдэж байгаа нэгжийн удирдлага хоорондын харилцааг илүү тодорхой болгох зэрэгт тус дөхөм болж байдаг. Ярилцлагыг үр дүнтэйгээр хийхийн тулд ярилцах зүйлсийнхээ талаар бэлтгэл хангах, ярилцлагыг удирдан явуулах чадвар 49
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА маш чухал байдаг. Ярилцлага хийхийн өмнө ярилцах асуудлын хүрээг тодорхойлж, тавих асуултуудыг урьдчилан бэлтгэх нь зүйтэй байдаг. • Аудитын тест хэрэгжүүлэх Аудитын тестийг сонгон авсан ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагаанд хийх ба аудит хийгдэж байгаа нэгжийн ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааны уламжлалт шинж чанарыг тодорхойлоход чиглэсэн байдаг. Аудитын тестийг нийцэл эсвэл дэлгэрэнгүй биет баталгаажуулалтын аль алинд нь хэрэглэж болно. Хяналтын зорилгоор хийж байгаа тестийг “хяналтын тест” гэх ба хяналт зохистой ба үр дүнтэй байгаа эсэхийг үнэлэхэд чиглэсэн байдаг. Жишээлбэл: бэлэн мөнгөний нэг удаагийн зарцуулалтад хязгаар буюу лимит тавьж байгаа нь хяналтын нэг арга юм. Бэлэн мөнгөний нэг удаагийн зарцуулалтуудыг уг хязгаар буюу лимиттэй харьцуулан хязгаараас хэтэрсэн зарцуулалтад анхаарал хандуулах шаардлагатай. Иймд бэлэн мөнгөний нэг удаагийн зарцуулалт бүр холбогдох хязгаарын дотор байгаа эсэхийг бэлэн мөнгөний зарцуулалтын ажил гүйлгээнээс сонгон авсан хэсэгт тестлэн шалгаж байгаа нь “хяналтын тест”-ийг хийж байна гэсэн үг юм. Сонгон авсан ажил гүйлгээнүүдэд дэлгэрэнгүй шалгалт хийхийг “дэлгэрэнгүй биет тест” гэнэ. Жишээлбэл, сонгогдсон төлбөрийн ажил гүйлгээнүүдийг холбогдох гэрээнүүдтэй тулган шалгаж, тэдгээр төлбөрүүд нь гэрээний нөхцөлийн дагуу төлөгдсөн эсэхийг баталж байгаа нь “дэлгэрэнгүй биет тест” хийж байна гэсэн үг юм. Нийтлэг ашиглагддаг олон төрлийн аудитын тестүүд нь хяналтын ба дэлгэрэнгүй биет тестийн аль алиных нь шинж чанарыг зэрэг агуулж байдаг. Жишээлбэл, аудит хийгдэж байгаа нэгжийн ажилтны хийсэн тооцооллыг давтан гүйцэтгэснээр аливаа тооцооллыг шалгадаг дотоод хяналтын арга байгаа эсэхийг тестлэн шалгах (хяналтын тест), тооцооллын үр дүнд гарсан тоо дүн нь үнэн зөв бүртгэгдсэн эсэх (дэлгэрэнгүй биет тест)-ийг шалгах горим зэрэг хийгдэж байна. Аудитын тестийг сонгосны дараа уг тестийг хэрхэн хэрэглэхээ тодорхойлохдоо дараах нөхцºлийг анхаарна. Тусгайлсан зүйлсийг тестлэх–Тоо дүн, ач холбогдол эсвэл бусад шинж чанарыг харгалзан үзсэний үндсэн дээр тухайлсан зүйлсийг сонгон аваад тэдгээрт тест хийж гарсан үр дүнг дүгнэх Төлөөлөх зүйлсийг тестлэх – Статистик түүврийн арга ашиглан шалгах зүйлсээ сонгон аваад тэдгээрт тест хийх ба шалгагдсан түүврийн үр дүнд үндэслэн нийт олонлогийн түвшинд дүгнэх • Түүвэрлэх Түүвэрлэх гэдэг нь нийт олонлогийн шинж чанар ба параметруудыг тодорхойлж, уг олонлогийг төлөөлж чадах хэсгийг сонгон авах үйл явц 50
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА юм. Нийт олонлогийг бүрдүүлж байгаа бүх ажил гүйлгээ, үйл явц, систем, баримт бичиг эсвэл үйл ажиллагааг шалгах боломжгүй учраас тэдгээрээс түүвэрлэн авч аудитад хамруулах нь зүйтэй. Түүврийг санамсаргүй эсвэл зорилготойгоор гэсэн 2 байдлаар хийж болно. Санамсаргүй түүврийг “батлах” зорилгоор, харин зорилготойгоор хийж байгаа түүврийг “шинжлэх” зорилгоор хийдгээрээ ялгаатай. Аудитын тестийн хувьд, тусгайлсан зүйлсийг тестлэхдээ “зорилготойгоор” түүвэрлэдэг бол харин төлөөлөх зүйлсийг тестлэхэд “санамсаргүйгээр” түүвэрлэдэг. Аль ч түүврийн үр дүнг хувиар эсвэл мөнгөн дүнгээр илэрхийлэх боломжтой. Санамсаргүй түүврийг хийхдээ санамсаргүй тооны хүснэгтийг Microsoft Excel-ийн RAND математик функцèéг ашиглан гаргаж болно. Бичлэгийн хэлбэр болох =RAND () гэж оруулахад [0,1] завсарт орших санамсаргүй тоонуудыг гаргана. Эдгээр санамсаргүй тоонуудыг ашиглан түүврийг санамсаргүй аргаар сонгодог. • Судалгаа хийх Том олонлогоос мэдээлэл цуглуулахад судалгааны аргыг ашигладаг. Судалгаанд олон тооны оролцогчдыг багтаах боломжтой байдаг. Судалгааг биеэр, утсаар, интернетээр эсвэл электрон шуудангаар авч болно. Судалгааны асуулгуудыг урьдчилан зохистой байдлаар бэлтгэсэн байх нь зүйтэй. • Нягтлан шалгах Данс, бүртгэл, баримт эсвэл биет хөрөнгө зэрэг нь бодитойгоор оршин байгаа эсэхийг батлахын тулд нягтлан шалгах аргыг хэрэглэдэг. Биет хөрөнгийг шалгаснаар уг хөрөнгийн оршин байгаа эсэхийг шалгахаас гадна уг хөрөнгийн нөхцөл байдлыг (жишээлбэл: хуучирсан эсэх) батлах боломжтой. Данс, бүртгэл, баримтыг нягтлан шалгаснаар эх сурвалж болох баримтууд бодитоор байгаа эсэхийг батална. • Блок схемийг ашиглах Үйл явц эсвэл системийг график дүрслэлээр харуулах нь блок схемийн арга юм. Үйл явцыг дүрслэн харуулсныг үйл явцын блок схем, системийг 51
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дүрслэн харуулсныг системийн блок схем, баримтуудыг дүрслэн харуулсныг баримтын блок схем гэх мэтчилэн нэрлэдэг. Илүү нарийн төвөгтэй үйл ажиллагаанд шинжилгээ хийхэд блок схемийг ашигладаг. Системийн блок схемээр системийн орц, үйл явц, гарц зэргийг дэлгэрэнгүйгээр харах боломжтой. Баримтын блок схемээр чухал үйл ажиллагаанууд ба тэдгээрт тавих гол хяналтуудыг харуулна. • Ажиглалт хийх Нягтлан шалгах аргатай адил ажиглалт нь үйл явц эсвэл үйл ажиллагааг биетээр батлах эсвэл баталгаажуулах арга юм. Олон ажил гүйлгээ ба тэдгээрт тавьдаг ердийн хяналтуудыг ажиглалт хийх замаар үнэлж болно. Ажиглалтыг илүү үр дүнтэй явуулахын тулд нэгээс дээш тооны аудиторууд хамтран хийж болно. • Тулган баталгаажуулах Аудит хийгдэж байгаа нэгжээс өгсөн тоо мэдээ, бусад мэдээлэл зэргийг холбогдох гуравдагч талаар баталгаажуулах зорилготой арга юм. Гуравдагч талаас баталгаажуулалтыг голдуу бичгээр авдаг. • Дүн шинжилгээ хийх Дүн шинжилгээ хийх гэдэг нь олж авсан мэдээллийг шалгаж гарсан үр дүнгээр өөр бусад илэрсэн зүйлсийг батлах эсвэл аудитлагдсан нэгжийн гүйцэтгэлийг холбогдох үзүүлэлт, бодлого, өнгөрсөн үйл ажиллагаа, бусад байгууллагын ижил төстэй үйл ажиллагаа, хууль тогтоомж зэрэгтэй харьцуулах арга юм. 4.4 Аудитын ажлын тайлагнал ДАМПОУС-д аудитын ажлыг тайлагнахтай холбоотой дараах гол стандартууд байдаг. 2400 - ¯ð ä¿íã ìýäýýëëýõ - Дотоод аудитор àóäèòûí àæëûí ¿ð ä¿íã ìýäýýëýõ ¸ñòîé. 2410 - Ìýäýýëýëä òàâèãäàõ øàëãóóðóóä - Ìýäýýëýëä àóäèòûí àæëûí çîðèëãî, öàð õ¿ðýý, õîëáîãäîõ ä¿ãíýëò, çºâëºìæ, õàðèó àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãºº çýðãèéã áàãòààõ ¸ñòîé. 2420 - Ìýäýýëèéí ÷àíàðòàé áàéäàë - Ìýäýýëýë íü ¿íýí çºâ, áîäèòîé, òîâ÷ òîäîðõîé, èæ á¿ðýí, öàãàà îëñîí áàéõ ¸ñòîé 52
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод аудит нь байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр оруулахад чиглэсэн үйл ажиллагаа гэж гарын авлагын эхэнд дурдсан. Иймд дотоод аудитын ажлын үр дүнг мэдээлэх дараах үндсэн харилцаанууд явагдана. Ø Аудитын ажлын явцад аудитын багийн ахлагч аудит хийгдэж байгаа нэгжийн удирдлагатай аудитын ажлын явц, аудитаар илэрсэн томоохон асуудлуудын талаар ярилцлага хийх; Ø Аудитын ажлын үр дүн, тайлагнал, зөвлөмжийн талаар аудитын баг дотоод аудитын нэгжийн даргатай хэлэлцэх; Ø Аудитын ажлын эцэст аудитын тайланд тусгагдсан томоохон асуудлууд, дүгнэлт, зөвлөмжийн талаар албан ёсоор хэлэлцэх; Ø Аудитын ажлын тайланд тусгагдсан асуудлуудад удирдлагаас тайлбар авч, эцсийн тайланд тусгах. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг ангилах Аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд хэрэгжүүлсэн тест бүрийн хувьд олж илэрсэн асуудлууд, тэдгээрийг сайжруулахтай холбоотой зөвлөмжийг гаргана. Байгууллагыг эрсдэлд оруулж болох томоохон сөрөг талуудыг олж илэрсэн асуудлууд гэж үзэн аудитын тайланд тусгана. Хэрэв алдаа, зөрчил дангаараа аудит хийгдэх зүйл буюу объектыг бүхэлд нь хамарсан сөрөг талыг үүсгэхгүй бол үүнийг аудитын тайланд тусгах шаардлагагүй. Хэрэв аудитын багийн ахлагч илэрсэн алдаа, зөрчлийг аудитын тайланд тусгаагүй бол тусгаагүй шалтгаанаа дотоод аудитын нэгжийн даргад заавал мэдэгдэнэ. Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчил бүрийн хувьд дараах алхмуудыг гүйцэтгэнэ. • Алдаа, зөрчил нь аудит хийгдэх үйл ажиллагааг бүхэлд нь хамарсан сул талыг үүсгэж байгаа эсэхэд дүн шинжилгээ хийх; • Алдаа, зөрчлийн үндсэн шалтгааныг тодорхойлох; • Ижил төстэй алдаа, зөрчил гарахаас хамгаалах хяналт байгаа эсэхийг тодорхойлох; • Хэрэв хамгаалах хяналт байгаа бол энэ алдаа, зөрчил нь хувь хүний алдаанаас шалтгаалсан эсвэл санамсаргүй тохиолдлоор үүссэн эсэхийг тодорхойлох. Аудитаар олж илэрсэн асуудал бүрийг ажлын баримтаар баримтжуулах ба тэдгээр нь хэр ач холбогдолтой асуудлууд болохыг авч үзэхдээ дараах асуултуудыг ашигладаг. 53
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг ойлгохын тулд дүн шинжилгээ хийх - Асуудал нь байгууллагад ямар нөлөө үзүүлэх вэ? - Хэр чухал ач холбогдолтой асуудал вэ? - Асуудлын шалтгаан нь юу вэ? - Асуудалд хэн хариуцлага хүлээх ёстой вэ? - Тухайн асуудалд хамаарах хяналт зөрчигдсөн үү? - Тухайн асуудалд хамаарах хяналт байгаа юу? - Асуудал нь хууль бус үйл үйл ажиллагаа, хуулийг зөрчсөн үйлдэл, залилан зэрэгт хамаарах уу? - Асуудалтай холбоотой нөхцөл байдлыг зөв болгож засах боломжтой юу? - Аудит хийгдэхээс өмнө удирдлага энэ асуудлыг тодорхойлсон байсан уу? Хэрэв тийм бол, түүнийг засах арга хэмжээ удирдлагаас төлөвлөсөн үү? Илэрсэн асуудлыг хяналттай уялдуулан ойлгох - Асуудлыг зөв болгож засах үйлдэл хийгдсэн үү? - Одоо байгаа хяналт нь алдаа зөрчлийг илрүүлж чаддаг уу? - Эрсдэлийг бууруулахад чиглэгдсэн хяналтууд байгаа юу? - Одоо ашиглаж байгаа заавар журмыг илүү ойлгомжтой болгох шаардлага байгаа юу? - Хяналтын сул тал мөн үү? - Үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хийх шаардлагатай юу? Асуудлыг зөв болгож засах үйл явцыг авч үзэх - Засах үйл явцыг хэн хийх вэ? - Засах үйл явцыг хэрхэн хийх вэ? Асуудлыг дэмжих нотолгооны хувьд авч үзэх - Нотолгоо нь асуудал оршин байгааг батàëж байна уу? - Нотолгоог авч үзэхэд асуудал нь “материаллаг” алдаанд хамаарах уу? - Нотолгоо нь удирдлагын хариу арга хэмжээний үндэслэл болж чадах уу? Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг дараах байдлаар ангилж болно. Ангилал Тайлагнах шаардлагатай асуудлууд (их ач холбогдолтой) Тайлагнавал зохих асуудлууд (дунд зэргийн ач холбогдолтой) Ажиглагдсан асуудлууд (бага зэргийн ач холбогдолтой) 54 Тайлбар Байгууллагын зорилгыг хангах, үйл ажиллагааг зохистойгоор хэрэгжүүлэхэд сөргөөр нөлөөлж болох чухал ач холбогдолтой, удирдлагад заавал тайлагнах шаардлагатай асуудлууд бөгөөд хууль бус үйлдлүүд энэ бүлэгт шууд хамруулна. Тайланд тусгагдах шаардлагатай асуудлууд бөгөөд зөв болгож засахгүйгээр сөрөг үр нөлөө нь арилах боломжгүй асуудлуудыг энэ бүлэгт хамруулна. Тайланд заавал тусгагдах шаардлагагүй бөгөөд санамсаргүй байдлаар үүссэн алдаа зэрэг нь энэ бүлэгт хамруулна.
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитаар илэрсэн гол чухал, томоохон асуудлууд (удирдлагын шийдвэр гаргалтад нөлөө үзүүлэх материаллаг шинж чанартай, тайланд тусгаж харуулах шаардлагатай гэж аудитын баг үзсэн)-ыг удирдлагад заавал тайлагнах ёстой. Хэрэв эдгээр асуудлуудыг удирдлагад тайлагнах бол түүнээс хамаарах эрсдýлүүд нь байгууллагын зорилго зорилтыг хангахгүйд хүргэнэ. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг дэмжих ажлын баримтад дараах шаардлагуудыг тавьдаг. • Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг нотлох хангалттай баримтуудыг багтаасан эсэх; • Ажлын баримт нь аудитын тайлантай шууд холбоотой эсэх • Аудитын тайланд тусгагдсан асуудлууд нь ажлын баримтаар бүрэн нотлогдож байгаа эсэх Дотоод аудитын тайлангийн бүтэц Дотоод аудитын тайлангаар аудитын ажлын зорилго ба цар хүрээг тодорхойлохоос гадна аудитаар илэрсэн асуудлууд, аудитын багийн дүгнэлт ба зөвлөмжийг харуулна. Аудитын тайланг тодорхой, ойлгомжтой байдлаар бичиж бэлтгэх шаардлагатай ба ингэснээр тайланг хэрэглэгч нь аудитын багийн илрүүлсэн асуудлууд болон тэдгээрт санал болгосон зөвлөмжүүдийг бүрэн ойлгох боломжтой юм. Аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлага аудитын тайлангийн төсөлтэй танилцсанаар аудитаар илэрсэн асуудлуудыг авч үзэж, зөвлөмжүүдийг зөвшөөрч байгаа эсэхээ шийднэ. Аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас зөвлөмжид өгсөн тайлбарыг аудитын тайлангийн төслийн “удирдлагын санал” хэсэгт нэмж тусгана. Байгууллагын онцлог, аудитын төрөл зэргээс хамааран дотоод аудитын тайлан нь өөр загвартай байж болох ч нийтлэг ашиглагддаг загварыг ажлын баримт 3001- Дотоод аудитын ажлын тайлан-д тусгалаа. Хавсралт 26: Ажлын баримт 3001 – Дотоод аудитын ажлын тайлан Аудитын багийн ахлагч нь аудит хийгдсэн байгууллагад (эсвэл аудитын объект) аудитын ажлын үр дүнгээр дараах байдлаар үнэлгээг өгнө. Үнэлгээ 1- Хангалттай Үнэлгээний тайлбар Анхаарах зүйлс Анхаарах Гол чухал эсвэл томоохон гэж үзэх гол асуудал алдаа зөрчил эсвэл асуудал илрээгүй; байхгүй, гэхдээ Хяналтын орчин сайн бөгөөд эрсдэлтэй хязгаарлагдмал хэсгүүдэд хяналт сайн тавигддаг бол; түвшинд авч үзэх асуудал байж болно. 55
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Илэрсэн асуудалтай Хэдийгээр хяналтын орчин зохистой 2- Сайжруулалт холбоотойгоор боловч зарим хяналттай холбоотой хэрэгтэй хэрхэн сайжруулах алдаа зөрчил, асуудал илэрсэн бол; талаар авч үзэх Материаллаг* алдаа зөрчил, эрсдэлийг 3- Их үүсгэх хяналтын сул талууд илэрсэн; Илэрсэн асуудлын хэмжээний Эрсдэлийг бууруулах хяналтууд шалтгааныг сайжруулалт байгаа боловч, тэдгээрт их хэмжээний ерөнхийд нь авч үзэх хэрэгтэй сайжруулалт хэрэгтэй бол; Материаллаг алдаа зөрчил, эрсдэлийг Илэрсэн асуудлын үүсгэх хяналтын сул талууд илэрсэн; Эрсдэлийг бууруулах аливаа хяналт шалтгааныг 4- Хангалттай байхгүй эсвэл байгаа хяналт нь тусгайлан илүү бус хангалттай бус; Эрсдэлээс хамгаалахын анхааралтай авч тулд шуурхай арга хэмжээ авах үзэх шаардлагатай бол; *Материаллаг алдаа зөрчил, эрсдэл гэдэгт санхүүгийн алдагдал, нэр хүндэд учирсан хор хохирол, хууль зүйн эрсдэл, мэдээллийн системд учирсан саад бэрхшээл, нийцлийн эрсдэл гэх мэт сөрөг нөхцөл байдлуудыг ойлгодог. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг ажлын баримт 3002-Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл ба 3003-Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт-д харуулна. Хавсралт 27: Ажлын баримт 3002 – Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл Хавсралт 28: Ажлын баримт 3003 – Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт Аудитын багийн ахлагч ажлын баримт 3004-Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө-ний загварыг удирдлагад өгч бэлтгүүлэх ба холбогдох ажилтны гарын үсгээр баталгаажуулна. Хавсралт 29: Ажлын баримт 3004 – Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө Аудитаар илэрсэн асуудлуудын хүрээнд авах арга хэмжээг тодорхойлохын тулд аудитын тайланг гол удирдлагуудад хүргүүлэхэд ажлын баримт 3005-Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас-г ашиглана. Хавсралт 30: Ажлын баримт 3005 – Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас Аудитын тайланд аудитын багийн ахлагч болон гишүүд гарын үсэг зурах ба тайланг дотоод аудитын нэгжийн даргаар хянан гарын үсэг зурж баталгаажуулна. Аудитын тайланг дотоод аудитын нэгжийн дарга нь ТЕЗ болон Дотоод Аудитын Хороонд танилцуулж шийдвэрлүүлсний дараа аудит хийгдсэн байгууллагад хүргүүлнэ. 56
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 5. АУДИТЫН ЗӨВЛӨМЖИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙН МӨРӨӨРХ ҮЙЛ ЯВЦ 5.1 Аудитыг зөвлөмжийн хэрэгжилтийг эргэн хянах Дотоод аудит нь тайланг эцэслэн бэлтгэх, зөвлөмжүүдийг хэлэлцэх болон удирдлагаас хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөг бэлтгэснээр дуусахгүй. Дотоод аудитын нэгжийн дарга болон аудитын багийн ахлагч нь аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах шаардлагатай. Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах (цаашид эргэн хянах гэх) гэдэг нь аудитаар өгсөн зөвлөмж бүрийг биелүүлэхийн тулд аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний зохистой, үр дүнтэй ба цаг хугацаандаа хийгдсэн эсэхийг шалгахыг хэлнэ. Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах ажлыг төлөвлөхдөө дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзнэ. • Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчлийн чухал ач холбогдолтой байдал; • Хэрэв залруулах арга хэмжээг аваагүй тохиолдолд учир болох эрсдэл; • Удирдлагын хариу арга хэмжээний цар хүрээ, тэдгээр нь байгууллагын холбогдох нэгжүүдийн үйл ажиллагааг сайжруулахад чиглэгдсэн байдал; • Хариу арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн хугацаа. Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянахын тулд дараах горимуудыг хэрэгжүүлнэ. • Аудитаар илэрсэн асуудал ба зөвлөмжид удирдлагын тайлбарыг аудитын багаас өгсөн хугацааны дотор хүлээн авсан эсэхийг шалгах • Аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас өгсөн тайлбарыг үнэлэх, шаардлагатай хэсгийг нотлох • Хэрэв аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас өгсөн тайлбарыг хангалттай гэж үзэхгүй байгаа бол дараагийн шатны удирдлагад хандах Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимыг ажлын баримт 4001-д баримтжуулна. Хавсралт 31: Ажлын баримт 4001 – Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимын хуудас 57
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянахдаа дараах 2 байдлаар хийж болно: (а) Эргэн хянах мониторинг (б) Эргэн хянах аудит Эргэн хянах мониторинг Хэзээ хийх вэ? - Өмнөх аудитаар ноцтой алдаа, - Аудит хийгдсэн үйл зөрчлүүд илэрсэн; ажиллагаа (эсвэл объект)нь - Удирдлага аудитын зөвлөмжийг байгууллагын зорилго, үйл хэрэгжүүлэхгүй байх эрсдэл ажиллагааны хувьд чухал ач байгаа; холбогдолтой бус; - Аудитаар байгууллагын - Илэрсэн алдаа, зөрчил бүхий удирдлагад дотоод дүрэм асуудлууд нь чухал бус; журмаа сайжруулан - Аудитын зөвлөмжийг боловсруулах шаардлагатай хэрэгжүүлэхэд хялбар; талаар зөвлөмж өгсөн; - У дирдлагын хариу арга - Нэг эсвэл хэд хэдэн нэгжийн хэмжээг хэрэгжүүлэхэд үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хялбар; оруулах шаардлагатай; - У дирдлагаас хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөг хүлээн авч, үнэлэх; - Алдааг залруулах арга хэмжээг хэрхэн хэрэгжүүлсэн талаар удирдлагаас нотолгоо Хэрхэн авах; - Алдааг залруулах арга хийх хэмжээг хэрэгжүүлэх нэгжээс вэ? мэдээлэл авах; - Аудитаар илэрсэн асуудлуудад авсан удирдлагын арга хэмжээний хэрэгжилтийг харуулсан тайланг бэлтгэх; 58 Эргэн хянах аудит - Эргэн хянах аудитын зорилгыг тодорхойлохын тулд аудитаар илэрсэн асуудлуудыг нягтлан авч үзэх; - Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг засахын тулд хэрэгжүүлсэн арга хэмжээг үнэлэхийн тулд эргэн хянах аудитаар хэрэгжүүлэх тест ба горимуудыг тодорхойлох; - Эргэн хянах аудитыг хэрэгжүүлж, аудитын үр дүнг баримтжуулах; - Удирдлагаас авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээг цаг хугацааны хувьд нотлох; - Эргэн хянах аудитын тайланг бэлтгэх;
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 6. АУДИТЫН АЖЛЫН БАРИМТЖУУЛАЛТ 6.1. Аудитын ажлыг баримтжуулах Аудитын ажлыг баримтжуулах гэдэг нь хийгдсэн аудитын ажлын баримтыг бүрдүүлнэ гэсэн үг юм. Дотоод аудитын ажлыг бүхэлд нь дэмжиж байгаа баримтуудыг ажлын баримт гэж ойлгох нь зүйтэй. Ажлын баримт нь дараах байдлаар аудитын ажлыг дэмждэг. - Аудитын ажлыг хэрхэн гүйцэтгэснийг нотлон харуулах; - Гарсан тайлан ба хийгдсэн аудитын ажил хоорондын хамаарлыг харуулах; - Илэрсэн алдаа зөрчил, асуудлууд, гаргасан дүгнэлт, өгсөн зөвлөмж зэргийг дэмжих; - Аудитын ажлын цар хүрээ ба үр дүнгийн талаарх асуултад аудитор хариулт өгөхөд туслах; - Аудитын ажлын чанарыг баталгаажуулахад ашиглах; - Хөндлөнгийн аудитор эсвэл бусад эрх бүхий талуудад шаардлагатай мэдээлэл өгөх. Ажлын баримтыг цаасан эсвэл электрон файл хэлбэрээр бэлтгэж болох боловч иж бүрдэл болсон ажлын баримтыг соронзон хальс, диск, зургийн хальс эсвэл бусад төрлийн мэдээлэл хадгалах хэрэгсэлд хадгалах нь зүйтэй. 6.2. Аудитын ажлын баримтын төрөл Аудитын ажлын баримтыг дараах 2 төрөлд ангилдаг: (а) Байнгын ажлын баримт (б) Тухайн аудитын ажлын баримт Байнгын ажлын баримтад аудит хийгдэж байгаа байгууллагын үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) талаар ерөнхий ойлголтуудыг олж авахын тулд олж цуглуулсан мэдээллүүд багтана. Байнгын ажлын баримтад байгаа ажлын баримт, мэдээллийг жил бүр шинэчилж байх шаардлагатай ба хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллээр баяжигдсан байх ёстой. Тухайн аудитын ажлын баримтад тухайн аудитын ажлын төлөвлөлт, гүйцэтгэл, тайлагнал ба аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах шатанд олж цуглуулсан ажлын баримтуудыг багтаана. 59
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын байнгын ба тухайн ажлын баримтуудын жишээг доîр харуулав. Áàéíãû àæëûí áàðèìò Òóõàéí àóäèòûí àæëûí áàðèìò À. Àóäèòûí òºëºâëºëò À. Òàéëàãíàë • Àóäèòûí äóíä õóãàöààíû • Õàðààò áóñ áàéäëûí òóõàé ìýäýãäýë òºëºâëºãºº • Àóäèòûí òàéëàí (òºñºë, ýöñèéí • Àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãºº òàéëàí) • Àóäèòààð èëýðñýí àñóóäëûí Á. Áàéãóóëëàãûí åðºíõèé æàãñààëò ìýäýýëýë • Àóäèòûí çºâëºìæèéí õýðýãæèëòèéí • Õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæ, õóóäàñ òîãòîîë øèéäâýð, ä¿ðýì • Óäèðäëàãûí õàðèó àðãà õýìæýýíèé æóðàì, çààâàð. òºëºâëºãºº • Äîòîîä ¿éë àæèëëàãàà, ¿éë ÿâö • Íýãæèéí ¿éë àæèëëàãàà, ¿¿ðýã, Á. Àæëûã óäèðäàõ õàðèóöëàãà, àæèëòíóóäûí òîî, • Àóäèòûã ýõë¿¿ëýõ, äóóñãàõ óóëçàëòûí àæëûí áàéðûí òîäîðõîéëîëò, òýìäýãëýë áàéãóóëëàãûí á¿òýö. • Àóäèò õèéãäñýí íýãæèéí • Ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëýë, íÿãòëàí óäèðäëàãàòàé õèéñýí õàðèëöààíû áîäîõ á¿ðòãýë òýìäýãëýë, çàõèäàë • ¯éë àæèëëàãàà, ïðîöåññ ýñâýë ñèñòåìèéí çóðàãëàë Â. Àæëûí òºëºâëºëò • Ãîë ¿éë àæèëëàãàà, ïðîöåññ • Òóõàéí àóäèòûí àæëûí òºëºâëºãºº ýñâýë ñèñòåìèéí á¿òýö • Äîòîîä õÿíàëòûí àñóóëãà, åðºíõèé • Äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåìèéí îéëãîëò, õÿíàëòûí îð÷íûã ¿íýëýõ, òàëààðõ ìýäýýëýë óäèðäëàãûí õÿíàëòûã ¿íýëýõ, ýðñäýëèéã óäèðäëàãûã ¿íýëýõ õóóäàñ Â. Àóäèòûí òàéëàí • ªìíºõ æèëèéí àóäèòûí Ã. Àæëûí ã¿éöýòãýë òàéëàí • Àóäèòûí õºòºëáºð • Óäèðäëàãûí õàðèó àðãà • Õÿíàëòûí òåñòèéí ãîðèìûí õóóäàñ õýìæýýíèé òºëºâëºãºº • Áèåò òåñòèéí ãîðèìûí õóóäàñ 60
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 6.3 Аудитын ажлын баримтыг бэлтгэх Аудитын ажлын баримтын тоо, иж бүрдэл нь аудитын ажлын шинж чанараас хамааран өөр өөр байж болно. Аудитын ажлын баримтад аудитын үйл ажиллагааны бүх үе шатанд олж цуглуулсан ба бэлтгэгдсэн ажлын баримтуудаас гадна аудит хийгдсэн байгууллагын ажилтнуудтай хийсэн уулзалтын тэмдэглэл зэргийг багтаасан байна. Иж бүрэн ажлын баримт нь эмх цэгцтэй байдлаар бэлтгэгдсэн байх áà дараах зүйлсийг багтаасан байна. - Баримтын индекс; - Товчлол ба тэмдэглэлийн тайлбар; - Тухайн ажлын баримтын зорилго. Ажлын баримтын хуудас бүрт гарчиг, аудитын ажилтны нэр, ажлын баримтыг бэлтгэсэн огноо, ишлэл, санал зөвлөмж зэргийг харуулна. Ажлын баримтыг индексжүүлэх нь өөр бусад хэрэглэгч шаардлагатай мэдээлэл, нотолгоо, эх сурвалж зэргийг төвөггүй олж авахад тустай байдаг. Баримтыг индексжүүлэх албан ёсны систем ашиглахгүй ч гэсэн хамгийн энгийн хэрэглэдэг арга болох үсгэн тэмдэгтээр ажлын баримтын үндсэн хэсгүүдийг, харин тоон тэмдэгтээр хэсэг доторх зүйлсийг илэрхийлж болно. Жишээ нь: Байнгын ажлын баримтад аудитын төлөвлөлтийн хэсэгт хамаарах аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг БАБ-А-1 гэж дугаарлаж болно. Ажлын баримт нь хамаарах нотолгоотойгоо хэрхэн холбогдож байгааг харуулах нь зүйтэй. Ингэснээр аудитын эцсийн дүгнэлтээс нотлох баримтууд болон хэрэгжсэн аудитын горимуудыг хөөж олох, эсвэл эсрэгээр тухайн нотолгоо баримт, хийгдсэн горимоос гарсан үр дүн нь эцсийн дүгнэлтэд нөлөөлсөн эсэхийг шууд олж харах боломжтой. Ажлын баримтыг нотолгоотой нь дараах байдлаар холбож болно. Ø Аудитын тайлан дахь асуудлыг ажиглалт хийсэн хуудас руу холбох; Ø Аудитын ажиглалтын хуудсыг дэмжих нотолгоо баримт руу холбох; Ø Дэмжих нотолгоо баримтыг нь бусад өөр нотолгоо руу холбогдох; Ø Аудитын хөтөлбөрийг дэмжих нотолгоо баримт руу холбох. Аудитаар олж цуглуулсан мэдээллүүд нь хамааралтай, аудитын тайлан ба аудитын горимуудын хэрэгжилтийг дэмжиж чадахуйц байх ёстой. Ийм шинж чанар бүхий мэдээллүүдийг аудитын ажлын баримтад оруулна. Байнгын ажлын баримтыг дараагийн аудитын ажилд дахин ашиглах зорилгоор тусгайлан хавтаслаж хадгална. Харин тухайн хугацааны аудиттай холбоотой ажлын баримтыг аудит дууссаны дараа архивлан хадгалдаг. 61
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын үе шат ба ажлын баримтжуулалт хоорондын уялдаа Аудитын Төлөвлөлт Үе шат 62 Алхамууд Ажлын баримтжуулалт (гарын авлагын хавсралтуудыг ашиглав) (БАБ) Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө --- > (БАБ) Аудитын Жилийн Төлөвлөгөө Аудиторын хараат бус (ТААБ) Аудиторын мэдэгдэл АБ-1018 байдал (ТААБ) Уулзалт хийх тухай хүсэлт АБ-1002 (А) Аудитын эхний (ТААБ) Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт АБуулзалт хийх 1002 (Б) (ТААБ) Удирдлагаас авах асуулга АБ-1003 (БАБ) Дотоод хяналтын асуулга АБ-1004 Асуулга авах (ТААБ) Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл АБ1005 Ойлголт олж (БАБ) Ерөнхий ойлголт олж авах АБ-1006 авах (БАБ) Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас АБ-1007 (БАБ) Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас АБ-1008 (ТААБ) Эрсдэлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас АБ-1009 Эрсдэл ба (ТААБ) Мэдээллийн харилцааг үнэлэх шалгах хуудас хяналтыг АБ-1010 үнэлэх OP09 (ТААБ)Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдэлийн шинжилгээ АБ-1011 (ТААБ) Эрсдэл ба хяналтын үнэлгээ хийх АБ-1012 (ТААБ) Гол эрсдэлийн хүснэгт АБ-1013 (ТААБ) Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ АБ-1014 Аудитын (ТААБ) Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн АБ-1015 төлөвлөгөө, (ТААБ) Аудитын хөтөлбөр АБ-1016 хөтөлбөр (ТААБ) Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас АБ-1017 бэлтгэх (ТААБ) Дотоод аудитын ажлын төлөвлөгөө АБ-1019
Аудитын Гүйцэтгэл УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын ажлыг гүйцэтгэх Аудитын Дуусгалт Аудитын ажлыг тайлагнах Зөвлөмжийн хэрэгжилтийг шалгах Аудитын ажлыг хянах (ТААБ) Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн АБ-1015 (ТААБ) Биет тестийн горимын хуудас-(Нэг үйл явцыг шалгах хуудас) АБ-2002 (ТААБ) Биет тестийн горимын хуудас-(Хэд хэдэн үйл явцыг шалгах хуудас) АБ-2003 (ТААБ) Дотоод аудитын ажлын тайлан АБ-3001 (ТААБ) Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл АБ-3002 (ТААБ) Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт АБ-3003 (ТААБ) Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө АБ-3004 (БАБ) Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас АБ-3005 (ТААБ) Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимын хуудас АБ-4001 (ТААБ) Аудитын төлөвлөлтийн шалгах хуудас АБ-1001 (ТААБ) Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас АБ-2001 (ТААБ) Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас АБ-4002 (ТААБ) Дотоод аудитын ажлын тайлан ба баримтжуулалòыг шалгах хуудас АБ-4003 (ТААБ) Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас АБ-4004 (ТААБ) Аудиторын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас АБ-4005 БАБ-Байнгын ажлын баримт ТААБ-Тухайн аудитын ажлын баримт БҮЛЭГ 7. АУДИТЫН АЖЛЫГ ХЯНАХ Аудитын ажлыг хянах Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага нь аудитын ажлыг зохистойгоор хянаж, удирдах үүргийг хүлээнэ. Аудитын ажлыг хянаж, удирдах үйл явц нь аудитын ажлын төлөвлөлт, гүйцэтгэл ба тайлагнал, аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах зэрэг аудитын бүх үе шатанд хэрэгжинэ. Аудитын ажлыг хянаж удирдах үйл явцад дараах үйл ажиллагаанууд багтана. • Аудиторууд нь тухайн аудитын ажлыг гүйцэтгэх мэдлэг, ур чадвар, бусад ур чадвартай эсэхийг харгалзан үзэх; • Аудитын ажлын төлөвлөлтийн үе шатанд зохих зааварчилгаагаар хангах; • Аудитын ажлын төлөвлөгөөг хянаж батлах; • Аудитын ажил нь батлагдсан төлөвлөгөөний дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхийг хянах; 63
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Аудитын ажлын баримт нь аудитаар илэрсэн асуудлууд, дүгнэлт ба зөвлөмжийг хангалттай байдлаар дэмжиж байгаа эсэхийг шалгах; • Аудитын ажлын эхэнд, явцад болон эцэст аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлага ба аудитын багийн хоорондын харилцаа зүй зохистойгоор явагдсан эсэхийг авч үзэх; • Аудитын зорилго нь хангагдсан эсэхийг хянах; Аудитын ажлыг хянаж, удирдах үйл явцыг баримтжуулсан байх нь зүйтэй. Аудитын ажлын төлөвлөлт, гүйцэтгэл ба дуусгалтын үе шатны хяналтуудыг дараах шалгах хуудсуудаар баримтжуулна. Эдгээр хуудас нь үе шат бүрт хийгдэх ёстой аудитын горимууд хэрэгжсэн эсэхийг шалгахад ашиглагдана. Хавсралт 3: Ажлын баримт 1001 – Аудитын төлөвлөлтийн шалгах хуудас Хавсралт 23: Ажлын баримт 2001 – Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас Хавсралт 32: Ажлын баримт 4002 – Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас Дотоод аудитын ажлын тайланг бэлтгэсэн байдал болон баримтжуулалтыг шалгахад 4003-Дотоод аудитын ажлын тайлан ба аудитын баримтжуулалтыг шалгах хуудас-г ашиглана. Хавсралт 33: Ажлын баримт 4003 – Дотоод Аудитын Ажлын Тайлан ба аудитын баримтжуулалтыг шалгах хуудас Тухайн аудитын ажилд хяналт тавих цар хэмжээ нь дотоод аудиторуудын мэдлэг, ур чадвар, туршлага болон аудитын ажлын нарийн төвөгтэй байдал зэргээс хамаардаг. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага нь дотоод аудитын ажил бүрийн эцэст ажлын баримт 4004-г ашиглан аудитын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлнэ. Хавсралт 34: Ажлын баримт 4004 – Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Мөн ажлын баримт 4005-г ашиглан аудитын ажлыг гүйцэтгэсэн аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлнэ. Хавсралт 35: Ажлын баримт 4005 – Аудиторын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас 64
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 8. НИЙЦЛИЙН АУДИТ Нийцлийн аудитаар аудит хийгдэж байгаа байгууллага нь хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, дүрэм, журам, бодлого, гэрээний нөхцөл зэргийг дагаж мөрдсөн эсэхийг шалгадаг учраас илүү өргөн хүрээг хамарч үздэг. ДАМПОУС-д “нийцэл”-ийг бодлого, төлөвлөгөө, горим, хууль тогтоомж, дүрэм журам, гэрээ ба бусад шаардлагуудыг мөрдөх гэж тодорхойлсон. Нийцлийн аудитыг дараах үндсэн үе шатуудаар хэрэгжүүлдэг. Íèéöëèéí àóäèòûí çîðèëãî áà öàð õ¯ðýýã òîäîðõîéëîõ Òºëºâëºëò • • • • • • • Àóäèòûí õóóëü ç¿éí ¿íäýñëýë, òàéëàíãèéí õýðýãëýã÷èéã òîäîðõîéëîõ; Àóäèò õèéãäýõ õýñýã áà øàëãóóðûã òîäîðõîéëîõ; Áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé îð÷íû òàëààð îéëãîõ; Ýðñäýëèéã ¿íýëýõ; Äîòîîä õÿíàëòûã îéëãîæ ¿íýëýõ; Òºëºâëºëòèéí çîðèëãîîð ìàòåðèàëëàã áàéäëûã òîäîðõîéëîõ; Àóäèòûí òºëºâëºãºº ãàðãàõ. ÿéöýòãýë • • • • Íîòîëãîî öóãëóóëàõ; Òºëºâëºëò áà ýðñäëèéí ¿íýëãýýã øèíý÷ëýõ; Áàðèìòæóóëàõ; Õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà, ¿ë íèéöëèéã àâ÷ ¿çýõ. Ä¿ãíýëò • Õàíãàëòòàé áà çîõèñòîé íîòîëãîî îëæ àâñàí ýñýõèéã ¿íýëýõ; • Òàéëàãíàõ çîðèëãîîð ìàòåðèàëëàã áàéäëûã ãàðãàõ; • Ä¿ãíýëòèéã ñîíãîõ. Òàéëàãíàë • Òàéëàíã áýëòãýõ; • Ǻâëºìæ áýëòãýõ; • ªìíºõ çºâëºìæèéã ìºøãºõ. 65
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нийцлийн аудитын зорилго Улсын салбарт нийцлийн аудитын ерөнхий зорилгыг дараах байдлаар тодорхойлдог. а) Аудит хийгдэх зүйлс нь материаллаг байдлын хувьд тодорхой шалгууруудад нийцэж байгаа эсэхэд дүгнэлт өгөх үүднээс хангалттай зохистой нотолгоог олж авах б) Эрх бүхий талуудад аудитаар илэрсэн асуудлууд ба зөвлөмжийг тайлагнах Нийцлийн аудитыг төлөвлөх Нийцлийн аудитыг бусад төрлийн аудитын адил төлөвлөж гүйцэтгэнэ. Нийцлийн аудитын төлөвлөлтийн гол үе шатуудыг авч үзье. Аудитын хууль зүйн үндэслэл, тайлангийн хэрэглэгчийг тодорхойлох Нийцлийн аудитыг хийх хууль зүйн үндэслэлийг тодорхойлно гэдэг нь уг аудитыг хийж гүйцэтгэх нэгж болон аудит хийгдэж байгаа байгууллагын үүрэг хариуцлагыг тодорхой болгохыг хэлнэ. Мөн нийцлийн аудитын тайлангийн хэрэглэгчийг тодорхойлох нь зүйтэй. Учир нь нийцлийн аудитын тайлангийн загвар, агуулга нь тухайн аудитын зорилго, цар хүрээ, хийх болсон шаардлага зэргээс хамаарч ялгаатай байдаг. Аудит хийгдэх хэсэг ба шалгуурыг тодорхойлох Нийцлийн аудит хийгдэх хэсгийг тодорхойлох нь төлөвлөлтийн үе шатны хамгийн эхний алхам юм. Аудит хийгдэх хэсгийг тодорхойлохдоо эрсдэлийн үнэлгээ ба аудиторын мэргэжлийн шийдэл дээр голчлон суурилна. Аудит хийгдэх хэсэг нь тоо ба чанарын шинж чанартай байж болно. Жишээлбэл, санхүүгийн гүйцэтгэлд хийх нийцлийн аудит нь тоон шинж чанартай учраас хэмжихэд хялбар байдаг. Харин хууль тогтоомжийн нийцэлд хийх аудит нь чанарын шинж чанартай байдаг. Тоон ба чанарын шинж чанарын аль нь ч байсан аудит хийгдэх хэсэг нь дараах шаардлагуудыг хангасан байна. • Тодорхойлох боломжтой байх; • Шалгууртай харьцуулан үнэлэх боломжтой байх; • Хамаарах нотолгоог олж цуглуулах боломжтой байх; • Нотолгоо нь дүгнэлтийг дэмжиж байх. Нийцлийн аудит хийгдэх хэсгийг холбогдох аудитын шалгууртай харьцуулдаг гэж өмнө нь дурдсан. Нийцлийн аудитын шалгуурт хууль тогтоомж, сайдын тушаал, гэрээний заалтууд гэх мэт албан ёсны удирдах, 66
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА зохицуулах баримт бичгүүдээс гадна хэм хэмжээ, заавар журмууд байж болно. Нийцлийн аудитын шалгуур нь “тохиромжтой байх” зарчмыг баримтална. Тохиромжтой байх зарчим нь дараах шинж чанаруудыг хангасан байна. Õàìààðàëòàé áàéõ Èòãýëòýé áàéõ Èæ á¿ðýí áàéõ Áîäèòîé áàéõ Îéëãîìæòîé áàéõ Ǻâøººðºãäñºí áàéõ Õàðüöóóëàõ áîëîìæòîé áàéõ Òîõèðîìæòîé áàéõ Аудитын шалгуурыг тодорхойлох нь ерөнхийдөө хялбар ч зарим тохиолдолд бэрхшээлтэй байж болно. Бэрхшээлтэй тохиолдолд зарим тодорхой эх үүсвэрүүдийг ашиглан аудитын шалгуурыг гаргаж ирэх бүрэн боломжтой. Тухайлбал, дараах эх үүсвэрүүд нь аудитын шалгуурыг тодорхойлоход нийтлэг байдлаар ашиглагддаг. а) Гол хууль тогтоомж, салбарын болон бусад холбогдох эрхийн актууд; б) Төсөвтэй холбоотой хууль эрх зүйн акт, батлагдсан төсөв; в) Хууль тогтоомжийн хүрээнд эрх бүхий байгууллагаас гаргасан баримт бичгүүд; г) Хууль тогтоох байгууллагын эсвэл сайдын тушаал, шийдвэр; д) Эрх бүхий байгууллагаас гаргасан мэдээлэл, албан ёсны хурлын тэмдэглэл; е) Мэргэжлийн ёс зүйн дүрэм, зарчим; ¸) Бодлого, стратеги ба үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, горим, гарын авлага, заавар; æ) Албан ёсны гэрээ, хэлэлцээр, зээлийн эсвэл тусламжийн гэрээ; ç) Нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчмууд, стандартууд, нийтлэг практик; è) Салбарын статистик, дундаж үзүүлэлтүүд; ê) Аудитын тайлан, зөвлөмж, байгууллагын жилийн үйл ажиллагааны тайлан. Дараах хүснэгтэд аудит хийгдэх хэсгүүд, холбогдох мэдээлэл болон аудитын шалгууруудын жишээг харуулав. 67
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тухайн нийцлийн аудитын зорилгоос хамааран аудит хийгдэх хэсгүүд, холбогдох мэдээлэл ба шалгууруудыг нарийвчлан тодорхойлох нь зүйтэй. Нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг Холбогдох мэдээлэл Санхүүгийн гүйцэтгэл ба Санхүүгийн тайлан, 1 хөрөнгийн санхүүгийн мэдээлэл зохистой ашиглалт Татварын орлого, 2 татвар төлөгчийн үүрэг хариуцлага Дотоод хяналтын 3 үйл явц 6 Нийцлийн тайлан Санхүүгийн ажил гүйлгээнүүд Холбогдох хуулийн заалт, батлагдсан төсөв Татварын холбогдох хуулиуд COSO, CoCo зэрэг дотоод хяналтын хүрээг заасан баримт бичиг, журам, зааварт тусгагдсан шаардлагууд Бодлого, үйл ажиллагаа, гарын авлага, заавар Худалдан авалтын мэдээлэл, баримт Худалдан авалтын тухай хуулийн заалтууд, бэлтгэн нийлүүлэгчтэй хийсэн гэрээний нөхцөлүүд Төсвийн зарцуулалт Төсвийн зарцуулалтын тайлан, үйл ажиллагааны тайлан, төсөв Холбогдох төсвийн хууль тогтоомжийн заалтууд, бусад хуулийн заалтууд, сайдын тушаал шийдвэр, засгийн газрын бодлого, эрх бүхий байгууллагын шийдвэр, гэрээний нөхцөл Төслийн үйл ажиллагаа Төслийн үйл ажиллагааны тайлан, төслийн хүрэх түвшний үзүүлэлтүүд Зээл, тусламжийн гэрээ, сайдын тушаал шийдвэр, төслийн зорилго, үйл ажиллагааны батлагдсан чиглэл ба төсөв 4 Худалдан авалт 5 Аж ахуйн нэгж, хувь хүний орлогын албан татварын тайлан, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар зэрэг бусад татварын тайлангууд Холбогдох аудитын шалгуур Хэрэв тухайн нийцлийн аудитын ажлын зорилгоос хамааран аль нэг хууль тогтоомжийн зөвхөн тодорхой хэсгийн нийцэлд аудит хийх зэрэг маш хязгаарлагдмал хүрээнд нийцлийн аудитыг гүйцэтгэх бол энэ тухай аудитын тайландаа заавал дурдаж өгнө. 68
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Эрсдэлийг үнэлэх Дараах уламжлалт эрсдýлүүдийн улмаас нийцлийн аудитаар бүх үл нийцлийг илрүүлнэ гэсэн баталгааг өгдөггүй. Харин үл нийцлийг илрүүлэх хамгийн боломжит түвшний баталгаа өгөхийг зорьдог. А) Хууль тогтоомжийн үл нийцлийг удирдлагын шийдвэрийг ашигладаг тайлбарладаг байх; Б) Хувь хүнээс хамаарсан алдаа гарах боломжтой В) Үйл ажиллагааг буруу зохион байгуулсан эсвэл үйл ажиллагааны үүрэг нь үр дүнгүй байх Г) Удирдлагаас хяналтыг төөрөгдүүлэх эсвэл нотолгоог нуун дарагдуулахыг оролддог Бусад төрлийн аудитын адил àудитор нийцлийн эрсдэлийн үнэлгээ хийж, аудитаар ямар горимууд хэрэгжүүлэхээ тодорхойлдог. Эрсдэлийн үнэлгээг хийх явцад залилантай холбоотой эрсдэлийг олж тодорхойлох, үнэлэх ажлыг хийх ба үүнтэй холбоотой мэдээллийг олж цуглуулна. Улсын салбарт дараах хэсгүүдэд залилан үүсэх эрсдэл их байдаг гэсэн нийтлэг ойлголт байдгийг эрсдэлийн үнэлгээ хийхдээ анхаарах нь зүйтэй. - Худалдан авалтын үйл ажиллагаа; - Төрийн албан тушаалтнуудын эрх мэдэл ба үүрэг хариуцлагын хэрэгжилт; - Санаатайгаар буруу мэдүүлэх эсвэл мэдээлэл ба үр дүнг буруу тайлагнах; - Төрийн өмчийн байгууллагыг хувийн өмчид шилжүүлэх; - Төрийн албан тушаалтнуудûí хоорондын харилцаа. Нийцлийн аудитаар эрсдэлийн үнэлгээг хийхэд шаардлагатай хүчин зүйлсийн жишээг дор харуулав. харгалзан үзэх Эрсдэлийн хүчин зүйлсийн жишээ Байгууллагын зорилго, зорилт • Байгууллагын зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөр нь хууль эрх зүйн байдалтай нийцэж байгаа эсэх; • Зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөр зэрэгт өөрчлөлт гарсан эсэх; • Зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь шууд тодорхойлогдох боломжтой эсэх; • Зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь өөр бусад байгууллагын үйл ажиллагаатай давхцах эрсдэл байгаа эсэх. Байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалт • Удирдлагын эрх мэдлийг хаанаас олгодог эсэх; 69
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Албан тушаал, ажил үүрэг, хариуцлага, эрх мэдэл зэргийг нарийвчлан тодорхойлсон эсэх, эдгээрийг байгууллагын түвшинд бүрэн ойлгосон эсэх; • Дээрээс хянадаг систем байгаа эсэх, хэрэв тийм бол энэ нь бодитойгоор хэрэгждэг эсэх; • Үйл ажиллагаандаа эрсдэлийн үнэлгээ (ялангуяа нийцлийн эрсдэл) эрсдэлийн удирдлагын талаар анхаарч авч үздэг эсэх; • Бүтэц, зохион байгуулалтад өөрчлөлт орсон эсэх; • Бүтэц, зохион байгуулалтаас шалтгаалан залилангийн эрсдэл гарах боломж байгаа эсэх Улс төрийн орчны нөлөөлөл • Байгууллага нь Засгийн газрын аль түвшинд хамаардаг болох, Засгийн газрын үйл ажиллагаатай ямар хэмжээнд холбоотой байдаг эсэх; • Сайд эсвэл байгууллагын удирдлага нь хуулийн хүрээнд ямар үүрэг хариуцлагыг хүлээдэг эсэх; • Байгууллага нь улс төрийн орчны нөлөөлөл болон байгууллагын үйл ажиллагааны удирдлага зэргийг хэрхэн зохистойгоор уялдуулдаг эсэх; • Байгууллагын хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөр нь улс төрийн нөлөөнд өртөх боломжтой эсэх; • Нийтийн ашиг сонирхолд нөлөөлөх асуудлууд гардаг эсэх; • Өөр бусад байгууллагаас зохисгүйгээр нөлөө үзүүлэх тохиолдол гарч байсан эсэх; • Улс төрийн орчны нөлөөнөөс шалтгаалсан залилангийн эрсдэл үүсэх боломжтой эсэх; • Аливаа санхүүжилтэд улс төрийн орчны нөлөөлөл үүсгэх хуулийн заалт, шаардлага байдаг эсэх, энэ тохиолдолд хэрхэн шийдэж байсан болох; Дагаж мөрддөг хууль тогтоомж ба бусад эрх мэдэл • Байгууллагын үйл ажиллагаанд ямар хууль тогтоомж, эрх зүйн акт баримтууд, эрх мэдэл ашиглагддаг нь тодорхой эсэх; • Хууль тогтоомжийн заалтууд хоорондоо нийцэхгүй байх, давхцах тохиолдлууд байдаг эсэх; • Хэрэв байгууллага нь хуулийн төслийг боловсруулахад оролцоотой бол зөв хандлагатай хүмүүс энэ үйл ажиллагаанд оролцдог эсэх; • Үйл ажиллагаатай холбоотой шинээр хууль тогтоомж, эрх зүйн баримт бичгүүд гарсан эсэх,, тэдгээрийн агуулга ба хэлбэр нь ойлгомжтой эсэх; • Хуульд урьдчилан биелүүлэх шаардлагатай нөхцөлүүд байгаа бол тэдгээр нь хоорондоо зохицож байгаа эсэх, ойлгомжтой эсэх: 70
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Òîìîîõîí ажил гүйлгээ ба үйл явдал • Залиланд өртөх боломжтой ажил гүйлгээ ба үйл ажиллагаа гардаг эсэх (жишээлбэл: томоохон худалдан авалтын гэрээ, урт хугацааны барилгын гэрээ, том дүнтэй зээл); • Томоохон чухал ажил гүйлгээ ба үйл явдлыг хэрэгжүүлэхэд байгууллага нь шаардлагатай эрх мэдэлтэй эсэх; Байгууллагын удирдлага • Удирдлагын багийн бүрэлдэхүүнд байнга өөрчлөлт ордог эсэх, дээд түвшний удирдах ажилтан солигдсон эсэх; • Удирдах ажилтнуудыг ажилд авах үйл ажиллагаа нь нээлттэй, өрсөлдөөнтэй, албан ёсоор хийгддэг эсэх; • Удирдлага нь эрсдэлийн үнэлгээний үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог эсэх; • Удирдлага нь өөрийн арга барилаа өөрчлөхийг хүсэхгүй уламжлалт хандлагаа хадгалахыг хүсдэг эсэх эсвэл илүү эрсдэл хүлээх чадвартай эсэх; • Байгууллагад сөргөөр нөлөөлөх томоохон эрсдýлүүдийг тодорхойлох, тэдгээр эрсдýлүүдээс сэргийлэхэд удирдлага санаачлага гаргадаг эсэх; • Байгууллагын түвшинд хийгдсэн эрсдэлийн үнэлгээ нь зохистой түвшинд хийгдсэн эсэх, эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнг удирдлагын түвшинд танилцуулсан эсэх; • Удирдлага нь өөрийн гаргасан шийдвэрийн хэрэгжилтийг байнга хянадаг эсэх; • Өмнөх аудитаар үл нийцэл, залилан, хууль бус үйл ажиллагаа, ёс суртахуунгүй үйлдэл, удирдлагын дарамт шахалт зэрэг илэрч байсан эсэх; Худалдан авалтын үйл ажиллагаа нь нийцлийн аудит хийгддэг хамгийн чухал хэсэг юм. Дараах хүснэгтэд худалдан авалтын нийцлийн аудиттай холбоотой эрсдэлийн хүчин зүйлсийн зарим жишээг харуулав. Худалдан авалтын нийцлийн аудиттай холбоотой эрсдэлийн хүчин зүйлсийн жишээ Уламжлалт эрсдэл 1 Худалдан авалтын хуульд орсон өөрчлөлтийг авч үзэхгүй байх Худалдан авалтын хуульд шинээр өөрчлөлтүүд орсон нь байгууллагын 2 худалдан авалтын үйл ажиллагаанд том өөрчлөлт оруулахад хүргэх Худалдан авалтын хууль нь хэт нарийн төвөгтэй, ойлгомжтой бус, янз 3 бүрээр тайлбарлах боломжтой байх 4 Том мөнгөн дүн бүхий худалдан авалтын үйл ажиллагаа гардаг байх Өмнөх аудитаар худалдан авалтын хуулийг зөрчсөн тохиолдлууд илэрч 5 байсан Өмнө нь удирдах ажилтнуудтай холбоотой залилан ба авилгын хэрэг гарч 6 байсан 71
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 7 8 9 1 2 3 4 5 Эрх бүхий байгууллагын шалгалтаар худалдан авалтын үйл ажиллагаанд байгаа зөрчлүүд илэрч байсан Тендерийн үйл ажиллагаа, тендерийн үр дүн, гэрээлэгчийн талаар тендерт оролцогчдоос гомдол гарч байсан Сонирхлын зөрчил үүсýæ байсан Хяналтын эрсдэл Худалдан авалтын гарын авлага, заавар ашигладаггүй, эсвэл тэдгээр нь худалдан авалтын үйл ажиллагааг нарийвчлан зааж чадаагүй Худалдан авалтын мэдээллийн системд өөрчлөлт хийгдсэн Гүйцэтгэгчийн үйл ажиллагаанд тавих хяналт бага, мониторингийн үйл ажиллагаа сул Гүйцэтгэгч нь гэрээгээ дагаж мөрдөж байгаа талаар хяналт тавьдаггүй Худалдан авалтын хуулийг дагаж мөрдөж байгаа эсэхэд хяналт тавьдаггүй Материаллаг түвшин Нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг нь холбогдох шалгууртайгаа хэр нийцэж байгааг тодорхойлохын тулд материаллаг түвшинг авч үзэх ёстой. Материаллаг түвшинг голдуу мөнгөн дүнгээр илэрхийлдэг боловч, аудит хийгдэх хэсгийн уламжлалт шинж чанар нь материаллаг түвшинг илэрхийлж болно. Иймд санхүүгийн тайлангийн аудитад материаллаг түвшинг тодорхойлоход мөнгөн дүнг авч үздэг бол нийцлийн аудитад аудит хийгдэх хэсгийн шинж чанарыг авч үздэг. Мөн нийцлийн аудит нь гүйцэтгэлийн аудиттай холбогддог учраас материаллаг түвшинг тоогоор илэрхийлэхээс илүүтэй шинж чанарыг авч үздэг. Аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд байгууллагын талаарх ойлголтыг олж авсны дараа эрсдэлийг үнэлж, материаллаг түвшинг тодорхойлдог. Ингэснээр аудитын горимуудыг тодорхойлох юм. Төлөвлөлтийн үе шатанд материаллаг түвшинг тодорхойлох хялбар байдаг. Учир нь хууль тогтоомж, эрх зүйн акт баримтууд, гэрээ хэлэлцээрүүд нь нийцлийн гарцаагүй шаардлагыг бий болгож байдаг. Жишээлбэл, төсвийн хуулиар төсвөөс хэтэрсэн зарцуулалт гаргахыг хориглодог. Материаллаг түвшинг тодорхойлоход дараах хүчин зүйлсийг заавал харгалзан үзэх ёстой. - Залилан; - Санаатай хийгдсэн хууль бус үйл ажиллагаа эсвэл үл нийцэл; - Аудитор, бусад эрх бүхий байгууллагын удирдлагад буруу ташаа, иж бүрэн бус мэдээлэл өгөх; - Аудитор, бусад эрх бүхий байгууллагаас өгсөн шийдвэр, зөвлөмжийг санаатайгаар хэрэгжүүлэхгүй байх; - Хуулийн зохих заалтыг харгалзан үзэхгүйгээр тодорхой ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааг явуулах 72
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод хяналтыг үнэлэх Дотоод хяналтыг ойлгох үйл явц нь байгууллагын талаарх ойлголт олж авах үйл явцтай хамт хийгдэнэ. Байгууллагын дотоод хяналтын системийг ойлгох, түүний итгэлтэй байдлыг үнэлэх нь аудитыг хэрэгжүүлэх цар хүрээг тодорхойлоход маш чухал ач холбогдолтой юм. Нийцлийн аудитын хувьд дотоод хяналтыг үнэлнэ гэдэг нь байгууллагын удирдлага хууль тогтоомж, эрх зүйн акт баримтуудыг дагаж мөрдөж байгаа эсэхийг удирдлага байнга хянаж байхын тулд ямар дотоод хяналтуудыг ашиглаж байна вэ гэдгийг олж тодорхойлж, үнэлнэ гэсэн үг юм. Дотоод хяналтыг үнэлэхдээ уг дотоод хяналт нь материаллаг үл нийцлийг илрүүлж чадахгүй байх, эсвэл түүнээс сэргийлж чадахгүй байх эрсдэл байгаа эсэхийг авч үзнэ. Нийцлийн аудитаар байгууллагын дотоод хяналтын систем болон сэргийлэх, илрүүлэх ба залруулах хяналтуудын итгэлтэй байдлыг авч үзэх шаардлагатай ба үүний тулд тэдгээрийг тестэлж үзнэ. Ингэснээр дотоод хяналтын систем болон хяналтын арга хэрэгсэлд итгэлтэй байгаа нөхцөлд цаашид хэрэгжүүлэх аудитын горимуудыг цөөрүүлж болно. Харин дотоод хяналтын систем нь сул, дотоод хяналтын арга хэрэгсэл нь бодит байдалд зохистойгоор эрсдэлийг бууруулах, сэргийлэх эсвэл илрүүлж чадахгүй нөхцөлд аудитын хэрэгжүүлэх горимуудыг илүү өргөн хүрээнд төлөвлөнө. Нийцлийн аудитын төлөвлөгөө Нийцлийн аудитын төлөвлөлтийн үе шатны эцэст аудитын төлөвлөгөөний баримт бичгийг бэлтгэнэ. Аудитын төлөвлөгөө нь аудитын багийн гишүүдийг удирдан чиглүүлэх, хянах, шалгахад чухал баримт бичиг учраас аудитын явцад байнга шинэчлэн сайжруулж байх хэрэгтэй. Нийцлийн аудитын төлөвлөгөөг бэлтгэхэд дараах зүйлсийг аудитор анхаарна. - Нийцлийн аудитын зорилго, талуудын хүлээх үүрэг хариуцлага, тайлангийн хэрэглэгч; - Нийцлийн аудитын цар хүрээ, аудит хийгдэх хэсгүүд, аудитын шалгуурууд; - Хууль эрх зүйн орчин, удирдлагын хууль эрх зүйн орчны талаар мэдлэгтэй байдал, хууль тогтоомж, дүрэм, журам, заавар, стандартын мөрдөлтөд тавих хяналт; - Байгууллагын түвшинд хэрэглэгддэг хууль эрх зүйн акт, бодлого, зарчим, ёс зүйн хэм хэмжээ, гол чухал том гэрээ хэлэлцээрүүд; - Материаллаг болон эрсдэлийн үнэлгээ; - Өмнөх аудитаас олж авсан мэдээлэл; - Аудитын багийн гишүүдийн хуваарилалт, аудитад зарцуулах хугацаа. 73
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нийцлийн аудитын төлөвлөгөөнд дараах зүйлс заавал багтсан байна. • Нийцлийн аудитын зорилго, цар хүрээ, аудит хийгдэх асуудлууд, аудитын шалгуурууд, хамаарах хууль эрх зүйн орчин, хүрээ; • Аудитын эрсдэлийн үнэлгээ; • Нийцлийн аудитын шалгуурууд, эрсдэлийн үнэлгээ зэрэгт үндэслэн төлөвлөсөн аудитын горимуудын шинж чанар, цар хэмжээ, хугацаа; Нийцлийн аудитыг хэрэгжүүлэх ба нотолгоо цуглуулах Аудитын тест горимуудыг тодорхойлохдоо аудитаас гарах дүгнэлтийн үндэслэл болж чадах хангалттай, зохистой, хамааралтай аудитын нотолгоонуудыг олж цуглуулахад чиглэсэн байхыг шаарддаг. Нийцлийн аудитын тест горимуудыг тодорхойлоход нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг, аудитын шалгуураас хамаарахаас гадна аудиторын мэргэжлийн шийдэл чухал нөлөөтэй байдаг. Дотоод аудитор байгууллагын дотоод хяналтын систем, хяналтын арга хэрэгсэлд итгэлтэй байгаа бол холбогдох дотоод хяналтыг тестлэн шалгана. Харин эсрэгээр дотоод хяналтын систем, хяналтын арга хэрэгсэлд итгэлтэй байх боломжгүй бол аудитор илүү дэлгэрэнгүй горимуудыг хэрэгжүүлнэ. Дараах жишээнд байгаль орчны нийцлийн аудитад нийтлэг ашиглагддаг горимуудыг харуулав. Нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг: Байгаль орчны хууль тогтоомж 1 2 3 4 5 6 7 8 74 Байгууллагын дагаж мөрдөх ёстой байгаль орчны хууль, бусад эрх зүйн баримтуудыг олж авах; Байгаль орчны хууль тогтоомж, эрх зүйн баримт бичгүүдийг хэрхэн мөрдөж байгаа талаар удирдлагатай ярилцлага хийх; Хууль тогтоомжийн нийцэлд хяналт тавьдаг үйл явц, хяналтын арга хэрэгслийн талаар гарын авлагыг судлах, баримтжуулах, гол хяналтуудыг олж тодорхойлох, гол хяналтуудыг тестлэх; Өмнөх аудитын үр дүнтэй танилцаж, хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөхгүй байх тохиолдол ба үл нийцэл гарсан эсэхийг олж мэдэх; Өөр бусад эрх бүхий байгууллагаас гаргасан шалгалтын тайлантай танилцаж, байгаль орчны хуулийн мөрдөлтийн байдалд эрсдэл байгаа эсэхийг тодорхойлох, шалгалтын үр дүнгээр хариу арга хэмжээ авсан эсэхийг эргэн хянах; Удирдлагын хурлын тэмдэглэлтэй танилцаж, байгаль орчин эсвэл эрүүл ахуй, аюулгүй байдлыг хангах талаар гаргасан аливаа шийдвэртэй танилцах, шаардлагатай бол хэрэгжилтийг эргэн хянах; Холбогдох хуулийн хүрээнд сонгон авсан ажилтнуудтай ярилцлага хийх, тэдний сургалтад хамрагдсан байдал, үйл ажиллагаандаа хуулийг дагаж мөрдөж байгаа байдлын талаар ярилцлага хийх; Байгаль орчны хуулийг мөрдөөгүйгээс аливаа өр төлбөрийн нэхэмжлэл хүлээн авч байсан эсвэл одоо авсан байгаа эсэх талаар удирдлагатай ярилцах, тэдгээр нэхэмжлэлийн шалтгаан, үр дагавар, үр нөлөө зэргийг анхаарч үзэх;
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Практикт байгаль орчны хуулийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой хийгдэж 9 байгаа ажлуудын талаар олж мэдэх (жишээлбэл, хог хаягдлын асуудал), баримтжуулах; Нийцлийн аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд аудитын зорилго, шалгуур, ажлын цар хүрээний хязгаарлалт, аудитын цар хүрээ, зарцуулах хугацаа, аудитын горимуудын талаар аудит хийгдэж байгаа байгууллагын удирдлагад мэдээлнэ. Мөн аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд олж авсан нотолгоо, холбогдох хүмүүстэй хийсэн ярилцлагын үр дүн, аудитын явцад учирсан бэрхшээл, материаллаг үл нийцлийн талаар мэдээлж байх нь зүйтэй. Эдгээр харилцаа нь нийцлийн аудитыг илүү үр дүнтэй болгодог. Нийцлийн аудитаар илэрсэн хууль бус үйл ажиллагаа, залилангийн талаар аудит хийгдэж байгаа байгууллагын дээд удирдлагад шуурхай мэдээлэх нь зүйтэй. Хууль бус үйл ажиллагаа болон залиланг илрүүлэх нь нийцлийн аудитын гол зорилго биш боловч аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд эрсдэлийн үнэлгээг хийхдээ хууль бус үйл ажиллагаа, залилангийн эрсдэлд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг харгалзан үзнэ. Материаллаг үл нийцэл байгаа эсэхийг тодорхойлохын тулд аудитаар олж авсан нотолгоонуудыг материаллаг түвшинтэй уялдуулан үнэлнэ. Мөн илрүүлсэн алдаа нь том хэмжээний алдаа эсэхийг тодорхойлохын тулд материаллаг түвшинг авч үзнэ. Гэхдээ өмнө дурдсан уламжлалт хязгаарлалтуудын улмаас аудитор бүх үл нийцлийг олж илрүүлэх боломжгүй байдгийг анхаарах нь зүйтэй. Аудитаар олж илрүүлсэн үл нийцэлтэй холбоотой асуудлууд нь материаллаг эсэхийг тодорхойлохдоо дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх шаардлагатай. • Тоо дүнгийн чухал нөлөөтэй байдал; • Оршин байгаа нөхцөл байдал; • Үл нийцлийн шинж чанар; • Үл нийцлийг үүсгэсэн шалтгаан; • Үл нийцлийн үзүүлэх нөлөөлөл, үр дагавар; • Үл нийцлийн цар хэмжээ. Нийцлийн аудитын тайлагнал Нийцлийн аудитын тайланг иж бүрэн байх, бодитой байх, цаг хугацаандаа байх гэсэн зарчмыг баримтлан бэлтгэнэ. Тайлангийн бүтэц, агуулга нь тухайн аудитын нөхцөл байдлаас хамааран өөр өөр байж болно. Нийтлэг ашиглагддаг нийцлийн аудитын тайлангийн загвар, агуулгыг дор харуулав. 75
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нийцлийн аудитын ажлын тайлан Тайлангийн нүүр хуудас, агуулга, нэр томüёоны тайлбар Тайлангийн нүүр хуудсанд нийцлийн àóäèòûí тайлангийн нэр ба хэрэглэгч, тайланг бэлтгэсэн нэгж, огноо зэргийг харуулна. Тайлангийн агуулгад тайлангийн үндсэн бүтцийг хуудсаар дугаарласан байна. Хэрэв тайланд мэргэжлийн нэр томüёо, товчлол зэргийг ашигласан бол эдгээрийг тайлбарлаж болно. Нэгдсэн дүгнэлт хэсэг Тайлангийн хамгийн чухал хэсгүүдийг тайлан хэрэглэгчид иж бүрэн, үнэн зөв, товч тодорхой байдлаар харуулна. Нэгдсэн дүгнэлт хэсэгт аудитын шалгууруудаас гадна тэдгээр шалгуурт нийцүүлэн аудитын дүгнэлт болон зөвлөмжийг товч байдлаар оруулна. Танилцуулгын хэсэгт аудит хийгдсэн байгууллага болон аудит хийх болсон шалтгаан зэргийг бичнэ. Мөн энэ хэсэгт аудитын зорилго ба цар хэмжээг харуулна. Нийцлийн аудит хийгдэх Танилцуулга, обúектууд, тэдгээртэй холбоотой мэдээлэл, аудитын шалгуур, аудитын аудиттай холбогдож байгаа талуудыг энэ хэсэгт харуулахаас зорилго ба цар гадна аудитад дагаж мөрдсөн стандартуудыг дурдана. хүрээ Танилцуулгын хэсгийг хэтэрхий нуршуу байдлаар бэлтгэхээс зайлсхийх хэрэгтэй ба зарим шаардлагатай мэдээллийг хавсралт байдлаар харуулж болно. Энэ хэсэгт нь нийцлийн аудитын хамгийн үндсэн хэсэг бөгөөд хийсэн аудитын ажил ба олж илэрсэн асуудлуудыг харуулна. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг тайлагнахдаа аудитын шалгууруудтай нийцсэн байгаа эсэхийг анхаарах нь зүйтэй. Аудитаар илэрсэн асуудлууд Илэрсэн асуудлуудыг харуулахдаа дараах байдлаар харуулна. Шалгуур - Бодитоор хийгдсэн зүйлсийг харьцуулах бенчмарк буюу шалгуур үзүүлэлт Нөхцөл байдал - Аудитын явцад ажиглагдсан нөхцөл байдал Шалтгаан - Нөхцөл байдлын үүсэх болсон шалтгаан ба эх сурвалж Нөлөө - Нөхцөл байдлын үзүүлэх нөлөө, үр дагавар Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг тоо дүнгээр дэмжих шаардлагатай бол тэдгээрийг хавсралтаар харуулж болно. Дүгнэлт ба зөвлөмж Удирдлагын тайлбар 76 Нийцлийн аудитын дүгнэлт ба зөвлөмжийн хэсэг нь дараах зорилгуудыг хангахад чиглэсэн байна. А) Аудитын шалгууртай уялдуулан дүгнэлт өгөх Б) Хэрэгжих боломжтой, үр дүнтэй зөвлөмжийг өгөх Зөвлөмжийг үр дүнд суурилсан байдлаар, ойлгомжтой, хэн хэзээ хэрхэн хийхийг заасан байдлаар харуулах нь илүү үр дүнтэй байдаг. Аудитын зөвлөмжид удирдлагын өгсөн тайлбарыг үгчлэн нэгтгэн дүгнэсэн байдлаар харуулж болно. Удирдлагын тайлбарыг аудитын тайланд оруулснаар удирдлага зөвлөмжийн дагуу хариу арга хэмжээ авахаа албан ёсны болгож байгаа явдал юм.
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 9. ГҮЙЦЭТГЭЛИЙН АУДИТ INTOSAI-аас гаргасан аудитын стандартад гүйцэтгэлийн аудитыг дараах байдлаар тодорхойлсон. Гүйцэтгэлийн аудит гэдэг нь байгууллагын үйл ажиллагаанд ашиглагдаж байгаа нөөцийн хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд хийж байгаа аудит юм. Энэ тодорхойлолттой уялдан гүйцэтгэлийн аудитын хүрээнд дараах асуудлуудыг багтаадаг. a) Байгууллагын баримталж байгаа зарчим, үйл ажиллагаа, удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа бодлогын хүрээнд байгууллагын нөөцийн хэмнэлттэй байдалд аудит хийх; á) Гүйцэтгэлийг хэмжих зарчим, мэдээллийн систем, мониторингийн үйл ажиллагаа, аудитаар илэрсэн зөрчлийг засах талаар мөрдөж байгаа үйл явц зэргийг шалгах ажлыг багтаан, байгууллагын ашиглаж байгаа хүний, санхүүгийн болон бусад нөөцүүдийн үр ашигтай байдалд аудит хийх; â) Байгууллагын зорилго, зорилтыг хангахад чиглэсэн гүйцэтгэлийн үр дүнтэй байдалд хийх аудит, үйл ажиллагааны бодит үр дүнг хүлээгдэж байгаа үр дүнтэй харьцуулан аудит хийх; Гүйцэтгэлийн аудитаар дараах асуултуудад хариулахыг зорьдог. Òóõàéí ç¿éëèéã çºâ àðãà çàìààð õèéñýí ¿¿? ÿéöýòãýëèéí àóäèò Ǻâ ç¿éëèéã õèéñýí ¿¿? Гүйцэтгэлийн аудит нь бусад төрлийн аудиттай харьцуулахад дараах шинж чанараараа ялгагдана. • Өртөг зардал, бүртгэлийг бус, харин гүйцэтгэлийг илүү анхаарч үздэг; • Тогтмол бус нэг удаагийн аудит байдаг; • Албан ёсны дүгнэлт өгөхгүй; • Төрөл бүрийн асуудлыг хамруулдаг учраас тодорхой шаардлага ба хүлээлт байдаггүй; • Аудитад хамруулах зүйлс, аудитын зорилго, арга аргачлал ба санал дүгнэлтийг сонгох боломжтой; 77
ÓЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АÓДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Гүйцэтгэлийн аудитыг засгийн газрын түвшин, салбарын түвшинд болон тухайн байгууллагын түвшинд хийæ болно; • Гүйцэтгэлийн аудитаар тавигдсан зорилгыг хангахын тулд тодорхой арга хэрэгслүүдийг ашиглан нэг асуудлаас нөгөө асуудал руу шилæин орох байдлаар хийгддэг; • Гүйцэтгэлийн аудитыг хийхэд асуудалд уян хатан хандах, төсөөлөх болон дүн шинæилгээ хийх чадварыг аудитораас шаарддаг; Гүйцэтгэлийн аудитын нийтлэг зорилго Гүйцэтгэлийн аудитад ямар асуудлуудыг хамруулахаас шалтгаалан аудитын зорилгыг тодорхойлдог. Нийтлэг байдлаар тавигддаг дараах зорилгууд байдаг. • Засгийн газрын тодорхой хөтөлбөрийн хэрэгæилтийн хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдал, хөтөлбөрийг хэрэгæүүлэхийн тулд ашиглаæ байгаа арга хэрэгслийн хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдалд хараат бус шалгалт хийæ үр дүнг аудит хийгдсэн байгууллага болон холбогдох эрх бүхий байгууллагад тайлагнах; • Засгийн газрын хөтөлбөрийн хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд аливаа бэрхшээлтэй асуудлууд болон хангалтгүй гүйцэтгэл байгаа эсэхийг тодорхойлæ, дүн шинæилгээ хийх, удирдлагыг зөв шийдвэр гаргахад нь дэмæлэг үзүүлэх; • Хөтөлбөрийн зорилгыг хангасан эсэхэд дүн шинæилгээ хийæ, үр дүнг тайлагнах, хэрэв зорилго нь бүхэлдээ эсвэл хэсэгчлэн хангагдаагүй бол шалтгааныг тодорхойлох; • Гүйцэтгэлийн үзүүлэлтийн найдвартай байдал ба хүрсэн түвшинд хараат бус дүн шинæилгээ хийæ, үр дүнг аудит хийгдсэн байгууллага болон эрх бүхий байгууллагад тайлагнах; • Аудитаар илэрсэн асуудлууд ба үр дүнд үндэслэн зөвлөмæийг боловсруулах. Гүйцэтгэлийн аудитын гол зарчмууд Гүйцэтгэлийн аудит нь дараах үндсэн гурван зарчимд суурилдаг. Хэмнэлттэй байх Үр дүнтэй байх 78 Үр ашигтай байх
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Хэмнэлттэй байх: Чанарын зохистой түвшинд үйл ажиллагаанд ашиглах нөөцийн өртөг зардлыг хамгийн бага хэмжээнд хүртэл бууруулах буюу хамгийн зохистой орцыг хамгийн боломжит үнээр олж авах зарчим юм. Аудитор хэмнэлттэй байдалд анхаарна гэдэг нь зарцуулалтыг үнэн зөв тодорхойлно гэсэн үг юм. Энэ хүрээнд хариулт өгөхийг зорьдог зарим асуултуудын жишээг дор харуулбал: - Түүхий эд материал, тоног төхөөрөмж гэх зэрэг хэр олон нөөцүүдийг хамгийн боломжит үнээр олж авсан уу?, Тэдгээр олж авсан нөөцүүд нь зөв зохистой нөөцүүд мөн үү? - Бодит зарцуулалтыг төсөвтэй хэрхэн харьцуулдаг вэ? - Бүх нөөцүүдийг бүрэн ашиглаж чадсан уу? - Ажилтнууд байнга сул чөлөөтэй байдаг уу эсвэл байнга ажилтай байдаг уу? - Байгууллага орцын хамгийн оновчтой сонголтыг ашигладаг уу? (жиш: цөөн тооны ажилтантай байж, ихэнх мөнгөө компьютер худалдан авахад зарцуулах г.м.) Үр ашигтай байх: Орцын тогтсон хэмжээнд чанарын зохистой түвшинг хадгалан хамгийн боломжит их тооны бараа, үйлчилгээ нийлүүлэх эсвэл нийлүүлэх бараа, үйлчилгээний тогтсон тоонд чанарын зохистой түвшинг хадгалан хамгийн боломжит бага хэмжээний орцыг ашиглах зарчим юм. Аудитор үр ашигтай байдлыг хэмжихийн тулд эхлээд аудит хийгдэж байгаа байгууллага эсвэл нэгжийн төрөл бүрийн гарцуудад дүн шинжилгээ хийнэ. Энэ хүрээнд хариулт өгөхийг зорьдог зарим асуултуудын жишээг дор харуулбал: - Төсөл нь илүү бага өртөг зардалтайгаар хийгдэх боломжтой юу? - Ашиглаж байгаа арга нь хамгийн оновчтой арга мөн үү? - Зайлсхийх шаардлагатай дутагдалтай талууд байгаа юу? - Шаардлагагүй үүрэг хариуцлагыг ногдуулдаг уу? - Зорилгыг хангаí áèåë¿¿ëýõèéí тулд дотоод нэгжүүд хоорондоо хэр сайн харилцдаг вэ? - Өртөг зардлыг бууруулсан, ажлыг цаг хугацаанд нь хийж дуусгасан үед тухайн ажилтанд урамшуулал тооцдог уу? Үр дүнтэй байх: Үр дүнг зорилго, зорилтыг хангахын тулд ашигласан нөөцүүдтэй харьцуулах зарчим юм. Аудитор хөтөлбөрийн үр дүнтэй байдлыг анхаарч байгаа үед тухайн хөтөлбөрийн зорилго ба үр дүнг хэмжихээс эхэлнэ. Хөтөлбөрийн хувьд зорилтот бүлгийг тодорхойлж дараах асуултуудад хариулахыг зорьдог. - Зорилго нь боломжит өртөгөөр, тогтоосон цаг хугацаанд багтаж биелэгдсэн эсэх? - Зорилтот бүлгийг зөв тодорхойлсон эсэх? 79
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА - Хүлээгдэж байсан үр дүндээ хүрсэн эсэх? - Хүрсэн үр дүн нь удирдлагын тавьсан зорилготой нийцэж байгаа эсэх? - Хүлээгдэж байгаа үр дүн нь удирдлагын тавьсан зорилгын үр дүнг бүрэн дүүрэн харуулж байгаа юу? Гүйцэтгэлийн аудитыг хийх аргачлал Гүйцэтгэлийн аудитад дараах арга хандлагууд нийтлэг ашиглагддаг. 1) Үр дүнд чиглэсэн арга Үр дүнд чиглэсэн арга хандлагаар дараах үзүүлэлтүүдэд голлон анхаарна. • Гүйцэтгэлийн үр дүн; • Хүрсэн үр дүн; • Зорилгыг хангасан байдал; • Шаардлагыг мөрдсөн байдал. Энэ аргын үед аудитор илрүүлсэн асуудлуудаа зорилго, зорилт, хууль тогтоомж, стандарт зэрэгтэй харьцуулах замаар гүйцэтгэлийн хэмнэлттэй байдал, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд дүн шинжилгээ хийдэг. Иж бүрэн судалгааг хийхийн өмнө аудитын шалгуурыг тодорхойлно. 2) Асуудалд чиглэсэн арга Энэ аргаар асуудлуудыг байнга шинэчлэн тодорхойлж, тэдгээрийг хэрхэн шийдвэрлэх талаар авч үздэг. • Аудитын шалгуурыг урьдчилан тодорхойлохгүйгээр харин оршин байгаа асуудлуудыг тодорхойлж, дүн шинжилгээ хийнэ; • Асуудалтай зүйлс, зөрчил дутагдлыг тодорхойлно; • Тодорхойлсон асуудлууд нь үнэхээр оршин байна уу, тэдгээр асуудлуудыг хэрхэн ойлгох вэ, шалтгаан нь юу вэ гэх зэрэг асуултуудад хариулахыг зорьдог; • Аудитаар тэдгээр асуудлуудын шалтгааныг таамаглах ба боломжит үр дүнг тодорхойлж, тестээр шалгаж үзнэ. Гүйцэтгэлийн аудит хийх үе шатууд Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх нь төрийн байгууллагын хариуцлагын системийг хүчтэй болгох, төрийн үйлчилгээний чанарыг дээшлүүлэх, төлөвлөлт ба хяналтын үйл ажиллагааг сайжруулах, нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй ашиглах боломжийг нэмэгдүүлэх зэрэг чухал ач холбогдолтой юм. Гүйцэтгэлийн аудитын эдгээр онцлог шинж байдлаас хамааран бусад төрлийн аудитаас ялгагдах зарим үе шатуудыг дор дурдав. • Байгууллага ба үйл ажиллагааны талаар ойлголт олж авах Аудитор байгууллага, түүний үйл ажиллагааны талаар ойлголт олж 80
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА авахын тулд дараах гол мэдээллүүдийг цуглуулдаг. • Байгууллагын зорилго, зорилт, стратеги; • Үндсэн үйл ажиллагаа; • Байгууллагын бүтэц, дотоод нэгжүүд, тэдгээрийн чиг үүрэг; • Удирдлагаас хэрэгжүүлдэг гол бодлогууд; • Нөөц ба хөрөнгүүд; • Орлого ба зарцуулалт; • Хүний нөөц (тоо, ур чадвар); • Байгууллагын хууль зүйн хүрээ; • Гүйцэтгэлийн зорилго ба хэмжих үзүүлэлтүүд; • Үйл ажиллагаа явуулж байгаа орчин; • Тайлагнах үүрэг; • Газар зүйн хувьд харгалзан үзэх зүйлс; • Үйлчилгээний хэрэглэгчид буюу үр шимийг хүртэгчид; • Өмнөх гүйцэтгэлийн аудитын тайлан; • Үйл ажиллагааны тайлан; • Ажлын төлөвлөгөө. Эдгээр мэдээллийг гүйцэтгэлийн аудит хийгдэж байгаа байгууллага буюу дотоод эх сурвалжаас гадна хөндлөнгийн оролцогч талууд, холбогдох хяналт шалгалтын байгууллагуудаас олж авч болно. Аудитор олж авсан мэдээллүүдийг ашиглан дараах ажлуудыг гүйцэтгэнэ: • Байгууллагын хүрэхийг зорьж байгаа үр дүнг тодорхойлох; • Тухайлан хэмжих боломжтой зорилго, зорилтуудыг тодорхойлох; • Ажилтнуудтай зорилго, зорилтуудын талаар ярилцах • Тодорхойлогдоогүй байсан зорилго, зорилтуудыг тодорхойлох; • Байгууллагын орц болон зарцуулалтын талаарх мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх; • Анхаарч шалгах шаардлагатай асуудлууд, үйл ажиллагаа зэргийг тодорхойлох. • Эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлэх Гүйцэтгэлийн аудитад эрсдэлд суурилсан аудитын арга хандлагыг ашигласнаар гол эрсдэлтэй хэсгүүд рүү аудитын нөөцөө хандуулах боломжтой юм. Гүйцэтгэлийн аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааны хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд чиглэдэг учраас эдгээрт учирч болох эрсдýлүүдийг тодорхойлохыг зорьдог. Байгууллагын үйл ажиллагааны хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд нөлөөлж болох уламжлалт эрсдýлүүд агуулж байгаа үйл ажиллагаануудад аудитор анхаарлаа хандуулна. 81
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Төрийн байгууллагуудад нийтлэг байдаг эрсдýлүүд нь: • Төлөвлөгдөөгүй зарцуулалтууд гарах; • Тухайн үйл ажиллагааг хугацаанд нь хэрэгжүүлж чадахгүй байх, өртөг зардал нь нэмэгдэх; • Үйлчилгээний чанар муудсан талаар хэрэглэгчээс гомдол хүлээн авах, зарга үүсэх; • Гүйцэтгэл нь тавьсан зорилгодоо хүрч чадахгүй байх; • Шинэ үйл ажиллагааг буруу хэрэгжүүлэх; • Нягтлан бодох бүртгэл ба хяналтын системийг зөв зохион байгуулж удирдаагүй байх; • Байгалийн гамшиг, хулгай эсвэл үрэлгэн байдлын улмаас томоохон хэмжээний алдагдал хүлээх; • Өрсөлдөөнгүйгээр гэрээлэгчийг сонгох; • Дотоод хяналтын систем сул байх; • Удирдлагын үйл явц нь ойлгомжгүй байх; • Эрх мэдэл ба хариуцлага хоорондын холбоо тодорхой бус байх; • Зарим үйл ажиллагаа нь ямар нэг хяналтад өртөхгүй байх. Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлох Гүйцэтгэлийн аудитын зорилго нь маш өргөн хүрээг хамардаг учраас гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг нарийвчлан тодорхойлох шаардлагатай байдаг. Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлохын тулд аудитор дараах асуултуудад хариулахыг зорьдог. - Хөтөлбөр нь сайн хэрэгжсэн үү? - Зорилго нь биелэгдсэн үү? - Хэмнэлтэй байдал, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдалд эрсдэл оршин байна уу? - Аудитыг гүйцэтгэх зохистой цаг хугацаа мөн үү? - Асуудлын шинжилгээ хийх боломжтой юу? - Асуудлын шинжилгээ хийснээр гүйцэтгэлийг сайжруулах боломжтой юу? Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлоход дараах гол шалгууруудыг авч үзнэ. • Байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд чухал нөлөөтэй асуудлууд; • Хэмнэлттэй байдал, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдалд сөрөг үр дагавар авчрах эрсдэлтэй асуудлууд; • Стратеги шинж чанарыг агуулж байгаа асуудлууд; • Олон нийтэд чиглэсэн үүрэг хариуцлагатай холбоотой асуудлууд; • Залилан эсвэл хууль бус үйл ажиллагаатай холбоотой асуудлууд; • Шинэ санаачèлгууд. 82
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудит хийгдэх асуудалд шинжилгээ хийх Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлсны дараа тэдгээр асуудлуудад шинжилгээ хийнэ. Асуудлын шинжилгээг хийхдээ “нөхцөл байдал болон хүндрэл бэрхшээлийг тодорхойлох” аргыг ашиглана. Нөхцөл байдал гэдэг нь шинжилгээ хийх асуудлыг товчоор тодорхойлсныг хэлнэ. Хүндрэл бэрхшээл гэдэг нь нөхцөл байдлаас урган гарч байгаа бэрхшээлтэй асуудлуудыг тодорхойлсныг хэлнэ. Нөхцөл байдал болон хүндрэл бэрхшээлд тулгуурлан асуудалд шинжилгээ хийхдээ “гол асуулт”ыг гаргаж авна. Энэ асуулт нь гүйцэтгэлийн аудитын зорилгыг тодорхойлж өгнө. Гол асуултын хүрээнд аудитын нотолгоог цуглуулж зохих “хариулт”ыг олох ба уг хариултыг гүйцэтгэлийн аудитын тайланд харуулна. Жишээ: “Шинэ мэдээллийн системийг нэвтрүүлэх” асуудалд шинжилгээ хийх Мэдээллийн үр ашигтай байдлыг сайжруулахын тулд байгууллага нь 2013 онд шинээр мэдээллийг системийг Нөхцөл нэвтрүүлэхээр болсон. Уг системийг ашигласнаар нэг байдал удаагийн үйлдлээр 600 ажил гүйлгээг боловсруулдаг байсныг дараагийн жилээс эхлэн 100 ажил гүйлгээгээр нэмэгдүүлэхээр тооцоолсон. Шинэ мэдээллийг системийг тооцоолж байснаас хоёр дахин өндөр үнээр худалдан авсан. Системийг төлөвлөж байснаас Хүндрэл 5 сарын дараа бүрэн ашиглалтад оруулсан. Үр ашгийн Бэрхшээл түвшин хүлээгдэж байснаас доогуур түвшинд буюу 20 ажил гүйлгээгээр нэмэгдсэн. Шинэ мэдээллийн системийн худалдан авалт нь хэмнэлттэй, Гол асуулт үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлыг хангаж байгаа юу? (асуудалд шинжилгээ хийж байгаа учраас хариулт өгөхгүй. Хариулт Хариултыг аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд нотолгоо цуглуулсны дараа тодорхойлно) Жишээ: “Шинэ мэдээллийн системийг нэвтрүүлэх” асуудлын дэд асуултуудыг тодорхойлох – “Асуудлын мод” үүсгэх Гол асуулт Шинэ мэдээллийн системийн худалдан авалт нь хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлыг хангаж байгаа юу? Анхдагч 1. Байгууллага худалдан авалтыг хийхдээ холбогдох түвшний дэд хуулийн дагуу хийсэн үү? асуултууд 2. Байгууллагын хийсэн худалдан авалтын гэрээнд гүйцэтгэгч байгууллагад хамаарах заалтыг шалгаж үзсэн үү? 3. Мэдээллийн системийг бусад хэрэглэгч талуудтай адил боломжтой өртөгөөр худалдаж авсан уу? 83
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2-догч 3. Мэдээллийн системийг бусад хэрэглэгч талуудтай адил боломжтой өртөгөөр худалдаж авсан уу? түвшний дэд 3.1 Мэдээллийн системд тавигдах шаардлага нь асуултууд: анхнаасаа ойлгомжтой байсан уу? (жиш: 3-р 3.2 Мэдээллийн системийг суурилуулах үйлчилгээ нь асуултын холбогдох гэрээний заалтын шаардлагын дагуу хувьд) хийгдсэн үү? 3.3 Хамгийн зохистой үнээр олж авсан уу? 3.3. Хамгийн зохистой үнээр олж авсан уу? 3-дагч түвшний дэд 3.3.1 Гэрээнд өөрчлөлт оруулахдаа зохих өрсөлдөөний асуултууд: үр дүнд хийсэн үү? (жиш:3.3-р 3.3.2 Гэрээний бүхий л үйл явцад өрсөлдөөн явагдсан асуултын уу? 3.3.3 Өөр бусад худалдан авалтын хэлбэрийг харгалзан хувьд) үзсэн үү? Гол асуултаас дэд асуултуудыг тодорхойлохдоо дараах зарчмуудыг баримтална. • Логик дараалалтай байх; • Асуулт нь логик утгыг агуулсан байх; • Асуулт нь зөв бүтцийг агуулсан байх; • Чухал бус асуултуудыг оруулахгүй байх; • Зорилготой нийцсэн байх. Гол асуулт болгоноос 3-5 дэд асуултуудыг гаргах ба хэтэрхий олон дэд асуулт гаргах нь гол асуултаар илэрхийлэгдэж байгаа асуудлыг үндсэн агуулгаас нь халихад хүргэдгийг анхаарах хэрэгтэй. “Тийм” эсвэл “Үгүй”, эсвэл “Тийм, гэвч .....”, “Үгүй, гэвч ....” гэсэн хариулт өгөгдөхөөр бодож асуултыг боловсруулна. Мөн асуултаар тодорхой болсон хэсгүүдэд гүйцэтгэлийн аудит хийгдэнэ гэж төлөвлөнө. Аудитын шалгуурыг тодорхойлох Асуудлын шинжилгээгээр гаргасан гол асуулт болон дэд асуултууд дээр үндэслэн гүйцэтгэлийн аудитын шалгуурыг тодорхойлно. Гүйцэтгэлийн аудитын шалгуур нь үйл ажиллагааны хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлыг үнэлэхэд ашиглагддаг гүйцэтгэлийн ба хяналтын үзүүлэлтүүд юм. Гүйцэтгэлийн аудитын шалгуурыг дараах эх сурвалжуудаас тодорхойлж болно. • Хууль тогтоомж, стандарт, бодлогууд; • Үйл ажиллагаанд мөрдөх журам, заавар; • Удирдлагын үйл явц; • Гэрээний заалт, шаардлага; • Салбарын стандартууд болон үзүүлэлтүүд. 84
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Гүйцэтгэлийн аудитын үзүүлэлтүүдийг ашиглана. шалгуурыг тодорхойлоход дараах гол Ãàðö (õèéæ äóóññàí ¿éë àæèëëàãàà) ¯ð ä¯í (õ¿ðñýí ¿ð ä¿í) Îðö (àøèãëàñàí íººö¿¿ä) ¯ð àøèã (íººö àøèãëàëò) Гүйцэтгэлийн аудитын төлөвлөгөө бэлтгэх Төлөвлөлтийн үе шатны эцэст дотоод аудитор гүйцэтгэлийн аудитын ажлын төлөвлөгөөг бэлтгэнэ. Аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, шалгуур, аудитын горим зэргийг гол ба дэд асуултуудын хүрээнд дараах байдлаар тодорхойлно. Ãîë àñóóëò ÿéöýòãýëèéí àóäèòûí çîðèëãî Ãîë àñóóëò Äýä àñóóëò ÿéöýòãýëèéí àóäèòûí öàð õ¿ðýý, øàëãóóð, òåñò, íººö Äýä àñóóëò 85
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Гүйцэтгэлийн аудитаар хэрэгжүүлэх горимын төрөл, олж цуглуулах аудитын нотолгооны цар хэмжээг асуудлын шинжилгээний үр дүнд гарч ирсэн гол ба дэд асуултууд, түүний хүрээнд тодорхойлсон аудитын шалгууруудыг ашиглан нарийвчлан тодорхойлно. Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх Өмнөх хэсэгт дурдсан асуудлын шинжилгээний үр дүнд гарч ирсэн гол ба дэд асуултуудад аудитын шалгуурын хүрээнд бүрэн төгс хариултуудыг өгөхийн тулд хангалттай ба зохистой аудитын нотолгоонуудыг олж авах нь гүйцэтгэлийн аудитын хэрэгжилтийн үе шатны гол зорилго юм. Гол ба дэд асуултуудад өгөх хариултуудыг дэмжих хангалттай ба зохистой аудитын нотолгоонуудыг олж авснаар аудит хийгдэж байгаа байгууллага, нэгж эсвэл үйл ажиллагааг хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлаар удирдаж байгаа эсэхийг үнэлж, энэ нь цаашлаад байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр оруулах юм. Гүйцэтгэлийн аудит нь орц (ашиглагдах нөөц), үйл явц (систем), гарц (бараа, үйлчилгээ) ба үр дүн (зорилгын биелэлт)-ийн байдалд хийгдэж байгаа аудит учраас аудитор эдгээрт чиглэсэн аудитын нотолгоонуудыг олж цуглуулан, дүн шинжилгээ хийнэ. Мөн олж цуглуулсан аудитын нотолгоонууд нь асуудлын шинжилгээнд тавигдсан дэд асуулт бүрт хариулт өгөхөд чиглэсэн байх хэрэгтэй. INTOSAI-аас гаргасан аудитын стандартаар байгууллага, нэгж, үйл ажиллагааны талаар аудиторын гаргасан шийдвэр, нэгдсэн дүгнэлтийг дэмжиж чадах зохистой, хамааралтай, иж бүрэн нотолгоог аудитаар олж авах ёстой гэж заасан байдаг. Иймд аудитор гаргаж байгаа тайланд тусгагдсан нэгдсэн дүгнэлт, илэрсэн асуудал болон зөвлөмжийг дэмжиж чадахуйц аудитын нотолгоог олж цуглуулж, дүн шинжилгээ хийсэн байх нь чухал юм. Аудитын нотолгоог нэгтгэн дүгнэх, дүн шинжилгээ хийх ба тайлбарлах Аудитор олж авсан тоо дүн ба мэдээллийг нэгтгэн дүгнэхдээ статистик тоо мэдээ, ажиглалтын үр дүн, зөвхөн тийм эсвэл үгүй гэж хариулах асуулт зэргийг “хүснэгтэн арга” ашиглан, тайлбар мэдээлэл, баримтад хийсэн дүн шинжилгээний үр дүн, ярилцлагын тэмдэглэл, дэлгэрэнгүй хариулт өгөх нээлттэй асуултын хариултууд зэргийг “кодлох арга буюу гарч ирсэн асуудлаар нь ангилах” аргаар нэгтгэн дүгнэж болно. Аудитын нотолгоонуудыг нэгтгэн дүгнэсний дараа эдгээр нь хэр нийцтэй байгаа талаар үнэлгээ хийх, харьцуулан шинжлэх, бусад шинжилгээний аргаар дүн шинжилгээ хийж болно. Тоо мэдээ, мэдээллийг нэгтгэн дүгнэхэд матрицын аргыг ашиглаж болно. Жишээ нь: 86
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Асуултууд Хийгдсэн гэрээнүүд №1 №2 №3 №4 №5 №6 Оролцогчдод тендерийн урилга өгсөн үү? ü Тавигдах шаардлагыг урьдчилан гаргасан уу? X Оролцогчдод гарсан өөрчлөлтийг мэдэгдсэн үү? ü Оролцогчдоор гарын үсэг зуруулсан уу? ü ü ü ü ü X ü ü ü ü ü ü ü X ü X ü ü ü ü ü Аудитын нотолгоог нэгтгэн дүгнэж, дүн шинжилгээ хийсний дараа дараах асуултуудын хүрээнд шалтгаан ба үр дүнг тодорхойлно. Шалгуур: Ямар байх ёстой байсан бэ? Нөхцөл: Ямар байдалд байна вэ? Шалтгааныг судлахдаа “үйл явц ба үр дүн”-гийн матрицийг ашиглаж болно. Энэ матрицаар тухайн үйл явц нь үр дүнг хэрхэн тодорхойлж, хэрхэн нөлөө үзүүлснийг харуулна. Мөн үйл явцын нөлөөг дэмжих аудитын нотолгоонуудыг харуулна. Хэрэв олж авсан зарим нотолгоо нь үйл явцын нөлөөг дэмжихгүй байна гэж үзвэл “үйл явц ба үр дүн” хоорондын харилцааг тестлэн шалгана. Аудитаар хамгийн чухал нөлөөг тодорхойлохын тулд гүйцэтгэлийн аудит хийгдэж байгаа үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн “өртөг зардал ба өгөөжийн судалгаа”-г хийдэг. Хэрэв үйл ажиллагаа эсвэл үйл явцыг хэрэгжүүлэх үед шалтгаан ба үр дүн нь дахин давтан гарч ирж байгаа бол аудитын нэгтгэсэн дүгнэлтийг гаргаж болно. Нэг эсвэл хэд хэдэн илэрсэн асуудлуудыг нэгтгэн нэг дүгнэлт гаргах ба нэг эсвэл хэд хэдэн дүгнэлт нь нэг зөвлөмжийн үндэслэл болдог. Хэрэв шалтгаан ба үр дүн нь дахин давтан гарч байгаа бол нэгдсэн дүгнэлт ба зөвлөмжийг гаргана. Аудитор нэгдсэн дүгнэлтийг гаргах, аудитыг холбогдох гүйцэтгэлийн аудитын стандартын дагуу хийгдсэн гэдгийг баталгаажуулахын тулд аудитын нотолгоог хангалттай байдлаар баримтжуулах ёстой. Мөн аудитор төлөвлөсний дагуу аудитын нотолгоог цуглуулсан эсэх, асуудлын шинжилгээний үр дүнд тодорхойлсон асуултуудын дагуу хангалттай хариултуудыг олж авсан эсэх, хариултуудыг бүрэн нотлох аудитын нотолгоонуудыг цуглуулсан эсэхийг аудитын нэгжийн удирдлага хянана. Гүйцэтгэлийн аудитыг тайлагнах Гүйцэтгэлийн аудитын тайланд аудитын зорилго, цар хүрээ, аргачлал, аудитаар илэрсэн зөрчилтэй асуудлууд болон нэгдсэн дүгнэлт, зөвлөмжүүдийг багтаахаас гадна ажлын цар хүрээнд хязгаарлалт хийгдсэн бол энэ тухай заавал дурдана. Тайланд аудитын зорилгыг илүү тодорхой харуулахын тулд шаардлагатай бүх мэдээлэл, анхаарах асуудлууд зэргийг 87
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дурдах нь зүйтэй. Ингэснээр гүйцэтгэлийн аудитын тайлангийн хэрэглэгчид ямар зорилгын хүрээнд аудитын ажил хийгдсэн болох, аудитын зорилгыг хангахуйц нэгдсэн дүгнэлт, зөвлөмж гарсан эсэхийг харьцуулан харах боломжтой юм. Тайланд аудитын зорилго, шалгуур, илэрсэн асуудлууд, нэгдсэн дүгнэлтийн хоорондын хамаарлыг иж бүрэн, ойлгомжтой байдлаар тусгах ёстой. Мөн зөвлөмжийг багтаасан бол нэгдсэн дүгнэлт ба зөвлөмж хоорондоо нягт уялдсан байна. Олж илэрсэн асуудлуудыг дэмжих тоо дүн, мэдээлэл нь хангалттай ба зохистой нотолгоогоор дэмжигдсэн байна. Аудитын цар хүрээ ба арга аргачлал нь олж илрүүлсэн асуудал болон нэгдсэн дүгнэлттэйгээ уялдаатай байхыг анхаарах нь зүйтэй. Гүйцэтгэлийн аудитын ажлын тайлан Танилцуулга Гүйцэтгэлийн аудит хийгдсэн байгууллага, нэгж, үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн талаар товч танилцуулна. Гүйцэтгэлийн аудит хийх болсон шалтгааныг дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөлт, жилийн төлөвлөлттэй уялдуулан тайлбарлана. Аудит хийгдсэн тухай Гүйцэтгэлийн аудитын зорилго, цар хүрээ, ашигласан арга аргачлал, эрсдэлийн үнэлгээ, аудитад ашигласан гол ба дэд асуултууд зэргийг тусгана. Аудитын явцад уулзаж ярилцсан ажилтнууд болон аудитад хамруулсан баримт материалуудын жагсаалт зэргийг харуулж болно. Аудитын чиглэсэн Гүйцэтгэлийн аудит хийгдсэн асуудлуудыг гол асуудлуудын тодорхойлно. Эдгээр асуудлуудтай холбоотой тодорхойлолт тодорхойлсон аудитын шалгууруудыг мөн дурдана. Аудитаар илэрсэн зөрчилтэй Гүйцэтгэлийн аудитын үр дүнд илэрсэн асуудлуудыг дэлгэрэнгүй байдлаар тусгаж, тэдгээрт хийсэн дүн асуудлууд ба шинжилгээний үр дүнг харуулна. хийгдсэн дүн шинжилгээ Нэгдсэн дүгнэлт ба үнэлгээ Гүйцэтгэлийн аудитын нэгдсэн үр дүнг харуулах ба нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлаар ашигласан эсэх талаар дурдана. Зөвлөмж ба удирдлагын тайлбар Гүйцэтгэлийн аудитын эцэст нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлаар ашиглах талаар байгууллагын удирдлагад өгч байгаа зөвлөмжүүдийг харуулна. Удирдлагаас зөвлөмжид өгсөн тайлбарыг багтааж болно. 88
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АУДИТЫН ДУНД ХУГАЦААНЫ ТӨЛӨВЛӨГӨӨ Дотоод àудитын íэгж:...................... Хугацаа: 20… - 20… Бэлтгэсэн огноо: 20.. 89
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 I. ӨМНӨХ ҮГ 1.1 Танилцуулга [байгууллагын нэрийг оруул]-ын [хугацааг оруул]-ны Дотоод Аудитын Дунд Хугацааны Төлөвлөгөөнд дотоод аудитын үйл ажиллагааны гол зорилго, чиглэл ба цар хүрээг тусгасан ба эдгээрийг байгууллагын [стратегийн ба үйл ажиллагааны зорилго зэргийг харуулсан баримт бичгийг дурдах]-д тусгагдсан байгууллагын зорилго, зорилт, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд нийцүүлэн тодорхойлсон. Аудитын Дунд Хугацааны Төлөвлөгөөг Дотоод Аудитын Дүрэмд нийцүүлэн эрсдэлийн үнэлгээнд суурилан бэлтгэсэн. Аудитын Дунд хугацааны Төлөвлөгөөнд үндэслэн Дотоод Аудитын Жилийн Төлөвлөгөөг бэлтгэх ба энэхүү жилийн төлөвлөгөөнд аудитын ажил бүрийн зорилго, цар хүрээ, хугацаа, шаардлагатай нөөц зэргийг харуулдаг. 1.2 Дотоод аудитын нэгжийн үүрэг Дотоод аудитын нэгж нь [холбогдох тушаал шийдвэрийн огноо] өдрийн [тушаал, шийдвэрийг дурдах]-ийн дагуу байгуулагдсан. Дотоод аудитын нэгж нь байгууллагын дотоод аудитын хамрах хүрээнд багтсан аудитын объект бүрт аудит хийх үүргийг хүлээнэ. 1.3 Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг шинэчлэх Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг жил бүр хянаж, байгууллагын зорилго, үндсэн чиглэл ба үйл ажиллагаанд гарсан өөрчлөлтүүд, эрсдэлийн үнэлгээ зэргийг тусгахын тулд байнга шинэчèëнэ. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд хамарсан [хугацааг оруул]-г дуусвар болсны дараа эрсдэлийн дахин үнэлгээг дэлгэрэнгүй байдлаар хийнэ. Дотоод аудитын нэгжийн даргын шийдвэрээр аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг зохих байдлаар шинэчилж болно. Төлөвлөгөөнд хийгдсэн өөрчлөлтүүдийг Дотоод аудитын хороогоор заавал батлуулна. II. БАЙГУУЛЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ОЙЛГОХ Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг бэлтгэхийн тулд дотоод аудитын нэгж байгууллагын зорилго, бүтэц ба үйл ажиллагааг судàëна. Судлах мэдээллийг [мэдээлэл олж авах, судлах аргуудыг товч байдлаар харуулах. Тухайлбал, асуулга авах, уулзалт хийх, ярилцлага хийх, өмнөх аудитын үр дүнд дүн шинжилгээ хийх, мэдээллийн санд хандах] аргаар олж авна. 2.1 Байгууллагын зорилго [байгууллагын зорилго, стратегийг холбогдох баримт бичгээс оруулах] 90
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2.2 Байгууллагад гарсан өөрчлөлт [байгууллагын үйл ажиллагаа, систем, бүтэц, бусад чухал хэсгүүдэд гарсан өөрчлөлтүүдийг тусгах] 2.3 Байгууллагын дотоод хяналт [байгууллагад хэрэгждэг дотоод хяналтын талаар мэдээллийг оруулах. Тухайлбал, байгууллага эрсдэлийн удирдлагын систем, дотоод хяналтын системийг баримтжуулсан бичгэн бодлоготой эсэх] III. ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙН ЗОРИЛГО Байгууллагын [хугацааг оруулах]-нд хамаарах зорилго, үндсэн чиглэл болон үйл ажиллагаа, дотоод хяналтын талаар олж авсан мэдээлэл дээр үндэслэн дотоод аудитын нэгж дараах аудитын зорилгуудыг тодорхойлсон. 3.1…………………………………………………………………….……...; 3.2……………………………………………………………………………; 3.3…………………………………………………………………………… Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг хамрах хугацаанд дотоод аудитын нэгжийн хийж гүйцэтгэх аудитын ажлууд болон үйл ажиллагааг Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөнд харуулсан. IV. АУДИТЫН ХАМРАХ ХҮРЭЭ [Аудитын хамрах хүрээг тодорхойлсон аргачлал, тодорхойлсон аудитын хамрах хүрээ (аудит хийгдэх объектууд)-г тодорхойлох, аудитын хамрах хүрээнд багтсан гол нэгжүүдийг нэрлэх] V. ЭРСДЭЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ 5.1 Тодорхойлсон эрсдýлүүд [Дотоод аудитын нэгжийн тодорхойлсон эрсдэлүүдийг харуулах, эрсдэлийн хүчин зүйлсийн шалтгааныг дурдах] 5.2 Эрсдэлийг хэмжиж үнэлэх [Эрсдýлийг хэмжихэд ашигласан тохиолдох магдал болон нөлөөллийн тоон ба чанарын түвшинг дурдах] 5.3 Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх [Аудит хийгдэх объектыг Их, Дунд ба Бага эрсдэлтэй гэж ач холбогдлоор нь зэрэглэхэд ашигласан шалгуурыг дурдах] 91
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 5.4 Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн [Эрсдэлийн үнэлгээг хавсралтаар харуулах] VI. АУДИТЫН АРГАЧЛАЛ 6.1 Давтамж [ Их, дунд, бага эрсдэлтэй гэж үнэлсэн аудит хийгдэх объектуудад дотоод аудит хийх давтамжийг харуул] Их эрсдэлтэй: ............................................................................................. Дунд эрсдэлтэй:........................................................................................... Бага эрсдэлтэй: .......................................................................................... Эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн тухайлсан аудитын ажилд зарцуулах хүн-өдрийг тодорхойлсон. Аудитын ажилд зарцуулах хугацааг гаргахдаа өмнөх аудитаар зарцуулсан хугацааг харгалзан үзсэн. ЭРСДЭЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ Тухайлсан аудитын ажилд зарцуулах хугацаа (хүн-өдөр) Их эрсдэлтэй Дунд эрсдэлтэй Бага эрсдэлтэй Зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах- Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимыг хэрэгжүүлэхэд [хүн-өдөр оруул] хүн-өдөр зарцуулна. 6.2. Аудитын ажилтны ажил үүргийн хуваарилалт Дотоод аудитын нэгжийн ажилтан бүрт ажил үүргийг дараах байдлаар хуваарилна. • [нийт хүн-өдрийн ….% - ….%] – Дотоод аудитын баталгаажуулах ажил, дунд хугацааны ба жилийн төлөвлөлтийн ажилд зарцуулах; • [нийт хүн-өдрийн ….% - ….%] – Дотоод аудитын нэгжийн удирдлагын үйл ажиллагаанд зарцуулах; • [нийт хүн-өдрийн ….% - ….%] – Сургалт, семинар гэх мэт бусад төрлийн үйл ажиллагаанд зарцуулах. 92
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АУДИТЫН ЖИЛИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ Дотоод àудитын íэгж:...................... Жил: .............................. Бэлтгэсэн огноо: 20.. 93
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 I. ТАНИЛЦУУЛГА Энэхүү Аудитын жилийн төлөвлөгөөг [баталсан удирдах нэгжийг оруул]-с баталсан [аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөний хамрах хугацааг оруул]-ны Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд үндэслэн бэлтгэсэн болно. Аудитын жилийн төлөвлөгөөнд аудитын ажил бүрт тавигдах зорилго, зарцуулах хугацаа, шаардлагатай нөөцүүдийг харуулсан. [жилийн төлөвлөгөөнд хамаарах хугацааг оруул]-д хийгдэх аудитын ажлуудыг дотоод аудитын нэгжид бодитойгоор ашиглах хүний нөөцийн чадавхàд үндэслэн тодорхойлсон. Аудитын жилийн төлөвлөгөөг тухайн жилийн туршид байнга хянаж, байгууллага эсвэл дотоод аудитын нэгжийн ажиллах бүрэлдэхүүнд гарсан томоохон өөрчлөлтүүдийг тусгахын тулд байнга шинэчèëнэ. Мөн байгууллагын удирдлагын шийдвэрээр тусгайлан аудитын ажил хийж гүйцэтгэх бол тэдгээрийг жилийн төлөвлөгөөнд нэмж тусгаж болно. Төлөвлөгөөнд хийгдсэн бүх өөрчлөлтүүдийг Дотоод аудитын хороогоор батлуулна. II. БАЙГУУЛЛАГЫН СТРАТЕГИ ЗОРИЛГЫГ ХАНГАí áèå믯ëýõýä ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ НЬ Байгууллагын стратеги зорилтыг хангаí áèåë¿¿ëýõýä дэмжлэг үзүүлэхийн тулд [жилийн төлөвлөгөөнд хамаарах хугацааг оруул]-д дотоод аудитын нэгж дараах аудитын ажил болон бусад ажлуудыг хийж гүйцэтгэхээр төлөвлөсөн: [жилийн төлөвлөгөөний хамаарах жилд дотоод аудитын нэгжээс хийхээр төлөвлөсөн ажлууд нь доîрх хүснэгтийг ашиглан байгууллагын стратеги зорилготой хэрхэн уялдаж байгааг харуул] № 1 Стратеги зорилго Стратеги зорилгыг хангаí áèåë¿¿ëýõýä чиглэсэн үйл ажиллагаа Хийгдэх аудитын ажил 2 III. ХИЙГДЭХ АУДИТЫН АЖЛУУДЫН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ 3.1. Өмнөх жилд төлөвлөсөн боловч хийгдээгүй ажлууд [өмнөх жилийг оруул] оны Аудитын жилийн төлөвлөгөөнд багтсан [аудитын ажлын тоог оруул] аудитын ажил тухайн төлөвлөсөн жилдээ хийгдээгүй. Эдгээр аудитын ажилд хамаарах эрсдýлүүдийг дахин үнэлснээр энэ жилийн 94
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА аудитын төлөвлөгөөнд багтаах шаардлагатай болон багтаахгүй ажлуудыг дараах хүснэгтэд харуулсан. Энэ жилийн аудитын ажлын төлөвлөгөөнд багтаагүй ажлуудын шалтгааныг тайлбарлаж бичнэ. Жишээлбэл: Тухайн нэгж нь өмнөх жилд хийгдсэн эрсдэлийн үнэлгээгээр “өндөр” эрсдэлтэй гэж үнэлэгдсэн боловч өмнөх жилдээ аудит хийгдээгүй. Иймд эрсдэлийн үнэлгээг дахин хийж үзэхэд “дунд” эрсдэлтэй үнэлэгдсэн учраас дараагийн жил аудит хийгдэхээр аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд оруулсан. Энэ жилийн аудитын төлөвлөгөөнд багтсан аудитын ажлууд Энэ жилийн аудитын төлөвлөгөөнд багтаагүй аудитын ажлууд Энэ жилийн аудитын төлөвлөгөөнд багтаагүй шалтгаан 3.2. Энэ жилд хийхээр төлөвлөсөн аудитын ажлууд [жилийн төлөвлөгөөнд хамаарах хугацааг оруул] онд дараах аудитын ажлуудыг хийж гүйцэтгэхээр төлөвлөсөн. [энэ жил дотоод аудитын нэгжээс хийхээр төлөвлөсөн ажлуудыг доîрх хүснэгтийг ашиглан харуул. Аудитын ажил бүрийн хувьд аудитын зорилго, цар хэмжээ, хийгдэх хугацаа зэргийг бичнэ. Дотоод аудитын нэгж нь аудитын ажлуудыг индексжүүлж болно. Жишээлбэл, АА 1201- 2012 оны эхний аудитын ажил гэх мэт] Аудитын ажил AA 1201 Хамаарах нэгж Аудитын ажлын Аудитын ажлын Аудит зорилго цар хэмжээ хийгдэх сар 3-4 сар IV. АУДИТЫН ЖИЛИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ БА АУДИТЫН АЖЛЫН УЯЛДАА Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө болон жилийн төлөвлөгөөнд дотоод аудитын нэгжийн хийж гүйцэтгэх дараах аудитын ажлуудыг багтаасан. [дараах мэдээллийг доîрх хүснэгтэд оруул] Багана А Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөний дагуу тухайн жилд аудит хийгдэх их, дунд ба бага эрсдэлтэй аудит хийгдэх объектуудын нэрийг бичих Багана Б Эрсдэлийн үнэлгээгээр тодорхойлсон эрсдэлийн тоон түвшин 95
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 Багана В Их, дунд эсвэл бага эрсдэлтэй гэдгийг тодорхойлох Багана Г Тухайн жилд хийгдэхээр төлөвлөгдсөн эсэхийг ü Тийм, û Үгүй гэж тэмдэглэх Багана Д Аудитын ажлын индексийн дугаар (жишээ нь: АА1201) № 1 2 3 Зорилтот Эрсдэлийн Эрсдэлийн нэгж тоон хэмжээс зэрэг А Б В Тухайн жилд Гүйцэтгэх хамаарах эсэх (ü, û) аудитын ажил Г Д Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө ба жилийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажлуудын хоорондын хамаарлыг дараах хүснэгтэд харуулав: Аудитын ажлын төрөл Аудитын ажлын тоо Нийт зарцуулах хүн-өдөр Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажлын тоо Төлөвлөгөөний биелэлт Аудитын ажил Өндөр эрсдэлтэй 15 10 150% Дунд эрсдэлтэй 11 16 69% Бага эрсдэлтэй 1 8 13% Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах Хийгдэхээр төлөвлөсөн аудитын ажлын тоо нь аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажлын тооноос зөрүүтэй байгаад дүн шинжилгээ хийж үзэхэд, [шалтгааныг дурьдах ба жишээлбэл: аудитын ажилтны тоо хангалттай бус учраас] шалтгаантай байна. 96
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА V. АУДИТЫН АЖИЛД НӨӨЦИЙГ ХУВААРИЛАХ Эрсдэлийн зэрэг Хүн-өдөр Багийн ахлагч 1 AAS0912 Өндөр 45 Нэр 2 ………… Дунд 3 ………… Бага Улирал Аудитын ажил Аудитын ажилд зарцуулах хугацааны хуваарь болон аудитын ажилд дотоод аудитын нэгжийн ажилтнуудыг дараах байдлаар хуваарилсан. I Багийн гишүүд Нэр Нэр Нэр 4 1 II 2 3 1 III 2 3 IV 1 2 Дотоод àудитын нэгжийн үйл ажиллагаанд зарцуулах нийт хүн-өдөр 97
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 3 Ажлын баримт: 1001/_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын òөлөвлөлтийн шалгах хуудас 1001 1002 (А) 1002 (Б) 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009 1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019 Аудитын төлөвлөлтийн шалгах хуудас Уулзалт хийх тухай хүсэлт Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт Удирдлагаас авах асуулга Дотоод Хяналтын Асуулга Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл Ерөнхий ойлголт олж авах Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас Эрсдýлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас Мэдээллийг харилцааг үнэлэх шалгах хуудас Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдýлийн шинжилгээ Эрсдэл ба хяналтын үнэлгээ хийх Гол эрсдýлийн хүснэгт Гол эрсдýлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн Аудитын хөтөлбөр Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас Аудиторын мэдэгдэл Аудитын төлөвлөгөө                                 Ажлын баримтуудûг нэг бүрчлэн үзэж шалгасны дараа багийн ахлагч шалгах хуудсанд гарын үсэг зурна. Аудитад хэрэглэгдээгүй ажлын баримтад багийн ахлагч гарын үсэг зурахгүйгээр, шалтгааныг тайлбарлан бичнэ. Аудитын төлөвлөлтөд хэрэглэсэн нэмэлт ажлын баримтуудыг жагсаалтад нэмж оруулна. Бэлтгэсэн : Хянасан : Аудитын багийн ахлагч Гарын үсэг Огноо __________________________ Дотоод аудитын нэгжийн дарга Гарын үсэг Огноо __________________________ 98
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 4 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1002 (A)/_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Уулзалт хийх тухай хүсэлт Аудит хийгдэх нэгжтэй эхний уулзалтыг хийхийн өмнө дотоод аудитын нэгжээс дараах захидлыг илгээнэ. Захидлын агуулгыг аудитын нөхцөл байдалтай уялдуулан өөрчилж болно. [Аудит хийгдэх байгууллага эсвэл үйл ажиллагаа хариуцсан эрх бүхий албан тушаалтны нэр ба хаяг] Огноо: Хүндэт [аудит хийгдэх байгууллагын удирдлагын нэрийг оруул] Агуулга: [ямар аудит хийгдэх гэж байгааг оруул] [аудит хийгдэх хугацааг оруул]-ны Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөний дагуу бид [аудит хийгдэх объектыг оруул]–д аудит хийхээр бэлтгэж байна. Аудит нь [x] хоног үргэлжлэх ба аудитыг эхлэх өдрийг тусгайлан мэдээлэх болно. Аудитын гол зорилго нь: [Аудитын жилийн төлөвлөгөөнөөс аудитын зорилгыг оруул] Аудитын ажлын цар хүрээ нь дараах асуудлуудыг хамруулна. [Аудитын жилийн төлөвлөгөөнөөс аудитын ажлын цар хүрээг оруул] Бид аудитын эцэст байгууллагын үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлж байгаа эрсдýлийн удирдлага, дотоод хяналтын системийн үр нөлөөтэй байдлын талаар танд мэдээлэх болно. Аудитыг үр дүнтэй байлгах үүднээс бид та болон танай холбогдох ажилтнуудтай хийх уулзалтыг [уулзалт хийхээр төлөвлөж байгаа хугацааг оруул] өдөр хийх хүсэлтэй байна. Дараах мэдээллүүд нь бидний аудитын ажилд чухал хэрэгцээтэй учраас тэдгээрийг хэрхэн олж авч болохыг бидэнтэй уулзах үедээ албан ёсоор мэдэгдвэл бид талархах болно. 99
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 4 Байгууллагын зорилго, зорилтууд Урт ба богино хугацааны төлөвлөгөө Байгууллагын бүтэц Гүйцэтгэлийн хэмжүүрүүд Үйл ажиллагааны зорилго ба үр дүн Хэрэгждэг үйл явцын схем зураглал, түүний тайлбар Удирдлагаас тавьдаг хяналтууд Эрсдэлийн удирдлагын систем Мэдээллийн технологийн систем Хууль эрх зүйн орчин Аудитын явцад холбоотой ажиллах хүний нэр, хаяг Аудитын баг нь [аудитын багийн гишүүдийн тоог оруул] хүнээс бүрдэх ба тэдгээрийг ажиллах хугацаанд утас, хэвлэгч, хувилагч болон интернет холболт бүхий өрөөгөөр хангаж өгөхийг хүсýæ байна. Биднийг та бүхэнтэй хамтран ажиллах нөхцөл бололцоогоор хангана гэдэгт гүнээ найдаж байна. Бид аудитын явцад олж илэрсэн асуудлууд, тэдгээрт холбогдох зөвлөмжүүдийг та бүхэнд мэдээлэх болно. Бидний аудитын ажилтай холбоотой асуудлаар та бүхэн [утас, факс, электрон шуудангийн хаягийг оруул] хаягаар холбогдож болно. Хүндэтгэсэн, [Нэрийг оруул] Дотоод аудитын нэгжийн дарга 100
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 5 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1002 (Á)/_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт Холбогдох асуудлууд Тийм/Үгүй Аудитын багийн ахлагч танилцуулга хийж, аудит хийгдэх байгууллагын удирдлагатай нэрийн хуудас солилцох Аудитын зорилго ба ажлын цар хүрээг товч танилцуулах Аудитын үйл явцын талаар товч танилцуулах Аудитын баг аудит хийгдэх байгууллагын удирдлага хооронд ямар харилцаа үүсэх талаар хэлэлцэх Аудитад шаардлагатай мэдээллийн цар хэмжээг тодорхойлох Удирдлагаас авах асуулгын хуудсыг бөглүүлэхээр удирдлагад өгөх Дотоод хяналтын асуулгын хуудсыг бөглүүлэхээр удирдлагад өгөх Аудитын эхлэх ба дуусах хугацааг танилцуулж хэлэлцэх Дараагийн уулзалтыг товлох Бусад зүйлс 101
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 6 Ажлын баримт: 1003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Удирдлагаас авах асуулгаАсуулгын зорилго: Дотоод аудит хийгдэж байгаа байгууллагын удирдлага нь үйл ажиллагааны болон санхүүгийн хяналтыг бий болгох, дагаж мөрдөх, хяналтын үйл ажиллагаанд мониторинг хийх хариуцлагыг хүлээдэг. Энэ асуулгад өгөгдсөн хариултууд нь дотоод аудитын нэгж нь аудитаа чиглүүлэх гол хэсгүүдийг тодорхойлох, тэдгээр хэсгүүдэд зориулсан аудитын горимуудыг нарийвчлан тодорхойлоход ихээхэн ач холбогдолтой юм. Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) гол зорилгуудыг тодорхойлно уу? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ашиглагддаг бичгэн бодлого, дүрэм журмуудыг нэрлэнэ үү? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ашиглагддаг бичгэн бодлого, дүрэм журмууд байнга шинэчлэгдэж чаддаг уу? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар гол үйл ажиллагаанууд явагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар гол удирдлагын хяналтууд тавигддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар гол мэдээллийн систем ашиглагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг 102
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 6 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дурдах) үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлыг хянахад ямар гол гүйцэтгэлийн хэмжүүрийг ашигладаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) мэдээлэх ямар арга хэрэгсэл ашиглагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) үйл ажиллагааны үр дүн бусад ямар талуудад ашиглагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллага (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) бусад ямар талуудтай холбоотой байдаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар хэсэгт дотоод аудит хийлгэхийг хүсýæ байна (жиш: аль нэг үр ашиггүй үйл явц эсвэл хяналт тавих шаардлагатай хэсэг) вэ? Та өөрийн хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар үнэлгээ өгөх вэ? (1= Муу, 5= Сайн) Хэрэгжүүлж байгаа дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал 1 Үйл ажиллагааны үр дүнтэй байдал 1 Үйл ажиллагааны үр ашигтай байдал 1 2 2 2 3 3 3 4 4 4 5 5 5 103
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 7 Ажлын баримт: 1004 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Дотоод õяналтын àсуулга Дотоод Хяналтын Асуулгын зорилго: Байгууллагын үйл ажиллагааны ба санхүүгийн гол дотоод хяналтыг зохион байгуулах, дагаж мөрдөх, мониторинг хийх нь байгууллагын удирдлагын хүлээсэн үүрэг юм. Байгууллагын удирдлага дотоод хяналтын талаарх дор асуулгуудыг бөглөснөөр бид дотоод аудитын ажлаа ямар хэсэгт чиглүүлэхээ тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой юм. Эх сурвалж Асуулга Хариулт баримтууд Байгууллагын гол үйл ажиллагаа ба үйл явцыг тодорхойлно уу? Үйл ажиллагаа ба үйл явцаа баримтжуулсан уу? Хэрэв үйл ажиллагаа ба үйл явцаа баримтжуулдаг бол тэдгээрийг байнга шинэчилж байдаг уу? Байгууллагад хэрэгждэг хяналтуудын зорилгыг тодорхойлно уу? Ямар гол дотоод хяналтууд хэрэгждэг вэ? (тухайлбал, гол үйл ажиллагаа, үр явц зэргийг үр ашигтай, үр дүнтэй ба хэмнэлттэй байдлаар хэрэгжүүлэхийн тулд хэрхэн хяналт тавьдаг вэ?) Ямар гол мэдээллийн системийг ашигладаг вэ? Байгууллагын үйл ажиллагаа, үйл явцыг үр дүнтэй ба үр ашигтай байлгахын тулд ямар гол гүйцэтгэлийн хэмжүүрийг ашигладаг вэ? Явуулж байгаа үйл ажиллагаа, гаргаж байгаа үр дүнтэй уялдан ямар дотоод ба гадаад талуудтай харилцаатай байдаг вэ? Таны хариуцаж байгаа нэгжийн үйл ажиллагаа өөр ямар нэгжийн үйл ажиллагаанаас хамааралтай байдаг вэ? Таны хариуцаж байгаа нэгжийн үйл ажиллагаа өөр ямар нэгжүүдтэй харилцаатай байдаг вэ? 104
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 7 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нөөцийг үр дүнтэй, үр ашигтай ба хэмнэлттэй байдлаар ашиглахын тулд анхаарах шаардлагатай асуудлууд юу вэ? Дотоод аудит хийгдэх шаардлагатай асуудлууд юу вэ? Дараах зүйлсэд ямар үнэлгээг өгөх вэ? - Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал - Үйл ажиллагааны үр дүнтэй байдал - Нөөцийн хэмнэлттэй ашиглалт - Үйл ажиллагааны үр ашигтай байдал 1-ээс 5 хүртэл үнэлгээг дараах б а й д л а а р ашиглана уу. 1 - МУУ 3 - БОЛОМЖИЙН 5 - САЙН Бидний аудитад хэрэгтэй нэмэлт мэдээллүүдийг (байгууллагын бүтэц, тайлан г.м.) энэхүү асуулгад хавсаргана уу. Энэ асуулгыг бөглөж, хавсралт мэдээллийн хамт [асуулгыг хүлээн авах өдрийг оруул] өдөр [асуулгыг хүлээн авах ажилтны нэрийг оруул]-д өгнө үү. Бэлтгэсэн: Шалгасан: Гарын үсэг Огноо Гарын үсэг Огноо 105
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 8 Ажлын баримт: 1005 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл Мэдээллийн нэр 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Жèш: Төлөвлөлтийн үе шатанд олж цуглуулсан баримт эсвэл мэдээллийн нэр Эх сурвалж Жèш: Мэдээллээр хангасан хүний нэр Шалгасан ажлын баримтууд: Аудитын багийн ахлагч: Огноо: 106 Шалгагчийн нэр Жèш: Мэдээллийг шалгахаар томилогдсон аудитын багийн гишүүн Санал болгосон аудитын горимууд Жèш: Аудитын хяналтын ба биет тестүүд Ажлын баримт Жèш: Õолбогдох ажлын баримтын нэр эсвэл дугаар
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 9 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1006 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Ерөнхий ойлголт олж авах АСУУЛТ НИЙГЭМ БА ЭДИЙН ЗАСГИЙН ОРЧИН 1. Аудит хийгдэх нэгж эсвэл үйл ажиллагааны гол зорилго нь юу вэ? 2. Аудит хийгдэх нэгж эсвэл үйл ажиллагаа бусад үйл ажиллагаа ба процесстой ямар хамааралтай вэ? 3. Аудит хийгдэх нэгж эсвэл үйл ажиллагаанд ямар хууль тогтоомж, дүрэм журам ашиглагддаг вэ? 4. Тухайн нэгж эсвэл үйл ажиллагаа нь байгууллагадаа хэр чухалд тооцогддог вэ? ДОТООД БҮТЭЦ 5. Байгууллага ямар бүтэцтэй вэ? жш: газар, хэлтэс г.м. 6. Байгууллагын дотоод бүтэц дэх нэгж ба гадны байгууллага хоорондын харилцаа ойлгомжтой ба үр дүнтэй байдаг уу? 7. Өмнөх жил байгууллагын удирдлагын бүрэлдэхүүнд ямар нэг өөрчлөлт гарсан уу? 8. Өмнөх жил байгууллагын бүтцэд ямар нэг өөрчлөлт гарсан уу? АУДИТ ХИЙГДЭХ ОБЪЕКТ 9. Дотоод хяналтын орчин хэрхэн бүрдсэн бэ? Дотоод хяналтын орчныг баримтжуулсан уу? 10. Байгууллагад хүчтэй нөлөөлөх эрсдэлтэй асуудал өмнөх жилүүдэд гарсан эсэх эсвэл одоо оршин байгаа эсэх? Хэрэв тийм бол, тэдгээр нь ямар асуудлууд вэ? 11. Одоо хийгдэж байгаа эсвэл ирээдүйд төлөвлөж байгаа өөрчлөлтүүд байгаа юу? Хэрэв тийм бол тэдгээр нь ямар өөрчлөлтүүд вэ? ХАРИУЛТ Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 107
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 10 Ажлын баримт: 1007 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас 1. Шударга байдал ба ёс зүй 1.1 Дээд удирдлага ёс зүйтэй байхыг эрхэмлэдэг үү? 1.2 Удирдлагаас “эрсдэл ба хяналт”-ын орчинг бүрдүүлсэн үү? 1.3 Байгууллагын дагаж мөрддөг ёс зүйн код эсвэл үүнтэй ижил баримталдаг зүйл байгаа юу? 1.4 Удирдлага ажилтнуудàä бодитойгоор ханддаг уу? 2. Чадвар 2.1 Ажлын ур чадварт дүн шинжилгээ хийдэг эсэх энэ нь байгууллагын зорилгыг авч үзэхэд харгалзан үзэх хүчин зүйл болдог эсэх? 2.2 Ажилтныг ажилд авахдаа ур чадварыг шалгуур үзүүлэлт болгодог эсэх? 2.3 Ажилтнуудыг зохих сургалтаар хангадаг эсэх? 2.4 Ажилтнуудын мэдлэг чадвар нь хариуцсан ажилтай нь тохирч байгаа эсэхийг үнэлж баталгаажуулдаг эсэх? 2.5 Удирдлага бизнесийн эрсдýлээ тодорхойлж чаддаг эсэх? 3. Аудитын Хороо (АХ) 3.1. Байгууллага нь Àудитын хороотой эсэх? 3.2. Аудитын хороо нь байнгын үйл ажиллагаатай эсэх? 3.3. Аудитын хороо нь хангалттай эрх мэдэлтэй эсэх? 3.4. Аудитын хороо нь байнга хуралддаг эсэх? 3.5. Аудитын хороо нь шийдвэр гаргахдаа хангалттай мэдээлэлтэй байдаг эсэх? 3.6. Аудитын хорооны гишүүд удирдлагаас хараат эсэх? 3.7. Аудиторууд Аудитын хорооны гишүүдтэй шууд харилцах эрхтэй эсэх? 4. Удирдлагын философи ба хэв маяг 4.1. У дирдлага эрсдýлээс зайлсхийх бодлого баримталдаг уу? 108 Тийм Үгүй Санал Тийм Үгүй Санал Тийм Үгүй Санал Тийм Үгүй Санал
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 10 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 4.2. Удирдлага өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа хүчтэй хяналтын систем хэрэгжүүлэхийг чухалчилдаг уу? 4.3. Удирдлага хууль тогтоомж, дүрэм журмыг баримтлахыг чухалчилдаг уу? 4.4. Доод удирдлагын түвшнээс гарч байгаа эрсдýлийн талаар мэдээлэл ахлах удирдлагын түвшинд нээлттэй хүрдэг үү? 4.5. У дирдлагын хэв маяг нь байгууллага/ нэгжийг зорилго, зорилтдоо хүрэх боломжийг нэмэгдүүлж байдаг уу? 4.6. Удирдлага тайлагналын талаарх шаардлагуудыг дагаж мөрдөх талаар анхаардаг уу? 5. Байгууллагын бүтэц Тийм 5.1. Байгууллагын бүтцийг албан ёсны болгосон уу? 5.2. Хариуцлага ба тайлагналын заагуудыг тодорхойлж, байгууллагын ажилтнуудад мэдээлсэн эсэх? 5.3. Бүтэц нь байгууллагын зорилго зорилтыг хангахад дэмжиж байдаг уу? 5.4. Бүтэц нь үр дүнтэй шийдвэр гаргалтыг дэмжиж байдаг уу? 6. Эрх ба үүрэг Тийм 6.1. Ажилтнуудын эрх ба үүрэг нь байгууллагын бүтэцтэй уялдаж байгаа эсэх? 6.2. Ажилтнуудын эрх ба үүрэг нь ажлын байрны тодорхойлолттойгоо уялдаж байгаа эсэх? 6.3. Албан тушаалтай холбоотой эрх, үүргийг баримтжуулсан эсэх (ажил үүргийн хуваарилалт, ажилтнуудын гэрээ, процедурууд)? 6.4. Ажилтнууд нь дотоод хяналтын системийг хүчтэй болгоход туслан оролцдог эсэх? 6.5. Эрх мэдлийг шилжүүлэх талаар дүрэм журам байдаг эсэх? 6.6. Байгууллагын нэгжүүдийн үйл ажиллагаа тус бүрийг хооронд нь уялдуулж өгсөн эсэх? 6.7. Хэрэв шийдвэр гаргах эрх мэдлийг доод түвшний удирдлагад өгсөн бол дээд түвшний удирдлагаас үүнд хянадаг эсэх? 7. Хүний нөөц Тийм 7.1 Хүний нөөцийн бодлогод дараах асуудлуудыг багтаасан эсэх: төлөвлөлт, ажилд авах, хадгалах, дэвшүүлэх, халах, үнэлэх, сургах, урамшуулах, зааварлах? Үгүй Санал Үгүй Санал Үгүй Санал 109
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 10 7.2 Зохих ур чадварыг хангасан ажилтныг албан тушаалд авах процесс хэрэгждэг эсэх? 7.3 Шинээр ажилд орсон ажилтанд байгууллагын үнэ цэнийн талаар сургалт хийдэг эсэх, хэрэв байгууллагын үнэ цэнийг хэрэгсээгүй тохиолдолд ямар арга хэмжээ авдаг вэ? 7.4 Урамшуулах болон дэвшүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлдэг эсэх? 7.5 Ажилтнуудын ажилд орох, ажлаас гарах хөдөлгөөн бага байдаг байгууллага зорилго зорилтдоо хүрэх боломжтой юу? 7.6 Ажилтнуудыг үнэлэх болон ажилтнуудыг заавраар хангах үед хяналтын үүргийг зохистой байдлаар хэрэгжүүлэх, хяналтын үр дүнтэй байдлыг нэмэгдүүлэхэд тус нэмэр болсон эсэхийг харгалзан үздэг эсэх? 7.7 Үнэлгээний системийг хэрэгжүүлэх явцад ёс зүйн хэм хэмжээг дагаж мөрддөг эсэхийг харгалзан үздэг эсэх? 7.8 Үнэлгээний системийг хэрэгжүүлэх явцад эрсдýлийг удирдахад ажилтнаас оруулсан хувь нэмрийг харгалзан үздэг эсэх? 7.9 Ажилтнуудад дотоод хяналтын системийн талаар сургалт явуулдаг эсэх? 7.10 Байгууллага нь хууль бус эсвэл зохисгүй үйлдлийн талаар тодорхой арга хэмжээ авдаг эсэх, үүнийг ойлгомжтой байдлаар бүх ажилтнуудад мэдээлсэн эсэх? Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 110
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 11 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1008 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас Аудит хийгдэх хэсэгт удирдлагын хэрэгжүүлж Тийм байгаа хяналтыг үнэлэх 1. Удирдлага алдаа, зөрчлийг тодорхойлохдоо холбогдох тайлангуудыг тодорхой хугацаагаар шалгаж үздэг эсэх (хамгийн багадаа улиралд нэг удаа)? 2. Удирдлага алдаа, зөрчлийг тодорхойлоход холбогдох тайлангуудыг хэрэглэх боломжоор хангагдсан эсэх? 3. Аливаа асуудал гарсан шалтгааныг олж тодорхойлохын тулд удирдлага тухайн цаг хугацааны мэдээллийг олж авдаг эсэх? 4. Удирдлага алдаа, зөрчлийг засаж сайжруулах арга хэмжээ авдаг эсэх? 5. Удирдлага алдаа, зөрчлийг засаж сайжруулах арга хэмжээ нь амжилттай хэрэгжсэн эсэхийг шалгадаг эсэх? 6. Удирдлага байгууллагын зорилго, зорилт нь зохих байдлаар хангаí áèåëýãäýæ байгаа эсэхэд итгэлтэй байдаг эсэх? 7. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг тодруулах арга хэмжээг удирдлага шуурхай хэрэгжүүлдэг эсэх? Үгүй Тайлбар Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 111
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 12 Ажлын баримт: 1009 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Эрсдýлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас - Аудит хийгдэх нэгжийн эрсдýлийн ТИЙМ ҮГҮЙ Тайлбар удирдлагыг үнэлэх 1. Байгууллага нь зорилт, зорилгоо тодорхойлсон эсэх, ажилтнуудад мэдээлсэн эсэх? 2. Эдгээр зорилт, зорилгууд нь хүрэх боломжтой эсэх? 3. Эдгээр зорилт, зорилгууд нь хэмжиж болох үр дүн ба гүйцэтгэлийн үзүүлэлттэй уялдаатай эсэх? 4. Эдгээр зорилт, зорилгуудыг байгууллагын бүх түвшин дэх ажилтнууд зохих байдлаар ойлгосон эсэх? 5. Эдгээр зорилт, зорилгуудыг хангаí áèåë¿¿ëýõýä учирч болох эрсдýлүүдийг удирдлага тодорхойлсон эсэх? 6. Эдгээр эрсдýлүүдийг хэрхэн удирдах талаар удирдлага төлөвлөсөн эсэх? 7. Хэрэв өмнөх асуултуудын аль нэгийг “ҮГҮЙ” гэж хариулсан бол аудитаас эрсдýлийн удирдлагын талаар удирдлагад туслалцаа үзүүлдэг эсэх? 8. Эрсдýлийн удирдлагын үйл явц нь байнга үргэлжлэн явагддаг уу? 9. Байгууллагын эсвэл үйл ажиллагааны томоохон өөрчлөлтүүдийг эрсдýлийн удирдлагад харгалзан үзсэн үү? Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 112
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 13 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1010 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Мэдээллийн харилцааг үнэлэх шалгах хуудас - Аудит хийгдэх хэсгийн мэдээлэл ба Тийм харилцааг үнэлэх 1. Байгууллага бусад гадаад талуудтай цаг хугацаандаа мэдээлэл солилцож чаддаг уу? 2. Бусад талуудтай хэрхэн мэдээлэл солилцох, хэрхэн харилцах талаар зохих горимуудыг тодорхойлж, баримтжуулсан уу? 3. Аудит хийгдэх байгууллага эсвэл нэгж нь байнга хуралддаг уу? 4. Мэдээллийн систем нь байгууллагын дотооддоо мэдээлэл солилцох харилцааг бүрэн дэмждэг үү? 5. Мэдээллийн систем нь байгууллагын бусад гадаад талуудтай мэдээлэл солилцох харилцааг бүрэн дэмждэг үү? 6. Ажилтнууд нь бусад нэгжүүдээс мэдээлэл олж авах ба бусдад мэдээлэл дамжуулах талаар зохих мэдлэгтэй юу? Үгүй Тайлбар Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 113
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 14 Ажлын баримт: 1011 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдэлийн шинжилгээ Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) нэр Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) зорилго Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) үе шатууд 1. 2. 3. 4. Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект)-г хэрэгжүүлэх үүрэгтэй нэгжүүд 114
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 14 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Үйл ажиллагаатай эрсдýлүүд (эсвэл аудит хийгдэх ӨНДӨР A объект) ДУНД холбоотой БАГА Б В Г Д Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдэлд тавигдах хяналтууд A ЭРСДЭЛҮҮД ХОЛБОГДОХ ХЯНАЛТУУД Б В Г Д Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 115
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 15 Ажлын баримт: 1012 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:.............................. - Эðñäýë áà õÿíàëòûí ¿íýëãýý õèéõ Хүснэгт А- Эрсдэлийн үнэлгээний шалгуур Эрсдэлийг үнэлэх: Нийт эрсдэлүүдээс хамгийн гол эрсдэлүүдийг олж тодорхойлсноор удирдлага тэдгээрээс зайлсхийх эсвэл бууруулахын тулд оновчтой хяналтын арга хэрэгслийг ашигладаг. Эрсдэлийн үнэлгээг тогтмол хийж байх ёстой бөгөөд эрсдэлийн хүчин зүйлсийн өөрчлөлтийг үнэлгээнд харгалзан үзнэ. Эрсдэл нь гадаад болон дотоод хүчин зүйлсийн нөлөөнөөс шалтгаалан үүсдэг. Эрсдэлийг дараах 3 шалгуурын хувьд үнэлнэ. • Эрсдэлийн нөлөөлөл • Эрсдэл тохиолдох магадлал • Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал Эрсдэлийн нөлөөллийг хэмжих Тоон Чанарын түвшин түвшин 1 Нөлөө байхгүй 2 3 4 5 Үнэлгээний утга Эрсдэл үүссэн ч үйл ажиллагаа хэвийн явагдах ба төлөвлөсөн үйл ажиллагаа тасалдахгүй Бага зэргийн Эрсдэл үүссэн үед үйл ажиллагаа бага зэрэг тасалдах нөлөөтэй боловч хэвийн байдалд оруулахад нэмэлт нөөц хэрэггүй Нөлөөтэй, гэхдээ Эрсдэл үүссэн үед үйл ажиллагаа тасалдах боловч хянах боломжтой энэ нь гол зорилгыг хангахад сөргөөр нөлөөлөхгүй Их нөлөөтэй Эрсдэл үүссэн үед үйл ажиллагаа тасалдах бөгөөд гол зорилгыг хангахын тулд нэмэлт нөөц шаардлагатай Маш их нөлөөтэй Эрсдэл үүссэн үед гол зорилгыг хангах боломжгүй Эрсдýлийн тохиолдох магадлалыг хэмжих Тоон Чанарын түвшин түвшин 1 Ховор тохиолдох Эрсдэл нь боломжгүй 116 Үнэлгээний утга практик байдлын хувьд тохиолдох
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 15 2 3 4 5 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тохиолдох магадлалтай Тохиолдох боломжтой Тохиолдох боломж маш өндөр Тохиолдохоос зайлсхийх боломжгүй Эрсдэл нь онолын хувьд тохиолдох боломжтой боловч практик тохиолдол цөөн Эрсдэл үүсэх магадал нь бага зэрэг нотолгоогоор дэмжигдэж байгаа Эрсдэл үүсэх магадал нь тодорхой нотолгоогоор дэмжигдэж байгаа Эрсдэл аль хэдийн үүссэн эсвэл эрсдэл үүсэхээс зайлсхийх боломжгүй Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдлыг хэмжих Дотоод хяналт нь эрсдэлийн тохиолдох магадлал ба нөлөөллийг бууруулахын тулд байгууллагын удирдлагаас тогтоон хэрэгжүүлж байгаа хяналтын арга хэмжээ юм. Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдлыг хэмжихийн тулд хяналтыг хэрэгжүүлснээр эрсдэл буурч байгаа эсэхийг авч үзнэ. Тоон Чанарын түвшин түвшин 3 Их үр дүнтэй 2 1 Сайжруулах шаардлагатай Хангалттай бус Үнэлгээний утга Дотоод хяналт хангалттай учраас сайжруулалт хийх шаардлагагүй Хэрэгжиж байгаа дотоод хяналтыг сайжруулах шаардлагатай Шаардлагатай хяналт байхгүй эсвэл дотоод хяналтыг шуурхай сайжруулах шаардлагатай Эдгээр 3 шалгуурыг ашиглан эрсдэлийн нийт түвшинг гаргана. Эрсдэлийн нийт түвшин = Эрсдэлийн нөлөөлөл х Тохиолдох магадлал х Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал Эрсдэлийн нийт түвшинд үндэслэн эрсдэлийг үнэлгээг тодорхойлно. Эрсдэлийн үнэлгээ БАГА ДУНД ИХ Эрсдэлийн түвшин 1-8 9-16 17-25 Цаашид авах арга хэмжээ Зарим тохиолдолд шалгаж байх Тогтмол шалгаж байх Шуурхай арга хэмжээ авах Эрсдэлийн үнэлгээнээс харахад ИХ эрсдэлтэй асуудалд удирдлага болон дотоод аудитор гол анхаарлаа хандуулна. 117
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 15 Хүснэгт Б: Дотоод хяналтын үнэлгээний шалгуур Дотоод хяналт СУЛ Хэрэв нөхцөлүүд • Удирдлага болон холбогдох ажилтнууд нь хууль, дүрэм журам зэргийг дагаж мөрдөх, зөв бүртгэл тайлан гаргах гэх мэт шаардлагатай асуудлуудын талаар анхаарал тавьдаãгүй, хамтарч ажилладаггүй. • Өмнөх аудитаар томоохон зөрчил гарч байсан Хяналтын эрсдэл ИХ • Эрсдэлийн үнэлгээгээр хангалттай зохистой дотоод хяналт хэрэгжихгүй байна гэж дүгнэгдсэн • Үйл явцыг баримтжуулдаггүй • Удирдлага болон холбогдох ажилтнууд нь хууль, дүрэм журам зэргийг дагаж мөрдөх, зөв бүртгэл тайлан гаргах гэх мэт шаардлагатай асуудлууд дээр хамтарч ажилладаг ХАНГАЛТТАЙ • Өмнөх аудитаар зарим зөрчлүүд гарч байсан, гэхдээ удирдлага зөвлөмжийг хэрэгжүүлэх хариу арга хэмжээ авсан ДУНД • Эрсдэлийн үнэлгээгээр хангалттай зохистой дотоод хяналт хэрэгжиж байна гэж дүгнэгдсэн • Үйл явцыг баримтжуулдаг боловч дутагдалтай тал байгаа • Удирдлага болон холбогдох ажилтнууд нь хууль, дүрэм журам зэргийг дагаж мөрдөх, зөв бүртгэл тайлан гаргах гэх мэт шаардлагатай асуудлууд дээр маш сайн хамтарч ажилладаг ХҮЧТЭЙ • Өмнөх аудитаар аливаа зөрчил гараагүй • Эрсдэлийн үнэлгээгээр үр дүнтэй дотоод хяналт хэрэгжиж байна гэж дүгнэгдсэн • Үйл явцыг маш сайн баримтжуулсан 118 БАГА
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 16 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1013 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Гол эрсдэлийн хүснэгт Аудит хийгдэх объект [Гол эрсдэл хамаарах үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) нэрийг оруул] Гол эрсдэлийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл Гол эрсдэлийн [Гол эрсдэлийн тодорхойлолтыг товч байдлаар оруулж, тодорхойлолт байгууллага, үйл ажиллагаанд (эсвэл аудит хийгдэх объект) үзүүлэх нөлөөллийг бичих] Эрсдэлийн нөлөөлөл Гол эрсдэлийн Эрсдэлийн тохиолдох магадлал үнэлгээ 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 Маш Маш Маш Маш Бага Дунд Өндөр Бага Дунд Өндөр бага өндөр бага өндөр Гол эрсдэлийг бууруулах Гол эрсдэлээс [эрсдэлээс сэргийлэхийн тулд хэрэгжүүлэх шаардлагатай арга сэргийлэх хэмжээнүүдийг товч байдлаар бич] арга замууд Гэнэтийн тохиолдолд хэрэгжүүлэх арга замууд [эрсдэл тохиолдсон үед байгууллага, үйл ажиллагаанд (эсвэл аудит хийгдэх объект) үзүүлэх нөлөөг багасгахын тулд хэрэгжүүлэх шаардлагатай арга хэмжээнүүдийг товч байдлаар бич] Гол эрсдýлийг дэмжих баримтжуулалт [эрсдэлийг нотолгоожуулахад ашиглаж болох баримтуудыг нэрлэх] Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 119
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 17 Ажлын баримт: 1014 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ # Бүртгэсэн огноо Гол эрсдэл тодорхойлсон ажилтан Гол эрсдэлийн тодорхойлолт Гол эрсдэлийн шалтгаан (үргэлжлэл) Гол эрсдэлийн нөлөөлөл Гол эрсдэлийн тохиолдох магадлал Хэрэгжиж байгаа хяналтууд Гол эрсдэлийн зэрэглэл Гол эрсдэлийн хариу арга хэмжээ (үргэлжлэл) Хариуцах эзэн 120 Хэрэгжүүлэх хугацаа Хариу арга хэмжээг хэрэгжүүлсэн эсэх Гол эрсдэл дахин тохиолдсон хэвээр эсэх
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 18 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1015 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн A. Хяналтын тестийг төлөвлөх Тодорхойлсон гол эрсдэл <ажлын баримт 1011 Үйл ажиллагааны эрсдýлийн шинжилгээтэй хамааруул> Холбогдох хяналтууд <эрсдýлийг удирдахын тулд ямар хяналтуудыг хэрэгжүүлэх нь зохистой вэ?> Хэрэгжүүлэх хяналтын тестийн тодорхойлолт <хэрэв төлөвлөсөн тестэд түүвэр ашиглагдах тодорхойлоход дараах хэсгийг ашигла> бол түүврийн аргыг Хяналтын тест хийгдэх олонлог <хэрэв түүвэр хийх бол> Хяналтын тест хийгдэх түүврийн хэмжээ <хэрэв түүвэр хийх бол> Түүврийг сонгох арга <хэрэв түүвэр хийх бол> Б. Хяналтын тестийн үр дүн Хяналтын тест хийхээр сонгосон түүврүүд Хяналтын тестийн үр дүн (a) Таамаглаж байсан хяналтууд хэрэгжсэн эсэх? (b) Хяналт нь үр дүнтэй хэрэгжиж байгаа эсэх? Сөрөг үр дүнгийн шалтгаан Сөрөг үр дүнгийн нөлөө, ялангуяа үйл ажиллагаанд гарч байгаа эрсдэлүүд Нэгдсэн дүгнэлт ба урьдчилсан зөвлөмж Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 121
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 19 Ажлын баримт: 1016 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын хөтөлбөр Аудитын зорилго: Аудитын цар хүрээ: Аудитад хамаарах хугацаа: Аудитад хамаарах нэгжүүд: Аудитад хамаарах үйл явцууд: Аудит хийгдэх байршил: Гол эрсдэл 122 Эрсдýлийн үнэлгээ (Их, Дунд, Бага) Хэрэгждэг хяналт Хяналтын зорилго Аудитын тест горимууд Ажлын баримтын дугаар
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 20 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1017 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас Аудитын нэр: Аудитын төлөвлөлт Төлөвлөсөн хугацаа (цаг) Бодит хугацаа (цаг) %+/- Багийн Багийн Багийн Багийн Багийн Багийн гишүүн гишүүн ахлагч гишүүн гишүүн ахлагч 1 2 1 2 Төлөвлөсөн Бодит Дуусгаõ хугацаа Дуусгаõ хугацаа Илүү цаг Төлөвлөлт Даалгавар Даалгавар Талбарын ажил Даалгавар Даалгавар Тайлагнал Даалгавар Даалгавар Мөрөөрх үйл явц Даалгавар Даалгавар Нийт Бэлтгэсэн: Хянасан: Аудитын багийн ахлагч Аудитын нэгжийн дарга Гарын үсэг Гарын үсэг Огноо Огноо 123
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 21 Ажлын баримт: 1018 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудиторын ìэдэгдэл Үйлчлүүлэгч:  Аудитын нэр:  Аудитын багийн гишүүний нэр: Аудитын багт хамаарах албан тушаал: СОНИРХЛЫН ЗӨРЧИЛ 1. Аудит хийгдэх байгууллагатай (эсвэл аудит хийгдэх объект) ашиг сонирхлын хувьд холбоотой юу? Аудитын ажилд хязгаарлалт үзүүлэх эсвэл аудитаар илэрсэн асуудлуудын шинж чанарыг өөрчлүүлэхээр нөлөө үзүүлж болох аль нэг ажилтантай та албаны, мэргэжлийн, санхүүгийн эсвэл хувийн харилцаа холбоотой юу? 2. Аудитад нөлөө үзүүлэх магадлалтай хувь хүн, бүлэг хүмүүсийн талаар танд аливаа таамаг байгаа юу? 3. Байгууллагын үйл ажиллагаанд нөлөөлж болох шийдвэр гаргалтад та оролцож байсан уу? 4. Та аудит хийгдэх объектын хяналтын системийг бий болгох эсвэл хэрэгжүүлэхэд оролцож байсан уу? 5. Та аудит хийгдэх объектын дээд удирдлага эсвэл аль нэг удирдлагын гишүүнтэй гэр бүл эсвэл төрөл садангийн холбоотой юу? 6. Танд хувь хүн, байгууллагын удирдлага эсвэл засгийн газрын түвшнээс улс төрийн эсвэл нийгмийн талаар үзүүлж байгаа нөлөө байгаа эсэх? 7. Та аудит хийгдэх байгууллагад аливаа нэхэмжлэл, цалин хөлс болон бусад төлбөр зэрэгт баталгаа өгч байсан уу? 8. Та аудит хийгдэх байгууллагад нягтлан бодох бүртгэлийн системийг бий болгоход оролцсон уу? 9. Та аудит хийгдэх байгууллагад шууд эсвэл их хэмжээний санхүүгийн бус сонирхол байгаа юу? 10. а энэ аудиттай холбоотойгоор аудит хийгдэх байгууллага эсвэл Т удирдлагатай холбоотой сонирхлын зөрчлийн талаар дотоод аудитын нэгжийн удирдлагад мэдэгдсэн үү?  АУДИТОРЫН УР ЧАДВАР 11. өөрт хамаарах үүргийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой Та шаардлагатай ур чадвар, туршлагатай юу? 124 Тийм Үгүй                                            
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 21 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Мэдэгдэл: Аудитын явцад миний аудиттай холбоотой ажил үүрэг болон илэрсэн асуудлуудыг шударгаар тайлагнах байдалд нөлөөлж болох аливаа хувь хүн, байгууллагатай холбоотой сонирхлын зөрчил тохиолдвол дотоод аудитын нэгжийн удирдлагад шууд мэдэгдэх болно гэдгээ баталж байна. Гарын үсэг:             ______________________________ Дотоод аудиторын нэр   Дотоод аудитын нэгжийн дарга бөглөх:   1. Аудиторын эзэмшсэн байх ур чадвар: 2. Мэргэжлийн ур чадвар эзэмшсэн байдал: Ур чадвар                 Хаана эзэмшсэн Багийн ахлагч: Багийн гишүүн 1: Багийн гишүүн 2:   3. Сонирхлын зөрчилтэй байдал   4. Сонирхлын зөрчлийг бууруулах боломж                             Бэлтгэсэн :                     Аудитын багийн ахлагч Гарын үсэг Огноо __________________________ 125
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 22 Ажлын баримт: 1019 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ - ДОТООД АУДИТЫН АЖЛЫН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ - Огноо: 126
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 22 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АГУУЛГА хуудас Хэсэг 1. ЕРӨНХИЙ МЭДЭЭЛЭЛ 1. Дотоод аудит хийгдэх байгууллага ба үйл ажиллагаа 2. Дотоод аудитад ашиглагдах хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам 3. Дотоод аудитад хамруулах хэсэг Хэсэг 2. ДОТООД АУДИТЫН ЗОРИЛГО 1. Дотоод аудитын зорилго Хэсэг 3. АУДИТЫН ЦАР ХҮРЭЭ 1. Дотоод аудитад хамаарах нэгжүүд 2. Дотоод аудитад хамаарах үйл ажиллагаа (эсвэл объект) 3. Объектын байршил 4. Аудитын цар хүрээг хязгаарлах нөхцөл Хэсэг 4. ЭРСДЭЛ 1. Эрсдýлийн удирдлагын аргачлал 2. Эрсдýлийн үнэлгээ Хэсэг 5. АУДИТЫН ХӨТӨЛБӨР 1. Аудитын төрөл 2. Аудитын тест хийх горимууд Хэсэг 6. АУДИТЫН НӨӨЦ 1. Багийн гишүүдийн нэр, хараат бус байдал, ур чадвар 2. Гаднаас авсан шинæээ÷дийн нэр, ур чадвар Хэсэг 7. АЖЛЫН ХУВААРЬ 1. Аудитыг ажлын дэлгэрэнгүй хуваарь Хэсэг 8. ХАРИЛЦАА 1. Гол харилцах мэдээллүүд, асуудлууд 2. Харилцах аргууд Хэсэг 9. ГАРЫН ҮСЭГ 1. Аудитын багийн ахлагч 2. Дотоод аудитын нэгжийн дарга 127
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 23 Ажлын баримт: 2001 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас 2001 Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас 2002 Биет тестийн горимын хуудас (Нэг үйл явцыг шалгах) Биет тестийн горимын хуудас (Хэд хэдэн үйл явцыг 2003 шалгах) 3001 3002 3003 3004 3005 Дотоод Аудитын Ажлын Тайлан Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах 4001 горимын хуудас 4002 Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас Дотоод аудитын ажлын тайлан ба аудитын 4003 баримтжуулалтыг шалгах хуудас 4004 Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас 4005 Аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Ажлын баримтуудûг нэг бүрчлэн үзэж шалгасны дараа багийн ахлагч шалгах хуудсанд гарын үсэг зурна. Аудитад хэрэглэгдээгүй ажлын баримтад багийн ахлагч гарын үсэг зурахгүйгээр, шалтгааныг тайлбарлан бичнэ. Аудитын гүйцэтгэл ба дуусгах үе шатанд хэрэглэсэн нэмэлт ажлын баримтуудыг жагсаалтад нэмж оруулна. Бэлтгэсэн : Хянасан : Аудитын багийн ахлагч Дотоод аудитын нэгжийн дарга Гарын үсэг Гарын үсэг Огноо Огноо __________________________ __________________________ 128
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 24 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 2002 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Биет тестийн горимын хуудас (Нэг үйл явцыг шалгах) Энэхүү ажлын баримтыг нэг үйл явцад хэд хэдэн биет тестийг хэрэгжүүлэх үед ашиглах ба өөрчлөн хэрэглэж болно. Биет тестийн зорилго: Бараа, үйлчилгээний худалдан авалтад гэрээ хийгддэг эсэхийг нотлох Тестийн зорилго 1: Байгууллагын журамд худалдан авалтын гэрээнд удирдлага гарын үсэг зурахаар заасан. Энэ журмын заалт хэрэгжиж байгаа эсэхийг баталгаажуулах Тестиийн Горим: 10 гэрээг түүвэрлэн авч, тэдгээр нь удирдлагын гарын үсэгтэй эсэхийг шалгах Гэрээний Огноо Гарын үсэг Албан тушаал Тайлбар нэр зурсан хүний нэр 1           2           ...10 Дүгнэлт: Түүвэрлэн авсан 10 гэрээг тестлэн шалгаж үзэхэд,................... Багийн гишүүний нэр: Гарын үсэг: Огноо: Тестийн зорилго 2: Худалдан авалт нь удирдлагаас баталсан гэрээтэй эсэхийг баталгаажуулах Тестийн горим: Бараа, үйлчилгээ худалдан авах 10 гэрээг түүвэрлэн авч, тэдгээрт бараа үйлчилгээг хүлээн авахаас өмнө гэрээ хийгдсэн эсэхийг шалгах   Хүлээн Хүлээн авсан Гэрээний огноо Гэрээ нь Тайлбар авсан бараа, огноо гарын үсэгтэй үйлчилгээ эсэх 1           2 ... 10           Тестийн зорилго 3: Бараа, үйлчилгээний худалдан авалт бүр нь зохих хэрэгцээнд үндэслэгдсэн эсэх Тестийн горим: Бараа, үйлчилгээний 10 худалдан авалтыг түүвэрлэн авч, тэдгээрт худалдан авах хэрэгцээний хуудас үйлдэгдсэн эсэхийг шалгах Гарын үсгээр Тайлбар   Хүлээн Тодорхойлолт Худалдан авах батлагдсан эсэх авсан бараа, хэрэгцээний үйлчилгээ хуудас Тийм/Үгүй 1 2 ...10           Ажлын баримт                               Аудитын багийн ахлагч: Аудитор: ___________________ _____________________ (гарын үсэг ба огноо) (гарын үсэг ба огноо) 129
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 25 Ажлын баримт: 2003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Биет тестийн горимын хуудас (хэд хэдэн үйл явцыг шалгах) Энэхүү ажлын баримтыг хэд хэдэн үйл явцыг зэрэг биет тестээр шалгах үед ашиглах нь тохиромжтой ба өөрчлөн хэрэглэж болно. Зорилго: Түүвэрлэн авсан зүйл нь хэд хэдэн шалгууруудыг хангаж байгаа эсэхийг тестлэн шалгах зорилготой. Шалгуур үзүүлэлттэй уялдсан хэд хэдэн асуултуудыг тодорхойлно. Жишээ нь: Байгууллагын эзэмшилд байгаа, нягтлан бодох бүртгэлд тусгагдсан удирдах ажилтны албан хэрэгцээнд ашигладаг “машин”-ыг дараах шалгууруудын хувьд биет тест хийх Биет тестүүд Тийм Үгүй Биетээр байгаа эсэх? (хөрөнгийн байршилд ажиглалт хийх) Үндсэн хөрөнгийн жагсаалтад байгаа эсэх? (баримтыг шалгах) Үндсэн хөрөнгийн нягтлан бодох бүртгэлд тусгагдсан эсэх? (данс бүртгэл, тайланг шалгах) Үндсэн хөрөнгийн татварыг зөв тооцож төлсөн эсэх? (татварын тайлангийн тооцооллыг дахин гүйцэтгэх) Үндсэн хөрөнгийн татварыг зөв нэхэмжилсэн эсэх? (төлбөр төлсөн баримтыг хөөн шалгах) Татварын нэхэмжлэлийг бүртгэлд тусгасан эсэх? (нягтлан бодох бүртгэлийн шалгах) Нэгдсэн дүгнэлт: 130 Тайлбар
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 3001 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - ДОТООД АУДИТЫН АЖЛЫН ТАЙЛАН - Аудитын нэр: Жил: Огноо 131
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 АУДИТ ХИЙГДСЭН БАЙГУУЛЛАГА : АУДИТ ХИЙГДСЭН ОБЪЕКТ: АУДИТЫН ТӨРӨЛ : АУДИТЫН ХУГАЦАА : /эхлэх хугацаа/ – /дуусах хугацаа/ Дотоод аудитын нэгжийн дарга : Аудитын багийн ахлагч : Аудитын багийн гишүүд: АГУУЛГА ТАЙЛАНГИЙН НЭГТГЭЛ 1. ТАНИЛЦУУЛГА 2. АУДИТЫН ЗОРИЛГО БА ЦАР ХҮРЭЭ 2.1 Аудитын зорилго 2.2 Аудитын цар хүрээ 3. АУДИТЫН ҮР ДҮН 3.1. Илэрсэн асуудлууд 3.2. Дүгнэлт 3.3. Зөвлөмж 4. ХАРИУ АРГА ХЭМЖЭЭ 132
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ТАЙЛАНГИЙН НЭГТГЭЛ [Тайлангийн нэгтгэл хэсэгт аудитын ажлын зорилго ба цар хүрээ, гол илэрсэн асуудлууд, нэгдсэн дүгнэлт болон зөвлөмжийг товч дүгнэсэн байдлаар харуулдаг. Энэ хэсэг нь аудитын багийн тодорхойлсон гол асуудлуудыг тайлан хэрэглэгч тоймлон олж мэдэх боломжийг олгодог. Тайлангийн нэгтгэл хэсэгт багтсан аудитаар илэрсэн асуудлууд нь уг асуудлуудыг дэлгэрэнгүй байдлаар тусгасан тайлангийн хэсэг р¿¿ холбогдсон байх нь зүйтэй. Аудитаар илэрсэн асуудлууд дээр үндэслэн аудитын багийн өгсөн дүгнэлтээс нэгдсэн дүгнэлтийг гаргасан байна. Энэ хэсэгт аудитаар ямар дүгнэлт өгснийг мөн дурдана.] 1. ТАНИЛЦУУЛГА [Танилцуулгын хэсэгт аудит хийгдсэн байгууллага ба объектын талаар товч мэдээллийг оруулна. ] 2. АУДИТЫН ЗОРИЛГО БА ЦАР ХҮРЭЭ 2.1 Аудитын зорилго [Энэ хэсэгт аудитын зорилгыг дэлгэрэнгүй байдлаар бичих ба ямар шалтгаанаар аудит хийх болсон, ямар зорилгыг хангахын тулд аудит хийгдсэн талаар тайлан хэрэглэгч сайтар ойлголт олж авах боломжтой байхаар бичигдэнэ.] 2.2 Аудитын цар хүрээ [Энэ хэсэгт аудитын ажлын цар хүрээг дэлгэрэнгүй байдлаар тодорхойлох ба аудитад хамрагдахгүй хэсэг байсан бол тэдгээрийг тусгайлан дурдана. ] 3. АУДИТЫН ҮР ДҮН 3.1. Илэрсэн асуудлууд [Аудитаар илэрсэн асуудал гэдэг нь бодит нөхцөл байдлыг тодорхойлно гэсэн үг юм. Аудитын багийн нэгдсэн дүгнэлт ба зөвлөмжид хамааралтай, тэдгээрийг дэмжих асуудлуудыг энэ хэсэгт харуулна. Ач холбогдол багатай асуудлууд, тэдгээрт холбоотой зөвлөмжийг удирдлагад хүргүүлэх захидалд тусгана. Аудитаар илэрсэн асуудлууд, тэдгээрийн зөвлөмжийг харуулахдаа бодитоор ямар нөхцөл байдал, алдаа зөрчил, асуудал оршин байгаа болох, тэдгээр нь ямар байх ёстой байсан гэдгийг харьцуулах байдлаар тайлагнана.] 133
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 [Илэрсэн асуудал ба зөвлөмжийг дараах байдлаар харуулна.] Асуудал 1. [Асуудлыг товч байдлаар гарчиглах] Шалгуур [Үнэлэх ба/эсвэл баталгаажуулахтай холбоотой стандарт, хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам, шаардлага буюу ямар байх ёстой вэ гэдгийг дурдах ] Бодит нөхцөл байдал [Аудитын явцад ямар бодит нөхцөл байдал оршин байсан буюу юу оршин байна гэдгийг дурдах ] Шалтгаан [Шалгуур болон бодит байдал хоорондын зөрүүний шалтгаан буюу яагаад ийм зөрүүтэй байна вэ гэдгийг дурдах ] Үр нөлөө [Бодит нөхцөл байдал нь шалгууртайгаа нийцэхгүй байснаас байгууллагад учирч болох эрсдэл буюу зөрүүтэй байдал нь юунд нөлөөлөх вэ гэдгийг дурдах ] 3.2. Нэгдсэн Дүгнэлт [Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчилтэй асуудлуудад үндэслэн аудитын багаас гаргасан нэгдсэн дүгнэлтийг энэ хэсэгт бичнэ. Нэгдсэн дүгнэлтийг аудитын цар хүрээг бүрэн хамарсан байдлаар эсвэл тодорхой хэсгүүдийг хамарсан байдлаар өгч болно. ] 3.3. Зөвлөмж [Аудитаар илэрсэн алдаа зөрчилтэй асуудалд үндэслэн зөвлөмжийг бичнэ. Зөвлөмж нь удирдлагыг одоогийн нөхцөл байдлыг засаж залруулах эсвэл үйл ажиллагааг сайжруулахад нь чиглэсэн байна. Зөвлөмжийг ерөнхий эсвэл тусгайлсан аль ч байдлаар өгч болно.] 4. УДИРДЛАГЫН ТАЙЛБАР [Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчилтэй асуудалд өгсөн зөвлөмжийн хүрээнд удирдлагаас өгсөн тайлбарыг хэсэгт харуулна. Мөн аудитын үр дүнтэй холбоотойгоор удирдлагаас хэрэгжүүлэх хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөг аудитын баг олж авах ёстой. Уг төлөвлөгөөнд аудитын зөвлөмжийн дагуу хэрэгжүүлэх арга хэмжээ, хариуцах хүмүүс, хэрэгжүүлэх хугацаа ба хүлээгдэж байгаа үр дүн зэргийг харуулсан байна. Хэрэв байгууллагын удирдлага аудитын ажлын үр дүнтэй санал нийлэхгүй байгаа бол үүний шалтгааныг заавал дурдана.] Хавсралт: Аудитаар илэрсэн асуудалд удирдлагаас өгсөн санал Хавсралт: Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт Хавсралт: Хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө 134
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 27 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 3002 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл Аудитаар илэрсэн № асуудлын дугаар Аудитын төрөл Огноо Илрүүлсэн аудиторын нэр Бодит нөхцөл байдал [Аудитын явцад ямар бодит нөхцөл байдал оршин байсан буюу юу оршин байна гэдгийг дурдах ] [Үнэлэх ба/эсвэл баталгаажуулахтай холбоотой стандарт, Шалгуур хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам, шаардлага буюу ямар байх ёстой вэ гэдгийг дурдах ] Нөлөөлөл [Бодит нөхцөл байдал нь шалгууртайгаа нийцэхгүй байснаас байгууллагад учирч болох эрсдэл буюу зөрүүтэй байдал нь юунд нөлөөлөх вэ гэдгийг дурдах ] [Шалгуур болон бодит байдал хоорондын зөрүүний шалтгаан Шалтгаан буюу яагаад ийм зөрүүтэй байна вэ гэдгийг дурдах ] Зөвлөмж [[Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчилтэй асуудлуудад үндэслэн аудитын багаас гаргасан нэгдсэн дүгнэлтийг энэ хэсэгт бичнэ. Нэгдсэн дүгнэлтийг аудитын цар хүрээг бүрэн хамарсан байдлаар эсвэл тодорхой хэсгүүдийг хамарсан байдлаар өгч болно. Зөвлөмжийг бичихдээ ямар байх хэрэгтэй вэ, хэн үүнийг хийх нь зүйтэй вэ, хэзээ хийх нь зүйтэй вэ гэдгийг тодорхойлно.] Холбогдох ажлын [Аудитаар илэрсэн асуудлыг нотлох, дэмжих ажлын баримтын нэр, дугаар баримтуудын нэр, дугаарыг оруул] Хариуцах нэгж/хэлтэс Удирдлагын хариулт ба санал Аудитаар илэрсэн асуудлын шийдэл: Огноо Шийдлийн утга Санал Материаллаг нөлөөгүй гэж үзээд хэрэгсээгүй Цаг хугацааны хязгаарлагдмал байдлаас шалтгаалан хэрэгсээгүй Нэмэлт мэдээлэл олж авсан учраас хэрэгсээгүй Ирээдүйд шийдэхээр хойшлуулсан Төсөл тайланд тусгасан Эцсийн тайланд тусгасан 135
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 28 Ажлын баримт: 3003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт № Илэрсэн асуудлууд Àсуудлын ангилал Çөвлөмж Ìенежментийн хариулт Äүгнэлт 1 2 3 4 5 6 Зөâлөмжийг авч хэрэгжүүлсэн эсэхэд мөшгих горимыг гүйцэтгэнэ. 1. Их чухал Зөвлөмжтэй санал нийлсэн/ нийлээгүй … 2. Дунд зэрэг чухал Зөвлөмжтэй санал нийлсэн/ нийлээгүй... Зөâлөмжийг авч хэрэгжүүлсэн эсэхийг шалгана. 3. ....... ........ ........... ................. ...................... .. ....... Бага зэрэг чухал ........... ................. ...................... 136
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 29 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 3004 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө _______ /огноо/-ийн Аудитын тайланд өгсөн зөвлөмжийн хэрэгжилт № Зөвлөмж Хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө Дуусгахаар төлөвлөсөн хугацаа Хариуцах хүн Аудит хийгдсэн байгууллагын удирдах ажилтан: Огноо: ___________________________ 137
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 30 Ажлын баримт: 3005 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас Дотоод Аудитын нэгж Дотоод Аудитын Тайлан Аудит №__________ Огноо:____________ Тайлан хүргүүлэх АРГА ХАМГААЛАХ ЭЦЭСЛЭХЭЭС МЭДЭЭЛЭЛ ХЭМЖЭЭ АРГА ӨМНӨ ӨГӨХ АВАХ ХЭМЖЭЭ ШАЛГАХ Сайд (Дэд сайд) _________________________________X__________________ ТНБ дарга ___________________________X__________X__________________ ... нэгжийн дарга ________________________________X___________________ ... нэгжийн дарга______________________X__________X__________________ ... нэгжийн дарга __________X _________________________________X______ ... нэгжийн дарга __________X _________________________________X______ ... нэгжийн дарга _____________________________________________X______ АУДИТЫН АНХААРАХ ЗҮЙЛС 1._________________________________________________ 2._________________________________________________ 3._________________________________________________ Аудитын цар хүрээ: 1. _________________________________________________ 2. _________________________________________________ 3._________________________________________________ Нэгдсэн дүгнэлт: ___________________________________________________ ___________________________________________________ ___________________________________________________ Авах шаардлагатай арга хэмжээ: …… Аудитын зорилго: 138
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 31 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 4001 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимын хуудас _______ /огноо/-ийн Аудитын тайланд өгсөн зөвлөмжийн хэрэгжилт № Удирдлагын хариу арга хэмжээ Дуусгахаар төлөвлөсөн хугацаа Эргэн хянахаар төлөвлөсөн хугацаа Хариуцсан аудитын ажилтан Бэлтгэсэн: Хянасан: [Аудитын багийн ахлагчийн нэр] [Дотоод аудитын нэгжийн даргын нэр] [огноо] [огноо] 139
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 32 Ажлын баримт: 4002 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас Аудитын багийн ахлагчид хамаарах: Тийм Үгүй 1. Аудитын зорилго ба цар хүрээний талаар аудит хийгдэх нэгжийн удирдлагатай хийсэн эхний уулзалтаар ярилцсан уу? 2. Аудитын зорилго ба цар хүрээнд тусгагдсан бүх зүйлс ба асуудлуудыг бүрэн авч үзсэн үү? Хэрэв үгүй бол, шалтгааныг бүрэн баримтжуулсан уу? 3. Залилангийн тохиолдол эсвэл залилангийн шинж тэмдэг байгаа бол тэдгээрт эргэн хянах горим хэрэгжүүлсэн үү? Гол òºëºâ дараах хяналтын сул талуудад анхаарлаа хандуулна: • Ажил үүргийн зааглалт • Орхигдсон эсвэл зохисгүй ажил гүйлгээний талаар мэдээлэл • Ойлгомжтой бус тохируулгын зүйлс, түр данс 4. Аудитаар илэрсэн зүйлсэд стандарт загварыг ашигласан уу? 5. Илэрсэн бүх зүйлсийг баримтжуулсан эсэх, тэдгээрийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай аудитын явцад болон аудитын эцэст ярилцсан уу? 6. Илэрсэн зүйлсийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай төгсгөлийн уулзалт хийхийн өмнө ярилцаж зөвшөөрөлцсөн үү? 7. Төгсгөлийн уулзалт аудитын талбарын ажил дууссанаас хойш 3 хоногийн дотор хийгдсэн үү? 8. Төгсгөлийн уулзалтын үеэр аудитын төсөл тайлангийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай хэлэлцсэн үү? 9. Төгсгөлийн уулзалтын үеэр аудитын төсөл тайлангийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай дараах асуудлуудын хүрээнд ярилцсан уу? • Ажиглалт хийсэн үр дүн • Илэрсэн сул талуудад хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө • Арга хэмжээг хэрэгжүүлж дуусах хугацаа • Хэрэгжүүлэх арга хэмжээг хариуцах ажилтан 140 Хамаарахгүй
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 32 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тийм Үгүй 10. удитын төлөвлөлтийн үед илэрсэн асуудлуудад А эргэн хянах горим хэрэгжүүлсэн үү? 11. Төгсгөлийн уулзалтаас хойш 10 хоногийн дотор аудитын төсөл тайланг аудит хийлгэсэн нэгжийн удирдлагад хүргүүлсэн үү? 12. удитын төсөл тайлан нь дэлгэрэнгүй ажлын А баримтаар хангалттай нотлогдож байгаа юу? 13. өлөвлөсөн горимуудаас хэрэгжүүлж чадаагүй Т хэсгийг аудитын тайлангийн цар хүрээний хэсэгт хязгаарлаж өгсөн үү? 14. айланд тусгагдаагүй зүйлсийн шалтгааныг бүрэн Т тодорхойлж, баримтжуулсан уу? 15. удитын тайланг эцэслэж аудит хийгдсэн нэгж А болон Аудитын Хороо руу хүргүүлсэн үү? 16. ийгдсэн аудитын ажилтай холбоотойгоор байнгын Х ажлын баримтыг шинэчилсэн үү? 17. жлын баримтад оруулсан өөрчлөлтүүд нь зохих А эрх бүхий хүмүүсээр батлагдсан уу? 18. ухайн хугацааны аудитын ажлын баримтыг Т архивласан уу? Хамаарахгүй Аудитын Багийн Ахлагч: ______________________ Огноо: ___________ Дотоод àудитын нэгжийн даргад хамаарах: Тийм Үгүй 19. лэрсэн асуудлуудтай холбоотой бүх ажлын И баримтуудыг аудитын багийн ахлагч аудитын талбарын ажлын үед (төгсгөлийн уулзалтаас өмнө) үзэж шалгасан уу? 20. лэрсэн бүх асуудлуудыг дараагийн аудитад авч И үзэхээр холбогдох ажлын баримтад тусгасан уу? 21. отоод аудитын нэгжийн дарга аудитын тайланг Д эцэслэхээс өмнө шалгасан эсэх, хийсэн шалгалтыг ажлын баримтаар баримтжуулсан уу? Хамаарахгүй Дотоод àудитын нэгжийн дарга __________________ Огноо:__________ 141
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 33 Ажлын баримт: 4003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Дотоод аудитын ажлын тайлан ба аудитын баримтжуулалтыг шалгах хуудас Дотоод аудитын ажлын тайлан: Тайланг стандарт загварын дагуу бэлтгэсэн үү? Тайланд шаардлагатай гарчигуудыг зөв тавьсан уу? Тайланд хамгийн чухал асуудлыг харуулсан уу? Тайлан нь эерэг ба сөрөг талуудыг тэнцүү харуулсан уу? Холбогдох саналуудыг бүрэн тусгасан уу? Шаардлагатай зүйлсийг хавсралтаар дэлгэрүүлэн харуулсан уу? Тайланд тусгагдсан асуудлууд дэмжих ажлын баримтууд руу холбогдож байгаа юу? Санал: Тийм/ Шалгасан Гарын Аудиторын Санал Үгүй огноо үсэг хариулт Аудитын баримтжуулалт: Аудитын үе шат Аудитын төлөвлөлт Төлөвлөсөн ...хоног огноо... Эрсдýлийн удирдлагыг ...хоног үнэлэх огноо... Дотоод хяналтыг ...хоног үнэлэх огноо... Тестлэн шалгаж, үр ...хоног дүнг үнэлэх огноо... Төсөл тайланг бэлтгэх ...хоног огноо... Эцсийн тайланг бэлтгэх ...хоног огноо... Аудитын ажлын ...хоног баримтыг бүрдүүлэх огноо... 142 Бодит ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... Санал Шалгасан Гарын Аудиторын огноо үсэг хариулт
ÕÀÂÑÐÀËÒ - 34 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 4004 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Энэ хуудсыг аудитын багийн ахлагч аудитын ажлын гүйцэтгэлийг нэгтгэн үнэлэх зорилгоор бөглөнө. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага аудитын ажил тус бүрт бөглөгдсөн хуудсуудыг аудитын ажлын чанарын хяналтыг хэрэгжүүлэхэд ашиглана. Аудитын ажлын нэр ба дугаар: Аудитын багийн ахлагчийн нэр: Тийм/Үгүй Тайлбар Аудитын Процесс 1. Аудитыг эхлэхээс өмнө аудит хийгдэх байгууллагад эсвэл нэгжийн удирдлагад аудитын ерөнхий үйл явц болон хугацааны талаар тайлбарласан эсэх 2. Аудитыг эхлэхээс өмнө аудит хийгдэх байгууллага эсвэл нэгжийн удирдлагатай аудитын зорилго, цар хүрээний талаар хэлэлцсэн эсэх 3. Аудит хийх явцад удирдлагаас гаргасан саналыг харгалзан үзсэн эсэх 4. Аудитын явцад аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагад аудитын явц болон аудитаар илэрсэн асуудлуудын талаар албан ёсоор мэдээлсэн эсэх 5. Аудитыг төлөвлөсөн хугацааны дотор гүйцэтгэсэн эсэх Аудитыг дуусгах 1. Аудитаар илэрсэн асуудлууд нь аудит хийгдсэн объектод хамааралтай эсэх 2. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг аудитын төсөл тайланд үнэн зөв ба зохистой байдлаар тусгасан эсэх 3. Аудитын зөвлөмж нь зохистой бөгөөд хэрэгцээтэй байдлаар өгөгдсөн эсэх Аудиторууд 1. Аудитын багт багтсан аудиторууд нь байгууллагын үйл ажиллагаа, эрсдэл, дотоод хяналтын талаар хангалттай ойлголт олж авсан эсэх 2. Аудитор нь мэргэжлийн ёс зүйг баримтлан ажилласан эсэх 143
УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 35 Ажлын баримт: 4005 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Энэ хуудсыг аудитын багийн ахлагч аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлэх зорилгоор бөглөнө. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага аудитор тус бүрийн хувьд үнэлгээний хуудсыг бөглөж, тэдгээрийг аудитын ажлын чанарын хяналтыг хэрэгжүүлэхэд ашиглана. Аудитын ажлын нэр ба дугаар: Аудиторын нэр: Аудитын зорилгыг тодорхойлохын тулд хамаарах эрсдэл болон хэрэгжиж байгаа дотоод хяналтыг тодорхойлж үнэлэхэд аудитор оролцсон эсэх Аудитын зорилгыг ханган áèåë¿¿ëýõèéã тулд аудитын хөтөлбөрт тусгагдсан горимуудыг аудитор хэрэгжүүлсэн байдал Аудитын зорилго, цар хүрээ, процедур зэрэгтэй уялдуулан аудитын нөөцийг үр дүнтэй ашигласан эсэх Аудитор нь аудит хийгдэж байгаа байгууллагын удирдлага болон аудитын нэгжийн удирдлагатай зохистой харилцаатай эсэх Аудитор аудитын зорилгыг зөв ойлгож, ажлаа чиглүүлсэн эсэх Аудитор багийн ахлагчийн өгсөн чиглэл, зааврын хүрээнд ажилласан эсэх Аудитор аудитын хөтөлбөрт тусгагдсан аудитын горимыг бүрэн хэрэгжүүлсэн эсэх Аудитаар илэрсэн асуудалд зохих дүн шинжилгээг хийж, дүгнэлт гарган, практик хэрэгжих боломжтой зөвлөмжүүдийг гаргасан эсэх Аудиторын бэлтгэсэн тайлан эсвэл тайлангийн хэсэг нь ойлгомжтой, тодорхой, бодитой байдлаар бичигдсэн эсэх Аудиторын бэлтгэсэн ажлын баримтууд нь гаргасан дүгнэлтийг хангалттай зохистой байдлаар дэмжиж байгаа эсэх Аудитор аудитын горимуудыг зөв зохистой, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлаар хэрэгжүүлсэн эсэх Аудиторын бэлтгэсэн ажлын баримтууд нь иж бүрэн ба зохих стандартын дагуу бэлтгэгдсэн эсэх Аудитор цаг ашиглалт ба бүтээмжийг өндөр хэмжээнд байлгахад анхаарсан эсэх Үнэлгээ Тайлбар (1-3) Үнэлгээ: 1- Хангалтгүй, 2- Боломжийн, 3- Хангалттай 144

More Related Content

DOCX
Alphabet
bymoogii moogii
 
PPTX
Turiin sanhuu l3
byЭнхтамир Ш
 
DOCX
Ba304 financial management
byBujee Buuvdei
 
PPTX
Lecture №4
byNasanjargalP
 
PPTX
НЯГТЛАН БОДОХ БҮРТГЭЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ ЗӨРЧИХ
byDemberel Dembe
 
PPTX
"Санхүүгийн үндэс" Хичээл - 1
byE-Gazarchin Online University
 
PDF
Дархан-Уул аймгийн боловсролын салбарт инноваци хийх боломж
byAnkhbileg Luvsan
 
DOCX
Мотивацийн тухай ойлголт
bychemistry teacher
 
Alphabet
bymoogii moogii
 
Turiin sanhuu l3
byЭнхтамир Ш
 
Ba304 financial management
byBujee Buuvdei
 
Lecture №4
byNasanjargalP
 
НЯГТЛАН БОДОХ БҮРТГЭЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ ЗӨРЧИХ
byDemberel Dembe
 
"Санхүүгийн үндэс" Хичээл - 1
byE-Gazarchin Online University
 
Дархан-Уул аймгийн боловсролын салбарт инноваци хийх боломж
byAnkhbileg Luvsan
 
Мотивацийн тухай ойлголт
bychemistry teacher
 

What's hot

PPTX
3 auditiin ajliin ehlel, zohion baiguulalt
byByambadrj Myagmar
 
PPTX
лекц №3 pp
byoyunsuren84
 
PDF
What is PA
byDr. Batbayar Badamdorj
 
DOC
Audit gariin avlaga
byByambadrj Myagmar
 
PPTX
Turiin sanhuu l8
byЭнхтамир Ш
 
PPTX
лекц 15
byoyunsuren84
 
PPTX
Lecture 8
byOdko Ts
 
PPT
Hrm and payroll cycle
bydsoyol
 
PDF
2020 audit-otgoo kh
byOtgoo Kh
 
PDF
Sanhuugiin tailangiin butets zohion baiguulalt
byE-Gazarchin Online University
 
PPTX
Бүртгэл тооцооны сургалт
bybadraa
 
PPTX
Company governance
byDu Dulmaa
 
PPTX
"Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс" Хичээл - 6
byE-Gazarchin Online University
 
PPTX
төлөвлөлт
byTemka Temuujin
 
DOCX
Ашгийн өөрчлөлтийн шинжилгээ
byDOtgontsetseg
 
DOCX
Shudnii emch
byGantulga Nyamdorj
 
PPT
Зар сурталчилгаа ба идэвхижүүлэлтийн үйл ажиллагааг зохион байгуулах
byГончигжавын Болдбаатар
 
PPTX
6
byE-Gazarchin Online University
 
PPTX
нөхөрлөл, хоршоо түүний эрх зүй байдал
byE-Gazarchin Online University
 
PPTX
Dampuurliin erh zui
byManibazar Amarnasaa
 
3 auditiin ajliin ehlel, zohion baiguulalt
byByambadrj Myagmar
 
лекц №3 pp
byoyunsuren84
 
What is PA
byDr. Batbayar Badamdorj
 
Audit gariin avlaga
byByambadrj Myagmar
 
Turiin sanhuu l8
byЭнхтамир Ш
 
лекц 15
byoyunsuren84
 
Lecture 8
byOdko Ts
 
Hrm and payroll cycle
bydsoyol
 
2020 audit-otgoo kh
byOtgoo Kh
 
Sanhuugiin tailangiin butets zohion baiguulalt
byE-Gazarchin Online University
 
Бүртгэл тооцооны сургалт
bybadraa
 
Company governance
byDu Dulmaa
 
"Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс" Хичээл - 6
byE-Gazarchin Online University
 
төлөвлөлт
byTemka Temuujin
 
Ашгийн өөрчлөлтийн шинжилгээ
byDOtgontsetseg
 
Shudnii emch
byGantulga Nyamdorj
 
Зар сурталчилгаа ба идэвхижүүлэлтийн үйл ажиллагааг зохион байгуулах
byГончигжавын Болдбаатар
 
6
byE-Gazarchin Online University
 
нөхөрлөл, хоршоо түүний эрх зүй байдал
byE-Gazarchin Online University
 
Dampuurliin erh zui
byManibazar Amarnasaa
 

Similar to Gariinavlaga

DOCX
дотоод аудитын-гарын-авлага
byByambadrj Myagmar
 
PPTX
Дотоод аудитын ОУСтандарт, бүтэц агуулга, нэр томьёоны тайлбар
byerdenesoyol duudgai
 
DOC
Санхүүгийн тайлангийн аудит-Гарын Авлага
byByambadrj Myagmar
 
DOC
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
byByambadrj Myagmar
 
PPTX
Audit 4 5
byGurragchaaIshnavaan
 
PPTX
5 auditiinajliinehlelzohionbaiguulalt
byН'Фаам Учка
 
PDF
4
byMunkh Orgil
 
PPTX
лекц 8 pp
byBurnee Oogii
 
PDF
2012 pa-11-tax
byEnkhtuul Amarsanaa
 
PDF
2
byMunkh Orgil
 
PDF
ИССАИ 1 - Лимагийн тунхаглал
byOchir Consulting Ltd
 
DOCX
аудит хичээлийн хөтөлбөр
byBMunguntuul
 
PPTX
New book on Internal Audit
byDr. Batbayar Badamdorj
 
DOCX
Дотоод аудитын дурэм
bymecss
 
DOCX
аудит хичээлийн хөтөлбөр
byoyunsuren84
 
DOCX
бие даалт
byoyunsuren84
 
PPTX
лекц №7
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц 8 pp
byoyunsuren84
 
PDF
1.audit hiij duussan tuhai nbg etsec
byMbg Muugii
 
PPTX
лекц №5
byAmaraa Bat
 
дотоод аудитын-гарын-авлага
byByambadrj Myagmar
 
Дотоод аудитын ОУСтандарт, бүтэц агуулга, нэр томьёоны тайлбар
byerdenesoyol duudgai
 
Санхүүгийн тайлангийн аудит-Гарын Авлага
byByambadrj Myagmar
 
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
byByambadrj Myagmar
 
Audit 4 5
byGurragchaaIshnavaan
 
5 auditiinajliinehlelzohionbaiguulalt
byН'Фаам Учка
 
4
byMunkh Orgil
 
лекц 8 pp
byBurnee Oogii
 
2012 pa-11-tax
byEnkhtuul Amarsanaa
 
2
byMunkh Orgil
 
ИССАИ 1 - Лимагийн тунхаглал
byOchir Consulting Ltd
 
аудит хичээлийн хөтөлбөр
byBMunguntuul
 
New book on Internal Audit
byDr. Batbayar Badamdorj
 
Дотоод аудитын дурэм
bymecss
 
аудит хичээлийн хөтөлбөр
byoyunsuren84
 
бие даалт
byoyunsuren84
 
лекц №7
byAmaraa Bat
 
лекц 8 pp
byoyunsuren84
 
1.audit hiij duussan tuhai nbg etsec
byMbg Muugii
 
лекц №5
byAmaraa Bat
 

More from Amaraa Bat

PPTX
лекц №9 segment
byAmaraa Bat
 
PPTX
Cv
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №7 tolov baidal
byAmaraa Bat
 
PDF
бие даалтын заавар
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц 3б
byAmaraa Bat
 
PPTX
явцын шалгалт 2 cost
byAmaraa Bat
 
PPTX
CMLectur-1
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №5 labor accounting
byAmaraa Bat
 
PPTX
шалгалт 3 audit
byAmaraa Bat
 
PDF
билет
byAmaraa Bat
 
DOCX
лекц №1 зардлын мөн чанар
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №6
byAmaraa Bat
 
PPTX
CMLectur-2
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц № 6 vnz
byAmaraa Bat
 
DOCX
бие даалтын заавар зуб
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №10
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №4
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №9
byAmaraa Bat
 
PPTX
шалгалт 2 cost
byAmaraa Bat
 
PPTX
лекц №11 ylgavart zardal
byAmaraa Bat
 
лекц №9 segment
byAmaraa Bat
 
Cv
byAmaraa Bat
 
лекц №7 tolov baidal
byAmaraa Bat
 
бие даалтын заавар
byAmaraa Bat
 
лекц 3б
byAmaraa Bat
 
явцын шалгалт 2 cost
byAmaraa Bat
 
CMLectur-1
byAmaraa Bat
 
лекц №5 labor accounting
byAmaraa Bat
 
шалгалт 3 audit
byAmaraa Bat
 
билет
byAmaraa Bat
 
лекц №1 зардлын мөн чанар
byAmaraa Bat
 
лекц №6
byAmaraa Bat
 
CMLectur-2
byAmaraa Bat
 
лекц № 6 vnz
byAmaraa Bat
 
бие даалтын заавар зуб
byAmaraa Bat
 
лекц №10
byAmaraa Bat
 
лекц №4
byAmaraa Bat
 
лекц №9
byAmaraa Bat
 
шалгалт 2 cost
byAmaraa Bat
 
лекц №11 ylgavart zardal
byAmaraa Bat
 

Gariinavlaga

  • 1.
    ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÑÀÍÃÈÉÍßÀÌ Äýëõèéí Áàíêíû Îëîí ñàëáàðûã õàìàðñàí òåõíèê òóñëàëöààíû òºñºë УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2013 îí
  • 2.
    DDC 657.45 Ó-315 УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. Сангийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр хэвлэх, олшруулах, худалдан борлуулах болон бусад хэлбэрээр хуулбарлахыг хориглоно. Боловсруулсан: Жигдэнгийн ЖАРГАЛСҮРЭН (ACCA, Монгол Улсын Мэргэшсэн нягтлан бодогч) Батсуурийн БАТЦЭЦЭГ (Монгол Улсын Мэргэшсэн нягтлан бодогч, Төрийн удирдлагын магистр) Хянасан: Рэнчингийн БАТЖАРГАЛ (Монгол Улсын Гавъяат эдийн засагч, Монгол Улсын Мэргэшсэн нягтлан бодогч, Боловсролын доктор) Дарьхүүгийн ОЮУН (Эдийн засгийн ухааны магистр) Áàäàð÷èéí ÌÀÉÍÁÀßÐ (Ýäèéí çàñãèéí óõààíû ìàãèñòðàíò) ISBN 978-99962-929-2-7 Хэвлэсэн тоо: 500 ширхэг Öààñíû õýìæýý: 70x100 1/16 Õýâëýëèéí õóóäàñ: 9 õ.õ
  • 3.
    ӨМНӨХ ҮГ Улсын салбарындотоод аудитын тогтолцоог бий болгох, Засгийн газрын төсөв, санхүүгийн үйл ажиллагаанд шинэчлэл хийх, төсвийн эрх мэдэл, үүрэг хариуцлагыг дээшлүүлэх зорилгоор батлагдсан Төсвийн тухай хуулинд төсвийн ерөнхийлөн захирагч бүр хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, төсвийн хөрөнгө, өр, төлбөр, орлого, зарлага, хөтөлбөр, арга хэмжээ, хөрөнгө оруулалтад санхүүгийн хяналт, шалгалт хийх, үнэлэлт, дүгнэлт, зөвлөмж гаргах, эрсдэлийн удирдлагаар хангахад чиглэсэн дотоод аудитын албыг байгуулж, дотоод аудитор ажиллуулна гэж заасан. Дотоод аудитын тогтолцоог бүрдүүлэн хөгжүүлэх нь төрийн үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлж, Засгийн газрыг илүү үр дүнтэй, үр ашигтай ажиллахад нь дэмжлэг болдог. Дотоод аудитын үйл ажиллагаа улсын салбарт хэрэгжиж эхэлснээр хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд тавих хяналт сайжрах, төсвийн хөрөнгийг үр ашигтай, хэмнэлттэй зарцуулах, төсөвт байгууллагын ил тод байдлыг хангах, удирдлагад дэмжлэг үзүүлэх, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, аливаа байгууллагын дотоод хяналтын үр ашигтай байдлыг үнэлэх, баталгаа өгөх зэрэг чухал үүргүүдийг гүйцэтгэх нь дамжиггүй юм. Санхүү, төсвийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага нь дотоод аудитын үр ашигт байдлыг нэмэгдүүлэх, ОУ-н стандартын хүрээнд аливаа байгууллагын аудитор үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэхэд зориулан Төсвийн тухай хуулиар олгогдсон дотоод аудитын албыг үйл ажиллагааны стандарт, арга зүйн удирдлагаар хангах эрхийн хүрээнд Сангийн яамны Төсвийн хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газар нь Дэлхийн банкны Олон салбарыг хамарсан техник туслалцааны төслийн хүрээнд энэхүү “Улсын салбарын дотоод аудитын гарын авлага”-ыг боловсрууллаа. Энэхүү гарын авлагад дотоод аудитын албаны бүтэц зохион байгуулалт, аудиторын ажлын чиг үүрэг, эрсдэлд суурилсан дотоод аудитыг хэрхэн явуулах талаар түүнийг үе шат бүрээр нарийвчлан тусгаж өгснөөс гадна нийцлийн болон гүйцэтгэлийн дотоод аудитыг хэрхэн хийх талаар арга зүйн бүлгүүдийг тус тус багтаасан болно. Мөн аудитын явцад ашиглагдах дотоод аудитын ажлын баримтын загваруудыг хавсралтаар оруулж өгсөн болно. Иймд дотоод аудиторууд аудитыг явуулахдаа тухайн байгууллага, нэгж, үйл ажиллагааны онцлогт тохирох аудитын хөтөлбөрийг тус гарын авлагад тусгасан ерөнхий зарчим, арга зүйд суурилан боловсруулах нь зүйтэй юм. Аудитын төлөвлөлтийг хийх, хөтөлбөр боловсруулах болон горимуудыг хэрэгжүүлэхэд гарын авлагад дурдсан зарчим, нарийвчилсан горимууд нь
  • 4.
    дотоод аудиторуудад баримтлахаудитын арга зүйн суурь загвар гэж ойлгох хэрэгтэй. Энэхүү гарын авлагыг ашиглаж буй та бүхэн улсын салбарт хэрэгжүүлэх дотоод аудитын үйл ажиллагааг үр дүнтэй хэрэгжүүлэн хяналтын тогтолцоог шинэ арга барилаар нэвтрүүлэн бидэнтэй хамтарч ажиллана гэдэгт итгэлтэй байна. Цаашид дотоод аудитын хөгжлийн шинэ чиг хандлага, арга зүй, стандартын өөрчлөлтийг тухай бүрд тусган энэхүү гарын авлагад нэмэлт өөрчлөлт оруулах боломжтой. Тус гарын авлагын талаарх санал, хүсэлтээ Сангийн яамны Төсвийн хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газарт ирүүлэхийг хүсье. Сайн үйлс дэлгэрч, сайн засаглал бэхжих болтугай. ТӨСВИЙН ХЯНАЛТ, ЭРСДЭЛИЙН УДИРДЛАГЫН ГАЗРЫН ДАРГА Б.БАТЦЭЦЭГ
  • 5.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АГУУЛГА ХУРААНГУЙЛСАН ҮГИЙН ТАЙЛБАР........................................................................................ 6 БҮЛЭГ 1. ДОТООД АУДИТЫН ТÓÕÀÉ ÎÉËÃÎËÒ.................................................................... 7 1.1 Дотоод аудит гэж юу вэ?....................................................................................................... 7 1.2 Дотоод аудитын үүрэг ба хамрах хүрээ................................................................................ 8 1.3 Дотоод аудит бусад хяналт шалгалт, үнэлгээний ажлаас ялгагдах нь.............................. 9 БҮЛЭГ 2. ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙГ УДИРДАХ ........................................................... 11 2.1 Дотоод аудитын нэгж, түүний үйл ажиллагаа .......................................................................... 11 2.2 Дотоод аудитын нэгж..............................................................................................................................12 2.3 Дотоод аудитад баримтлах үндсэн зарчимууд.................................................................. 14 2.4 Дотоод аудиторын хараат бус байдал ба бодитой хандлага......................................................15 2.5 Сургалт ба хөгжүүлэлт.............................................................................................................. 16 БҮЛЭГ 3. ЭРСДЭЛД СУУРИЛСАН ДОТООД АУДИТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ ................................17 3.1 Аудитын төлөвлөлтийн зорилго............................................................................................... 17 3.2 Аудитын төлөвлөгөөний төрөл ............................................................................................ 18 3.3 Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө................................................................................. 19 3.4 Аудитын жилийн төлөвлөгөө............................................................................................... 31 БҮЛЭГ 4. ДОТООД АУДИТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕ ШАТ ........................................... 33 4.1 Дотоод аудитын ажлын зорилго ба үе шатууд................................................................... 33 4.2 Аудитын ажлын төлөвлөлт...................................................................................................... 33 4.3 Аудитын ажлын гүйцэтгэл.................................................................................................... 45 4.4 Аудитын ажлын тайлагнал....................................................................................................... 52 БҮЛЭГ 5. АУДИТЫН ЗӨВЛӨМЖИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙН МӨРӨӨРХ ҮЙЛ ЯВЦ ................. 57 5.1 Аудитыг зөвлөмжийн хэрэгжилтийг эргэн хянах ......................................................... 57 БҮЛЭГ 6. АУДИТЫН АЖЛЫН БАРИМТЖУУЛАЛТ ................................................................ 59 6.1 Аудитын ажлыг баримтжуулах ............................................................................................59 6.2 Аудитын ажлын баримтын төрөл............................................................................................ 59 6.3 Аудитын ажлын баримтыг бэлтгэх.......................................................................................... 61 БҮЛЭГ 7. АУДИТЫН АЖЛЫГ ХЯНАХ.......................................................................................63 БҮЛЭГ 8. НИЙЦЛИЙН АУДИТ....................................................................................................65 БҮЛЭГ 9. ГҮЙЦЭТГЭЛИЙН АУДИТ.......................................................................................... 77 ХАВСРАЛТУУД ......................................................................................................................... 89 5
  • 6.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ХУРААНГУЙЛСАН ҮГИЙН ТАЙЛБАР БАБ Байнгын Àжлын Áаримт ТХЭУГ Төсвийн Хяналт, Эрсдýлийн Удирдлагын Газар ДАОУИ Дотоод Аудиторуудын Олон Улсын Институт ДАМПОУС Дотоод Аудитын Мэргэжлийн Практикийн Олон Улсын Стандарт ЗГ Засгийн Газар INTOSAI Аудитын Дээд Áайгууллагуудын Олон Улсын Байгууллага COSO Ивээн Тэтгэгч Áайгууллагуудын Хороо СЯ Сангийн Яам ТЕЗ Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч ТААБ Тухайн Àудитын Àжлын Áаримт ТНБД Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга 6
  • 7.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 1. ДОТООД АУДИТЫН ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ 1.1 Дотоод аудит гэж юу вэ? Дотоод Аудиторуудын Олон Улсын Институт (ДАОУИ)-ээс гаргасан Дотоод Аудитын Мэргэжлийн Практикийн Олон Улсын Стандарт (ДАМПОУС)-д “Дотоод аудит”-ыг дараах байдлаар тодорхойлсон. “Дотоод аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулах, түүний үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн хараат бус, бодитой баталгаа өгөх ба зөвлөх үйл ажиллагаа юм. Энэ нь системтэй, оновчтой арга хандлагаар байгууллагын эрсдэлийн удирдлага, засаглал ба дотоод хяналтын үйл явцыг үнэлэх ба сайжруулахад тусàëдаг. Мөн стандартаар “баталгаа өгөх гэдэг нь байгууллагын эрсдэлийн удирдлага, засаглал ба дотоод хяналтын үйл явцад хараат бус үнэлгээ өгөх зорилгоор зохих нотолгоонд үндэслэн хийгдэж байгаа бодитой шалгалт бөгөөд санхүүгийн, нийцлийн, системийн аюулгүй байдлын шалгалт зэрэг багтана” гэж заасан. Засаглал, эрсдэлийн удирдлага ба дотоод хяналтын системийн талаар дотоод аудитын нэгж хэрхэн авч үзэхийг стандартад дараах байдлаар заасан байдаг. 2110 - Çàñàãëàë - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ áàéãóóëëàãûí çàñàãëàëûí ¿éë ÿâöûã ¿íýëýí, ñàéæðóóëàõ çºâëºìæèéã ºãºõ ¸ñòîé. 2120 - Ýðñäýëèéí óäèðäëàãà - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ áàéãóóëëàãûí ýðñäýëèéí óäèðäëàãûí ¿éë ÿâöûí ¿ð íºëººòýé áàéäëûã ¿íýëýí, ñàéæðóóëàõàä õóâü íýìýð îðóóëàõ ¸ñòîé. 2130 - Äîòîîä õÿíàëò - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ äîòîîä õÿíàëòûí ¿ð íºëººòýé áà ¿ð àøèãò áàéäàëä ¿íýëãýý õèéõ, òýäãýýðèéí áàéíãûí ñàéæðóóëàëòàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð ¿ð íºëººòýé äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåìèéã áèé áîëãîõîä áàéãóóëëàãàä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé. 7
  • 8.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 1.2 Дотоод аудитын үүрэг ба хамрах хүрээ Дотоод аудит нь оршин байгаа алдаа зөрчлүүдийг тайлагнахаас илүүтэй байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх, гарч болох алдаанаас урьдчилан сэргийлэх, дотоод хяналтын сул талыг сайжруулахад чиглэдэг. Дотоод аудитыг улсын салбарт хэрэгжүүлснээр дараах давуу талтай. • Холбогдох хууль тогтоомжийг мөрдөх, үйл ажиллагааны үр дүнтэй, хэмнэлттэй, үр ашигтай байдлыг хангах, дотоод хяналтыг зохистой байдлаар хэрэгжүүлэх талаар хүлээх байгууллагын удирдлагын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх; • Удирдлагын бэлтгэсэн санхүүгийн болон гүйцэтгэлийн тайлангуудын үнэн зөв ба найдвартай байдлын талаар эрх бүхий талуудûã бодитой баталгаагаар хангах; • Байгууллагын явуулж байгаа үйл ажиллагаа болон ашиглаж байгаа системийг сайжруулахад туслах; • Залилан, зүй бус ашиглалт, шамшигдал зэргээс урьдчилан сэргийлэх замаар төрийн өмч, хөрөнгийг хамгаалах; • Ажилтнуудын ажил үүргийн биелэлтийг сайжруулах, удирдлагаас тавьсан хяналтуудыг дагаж мөрдөхөд нөлөөлөх. Дотоод аудитын ажил нь дараах үндсэн үйл ажиллагаануудаас бүрддэг. • Эрсдэлүүдийг тодорхойлж үнэлэх, эрсдэлийн удирдлага ба хяналтын системийг сайжруулахад туслах; • Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнд суурилан байгууллагын засаглал, үйл ажиллагаа, мэдээллийн системд ашиглагддаг дотоод хяналтын зохистой ба үр дүнтэй байдлыг үнэлэх; • Санхүү ба бүхий л үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийн итгэлтэй, шударга байдал, үйл ажиллагааны үр дүнтэй, үр ашигтай байдал, хөрөнгийн хадгалалт хамгаалалт, хууль тогтоомж, гэрээний хэрэгжилтийг хангах байдал зэргийг үнэлэх; • Байгууллагын доторх соёл, тэдгээрийн ёс зүй, үнэ цэнийг дээдлэх, үр дүнтэй гүйцэтгэлийн удирдлага ба хариуцлагатай байдлыг хангах, бүх түвшинд эрсдэл ба хяналтын талаар мэдээлэх зэргийг багтаасан засаглалын үйл явцыг үнэлж, сайжруулах талаар зөвлөмж өгөх. Дотоод аудитаар удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа дотоод хяналтын системийн үр нөлөөтэй байдлыг шалгаж үнэлэн, байгууллагын үйл ажиллагаа нь холбогдох бодлого, горим, төлөвлөгөөний дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхийг авч үздэг. Мөн дотоод аудитаар эрсдэлийн удирдлага ба засаглалын бусад асуудлуудаар зөвлөмж өгдөг. Дотоод аудитын нэгж нь байгууллагын бүх үйл ажиллагаа, мэдээлэл, бүртгэл, өмч хөрөнгө зэрэгтэй танилцах эрхтэй байдаг. Мөн дотоод 8
  • 9.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА аудитын үйл ажиллагаанд хэрэгцээтэй бүх төрлийн мэдээллийг холбогдох эх сурвалжаас иж бүрэн байдлаар олж авахыг зөвшөөрсөн байдаг. Иймд аудит хийгдэж байгаа байгууллагын бүх ажилтнууд дотоод аудитын нэгжийг шаардлагатай бүх мэдээллээр бүрэн хангах үүрэгтэй. 1.3 Дотоод аудит бусад хяналт шалгалт, үнэлгээний ажлаас ялгагдах нь Улсын салбарын төдийгүй хувийн хэвшлийн байгууллагад дотоод аудит болон дотоод хяналт, хяналт шалгалт гэх мэт ижил төстэй нэр томüёог удирдлагын түвшинд ойлгож хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байдаг. Иймээс эдгээрийн хоорондын ялгаа, уялдаа холбоог сайтар ойлгон зөв хэрэгжүүлэх нь чухал юм. Тухайлбал: Дотоод аудит ба Дотоод хяналт Засгийн газрын хариуцлагатай, ил тод, үр дүнтэй удирдлага нь байгууллагын бүхий л үйл ажиллагааг хамарсан дотоод хяналтын системийг хэрхэн бүрдүүлж байгаагаас шууд хамаардаг. Дотоод хяналтын систем нь “хяналт” ба “дотоод аудит” гэсэн үндсэн ойлголтуудыг агуулдаг. Хэдий тийм боловч зарим орнуудад энэхүү ойлголтуудыг ижил мэтээр ойлгож, хэрэглэж ирсэн байна. Учир нь хэл зүйн хувьд энэхүү ойлголтууд нь нэг нэр томüёогоор ашигладаг, харин энэ нь англи хэлний хувьд хоёр өөр ялгаатай тусдаа үйл ажиллагааг тодорхойлдог. Ихэнх улсуудад энэхүү хоёр ялгаатай ойлголтыг зардлын хяналт гэдэг утгаар илүү ойлгож ирсэн байна. Гэтэл хяналт ба дотоод аудитын хооронд нилээд чухал ялгаанууд бий. Хяналт нь дотоод аудитыг гүйцэтгэх үүргийг хүлээхгүй, мөн дотоод аудит нь хяналтын гүйцэтгэх үүргийг õ¿ëýýäýãã¿é болно. Хяналт гэдэг нь хууль, тогтоомж, тэдгээртэй нийцүүлэн гаргасан дүрэм, журмын äàãàí ìºðäºëò, òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàõàä ÷èãëýñýí íÿãòëàí øàëãàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Хяналт нь байнгын шинж чанартай, тасралтгүй үргэлжлэх үйл явц юм. Хяналтыг мэргэшсэн ажилтан эсвэл мэргэжилтэн ч хийж болно, технологи ашиглан гүйцэтгэж болно. Харин дотоод аудитыг зөвхөн технологиор орлуулан гүйцэтгэж болохгүй. Дотоод хяналт нь хууль тогтоомж, дүрэм журмын хэрэгжилтийг хангахын тулд хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагаа бол дотоод аудит нь энэхүү дотоод хяналтын систем нь зөв, найдвартай ажиллаж байгаа эсэхэд дүгнэлт өгч, баталгаа гаргах үйл ажиллагаа юм. Дотоод аудит нь тухайн байгууллага дахь хяналтын үйл ажиллагааг үнэлэх, байгууллагын удирдлагад хяналтын систем, байгууллагын зохион байгуулалтын болон захиргааны тогтолцоог оролцуулан, эрсдэлийн удирдлагыг хангах зорилгоор мэргэжлийн түвшинд хийгдэж буй бие даасан хараат бус баталгаажуулах, зөвлөх үйлчилгээ юм. Ихэвчлэн эдийн засгийн 9
  • 10.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА хэмнэлт, үр дүн, үр ашигт түлхүү анхаарч, тухайн байгууллагын тавьсан зорилгодоо хамгийн үр дүнтэйгээр хүрэх арга замыг тодорхойлоход тус дөхөм болдог байна. Энэ нь байгууллагын өдөр тутмын үйл ажиллагаанд оролцдоггүй бие даасан хараат бусаар тайлагнадгаараа хяналтын үйл ажиллагаанаас ялгаатай. Мөн стандартын хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж, аудитын горимыг хэрэгжүүлэн тайлагнадаг. Дотоод аудит ба Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ Хяналт-шинжилгээ нь шалгуур үзүүлэлтийн талаарх мэдээллийг системтэйгээр цуглуулах замаар хуваарилагдсан төсвийн хүрээнд хэрэгжүүлж буй хөгжлийн арга хэмжээний дүнд гарах ахиц өөрчлөлт, зорилтын хэрэгжилтийн талаар удирдлага болон оролцогч талуудад мэдээлж байх тасралтгүй үйл ажиллагаа юм. Үнэлгээ нь хэрэгжиж буй болон хэрэгжсэн төсөл, хөтөлбөр эсвэл бодлого, түүний загвар, хэрэгжилт, үр дүнг системтэй, бодитой үнэлж дүгнэн төсөл, хөтөлбөрийн зорилгын уялдаа холбоо, хэрэгжилт, үр ашиг, үр дүнтэй байдал, үр нөлөө болон цаашид тогтвортой байх эсэхийг тодорхойлох үйл ажиллагаа юм. Дотоод аудитыг хийж гүйцэтгэх эхний шатанд хяналт-шинжилгээтэй адил системтэй мэдээллийг цуглуулж дүн шинжилгээ хийж цаашид ямар горим, арга зүйг хэрэгжүүлэхийг шийдэх алхмын нэг болдог. Харин үнэлгээ нь дотоод аудитын сүүлийн шатанд буюу өгсөн зөвлөмжийн мөрөөр мөшгºх зөвлөмжийн хэрэгжилтийн үнэлж, дүгнэхэд ашигладаг үйл ажиллагаа юм. Иймд эдгээр үйл ажиллагааны нэгдэл нь үр дүнтэй хяналтын системийг бүрдүүлэх нарийн уялдаа холбоо бүхий үйл ажиллагаанууд юм. Дотоод аудит ба Төрийн õяналт шалгалт Төрийн хяналт шалгалт гэж төрийн болон төрийн өмчийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа хууль тогтоомжид заасан шаардлагыг хангаж байгаа эсэхийг дүгнэхэд чиглэсэн хянан шалгах арга хэмжээний цогц ажиллагаа юм. Дотоод аудитын үйл ажиллагааны нэг хэсэг нь энэхүү хууль тогтоомжийн нийцэлд дүгнэлт гаргаж, тухайн удирдлагыг баталгаагаар хангахад чиглэдэг. Харин төрийн хяналт шалгалт нь тухай байгууллагын үйл ажиллагаа хууль тогтоомжийн хүрээнд байгаа эсэхэд чиглэсэн хянан шалгах үйл ажиллагааг явуулж, хууль тогтоомж зөрчсөн этгээдэд хуульд заасны дагуу захиргааны шийтгэл ногдуулдаг. Дотоод аудит ба Санхүүгийн тайлангийн (Хөндлөнгийн) аудит Аудитыг тухайн байгууллагын хувьд хамаарал бүхий байгууллагын дотоод нэгжийн этгээд гүйцэтгэж байна уу ýñâýë хөндлөнгийн байгууллагаас гүйцэтгэж байíà óó ãýäãýýñ шалтгаалан дотоод ба хөндлөнгийн гэж ангилдаг. Ерөнхийдөө аудитыг хийж гүйцэтгэх үе шат, хэрэглэх горим, үйл ажиллагааны 10
  • 11.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА зорилго, хамрах хүрээний хувьд ижил төстэй. Санхүүгийн тайлангийн аудитаар байгууллагын санхүүгийн тайлан нь холбогдох стандарт, хууль тогтоомжийн дагуу үнэн зөв, шударгаар илэрхийлэгдсэн эсэхийг баталгаажуулах зорилготой байдаг. Харин дотоод аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулж, үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхийн тулд байгууллагын эрсдýлийн удирдлага, засаглал ба дотоод хяналтын үйл явцыг үнэлэхэд чиглэгддэг. БҮЛЭГ 2. ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙГ УДИРДАХ 2.1 Дотоод аудитын нэгж, түүний үйл ажиллагаа ДАМПОУС-д дотоод аудитын нэгжийг хэрхэн удирдах талаар дараах заалтууд байдаг. 2000 - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèéã óäèðäàõ - Áàéãóóëëàãûí ¿íý öýíèéã íýìýãä¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëàõ ¿¿äíýýñ äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí ãîë óäèðäëàãà òóñ íýãæèéã ¿ð ä¿íòýé óäèðäàõ ¸ñòîé. 2030 - ͺºöèéí óäèðäëàãà - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí ãîë óäèðäëàãà äîòîîä àóäèòûí íýãæ íü çîõèñòîé áà õàíãàëòòàé íººöòýé ýñýõ, íººöèéã áàòëàãäñàí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí ¿ð íºëººòýé áàéäëààð õóâààðèëñàí ýñýõ òàëààð áàòëàõ ¸ñòîé. Дотоод аудитын үйл ажиллагааг Äотоод аудитын нэгж хэрэгжүүлнэ. Дотоод аудитын нэгж нь “Äотоод аудитын дүрэм”-ийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулна. Дотоод аудитын дүрэм нь дотоод аудитын нэгжийн зорилго, эрх ба үүргийг тодорхойлсон байдаг. Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрийн 129 дүгээр тогтоолоор Äотоод аудитын дүрмèéã баталсан ба энэ дүрэм нь ТЕЗ-ийн дотоод аудитын үйл ажиллагааны зорилго, хамрах хүрээ, зарчим, зохион байгуулалт болон дотоод аудиторын эрх, үүргийг тодорхойлж, дотоод аудитын үйл ажиллагааг явуулах, хөндлөнгийн аудитын байгууллагатай хамтран ажиллах харилцааг зохицуулñàí юм. Дотоод аудитын дүрэмд зааснаар ТЕЗ-ийн дотоод аудитын үйл ажиллагаа нь хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, төсвийн хөрөнгө, өр төлбөр, орлого, зарлага, хөтөлбөр, арга хэмжээ, хөрөнгө оруулалтад санхүүгийн хяналт шалгалт хийх, үнэлэлт, дүгнэлт, зөвлөмж гаргах, эрсдэлийн удирдлагаар хангах чиглэлээр тухайн байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэхэд чиглэгдэнэ. Мөн дүрэмд ТЕЗ нь өөрийн эрхлэх асуудлын хүрээнд хуульд заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлэх 11
  • 12.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дотоод аудитын нэгжтэй байх ба дотоод аудитын нэгж нь ТЕЗ-ийн харьяанд ажиллаж ТЕЗ-д ажлаа тайлагнахаар заасан. Дотоод аудитын нэгжгүй байгууллага дотоод аудитор ажиллуулж болно. Дотоод аудитор нь тухайн байгууллагын үйл ажиллагаанд аудит явуулж, үр дүнг байгууллагын удирдлагад шууд тайлагнана. 2.2 Дотоод аудитын нэгж Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааг Дотоод аудитын нэгжийн дарга удирдана. Дотоод аудитыг хараат бус хөндлөнгийн аудиттай адил багаар хэрэгжүүлж болох бөгөөд баг нь багийн ахлагч болон аудиторуудаас бүрдэнэ. Дотоод аудитын нэгжийн дарга болон дотоод аудитын багийн гишүүд нь дор дурдсан нийтлэг үүрэг хариуцлагатай байна. Дотоод аудитын нэгжийн дарга Дотоод аудитын нэгжийн дарга нь дотоод аудитын нэгжийн удирдлагын үүргийг хүлээхээс гадна дараах зорилгуудыг хангаж байхаар үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулна. • Дотоод аудитын ажил нь холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм, журмын дагуу хийгдсэн байх; • Дотоод аудитын нэгжийн нөөцийг үр дүнтэй ба үр ашигтайгаар бүрдүүлсэн байх; • Дотоод аудитын ажлыг ДАМПОУС-ын дагуу хийсэн байх. Дотоод аудитын нэгжийн дарга нь дараах үүргийг хэрэгжүүлнэ. • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагаа ба ажилтнуудыг удирдах, хянах, нөөцийг үр дүнтэй, үр ашигтай ба хэмнэлттэйгээр ашиглах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааг чиглүүлэх зохистой бодлого чиглэлээр хангах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааны нэн тэргүүнд хандах асуудлуудыг гаргаж ирэхийн тулд эрсдэлд суурилсан дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө бэлтгэх; • Дотоод аудитын үйл ажиллагааны төлөвлөгөө ба нөөцтэй холбоотой асуудлаар Дотоод аудитын хороотой харилцах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд хангалттай, зохистой нөөцтэй эсэхийг батлах, батлагдсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд нөөцийг үр дүнтэй байдлаар хуваарилах; • Дотоод аудитын ажлыг мэргэжлийн стандартын дагуу цаг хугацаанд нь дуусгаж, тайлагнах явцыг хянаж удирдах; • Дотоод аудитын хороо болон байгууллагын удирдлагын шийдвэрээр тодорхой үйл ажиллагаанд тусгайлсан аудит хийх; 12
  • 13.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Удирдлагад өгсөн зөвлөмж хэрэгжсэн эсэх, үр нөлөөтэй хариу арга хэмжээ авсан эсэх талаар Дотоод аудитын хороонд тогтмол тайлагнах; • Дотоод аудитын нэгжийн үйл ажиллагаанд чанарын хяналтын баталгаажуулалтыг бий болгох, байнгын сайжруулалт хийх; • Дотоод аудитын нэгж нь дотоод аудитын мэргэжлийн стандартын дагуу үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа талаар Дотоод аудитын хороонд жил бүр тайлагнадаг байх; • Байгууллагын засаглал, эрсдэлийн удирдлага ба хяналтын үйл явцын үр нөлөөтэй ба зохистой байдлын талаар нэгдсэн дүгнэлтийг жил тутам Дотоод аудитын хороонд гаргадаг байх; • Дотоод аудитын хороогоор дамжуулан аливаа чухал нөлөө бүхий эрсдэл, хяналтын үйл явцын талаар ТЕЗ-ийг мэдээллээр хангах; • Дотоод аудитын үйл ажиллагаанд чанарын баталгаажуулалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх Дотоод аудитын багийн ахлагч Дотоод аудитын багийн ахлагч нь аудитын ажлыг төлөвлөх, дотоод аудитыг хэрэгжүүлэх болон дотоод аудитын тайланг бэлтгэх гол үүргийг хүлээж, дараах ажлуудыг хийж гүйцэтгэнэ. • Аудит хийгдэх нэгжийн үйл ажиллагаанд эрсдэлийн удирдлага, дотоод хяналт ба засаглалын үйл явцыг үнэлэх; • Дотоод хяналтын үр нөлөөтэй ба үр ашигтай байдлыг үнэлэх; • Санхүүгийн болон үйл ажиллагааны мэдээллийн үнэн зөв байдлыг хянах; • Аудит хийгдэх нэгжийн нөөцийн хуваарилалт нь хэмнэлттэй ба үр ашигтай эсэхийг үнэлэх; • Хууль тогтоомж, дүрэм журмыг дагаж мөрдөж байгаа эсэхийг үнэлэх; • Дотоод аудитын хороонд дотоод аудитын үр дүнг тайлагнах; • Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан дотоод аудитын ажлыг хэрэгжүүлэх; • Аудитын ажил бүрийн хувьд төлөвлөлтийг хийж гүйцэтгэх, аудитын гүйцэтгэл ба тайлагналын үр нөлөөтэй ба үр дүнтэй эсэхийг батлах; • Аудитын ажлын төлөвлөлтийн баримт бичиг, аудитын хөтөлбөрийг бэлтгэх, аудит эдгээр баримт бичгийн дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхэд хяналт тавих; • Аудитын батлагдсан хөтөлбөрийн хүрээнд аудитын ажлын гүйцэтгэлд багийн гишүүдийг хянан удирдах; • Аудитын ажлын төлөвлөлтийн баримт бичиг, аудитын хөтөлбөрийг боловсруулахад оролцох; • Аудитын нотолгоо баримтууд нь аудитаар олж илэрсэн зүйлс ба дүгнэлтийг нотолж байгаа эсэхэд баталгаа өгөх; 13
  • 14.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Аудитын ажлын төгсгөлд аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагыг товч мэдээллээр хангах. Аудитор • Дотоод аудитын ажлыг мэргэжлийн стандартын дагуу хэрэгжүүлэх; • Багийн ахлагчаас өгөгдсөн зааварчилгааны дагуу аудитын хөтөлбөрийн холбогдох хэсгүүдийг хэрэгжүүлэх; • Аудитаар олж илрүүлсэн асуудлуудыг багийн ахлагчид цаг тухайд нь тайлагнах. 2.3 Дотоод аудитад баримтлах үндсэн зарчмууд ДАМПОУС-д зааснаар дотоод аудитын нэгж болон дотоод аудиторууд нь дараах зарчмуудыг баримталж ажилладаг. Үндсэн зарчмууд Шударга байх Бодитой байх Нууцыг хадгалах Дотоод аудиторын шударга байдал нь “итгэл”-ийг бий болгох ба тэдний гаргасан дүгнэлтэд тулгуурлах үндэслэл болно. Дотоод аудитор мэдээлэл цуглуулах, үнэлэх, таниëцуулахдаа бодитой байх хандлагыг баримтална. Шийдэл гаргахдаа гадны нөлөө болон өөрийн ашиг сонирхлын нөлөөг оруулахгүйгээр холбогдох нөхцөл байдлыг тэнцвэртэй үнэлнэ. Дотоод аудитор олж авсан мэдээллийн үнэ цэнэ, өмчлөлд хүндэтгэлтэй хандан, хуулиар хүлээсэн эсвэл мэргэжлийн хувьд хүлээсэн үүрэг хариуцлагаас бусад тохиолдолд зөвшөөрөлгүйгээр бусдад дэлгэхгүй. Ур Дотоод аудитор ажлаа гүйцэтгэхэд шаардлагатай мэдлэг, ур чадвар, чадвартай туршлагатай байна. байх Ø Дотоод аудитор шударга байх зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Ажлаа шударга, хичээнгүй, хариуцлагатайгаар хийж гүйцэтгэх 2. Хуулийг мөрдөж, хууль болон мэргэжлийн шаардлагын хүрээнд нийтэд мэдээллийг хүргэх 3. Аливаа хууль бус үйл ажиллагаанд болон дотоод аудитын мэргэжил, байгууллагын нэр хүндэд харшлах үйлдэлд оролцохгүй байх 4. Байгууллагын хууль ёсны болон ёс зүйн зарчмуудад хүндэтгэлтэй хандаж, зохих хувь нэмрээ оруулах Ø Дотоод аудитор бодитой байх зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Бодитой байх хандлагыг алдагдуулж болзошгүй буюу алдагдуулсан гэж ойлгогдох аливаа үйл ажиллагаа буюу харилцаанд оролцохгүй байх. Үүнд байгууллагын ашиг сонирхолтой зөрчилдөж болох үйл ажиллагаа ба харилцааг хамааруулж ойлгоно. 2. Мэргэжлийн дүгнэлтийг алдагдуулж болзошгүй буюу алдагдуулсан 14
  • 15.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА гэж ойлгогдох аливаа зүйлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх 3. Шалгаж байгаа үйл ажиллагааг тайлагнах байдлыг гажуудуулж болзошгүй бүх материаллаг зүйлсийг дэлгэх Ø Дотоод аудитор нууцыг хадгалах зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Ажлаа гүйцэтгэх явцад олж авсан мэдээллийг хамгаалах, ашиглахдаа хашир болгоомжтой байх 2. Мэдээллийг хувийн ашиг сонирхлын төлөө, эсвэл аль нэг хуульд харш буюу байгууллагын хууль ёсны ба ёс зүйн зорилгуудад хор учруулахуйц байдлаар ашиглахгүй байх Ø Дотоод аудитор ур чадвартай áàéõ зарчмыг хэрхэн хангах вэ? 1. Шаардлагатай мэдлэг, ур чадвар, туршлагыг нь эзэмшсэн үйлчилгээнд зөвхөн оролцох 2. Дотоод аудитын мэргэжлийн практикийн олон улсын стандартуудын дагуу дотоод аудитын үйлчилгээг үзүүлэх 3. Өөрсдийн мэдлэг чадвар, үйлчилгээний үр нөлөө, чанарыг тасралтгүй сайжруулах 2.4 Дотоод аудиторын хараат бус байдал ба бодитой хандлага ДАМПОУС-д дотоод аудитын нэгж ба аудиторын хараат бус байдал ба бодитой хандлагын талаар дараах заалтууд байдаг. 1100 - Хараат бус байдал ба бодитой хандлага - Äîòîîä àóäèòûí íýãæ хараат бус байх, äîòîîä àóäèòîðóóä àæëàà ã¿éöýòãýõäýý áîäèòîé õàíäàõ ¸ñòîé. 1110 - Áàéãóóëëàãûí äîòîîä äàõü õàðààò áóñ áàéäàë - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèä ¿éë àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã òóõàéí áàéãóóëëàãûí äýýä óäèðäëàãàä äîòîîä àóäèòûí óäèðäëàãà íü àæëàà òàéëàãíàäàã áàéõ ¸ñòîé. 1120 - Õóâü õ¿íèé áîäèòîé áàéõ õàíäëàãà - Äîòîîä àóäèòîðóóä òºâ ãîë÷, ¿íýí÷ øóäàðãà õàíäëàãàòàé áàéæ, àëèâàà ñîíèðõëûí çºð÷뺺ñ àíãèä áàéõ ¸ñòîé. Õýðýâ õàðààò áóñ áàéäàë ýñâýë áîäèòîé õàíäëàãà àëäàãäñàí ýñâýë àëäàãäñàí ãýæ ¿çýõýýð áîë ¿¿íèéã õîëáîãäîõ òàëóóäàä ìýäýýëýõ ¸ñòîé. 15
  • 16.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод аудитын нэгжийн ажилтан бүр аудитын ажлыг гүйцэтгэхдээ өөрийн хараат бус байдал ба бодитой хандлагын талаарх мэдэгдлийг албан ёсоор гаргахдаа ажлын баримт 1018-д гарын үзэг зурж баталгаажуулна. Хавсралт 21. Ажлын баримт 1018 – Аудиторын Мэдэгдэл 2.5 Сургалт ба хөгжүүлэлт Дотоод аудитын олон улсын стандартад дотоод аудитын ажлын ур чадвартай байх, мэргэжлээ тасралтгүйгээр хөгжүүлэх талаар дараах заалтууд тусгагдсан байдаг. Энэ хүрээнд дотоод аудитор нь бэлтгэгдсэн байвал зохино. 1210 - Óð ÷àäâàð - Äîòîîä àóäèòî𠺺ðèéí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ìýäëýã, óð ÷àäâàð, áóñàä ÷àäâàðûã ýçýìøñýí áàéõ ¸ñòîé. 1220 - Ìýðãýæëèéí óð ä¿é - Õàøèð, ÷àäâàðëàã äîòîîä àóäèòîðò áàéâàë çîõèõ àíõààðàë, áîëãîîìæ áà óð ÷àäâàðûã äîòîîä àóäèòîð ãàðãàõ ¸ñòîé. 1230 - Ìýðãýæëèéí òàñðàëòã¿é õºãæèë - Äîòîîä àóäèòîð ìýðãýæëýý òàñðàëòã¿éãýýð õºãæ¿¿ëýõ çàìààð ìýäëýã, óð ÷àäâàð, áóñàä ÷àäâàðàà ñàéæðóóëàõ ¸ñòîé. Дотоод аудитор нь өөрт шаардлагатай мэдлэг, ур чадвар, туршлагаас гадна дотоод аудитын мэргэжлийн хүрээний хамгийн сүүлийн үеийн хөгжил дэвшлийг даган хөгжиж байх үүрэгтэй. Дотоод аудитын нэгжийн нийт ажилтнуудын мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлэхийн тулд нэгжийн удирдлага жил бүр сургалт ба хөгжүүлэлтийн төлөвлөгөө боловсруулан хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Уг төлөвлөгөөнд дотоод аудитын ажилтнуудыг ажилд авах, сургах, хөгжүүлэх талаар бодлогуудыг тусгана. Ажилтнуудыг сургах, хөгжүүлэхдээ албан ёсны эсвэл ажил дээрх сургалтын хэлбэрийг ашиглаж болох ба дотоод аудитын ажлыг гүйцэтгэх, эрсдэлийн удирдлага, аудитын төлөвлөлт гэх мэт чиглэлээр шаардлагатай үед нь нэмэлт мэдлэг ба чадвар эзэмшүүлэх зорилгоор хийгдэхээр төлөвлөх нь зүйтэй. Америкийн Íýãäñýí Óëñûí Флорида мужид байрладаг Дотоод Аудиторуудын Институт нь олон улсын түвшинд дотоод аудитын мэргэжлийн 16
  • 17.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА гол байгууллага юм. Энэ байгууллагаас Дотоод Аудитын Мэргэжлийн Практикийн Олон Улсын Стандартыг боловсруулан ãаргасан ба жил тутам эдгээр стандартуудад шаардлагатай өөрчлөлтүүдийг хийж албан ёсоор дэлхий нийтэд зарладаг. Тус институтээс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн Мэргэшсэн Дотоод Аудитор ( “Certified Internal Auditor (CIA)”), Мэргэшсэн Засгийн Газрын Аудитор (“Certified Government Auditing Professional (CGAP)”), Мэргэшсэн Санхүүгийн Үйлчилгээний Аудитор (“Certified Financial Services Auditor (CFSA)”) зэрэг олон төрлийн мэргэшлийн сертификатуудыг олгодог. Энэ мэргэшлийн сертификатыг авахын тулд зарим улс орнуудад байрладаг Дотоод Аудиторуудын Институтээс эрх авсан шалгалтын төвүүд дээр очиж, олон улсын зэрэг олгох мэргэшлийн шалгалтуудыг өгдөг байна. БҮЛЭГ 3. ЭРСДЭЛД СУУРИЛСАН ДОТООД АУДИТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ 3.1 Аудитын төлөвлөлтийн зорилго Улсын болон хувийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аль ч байгууллага нь тавьсан зорилгоо биелүүлэхийн төлөө оршин байдаг. Байгууллага нь газар, хэлтсийн зохион байгуулалтаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг бол эдгээр газар, хэлтэс тус бүрийн стратегийн зорилго, зорилт, төлөвлөгөө нь байгууллагын үндсэн зорилгыг биелүүлэхэд чиглэдэг. Дотоод аудитыг төлөвлөж гүйцэтгэх талаар ДАМПОУС-д дараах байдлаар заасан. 2010 - Òºëºâëºëò - Äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí íýí òýðã¿¿íä õàíäàõ ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä äîòîîä àóäèòûí óäèðäëàãà áàéãóóëëàãûí çîðèëãî, çîðèëòòîé óÿëäóóëàí ýðñäýëä ñóóðèëñàí òºëºâëºãººã áýëòãýõ ¸ñòîé. 2020 - Ìýäýýëýõ áà áàòëàõ - Àóäèòûí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà äîòîîä àóäèòûí íýãæèéí òºëºâëºãºº áîëîí íººöèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, õîëáîãäîõ ººð÷ëºëò¿¿äèéã õÿíóóëæ, áàòëóóëàõààð àõëàõ óäèðäëàãà áà çºâëºëä òàíèëöóóëàõ ¸ñòîé. 2030 - ͺºöèéí óäèðäëàãà - Àóäèòûí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà áàòëàãäñàí òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõýä äîòîîä àóäèòûí íººöèéã çîõèñòîé, õàíãàëòòàé áºãººä ¿ð íºëººòýé õóâààðèëàõ ¸ñòîé. 17
  • 18.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дээрх стандартын дагуу дотоод аудитын ажлыг төлөвлөж гүйцэтгэхийн ач холбогдол нь: • Дотоод аудитын нэгж үйл ажиллагааны зорилго ба нэн тэргүүнд хандах чиглэлүүдийг тодорхойлох; • Дотоод аудитын нэгж зорилгоо биелүүлэхийн тулд нөөцөө хэмнэлттэй ба үр нөлөөтэй ашиглах; • Дотоод аудитад ашиглах нөөцийг тодорхойлох; • Аудиторуудын ажлыг чиглүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөө гаргах; • Дотоод аудитын ажил үүргийг удирдах арга замыг тодорхойлох; • Байгууллагын хамгийн èõ эрсдэлтэй нэгж ба үйл ажиллагаанд аудитын ажлыг чиглүүлэх Анхаарах: Төлөвлөлт нь дотоод аудитын хамгийн чухал хэсэг юм. Учир нь төлөвлөлтөд суурилан аудитын үйл ажиллагааг явуулдаг. Муу төлөвлөлт нь үр дүнгүй, үрэлгэн, чанар муутай аудит хийгдэхэд хүргэдэг. 3.2 Аудитын төлөвлөгөөний төрөл Дотоод аудитын үйл ажиллагааны төлөвлөлтийн үе шатанд дараах 3 төрлийн хоорондоо ялгаатай зорилго бүхий төлөвлөгөөг нийтлэг ашигладаг. 1. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө Энэ төлөвлөгөөг эхлээд бэлтгэх ба дотоод аудитын зорилго ба цар хүрээг дараагийн гурваас таван жилийн хугацаанд урьдчилан төлөвлөдөг. Энэ төлөвлөгөөнд байгууллагын стратегийн зорилго, ирээдүйн чиг хандлагыг тусгахаас гадна учирч болох эрсдэлд дүн шинжилгээ хийснээр нэн тэргүүнд хандах чиглэлийг тодорхойлдог. 2. Аудитын жилийн төлөвлөгөө Аудитын жилийн төлөвлөгөө нь дараагийн 12 сард хийгдэх аудитын ажлуудыг тодорхойлдог. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд суурилан аудитын жилийн төлөвлөгөөг бэлтгэнэ. 3. Аудитын ажлын төлөвлөгөө Аудитын ажлыг эхлэхийн өмнө аудитын ажлын зорилго, хамрах хэмжээ, зарцуулах хугацаа, ашиглах нөөц зэргийг харуулсан ажлын төлөвлөгөө буюу удирдамжийг бэлтгэнэ. Дотоод аудитад ашиглах эдгээр төлөвлөгөөнүүдийг бэлтгэхдээ дараах шаардлагуудыг хангасан байвал зохино. 18
  • 19.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө, аудитын жилийн төлөвлөгөөг бэлтгэхдээ эрсдэлийн үнэлгээг хамгийн багадаа жилдээ нэг удаа хийнэ. Уг эрсдэлийн үнэлгээ нь Эрсдэлийн байгууллагын стратегийн зорилго, зорилтод хүрэхэд учирч үнэлгээнд болох эрсдýлүүдийг голчлон авч үздэг. Аудитын ажлын суурилсан байх төлөвлөгөөг бэлтгэхэд тухайн аудит хийгдэх газар, нэгж хэлтэс, үйл ажиллагаа, үйл явцын зорилгыг хангахад учирч болох эрсдýлүүдийг авч үзнэ. Аудитын төлөвлөсөн үйл ажиллагаа нь байгууллагын зорилго, зорилттой нийцэж байх ёстой. Байгууллагын зорилго нь урт хугацааны стратегийн зорилго, дунд ба богино хугацааны үйл ажиллагааны зорилгоос бүрдэх ба Байгууллагын аудитыг эдгээр зорилгуудтай уялдаатай байдлаар бэлтгэнэ. стратеги зорилготой Дотоод аудитаар байгууллагын зорилгыг хангахын төлөө уялдсан байх хэрэгжүүлж байгаа үйл ажиллагаа ба үйл явц, эрсдэлийн удирдлага ба дотоод хяналт зэрэг нь үр дүнтэй байгаа эсэхийг үнэлэхээс гадна тэдгээрийг сайжруулахтай холбоотой зөвлөмжийг өгдөг. Төлөвлөгөөг дэмжиж байгаа төлөвлөлтийн үйл явц ба холбогдох мэдээллийг зохистойгоор баримтжуулсан Баримтжуулагдсан байна. Учир нь дотоод аудитаас гарч байгаа асуудлууд нь байх байгууллагын удирдлагын шийдвэр гаргалтад чухал байр суурийг эзэлдэг. Хангалттай, үнэн Төлөвлөгөөг хийхдээ ¿íýí çºâ, хамааралтай, хэрэгцээтэй зөв мэдээлэлд мэдээллийг ашигласан байна. Эдгээр мэдээллийг шийдвэр үндэслэгдсэн байх гаргаõàä ашиглахын тулд дүгнэн шинжилж үнэлсэн байна. Шинэ систем нэвтрүүлсэн, удирдах ажилтны нэр хүндэд Мэдээллийг байнга нөлөөлөх мэдээлэл нийтэд түгээгдсэн гэх мэт тухайн жилийн цуглуулах туршид эрсдэл үүсгэх асуудлуудыг цуглуулж шинжилнэ. 3.3 Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө Эрсдэлд суурилсан аудит нь орчин үеийн аудитын арга хандлага бөгөөд өмнөх үеийн уламжлалт аргаар аудитын тогтсон үе шатуудыг дагадаг байсан бол орчин үеийн шинэ арга хандлагаар эрсдэлийг авч үзсэнээр их эрсдэлтэй хэсгүүдэд аудитыг чиглүүлдэг болсон. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө нь дараагийн гурваас таван жилийн хугацааг хамарсан байдлаар бэлтгэгддэг гэж өмнө дурдсан. Уг төлөвлөгөөг бэлтгэхийн тулд нэлээд хэмжээний цаг хугацаа шаардах боловч дараах ач холбогдол бүхий давуу талуудтай байдаг. ü Аудитын баг байгууллагын зорилго, үйл ажиллагаа, эрсдэл ба хяналтын талаар цогц ойлголттой болдог. ü Байгууллагын зорилгыг хангахад учирч байгаа болон учирч болох эрсдэлүүдийг тодорхойлдог. 19
  • 20.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ü Аудитад ашиглах шаардлагатай нөөцүүдийг тодорхойлдог. ü Төлөвлөсөн аудит нь байгууллагын хувьд өндөр эрсдэлтэй, хамгийн чухал хэсгүүдэд чиглэдэг. ü Байгууллагын талаар үнэ цэнэтэй мэдээллүүдийг олж цуглуулдаг ба ирээдүйн төлөвлөлтөнд тэдгээрийн зөвхөн өөрчлөлтүүдийг авч үздэг. ü Аудитын нөөцийг илүү хэмнэлттэй ашиглахын тулд аудитад зарцуулах цаг хугацааг багасгах боломжтой. ü Дотоод аудитын үүргийг удирдах боломжтой. ü Аудитын чанарыг хангах боломжтой. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө нь байгууллагын зорилго, зорилт, нэн тэргүүнд хандах чиглэл, эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн зэргийг харуулдаг. Уг төлөвлөгөөг эрсдэлийн үнэлгээнд суурилан дотоод аудитын нэгжийн дарга бэлтгэх ба ихэнхдээ гурван жилийн хугацааг хамарсан байдаг. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгасан нэн тэргүүнд хандах чиглэлүүд нь байгууллагын зорилго, зорилттой уялдсан байх ёстой. Энэ төлөвлөгөөг байгууллагын удирдлагатай хэлэлцсэний үндсэн дээр эцэслэн бэлтгэх ба Дотоод аудитын хороогоор заавал батлуулсан байна. Мөн жил тутам хийгдэх эрсдэлийн үнэлгээ ба томоохон өөрчлөлтүүдийн үр дүнд аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг байнга шинэчилнэ. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө бэлтгэх үе шат Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө 5. Àóäèòûí íººöèéã òîäîðõîéëîõ 4. Àóäèòûí äàâòàìæ áà õóãàöààã òîäîðõîéëîõ 3. Ýðñäýëèéã òîäîðõîéëæ ¿íýëãýý õèéõ 2. Àóäèòûí õàìðàõ õ¿ðýýã òîäîðõîéëîõ 1. Áàéãóóëëàãûí òàëààð îéëãîëò îëæ àâàõ Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг бэлтгэх үе шатыг дэлгэрүүлэн авч үзье. 20
  • 21.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 1. Байгууллагын талаар ойлголт олж авах Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө бэлтгэх үйл явц нь байгууллагын зорилго, явуулж байгаа үйл ажиллагааны талаар ойлголт олж авахаас эхэлнэ. Энэ үе шатанд дараах ойлголтуудыг олж авсан байх шаардлагатай. • Байгууллагын гол стратегийн зорилго ба үйл ажиллагааны талаарх мэдээлэл; • Байгууллагын үйл ажиллагаанд гол мөрдлөг болгодог хууль тогтоомж, тушаал шийдвэр, дүрэм журмууд; • Байгууллагын бүтэц, дотоод газар, нэгж хэлтсүүд, тэдгээрийн үүрэг, үйл ажиллагаа, хоорондын хамтын ажиллагаа; • Удирдлагын шийдвэр гаргалтын үйл явц; • Өмнөх аудитын ажлын баримт ба үр дүн. Байгууллагын зорилго ба үйл ажиллагааны талаар мэдээллийг олж авахын тулд дотоод аудитын нэгжийн дарга ба аудиторууд тухайн байгууллагаас гаргасан стратегийн баримт бичиг, удирдлагын бодлого, стратегийн ба жилийн төлөвлөгөө зэрэг баримт бичгүүдийг олж авч танилцан дээд түвшний удирдлагатай уулзалт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг хийнэ. Уулзалт, ярилцлага, хэлэлцүүлэгт авч үзэх асуудлуудыг аудиторууд урьдчилан тодорхойлж, дотоод аудитын нэгжийн удирдлагатай заавал хэлэлцэж тохирсон байна. Уулзалт, хэлэлцүүлэг, ярилцлагыг заавал тэмдэглэл хөтлөн баримтжуулна. Гол хэлэлцэх шаардлагатай дараах асуудлууд байдаг. • Удирдлагын зүгээс дотоод хяналтыг авч үзэх байдал; • Байгууллагын түвшинд хэрэгждэг дотоод хяналтууд; • Байгууллагын удирдлагын эрсдэл хүлээн зөвшөөрөх түвшин; • Өөрчлөлт, шинэчлэлтийг удирдлагаас дэмжих байдал. Дотоод аудитын нэгж нь аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд дараагийн гурван жилд ямар зорилгод хүрэхийг зорьж байгаагаа тусгадаг. Жишээлбэл: дараах зорилгыг дэвшүүлж болно. - Бодит үнэлгээг хийж, сайжруулах зөвлөмж өгснөөр байгууллагын дотоод хяналтыг улам сайн болгох; - Дотоод хяналтын үүргийн талаар ойлголтыг нэмэгдүүлэх; - Байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын үйл явцыг улам боловсронгуй болгоход туслах; - Байгууллагын дотор эрсдэл ба хяналтын талаар мэдээлэл түгээлтийг нэмэгдүүлэх; - Байгууллагын мониторингийн үйл явцыг сайжруулахад туслах гэх мэт. Хавсралт 1: Дотоод Аудитын Дунд Хугацааны Төлөвлөгөөний загвар 21
  • 22.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2. Аудитын хамрах хүрээг тодорхойлох Аудитын хамрах хүрээ гэдэгт дотоод аудитад хамруулж болох бүх зүйлс (цаашид аудитын объект ãýõ)-ийг багтаадаг. Тухайлбал: газар, хэлтэс, үйл ажиллагаа, үйл явц, хөтөлбөр, систем, үүрэг даалгаврын биелэлт, хөрөнгө гэх мэт. Гэхдээ дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзсэнээр аудитын хамрах хүрээг хязгаарлаж болно. • Аудитын объект нь байгууллагын зорилго, зорилтыг хангахад чухлаар нөлөө үзүүлж байгаа бол аудитын хамрах хүрээнд заавал оруулна. • Аудитын объект нь байгууллагад чухлаар нөлөөлөх мөнгөн дүнг агуулж байгаа бол аудитын хамрах хүрээнд заавал оруулна. • Аудитын объект нь их эрсдэлтэй хүчин зүйлээс хамаарч байгаа гэж удирдлагаас үзсэн бол аудитын хамрах хүрээнд оруулна. Дотоод аудитын нэгжийн дарга аудитын хамрах хүрээнд оруулах аудитын объектуудын тодорхойлох ба эдгээрт өөрчлөлт гарах үед шинэчèëнэ. Аудитын хамрах хүрээнд оруулсан аудитын объектуудыг харьцуулах, удирдах боломжтой байхын тулд дараах аргуудын аль нэгийг ашиглан бүлэглэнэ. Дотоод хяналтын үүрэгтэй уялдуулах арга – Тухайлбал: мониторингийн систем, үйл ажиллагааны систем, удирдлагын систем гэх мэт. Байгууллагын бүтэцтэй уялдуулах арга – Тухайлбал: Стратеги төлөвлөлтийн газар, Хүний нөөцийн хэлтэс гэх мэт. Холимог арга – Байгууллагын бүтэц ба дотоод хяналтын үүрэг функцүүдийг уялдуулах 3. Эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлгээ хийх Энэ нь аудитын хамрах хүрээнд багтсан аудитын объектын хувьд учирч болох эрсдýлүүдийг тодорхойлж, үнэлэх үе шат юм. Эрсдýлийг тодорхойлж, үнэлэхэд түгээмэл ашиглагддаг COSO-ийн Байгууллагын эрсдýлийн удирдлагын загварыг энэхүү гарын авлагад тусган орууллаа. Энэ нь ашиглахад энгийн ойлгомжтой, улсын салбарт илүү тохиромжтой загвар юм. COSO-ийн Байгууллагын Эрсдэлийн Удирдлагын Çагвар Эрсдэлийг “ирээдүйд тохиолдох тодорхой бус байдал”, эсвэл “хүлээгдэж байгаагүй сөрөг үр дагавар”, “хүлээж байгаагүй гарз хохирол” гэх зэргээр тодорхойлсон байдаг. Байгууллагын хувьд эрсдэл гэдэг нь зорилго зорилтдоо хүрэхийн тулд зайлсхийх шаардлагатай тодорхой бус байдал, 22
  • 23.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА үр дагавар, гарз хохирол гэж ойлгож болно. Байгууллагыг удирдах явцад удирдлага олон төрлийн эрсдэлтэй тулгарч байдаг. Удирдлага тэдгээр эрсдэлийг (а) хүлээн зөвшөөрөх, (б) зайлсхийх, (в) бусдад шилжүүлэх эсвэл (г) хяналтыг хэрэгжүүлэх замаар эрсдэлийг бууруулах зэрэг нийтлэг арга замаар удирддаг. Дотоод хяналт сайн байснаар эрсдэл ба тодорхой бус зүйлсийн тохиолдох магадлал болон сөрөг нөлөөллийг бууруулах бүрэн боломжтой. COSO (Ивээн тэтгэгч байгууллагуудын хороо) нь байгууллагын эрсдэлийг удирдах, дотоод хяналтыг хэрэгжүүлэх, залилан илрүүлэх талаар дэлхий нийтэд ашиглаж болох хүрээ ба аргачлалыг гаргахад гол үйл ажиллагаагаа чиглүүлдэг олон улсын байгууллага юм. Дотоод Аудиторуудын Институт (Institute of Internal Auditors “IIA”), Америкийн Нягтлан бодогчдын Нийгэмлэг (American Accounting Association “AAA”), Америкийн Мэргэшсэн Нягтлан бодогчдын Институт (American Insitute of Certified Public Accountants “AICPA”) зэрэг байгууллагууд нь COSO-ийн ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷, дэмжигчýýð ажилладаг. COSO-оос гаргасан Бизнесийн Байгууллагын Эрсдэлийн Удирдлага (Enterprise Risk Management “ERM”) загварыг байгууллагууд нийтлэг ашигладаг. Энэ загвар нь байгууллагын зорилго, зорилтод нөлөөлөх эрсдýлүүдийг тодорхойлж, тэдгээрийн тохиолдох магадлал ба нөлөөллийг үнэлснээр эрсдэлд хариу өгөх арга хэмжээг тодорхойлох, эрсдэлийг үнэлэх үйл явцад мониторинг хийх зэрэг асуудлуудыг багтаасан эрсдэлийн удирдлагын хүрээг тодорхойлоход чиглэсэн байдаг. COSO-ийн Эрсдэлийн Удирдлагын Үйл ßвц Эрсдэлийг үнэлэх Эрсдэлийг тодорхойлох Шалгуурыг тодорхойлох Эрсдэлийг хэмжих Эрсдэлийн харилцааг үнэлэх Эрсдэлийг зэрэглэх Эрсдэлд хариу өгөх Эрсдэлийг тодорхойлох: Эрсдэлийг тодорхойлохдоо санхүүгийн эрсдэл, үйл ажиллагааны эрсдэл, стратегийн эрсдэл, нийцлийн эрсдэл гэсэн үндсэн төрөлд ангилахаас гадна зах зээлийн, хуулийн, технологийн, төлбөрийн чадварын гэх мэт дэд ангиллаар харуулж болно. Эрсдэлийг тодорхойлоход дараах шинж чанаруудыг анхаарна. • Байгууллагын зорилгыг хангахад саад учруулах үйл явц эсвэл шалтгаан; • Үйл явц эсвэл шалтгаан нь тохиолдох боломжтой эсвэл магадлалтай байх; • Үйл явц эсвэл шалтгаан нь байгууллагын зорилгыг хангахгүйд хүргэх сөрөг нөлөөтэй 23
  • 24.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Эрсдэлийг тодорхойлдог дараах нийтлэг аргууд байдаг. Баримт бичгийг шалгах Мэдээлэл цуглуулах Шалгах хуудсыг ашиглах Урьдчилан таамагласан нөхцөлийг ашиглан шинжлэх Диаграмì ашиглах Хамаарал бүхий баримт бичгийг шалгах замаар тэдгээрт тусгагдсан шаардлага, заалт, нөхцөл зэрэгтэй холбоотой эрсдэл учирч болохыг шинжилж үзнэ. Жишээлбэл: байгууллагын үйл ажиллагаатай холбоотой хууль тогтоомжуудыг судлах замаар хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөөгүйгээс учирч болох эрсдэлийг тодорхойлох г.м. Энэ аргыг ашиглахад тоо ба чанарын шинжилгээ хийх шаардлагагүй байдаг учраас эрсдэлийг тодорхойлох хялбар аргад тооцогддог. Мэдээлэл цуглуулахад ашигладаг Хамтран шийдвэрлэх (Brainstorming), Хөндлөнгөөс магадлах үнэлгээний арга (Delphi Technique), Ярилцлага хийх (Interviewing), Учир шалтгааны шинжилгээ (Root Cause Analysis), давуу ба сул тал, боломж аюулын шинжилгээ (SWOT Analysis) зэрэг аргууд байдаг. Хамтран шийдвэрлэх ба ярилцлага хийх аргаар эрсдэлийг тодорхойлсноор их хэмжээний мэдээлэл, санал зэргийг олж авахаас гадна дотоод ба хөндлөнгийн олон талыг хамардаг учраас хамгийн үр дүнтэй аргад тооцогддог. Хөндлөнгөөс магадлах үнэлгээний аргыг сүүлийн үед үр дүнтэй гэж үзэхгүй байгаа. Учир шалтгааны шинжилгээ ба SWOT шинжилгээний аргууд нь маш нийтлэг хэрэглэдэг аргууд бөгөөд хамтран шийдвэрлэх ба ярилцлага хийх аргыг хэрэгжүүлсний дараа ашиглавал илүү үр дүнтэй байдаг. Ижил төстэй үйл явцуудаас эрсдэлийг тодорхойлохдоо тодорхой асуулт бүхий шалгах хуудсыг бэлтгэж, тэдгээр үйл явцуудад нэгэн зэрэг ашиглаж, үр дүнг нэгтгэх байдлаар ашиглахад оновчтой арга юм. Энэ нь баримт бичгийг шалгах аргатай төстэй бөгөөд үнэн зөв, нийцтэй, иж бүрэн байгаа эсэх талаар урьдчилан таамагласан нөхцөлүүдийг гарган баримт бичгийг шалгах арга юм. Шалтгаан ба үр дагаврыг урсгал диаграмì ашиглан эрсдэлийн учир шалтгааныг баримтжуулах арга юм. Эрсдэлийн шалгуурыг тодорхойлох: Эрсдэлийг үнэлэхийн тулд эрсдэлийн үнэлгээний шалгууруудыг тодорхойлно. Эрсдэлийн үнэлгээний шалгуурыг байгууллагын түвшинд, дотоод нэгжийн түвшинд, үйл ажиллагааны түвшинд тодорхойлох нь зүйтэй. Эрсдэлийг гол төлөв түүний тохиолдох магадлал ба үзүүлэх нөлөөлөл зэрэг шалгууруудын хувьд үнэлдэг. Мөн зарим байгууллагууд эрсдэлд өртөмтгий байдал болон эрсдэлийн тархалтын хурд зэргийг нэмэлт байдлаар үнэлгээний шалгуур болгон ашигладаг. Эрсдэлийг хэмжих: Эрсдэлийн шалгууруудад үндэслэн эрсдэл нэг бүрийг хэмжинэ. Ингэхдээ эрсдэл бүрийг чанарын ба тоон үзүүлэлтээр хэмжинэ. Эрсдэл хоорондын харилцааг үнэлэх: Эрсдэл нь дангаараа оршин байдаггүй. Иймд эрсдэл хоорондын харилцааг үнэлж үзнэ. Зарим эрсдэл нь дангаараа чухал биш боловч өөр бусад үйл явц, нөхцөлтэй холбоотой байдлаараа чухал нөлөө бүхий эрсдэл 24
  • 25.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА болж болно. Иймд эрсдэл хоорондын харилцааг үнэлэхэд эрсдэлийн харилцан хамаарлын матриц (Risk interaction matrix)-ийг ашигладаг. Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх: Эрсдэлийн түвшинг зорилтот эрсдэлийн түвшин болон хүлээн зөвшөөрөх хязгаартай харьцуулан эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэдэг. Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэхдээ тохиолдох магадлал, үзүүлэх нөлөөлөл зэргийг авч үзэхээс гадна нэр хүндэд үзүүлэх нөлөөлөл, эрсдэлд өртөмтгий байдал, эрсдэлийн хурд зэргийг авч үздэг. Эрсдэлд хариу арга хэмжээ авах: Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнд эрсдэлд үзүүлэх хариу арга хэмжээг тодорхойлох ба эдгээр арга хэмжээ нь оновчтой, үр дүнтэй эсэхийг шалгаж, хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөг гаргана. Дотоод аудитын төлөвлөлтөд эрсдэлийн үнэлгээг ашиглах Эрсдэлийн үнэлгээг аудитын дунд хугацааны ба жилийн төлөвлөлт, аудитын ажлын төлөвлөлтийн аль алинд нь хийх ба дараах шинж чанараараа ялгаатай байдаг. Аудитын äунд хугацааны ба Жилийн òөлөвлөлт Байгууллагыг бүхэлд нь хамарна. Эрсдэлийн талаар ерөнхий мэдээллийг ашигладаг. Эрсдэлийн талаар хамгийн сүүлийн мэдээллийг ашиглах албагүй. Эрсдэлийг аудитор дангаараа эсвэл удирдлагатай хамтран үнэлнэ. Аудитор дээд буюу стратегийн түвшний эрсдэлд анхаарлаа хандуулна. Эрсдэлийн үнэлгээг хийх явцад дотоод хяналтыг харгалзан үзэхгүйгээр зөвхөн уламжлалт эрсдýлүүдийг авч үзнэ. Аудитын ажлын төлөвлөлт Аудит хийгдэх объектыг зөвхөн хамарна. Эрсдэлийн талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг ашигладаг. Эрсдэлийн талаар хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллийг ашиглана. Эрсдэлийг аудитор дангаараа үнэлнэ. Аудитор доод буюу үйл ажиллагааны түвшний эрсдэлд анхаарна. Эрсдэлийн үнэлгээ хийх явцад аудит хийгдэх үйл ажиллагаа эсвэл үйл явцад ашигладаг дотоод хяналтын системийг мөн үнэлж үздэг. Эрсдýлүүдийг тодорхойлсоны дараа тэдгээрийн тохиолдох магадлал ба үзүүлэх нөлөөллийг авч үзнэ. Үүний тулд тохиолдох магадлал ба нөлөөллийг ямар түвшинг ашиглан хэмжихээ дотоод аудитын нэгжийн удирдлага шийдэх хэрэгтэй. Практикт эрсдэлийг хэмжих түвшинг гурав (их, дунд, бага г.м.) эсвэл таван түвшин (маш их, их, дунд, бага, маш бага г.м.)-ээр тодорхойлдог. Хэтэрхий олон хэмжих түвшин ашиглахгүй байх нь зүйтэй. Учир нь тэдгээр түвшин хоорондын ялгааг нарийвчлан тодорхойлоход төвөгтэй байхаас түвшин бүрээр үнэлгээ хийхэд цаг хугацаа их зарцуулдаг сул талтай. 25
  • 26.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тохиолдох магадлал ба хэмжилтийн түвшин Эрсдэл тохиолдох боломж хэр байгааг харуулдаг шалгуур юм. Тохиолдох магадлалыг чанарын талаас нь (байнга, боломжтой, заримдаа, боломж бага, ховор г.м.) хэмжихээр харуулж болно. Мөн хувь процентоор эсвэл давтамжаар буюу тоон үзүүлэлтээр хэмжиж болно. Хэрэв хувь процент эсвэл давтамж зэрэг тоон үзүүлэлт ашиглаж байгаа бол хугацааны хамаарлыг дараах хүснэгтэд харуулсантай адилаар маш тодорхой заах хэрэгтэй. Тохиолдох магадлалыг хэмжих жишээ Тоон түвшин 5 4 3 2 1 Жилийн давтамж Чанарын Тайлбар түвшин Боломжийн хүрээ Чанарын түвшин Тайлбар Жилд заавал нэгээс дээш удаа Байнга тохиолдох Тохиолдох бүрэн боломжтой Заримдаа тохиолдох Тохиолдох боломж бага Маш ховор тохиолдох Бүрэн боломжтой Нийт хугацааны 90% ба түүнээс дээш хувьд тохиолдох Жилд заавал нэг удаа Боломжтой Нийт хугацааны 65% 90% тохиолдох Жилд нэг удаа байх магадлалтай Жилд нэг удаа байх магадлал бага Жилд нэг удаа байх нь ховор Заримдаа боломжтой Боломж багатай Бараг боломжгүй Нийт хугацааны 35% 65% тохиолдох Нийт хугацааны 10% 35% тохиолдох Нийт хугацааны 10% хүртэл тохиолдох Нөлөөлөл ба хэмжилтийн түвшин Эрсдэл нь байгууллагад ямар нөлөө ба үр дагавар үзүүлэхийг харуулдаг шалгуур юм. Нөлөөллийг санхүүгийн, хууль зүйн, нэр хүндийн, эрүүл ахуй аюулгүй байдлын, байгаль орчны, харилцагчийн, үйл ажиллагааны гэх зэргээр ангилж авч үзэж болно. Учир нь зарим эрсдэл байгууллагын санхүүгийн хувьд нөлөөлөл ихтэй байхад, зарим нь хууль зүйн хувьд нөлөөлөл ихтэй байж болно. Нөлөөллийг хэмжих жишээ Тоон Чанарын түвшин түвшин 5 4 26 Маш их Их Тайлбар · · · · · · · · Төсвийн хэмжээ 10 тэрбум төгрөгөөс дээш Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиудад байнга өөрчлөлт ордог Байгууллагын гол үйл ажиллагаанууд үндсээрээ өөрчлөгдсөн Гол удирдлагын ажилтан солигдсон Төсвийн хэмжээ 5-10 тэрбум төгрөгийн хооронд Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд голдуу өөрчлөгдөж байдаг Байгууллагын дийлэнх гол үйл ажиллагаанд өөрчлөлтүүд гарсан Ажилтнуудын халаа сэлгээ маш их
  • 27.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 3 2 1 · Төсвийн хэмжээ 1-4 тэрбум төгрөгийн хооронд · Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд олон боловч тэр болгон өөрчлөлт ороод байдаггүй Дунд · Байгууллагын зарим гол үйл ажиллагаанд бага зэргийн өөрчлөлтүүд гарсан · Ажилтнуудын халаа сэлгээ их, ёс зүйгүй үйлдэл их гардаг · Төсвийн хэмжээ 0.5-1 тэрбум төгрөгийн хооронд · Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд цөөхөн боловч заримдаа өөрчлөлтүүд гардаг Бага · Байгууллагын үйл ажиллагаа эсвэл бүтцэд сүүлийн 3 жилийн туршид бага зэргийн өөрчлөлтүүд гарсан · Ажилтнуудын халаа сэлгээ нэмэгдэж байгаа, зарим ажилтнууд ёс зүйгүй үйлдэл гаргадаг · Төсвийн хэмжээ 0.5 тэрбум төгрөгөөс доош · Байгууллагын үйл ажиллагаа эсвэл бүтцэд сүүлийн 3 жилийн Маш бага туршид томоохон өөрчлөлт гараагүй · Үйл ажиллагаанд ашиглагдах хуулиуд цөөн, бараг өөрчлөгдäөггүй · Ажилтнуудын халаа сэлгээ бага Дотоод аудитын нэгж нь эрсдэлийн шалгууруудыг тодорхойлохдоо байгууллагын цар хэмжээ, үйл ажиллагаа, нарийн төвөгтэй байдал зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх шаардлагатай. Эрсдэл тус бүрийн хувьд тохиолдох магадлал ба нөлөөллийн түвшнүүдийг хооронд нь үржүүлж эрсдэлийн нийт түвшинг гаргана. Эрсдэлийн нийт түвшнүүдийг нэмж аудит хийгдэх объектын эрсдэлийн нийт түвшинг тодорхойлно. Тодорхойлсон эрсдэл бүрийн хувьд тохиолдох магадлал ба нөлөөллийн түвшин тус бүрийг хооронд нь үржүүлж, тухайн эрсдэлийн нийт түвшинг гаргана. Тухайн эрсдэлийн Эрсдэлийн тохиолдох Эрсдэлийн нөлөөллийн Х = нийт тоон түвшин магадлалын түвшин түвшин Эрсдэл бүрийн нийт тоон түвшнүүдийг нэмж аудит хийгдэх объектын хувьд эрсдэлийн нийт тоон түвшинг тодорхойлно. Аудит хийгдэх зүйлийн Тухайн эрсдэлийн Тухайн эрсдэлийн = + нийт тоон түвшин нийт тоон түвшин нийт тоон түвшин Эрсдэлийг хэмжих хүснэгт (жишээ) Аудит хийгдэх объект А үйл ажиллагаа Эрсдэл 2 Эрсдэл 3 Эрсдэл 4 Эрсдэл 1 Ажил Үйл Эрсдэл 5 Бүтцийн Төсвийн цар гүйлгээний ажиллагааны Мэдээллийн болон үйл хүрээ/хэмжээ хэмжээ ба нарийн системийн ажиллагааны (тэрбум төг) ажилтнуудын төвөгтэй ашиглалт өөрчлөлт тоо байдал 5х5=25 4х4=16 4х3=12 2х3=6 4х3=12 27
  • 28.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Б үйл ажиллагаа В үйл ажиллагаа Г үйл ажиллагаа 4х4=16 3х4=12 3x4=12 4x4=16 3x2=6 4x5=20 4x4=16 2x3=6 2x3=6 4x3=12 3x2=6 4x2=8 2x2=4 3x3=9 2x2=4 Тодорхойлсон эрсдýлүүдийн нийт тоон түвшинг ашиглан аудит хийгдэх объектын нийт эрсдэлийн түвшинг гаргана. Эрсдэлийн үнэлгээг хийхийн гол ач холбогдол нь аудит хийгдэх хэсгүүдээс алийг нэн тэргүүнд аудитад хамруулах шаардлагатайг тодорхойлох боломжтой юм. Дотоод аудитын практикт ‘risk heat map’ буюу эрсдэлийн түвшний зураглалыг өргөн ашигладаг. Энэ зураглалыг эрсдэлийг хэмжих хүснэгтийг ашиглан бэлтгэдэг. Босоо тэнхлэгт эрсдэлийн тохиолдох магадлалын тоон түвшинг, хэвтээ тэнхлэгт эрсдэлийн нөлөөллийн тоон түвшинг авч үзнэ. Эрсдэлийн нийт тоон түвшинг зураглалд тэмдэглэх замаар эрсдэлийн түвшинг хэмждэг. Зураглалын баруун дээд булан буюу улаанаар их эрсдэлтэй хэсгүүдийг, ÿãààíààð дунд эрсдэлтэй хэсгүүдийг, óëáàð шараар бага эрсдэлтэй хэсгүүдийг øàðààð хүлээн зөвшөөрөх эрсдэлтэé хэсгүүдийг харуулàâ. ТОХИОЛДОХ МАГАДЛАЛ Эрсдэлийн түвшний зураглал (эрсдэлийг хэмжих хүснэгтийн жишээг ашиглав) 5 4 3 2 1 25 A1 20 В1 10 15 20 8 Г2 6 Г1, Б5 4 Г3, Г5 12 A3, A5, В5 9 Г4 6 A4, В3, В4 16 A2, Б1, Б4, В2 12 Б2, Б3 8 10 2 3 4 5 15 НӨЛӨӨЛӨЛ Эрсдэлийн түвшний зураглалаас харвал ИХ ба ДУНД эрсдэлтэй хэсгүүдийг нэн тэргүүнд аудитад хамруулна. Харин БАГА эрсдэлтэй хэсгийн хувьд аудитын нөөц хангалттай байгаа нөхцөлд аудитад хамруулж болно. Хүлээн зөвшөөрөх эрсдэлийн түвшинд байгаа хэсгүүдийг аудитад хамруулах шаардлагагүй. Үүнийг аудитûí эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх гэж үзнэ. 28
  • 29.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Эрсдэлийн түвшний зураглалыг эрсдэлийг хэмжих хүснэгттэй холбон авч үзвэл, А үйл ажиллагааны 1-р эрсдэл буюу “төсвийн цар хүрээ/хэмжээ” нь хамгийн их эрсдэлийг агуулж байгаа учраас үүнд хамгийн нэн тэргүүнд аудит хийх шаардлагатай гэж үзнэ. Мөн улаан тэмдэглэлийн бүсэд байгаа В үйл ажиллагааны 1-р эрсдэл буюу “төсвийн цар хүрээ/хэмжээ”, А үйл ажиллагааны 2-р эрсдэл буюу “ажил гүйлгээ ба ажилтнуудын тоо”, Б үйл ажиллагааны 1-р эрсдэл буюу “төсвийн цар хүрээ/хэмжээ”, 4-р эрсдэл буюу “бүтцийн ба үйл ажиллагааны өөрчлөлт”, В үйл ажиллагааны 2-р эрсдэл буюу “ажил гүйлгээ ба ажилтнуудын тоо” зэрэгтэй уялдуулан нэн тэргүүнд аудит хийх шаардлагатай гэж үзнэ. Харин үйл ажиллагааг бүхэлд нь авч үзвэл эрсдэлийг хэмжих хүснэгтэд авч үзсэн 5 төрлийн эрсдэлийн хувьд А ба Б үйл ажиллагаа нь ИХ ба ДУНД эрсдэлтэй хэсгүүдийг, В үйл ажиллагаа нь зарим нь ДУНД, зарим нь БАГА эрсдэлтэй хэсгүүдийг агуулж байхад Г үйл ажиллагаа нь ихэвчлэн БАГА болон ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨХ эрсдýлүүдийг агуулж байна. Иймд үйл ажиллагаа тус бүрийн хувьд А ба Б үйл ажиллагааг заавал аудит хийгдэх, В үйл ажиллагаанд нөөц боломжтой үед аудит хийхээр, Г үйл ажиллагаанд аудит хийх шаардлагагүй гэж үзэж болно. Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх хүснэгт Аудит хийгдэх объектууд Эрсдэлийн нийт тоо түвшин Ач холбогдлын зэрэг Аудит хийгдэх эсэх A1 В1 A2,Б1,Б4,В2 A3,A5,В5,Б2,Б3 Г4 Г2 A4,В3,В4,Г1,Б5 Г3,Г5 25 20 16 12 9 8 6 4 1 1 1 2 2 3 3 4 Хамгийн их баталгаа өгөхөөр аудит хийх Хамгийн их баталгаа өгөхөөр аудит хийх Хамгийн их баталгаа өгөхөөр аудит хийх Ердийн баталгаа өгөхөөр аудит хийх Ердийн баталгаа өгөхөөр аудит хийх Нөөц боломжтой үед аудит хийх Нөөц боломжтой үед аудит хийх Аудит хийгдэхгүй Аудит хийгдэх байгууллагын эрсдэлийг тодорхойлж, хэмжих ба эрсдэлийн түвшний зураглалыг ашиглан ямар зүйлийг нэн тэргүүнд аудитад хамруулах шаардлагатайг тодорхойлох талаар авч үзлээ. Энэхүү аргачлал нь эрсдэлийг хооронд нь харьцуулах, аль эрсдэлд илүү анхаарлаа хандуулах шаардлагатайг харах боломжийг олгодог боловч эрсдэлийн үнэлгээг илүү бодитой болгохын тулд аудит хийгдэх байгууллагын удирдлага, холбогдох ажилтнуудыг өргөнөөр хамруулж, хэлэлцүүлгийн аргыг хамт ашиглах нь зохистой байдаг. Мөн эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнгийн зохистой байдалд байнга дүн шинжилгээ хийж байх, шинэ төрлийн эрсдэл, тодорхой бус зүйлс гарсан тохиолдолд эрсдэлийн үнэлгээг байнга шинэчилдэг байх нь зүйтэй. 29
  • 30.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 4. Аудитын давтамж ба хугацааг тодорхойлох Эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлсний дараа дотоод аудит хийх аргачлалаа тодорхойлно. Байгууллагын үйл ажиллагаа, эрсдэлийн удирдлага, засаглал, дотоод хяналт зэрэг бүхий л асуудлуудыг иж бүрэн байдлаар хамрахын тулд аудитыг ямар давтамжтайгаар, ямар хугацаанд хийхээ тодорхойлно. Давтамж Бүх зүйлсийг дотоод аудитад хамруулах боломжгүй. Иймд дотоод аудитын нэгжийн дарга дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд ямар аудитын объектуудыг хамруулахаа шийднэ. Аудит хийх давтамжийг тогтоохдоо, ИХ эрсдэлтэй объектуудад жил тутам аудит хийгдэхээр, ДУНД эрсдэлтэй объектуудûг хоёр жил тутамд нэг удаа, БАГА эрсдэлтэй объектуудûг гурван жил тутамд нэг удаа дотоод аудитад хамруулахаар төлөвлөж болно. Их эрсдэлтэй объектуудûг дотоод аудитад хамруулж байгаа эхний жилд дотоод хяналтыг дэлгэрэнгүй байдлаар шалгах ба гол хяналтуудыг тодорхойлох, тэдгээр нь бодитой ба үр дүнтэйгээр хэрэгжиж байгаа эсэхийг авч үзэх шаардлагатай. Их эрсдэлтэй объектуудад дараагийн аудитаар арай хязгаарлагдмал түвшинд дотоод аудитыг хийж болно. Учир нь жил бүр тавигдах аудитын зорилго, хяналтын зорилго, эрсдэл ба хяналтын үйл ажиллагаанууд нь адилхан байдаг учраас гол хяналтууд нь бодитойгоор хэрэгжиж байгаа эсэх, хяналтыг дагаж мөрдөж байгаа эсэхийг шалгах ажлаар хязгаарлаж болно. Зарцуулах хугацаа Дотоод аудитын нэгжийн дарга тухайн аудитад хэдэн ажлын өдөр зарцуулахыг тодорхойлно. Үүнийг тодорхойлохдоо аудит хийгдэх объектын эрсдэлийн түвшинг харгалзан үзэх нь зүйтэй. Аудитад зарцуулах хүн өдрийн тооноос хамааран аудитын ажилтны шаардлагатай нөөцийн хэмжээг тодорхойлно. 5. Аудитын нөөцийг тодорхойлох Аудитад зарцуулах хугацаатайгаа уялдуулан уг хугацааг бүрэн хангаж ажиллах шаардлагатай аудитын ажилтны тоог гаргана. Аудитад шаардлагатай ажилтны тоог одоо ажиллаж байгаа ажилтны тоотой харьцуулан, ажилтан нэмж авах шаардлагыг тодорхойлох боломжтой. Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгагдсан дотоод аудитын нийт ажлуудыг бүрэн хэмжээнд хийж дуусгахад хангалттай аудитын ажиллах хүчний нөөцтэй байхаар зохион байгуулалт хийх нь дотоод аудитын нэгжийн даргын үүрэг юм. 30
  • 31.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 3.4 Аудитын Жилийн Төлөвлөгөө Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөг дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө болон жил тутам хийгдэх эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн бэлтгэнэ. Аудитын жилийн төлөвлөгөөнд тухайн жилд хийгдэх аудитын ажлууд, тэдгээрт хамаарах эрсдэлүүдээс гадна аудитын ажил бүрт зарцуулах хугацаа, шаардлагатай нөөцүүдийг харуулна. Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөг бэлтгэхдээ дараах зүйлсийг анхаарч үзнэ. • Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө; • Өмнөх жилийн аудитын үр дүн ба зарцуулсан хугацаа; • Өмнөх аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн байдал; • Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн, эрсдэлийн удирдлага ба хяналтын системийн үр дүнтэй байдал; • Байгууллагын удирдлагаас тусгайлан аудит хийлгэх талаар гаргасан санал; • Байгууллагын засаглалын асуудлууд; • Байгууллагын үйл ажиллагаа, хөтөлбөр, систем болон хяналтад гарсан томоохон өөрчлөлтүүд; • Аудитын ажилтны нөөц. ü Аудитын удирдлагын үйл ажиллагаанд ашиглах нөөц: Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө, жилийн төлөвлөгөө бэлтгэх, аудитын үйл ажиллагааг зохицуулах, аудитын тайлангийн үр дүн, зөвлөмжийн дагуу удирдлагаас авсан арга хэмжээний мөрөөр эргэн хянах үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэхэд ашиглах нөөц ü Аудитын үйл ажиллагаанд ашиглах нөөц: Эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн өндөр эрсдэлтэй, ач холбогдол бүхий хэсгүүдэд дотоод аудит хийхэд ашиглах нөөц ü Сургалтын үйл ажиллагаанд ашиглах нөөц: Дотоод аудитын нэгжийн ажилтнуудад холбогдох хууль тогтоомж, стандартын талаар сургалт явуулахад ашиглах нөөц ü Гэнэтийн тохиолдолд ашиглах нөөц: Дотоод аудитын хороо болон тухайн байгууллагын даргын шийдвэрээр тусгайлан явуулах аудитад ашиглах нөөц Хавсралт 2: Дотоод àудитын æилийн òөлөвлөгөөний загвар 31
  • 32.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөө бэлтгэх үе шат • Àóäèò õèéãäýõ îáúåêòóóäûã òîäîðõîéëîõ • Àóäèò õèéãäýõ îáúåêòóóäàä ó÷èð÷ áîëîõ ýðñäë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ • Òóõàéí æèëä àæèëëàõ àæëûí õîíîãèéã òîäîðõîéëîõ • Àóäèòûí àæèëòíû òîîã òîäîðõîéëîõ ¯å øàò 1. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ • Ýðñäýëèéí à÷ õîëáîãäëûí çýðýãëýëèéí õóâüä íýí òýðã¿¿íä àóäèò õèéãäýõ øààðäëàãàòàé îáúåêòóóäûã òîäîðõîéëîõ • À÷ õîëáîãäëûí çýðýãëýë ºíäºðòýé îáúåêò á¿ðò õèéãäýõ àóäèòûí òºðëèéã òîäîðõîéëîõ (æèø: íèéöëèéí àóäèò, ã¿éöýòãýëèéí àóäèò, ñèñòåìèéí àóäèò, ñàíõ¿¿ãèéí àóäèò, ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí àóäèò ãýõ ìýò) • Óäèðäëàãààñ àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãººíä ñàíàë àâàõ • Àóäèòûí àæèë á¿ðèéí õóâüä çàðöóóëàõ íèéò õ¿í ºäðèéã òîîöîîëîõ • Àóäèòûí àæèëòíóóäûã àóäèòûí àæèëä õóâààðèëàõ • Øààðäëàãàòàé íýìýëò íººöèéã òîîöîîëîõ • Àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãººã ýöýñëýæ áàòëóóëàõ ¯å øàò 2. Àóäèòûã òîäîðõîéëîõ Дотоод Аудитын Жилийн Төлөвлөгөө 32
  • 33.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 4. ДОТООД АУДИТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕ ШАТ 4.1 Дотоод аудитын ажлын зорилго ба үе шатууд Дотоод аудитын ажлын гол зорилго нь эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлэхэд удирдлагад туслах, байгууллагын дотоод хяналтын системийг сайжруулахад хувь нэмэр оруулахад оршино. Иймд байгууллагын газар, хэлтэс, үйл ажиллагаа, хөтөлбөр, систем, үйл явц, хөрөнгө (цаашид аудитын объект гэх) зэргийг аудитад хамруулан эрсдэлийн үнэлгээ хийж, дотоод хяналт зохистойгоор ажиллаж байгаа эсэхийг тодорхойлоход дотоод аудитын үйл ажиллагаа чиглэнэ. Дотоод аудит хийгдэх òóõàéí объектын зорилгыг дотоод аудиторууд ойлгосон байх ёстой. Ингэснээр аудитын объектын хамгийн их эрсдэлтэй хэсгүүдэд аудитаа чиглүүлэх, аудитын ажлын цар хэмжээг тодорхойлох, аудитын нөөцийг чухал эрсдэлтэй хэсгүүдэд түлхүү хуваарилна. Дотоод аудитын ажил нь дараах үндсэн үе шатуудаас бүрддэг. Ҫ˪ÂËªÕ • Àóäèòûí çîðèëãî, öàð õ¿ðýý, àóäèòûí àðãà õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõ ïÉÖÝÒÃÝÕ • Òºëºâëºëòèéí äàãóó àóäèòûã õèéõ, àæëûí áàðèìò á¿ðä¿¿ëýõ ÒÀÉËÀÃÍÀÕ • Àóäèòûí ¿ð ä¿íã òàíèëöóóëàõ 4.2 Аудитын ажлын төлөвлөлт Дотоод аудитын ажил нь аудитыг төлөвлөхөөс эхэлнэ. Аудитын ажлыг хэмнэлттэй ба үр ашигтайгаар хэрэгжүүлэх нь хэр үр дүнтэй төлөвлөхөөс хамаардаг. Аудитын ажлын төлөвлөлт нь дараах үе шатуудаас бүрдэнэ. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõ ͺºöèéã õóâààðèëàõ Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажил бүрийн хувьд төлөвлөлтийг хийнэ. Аудитын ажлын төлөвлөгөөнд аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, хугацаа болон нөөцийн хуваарилалт зэргийг тусгана. 33
  • 34.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын ажлын төлөвлөлтийн зураглал Äîòîîä àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãºº Аудитын зорилго ба цар хүрээг тодорхойлох Аудит хийгдэх объектын талаар ойлгох Мэдээллийг цуглуулах Эрсдэлийг тодорхойлж үнэлэх Дотоод хяналтын орчин, удирдлагын хяналтуудыг үнэлэхдээ асуулга авах, ярилцлага хийх зэрэг аргуудыг ашигладаг. Дотоод хяналтын зорилгыг тодорхойлох Дотоод хяналтын орчин, удирдлагын хяналтууд, эрсдýлийг удирдлагын үнэлэх Õ¿÷òýé / Äóíä Ñóë (а) Гол дотоод хяналтуудыг үнэлэх (б) Дотоод хяналтын талаар мэдээлэл солилцох харилцааг үнэлэх Ñóë Аудитын биет тест хийхээр сонгох (аудитор дотоод хяналтад итгэхгүй байгаа бол) Хяналтын тест хийхээр сонгох (аудитор дотоод хяналтад итгэж байгаа бол) Хяналтын тест гэдэг нь байгууллагын хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтуудыг түүврийн аргаар тестлэн шалгахыг хэлнэ. Жиш: Удирдлагаас зөвшөөрөгдсөн 1,000 зарцуулалтын ажил гүйлгээнээс түүвэрлэн 100 ажил гүйлгээний зөвшөөрлийг шалгаж үзэж байгаа нь “ажил гүйлгээг зөвшөөрөх” хяналтыг тестлэн шалгаж байна гэсэн үг юм. 34 Аудитын төлөвлөлтийн баримт бичгийг бэлтгэх (хяналтын тест ба биет тестүүдийг багтаасан аудитын горимуудыг тодорхойлно) Биет тестийг дотоод хяналтад итгэхгүй байгаа, дотоод хяналтыг сул гэж үзсэн үед хэрэгжүүлэх ба баримтаас хөөн шалгах, тулгах, ажиглалт хийх, гуравдагч этгээдээс тулган баталгаажуулах зэрэг горимууд байдаг.
  • 35.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын төлөвлөлтийг сайн хийснээр аудитын ажлыг үр дүнтэйгээр дуусгах бүрэн боломжтой бөгөөд үр дүнтэй аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулахад чухал ач холбогдолтой байдаг. Иймд дотоод аудитын нэгж нь аудитын ажил бүрийн хувьд төлөвлөлтийг хангалттай цаг хугацаа зарцуулан, мэргэжлийн ур чадвар, туршлага ашиглан хийх хэрэгтэй. Мөн төлөвлөлтийг хийхдээ байгууллагын орчин, удирдлагын үйл явц, дотоод хяналтын орчин, эрсдэлийн талаар хангалттай мэдлэгтэй байх ёстой. Удирдлагын ба дотоод хяналтын үйл явцуудын хоорондын харилцан хамаарал Удирдлагын үйл явц Байгууллагын үйл ажиллагаа (аудитын объект) Зорилго Эрсдэл Эрсдэлийг тодорхойлох Эрсдýлийн талаар мэдээлэл солилцох Эрсдэлийг удирдах арга хэмжээ Дотоод аудитын үйл явц Аудитын хүрээг тодорхойлох Байгууллагын үйл ажиллагааны зорилго ба эрсдэлийг ойлгосноор аудитын зорилго, цар хүрээг тодорхойлох Дотоод хяналтын зорилго Дотоод хяналтыг баримтжуулсан байдал Дотоод хяналтын үнэлгээ Аудитын талбарын ажил Мониторинг Хяналтыг аудитаар тестлэх Аудитын тайлан Үйл ажиллагааг сайжруулах арга хэмжээ 35
  • 36.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Алхам 1. Аудит хийгдэх объектын талаар ойлголт олж авах Дотоод аудитын баг аудит хийгдэх объектын талаар хангалттай ойлголт олж авахын тулд байгууллагын үйл ажиллагаа, бодлого, дүрэм журам, удирдлагын үйл ажиллагааны арга хандлага, гадаад, дотоод орчны талаар мэдээллүүд, эрсдэлийн удирдлага, хяналт ба засаглалын үйл явцын талаар мэдээлэл олж авна. Дотоод аудитад шаардлагатай мэдээллийг олж авдаг дараах гол баримт бичгүүд байдаг: • Байгууллагын зорилго, зорилтууд; • Холбогдох хууль тогтоомж, тогтоол шийдвэр; • Стандарт, дүрэм журам, бодлого, заавар аргачлал; • Өмнөх аудит эсвэл үнэлгээний үр дүн, ажлын баримт; • Хараат бус аудиторын тайлан; • Байгууллагын бүтэц зохион байгуулалт, дотоод нэгжүүдийн ажил үүрэг; • Үйл ажиллагааны ерөнхий урсгал; • Ажлын байрны тодорхойлолт, ажил үүргийн хуваарилалт; • Удирдах түвшний ажилтнуудын жагсаалт, шилжилт хөдөлгөөн; • Үйл ажиллагааны ба санхүүгийн тайлан; • Төлөвлөлтийн ба гүйцэтгэлийн тайлан; • Удирдлагатай хийсэн уулзалтын тэмдэглэл; • Удирдлагын хяналтын систем; • Эрсдэлийн үнэлгээ хийдэг арга аргачлал, эрсдэлийн үнэлгээний тайлан; • Удирдлагын хийсэн судалгаа, шинжилгээний тайлан; • Нягтлан бодох бүртгэлийн орчин, бүртгэлийн бодлого. Эдгээр нь дотоод аудит хийхэд ашиглагдах суурь мэдээллүүд учраас аудитын байнгын ажлын баримт болно. Аудитор аудитын ажлыг дараах 2 үндсэн төрлөөр баримтжуулдаг. • Байнгын ажлын баримт • Аудитын ажлын баримт Байнгын ажлын баримтад байгууллагын орчны талаарх үндсэн мэдээллийг агуулсан баримт бичгүүдийг оруулах ба дараагийн аудитын ажилд дахин ашиглах зорилгоор тусгайлан хавтаслаж хадгална. Аудитын ажлын баримтад тухайн хугацааны аудиттай холбоотой баримт бичгүүдийг оруулах ба аудит дууссаны дараа архивлан хадгалдаг. 36
  • 37.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын баг олж авсан мэдээлэлдээ дүн шинжилгээ хийж, аудит хийгдэх байгууллагын удирдлагатай уулзалт хийнэ. Олж авсан мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх явцад нэмж авах шаардлагатай мэдээлэл байгаа эсэх, аудит хийгдэх объектын талаар хангалттай ойлголтыг авч чадсан эсэхийг аудитын багийн ахлагч дүгнэн үзнэ. Олж авсан мэдээлэлд үндэслэн аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ зэргийг тодорхойлж байгууллагын удирдлагатай эхний уулзалтыг хийнэ. Эхний уулзалтаар аудитын ажлын зорилго, цар хүрээг танилцуулах ба аудит хийгдэх байгууллагын хүлээх үүргийн талаар тайлбарлана. Мөн аудитын явцад нэмж авах шаардлагатай баримт бичгүүдийг хүсэх нь зүйтэй. Уулзалтын үр дүнд аудитын ажлын зорилго, цар хүрээнд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай бол байгууллагын удирдлагатай энэ талаар хэлэлцэнэ. Аудитын ажлын төлөвлөлтийн баримт бичигт аудитын ажлын зорилго, цар хүрээг илүү тодорхой, дэлгэрэнгүйгээр харуулах шаардлагатай учраас уулзалтын үеэр энэ талаар сайтар хэлэлцэх ёстой. Уулзалт хийх тухай хүсэлтийг гаргахдаа ажлын баримт 1002 (А)-ûг ашиглаж болно. Хавсралт 4: Ажлын баримт 1002 (A) – Уулзалт хийх тухай хүсэлт Эхний уулзалтын үеэр аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, аудитын ажлын үргэлжлэх хугацаа, дотоод аудитын багийн бүрэлдэхүүн, аудитыг хийх явцад харилцах хүмүүс, шалгалт хийгдэх үйл ажиллагаа, тайлагналын талаар удирдлагад танилцуулж, холбогдох асуудлуудыг хэлэлцэнэ. Хавсралт 5: Ажлын баримт 1002 (Б) – Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт Дотоод аудит хийгдэх байгууллагын удирдлага нь үйл ажиллагааны болон санхүүгийн хяналтуудыг бий болгох, тэдгээрийг дагаж мөрдөх, хяналтын үйл ажиллагаанд мониторинг хийх хариуцлагыг хүлээдэг. Иймд удирдлагаас авах асуулгыг ажлын баримт 1003-г ашиглан авснаар дотоод аудитыг чиглүүлэх гол хэсгүүдийг тодорхойлох, тэдгээр хэсгүүдэд зориулсан аудитын горимуудыг нарийвчлан тодорхойлох боломжтой болно. Хавсралт 6: Ажлын баримт 1003 – Удирдлагаас авах асуулга Аудит хийгдэх байгууллагын талаар ерөнхий ойлголтыг олж авсны дараа аудитын байнгын ажлын баримт, өмнөх аудитын ажлын үр дүн, удирдлагатай хийсэн эхний уулзалтаар хэлэлцсэн асуудал зэрэгт үндэслэн ажлын баримт 1004-“Дотоод хяналтын асуулга”-ыг бэлтгэж байгууллагын удирдлага эсвэл хариуцсан ажилтнаар бөглүүлж авна. Хавсралт 7: Ажлын баримт 1004 – Дотоод хяналтын асуулга 37
  • 38.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод хяналтын асуулга нь аудитад нийтлэг хэрэглэгддэг чухал баримт бөгөөд байгууллагын дотоод хяналтын орчин, дотоод хяналтын систем, дотоод хяналтын арга хэрэгслүүдийн талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахад аудиторт тусàëдаг. Дотоод хяналтын асуулгад тавигдах асуултуудыг аудитор урьдчилан тодорхойлж, байгууллагын удирдлага эсвэл хариуцсан ажилтнаар бөглүүлж авдаг. Энэ асуулгын хуудас нь зөвхөн мэдээлэл цуглуулах зорилгоор ашиглагдаж байгаа учраас аливаа байдлаар үнэлэлт дүгнэлтийг өгөхгүй. Аудитын ажлын төлөвлөлтийн эхэнд хийгдсэн удирдлагатай хийсэн уулзалт, аудитын байнгын ажлын баримт, удирдлагаас авсан асуулга, дотоод хяналтын асуулга, байгууллагын бүтэц, үйл ажиллагааны урсгал, өмнөх аудитын ажлын баримт гэх мэт эх сурвалжуудаас аудитор холбогдох мэдээллийг олж авсан байдаг. Эдгээр мэдээллийг бүртгэж, хэрхэн шалгах талаар төлөвлөхдөө ажлын баримт 1005-Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэлèéг ашиглана. Хавсралт 8: Ажлын баримт 1005 – Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл Аудитор аудит хийгдэх байгууллагын талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахад Ажлын баримт 1006-г ашиглана. Байгууллагын орчны талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахын тулд аудитын багийн ахлагч ба хариуцсан аудитор шаардлагатай асуултуудыг нэмж оруулан ашиглаж болно. Хариуцсан аудиторын бөглөсөн ажлын баримтыг аудитын багийн ахлагч эсвэл дотоод аудитын нэгжийн дарга хянан баталгаажуулна. Хавсралт 9: Ажлын баримт 1006 – Ерөнхий ойлголт авах Алхам 2. Аудитын ажлын зорилго, цар хүрээг тодорхойлох ДАМПОУС-ийн холбогдох заалтуудыг авч үзье. 2110 - Àóäèòûí àæëûí çîðèëãî - Àóäèòûí àæèë á¿ðèéí õóâüä çîðèëãûã òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé. 2110.À1 - Äîòîîä àóäèòîðóóä øàëãàãäàæ áàéãàà íýãæèä õîëáîãäîõ ýðñäýë¿¿äèéí óðüä÷èëñàí ¿íýëãýýã õèéõ ¸ñòîé. Àóäèòûí àæëûí çîðèëãî íü ýíý ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã õàðóóëàõ ¸ñòîé. 2220 - Àæëûí öàð õ¿ðýý - Àóäèòûí àæëûí çîðèëòûã õàíãàõûí òóëä àæëûí öàð õ¿ðýýã õàíãàëòòàé áàéäëààð òîãòîîñîí áàéõ ¸ñòîé. 38
  • 39.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын ажлын зорилго нь тухайн аудитын ажил нь ямар үр дүнд хүрэхийн тулд хийгдэж байгааг харуулах ба аудитын ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдана. Аудитын ажлын зорилгыг ерөнхий эсвэл тусгай байдлаар тодорхойлж болно. Ингэхдээ эрсдэл ба дотоод хяналтын орчны үнэлгээнд үндэслэнэ. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага аудит хийгдэж байгаа байгууллага, газар, хэлтсийн удирдлагатай эхний уулзалт хийх үедээ аудитын ажлын ерөнхий зорилго, цар хүрээг хэлэлцдэг. Аудитын ажлын ерөнхий зорилгыг маш ойлгомжтой байдлаар, хамгийн чухал үйл ажиллагаа, тэдгээрийн эрсдэлд чиглүүлэн, аудит хийгдсэнээр үйл ажиллагааг сайжруулахыг зорьж байгааг харуулсан байдлаар тодорхойлно. Аудитын ажлын зорилгыг тодорхойлохын хамт байгууллагын удирдлагаас хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтын зорилгыг мөн тодорхойлно. Дотоод хяналтын зорилгыг аудитын зорилготой уялдаатай байдлаар тодорхойлно. Аудитын ажлын зорилго ба дотоод хяналтын зорилгыг хамтад нь тодорхойлно. Аудитын ажлын зорилго нь дотоод аудиторын хийх ажлыг илэрхийлж байдаг. Харин дотоод хяналтын зорилго нь аудит хийгдэж байгаа үйл ажиллагаанд байгаа оршин байгаа эрсдэлийг тодорхойлох суурь нь болох бөгөөд эрсдэлийг удирдахын тулд удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа дотоод хяналтуудын зохистой байдлыг үнэлэхэд чиглэгдсэн байдаг. Аудитын ажлын зорилго ба дотоод хяналтын зорилгыг дараах жишээнээс харна уу. Жишээ: Байгууллагын цалинг тодорхойлох, тооцоолох, олгох үйл ажиллагаанд дотоод аудит хийх Аудитын зорилго • Цалинг тодорхойлох, тооцоолох, олгох үйл явц нь холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу хийгдэж байгаа эсэхийг үнэлэх; • Ажилтнуудад цалинг зөв тооцож, цаг хугацаанд нь олгож байгаа эсэхийг шалгах; • Цалин хөлсний систем нь үр дүнтэй ба хэмнэлттэй эсэхийг шалгах. Аудитын цар хүрээ Аудитад 2012 оны санхүүгийн жилийн цалингийн тодорхойлолт, тооцоололт, олголт хамрагдана. Дотоод хяналтын зорилго • Бүх ажилтнуудын хувьд удирдлагаас өгсөн зөвшөөрлийг үндэслэн 39
  • 40.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • • • • ажилласан цагийг тодорхойлох, чөлөө олгох, урамшуулал олгох, цалин ба цалингийн шимтгэл тооцох үйл ажиллагаа явагддаг эсэхийг шалгах; Ажилòнуудын цагийн бүртгэлийг хянаж баталсны дагуу нягтлан бодох бүртгэлд бичилт хийдэг эсэхийг шалгах; Цалингаас татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг үнэн зөв тооцоолж суутган, тайлагнасан эсэхийг шалгах; Цалингаас тооцож суутгасан татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг зөв бүртгэж, холбогдох татвар болон нийгмийн даатгалын байгууллагуудад шилжүүлсэн эсэхийг шалгах; Цалинтай холбоотой мэдээлэл нь нууц байдлаар хадгалагдаж байгаа эсэхийг шалгах. Аудитын ажлын зорилго ба дотоод хяналтын зорилгыг тодорхойлохдоо дараах зүйлсийг анхаарна. Аудитын ажлын зорилго Аудитын зорилгыг тодорхойлоход дараах гол асуудлуудыг авч үздэг. • Байгууллагын бодлого, горим нь аудитын зорилгыг тодорхойлоход хангалттай эсэхийг үнэлэх • Аудит хийгдэх үйл ажиллагаа/ үйл явц/системийн бодлого, горим нь холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм журмын шаардлагатай нийцэж байгаа эсэхийг авч үзэх • Биет хөрөнгүүдийн оршин байдал, нөхцөл, хадгалалт хамгаалалт, хөрөнгийг хамгаалах хяналтын систем байгаа эсэхийг баталгаажуулах • Мэдээллийн системийн иж бүрэн, хамааралтай, үнэн зөв ба хүрэх боломжтой байдлыг үнэлэх • Санхүүгийн мэдээллийн үнэн зөв, цаг хугацаандаа бэлтгэгдэх байдлыг авч үзэх Дотоод хяналтын зорилго Дотоод хяналтын зорилгыг тодорхойлоход дараах асуултуудыг ашигладаг. • Аудит хийгдэх үйл ажиллагаа/үйл явц/ системд хангалттай хяналтын горим хэрэгждэг үү? Үйл ажиллагаа/үйл явц/ системтэй холбоотой удирдлагаас гаргасан шийдвэр нь хууль тогтоомжийн холбогдох шаардлагуудтай нийцэж байна уу? Шийдвэрийг бүрэн баримтжуулсан уу? • Аудит хийгдэх үйл ажиллагаа/ үйл явц/ системтэй холбоотой мэдээлэл нь иж бүрэн ба үнэн зөв үү? • Хөрөнгийг бүрэн хамгаалсан уу? • Аливаа төлбөр нь цаг хугацаандаа, зөв дүнгээр хийгддэг үү? • Нягтлан бодох бүртгэлд бүх хөрөнгө, өр төлбөр, орлого ба зарлага нь зөв тусгагдсан уу? • Гэрээг хийхдээ хуульд заасан шаардлагыг дагаж мөрддөг үү? Аудитын цар хүрээг тодорхойлохдоо дараах үзүүлэлтүүдийг авч үзнэ. • Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) нэр • Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) хамрах хугацаа • Аудитад шалгагдах баримт материалууд • Аудитын шалгалт хийгдэх газар, байршил (салбар нэгж, орон нутгийн байгууллага гм) 40
  • 41.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын цар хүрээг хязгаарлах нөхцөл, хүчин зүйлс байж болно. Тухайлбал, дотоод аудитын багийг тодорхой мэдээлэлд хүрэхийг хязгаарлах, эсвэл зөвхөн аудитын гол ажилтнуудыг хүрэх боломжийг заах, аудитын ажилд зарцуулах боломжтой нөөц, цаг хугацаа зэргээс шалтгаалан аудитын цар хүрээ хязгаарлагдаж болно. Алхам 3. Аудитын ажлын эрсдэл ба хяналтыг үнэлэх Аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд дотоод аудиторууд байгууллагын удирдлагын бий болгосон дотоод хяналтын системийн талаар ойлголт олж авсан байх ёстой. Дотоод хяналтын системийн үнэлгээг дараах байдлаар хийнэ. 1. Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны зорилго ба шинж чанарын талаар ойлголт олж авч, гарах эрсдэлүүдийг тодорхойлж, үнэлэх; 2. Дотоод хяналтын орчныг үнэлэх; 3. Удирдлагаас хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтууд болон дотоод хяналтын үр дүнтэй байдалд мониторинг хийдэг үйл явцыг үнэлэх; 4. Хэрэв аудитор дотоод хяналтын орчинг сул гэж үнэлснээс удирдлагаас хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтуудад итгэлтэй бус байгаа бол дотоод хяналтыг тестлэх шаардлагагүй. 5. Хэрэв аудитор дотоод хяналтын орчны хүчтэй эсвэл дунд зэрэг гэж үнэлсэн бол гол дотоод хяналтуудыг тодорхойлж үнэлнэ. Гол хяналтуудыг тодорхойлохдоо нэгээс дээш тооны эрсдэлүүдийг бууруулахад чиглэж байгаа дотоод хяналтуудыг авч үзнэ. 6. Мэдээлэл ба харилцааны үр дүнтэй байдлыг үнэлж, аудит хийх арга аргачлалыг тодорхойлох Дотоод хяналтын орчинг аудит хийгдэх байгууллагын бүхий л хүрээнд авч үздэг. Дотоод хяналтын орчныг үнэлж, баримтжуулахдаа ажлын баримт 1007-г ашиглана. Õàâñðàëò 10: Ажлын баримт 1007 – Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас Байгууллагын зорилго зорилтдоо хүрэх боломжийг нэмэгдүүлэх, эрсдэлийн тохиолдох магадлал, нөлөөллийг бууруулах, мөнгө, нэр хүнд, биет хөрөнгө ба хүний нөөц зэрэг хөрөнгүүдийг хамгаалахын тулд удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа үйл явцуудыг “удирдлагын хяналт” гэж тодорхойлдог. Удирдлагын хяналтуудыг дараах 4 төрөлд авч үздэг. 41
  • 42.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí õÿíàëòóóä • Õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿í òîõèîëäîõîîñ ñýðãèéëýõèéí òóëä òàâüæ áàéãàà õÿíàëòóóä (æèø: àæèë ¿¿ðãèéã çààãëàõ, çºâøººðºõ, áàòëàõ, áàòàëãààæóóëàõ) Èëð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õÿíàëòóóä • Òîõèîëäñîíû äàðàà ãàðñàí õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿íã èëð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õÿíàëòóóä (æèø: íÿãòëàí øàëãàõ, ¿ëäýãäëèéã òîîöîõ, ä¿í æèíæèëãýý õèéõ, òîîëëîãî õèéõ) Çàñâàðûí õÿíàëòóóä • Õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿íã çàñâàðëàõûí òóëä òàâüæ áàéãàà õÿíàëòóóä (æèø: íÿãòëàí áîëîõ á¿ðòãýëèéí çàñâàðëàõ áè÷èëò, óðüä÷èëàí òºëáºð õèéõ) ×èãë¿¿ëýõ õÿíàëòóóä • Õ¿ñýýã¿é ¿ð ä¿íãýýñ çàéëñõèéõèéí òóëä òàâüæ áàéãàà õÿíàëòóóä (æèø: õÿçãààðëàëò õèéõ) Дотоод хяналтыг үнэлэх үйл явц нь дараах үе шатаар хэрэгжинэ. Ãîë õÿíàëòûã òîäîðõîéëîõ Ãîë õÿíàëòûã òåñòëýõ Óäèðäëàãûí õÿíàëòûã òîäîðõîéëîõ Байгууллагын үйл ажиллагаанд хэрэгжүүлж байгаа хяналтуудаас аль нь ажил гүйлгээний хяналт, аль нь удирдлагын хяналт болохыг ялгахын тулд дараах зураглалыг ашиглаж болно. Ажил гүйлгээний хяналт гэдэг нь удирдлагын хяналтаас ялгаатай ойлголт юм. Энэ нь бие даасан ажил гүйлгээнд тавигддаг хяналт бөгөөд гар эсвэл автоматжуулалтын аргаар уг хяналтыг тавüдаг. Хэрэв аудитор байгууллагын дотоод хяналтад итгэлтэй бус байгаа бол ажил гүйлгээний хяналтыг тестлэн шалгах шаардлагагүй. 42
  • 43.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Удирдлагын хяналтыг тодорхойлох зураглал Хяналт нь автоматжуулагдсан эсэх Тийм Ажил гүйлгээний хяналт Үгүй Тийм Тийм Сэргийлэх хяналт уу? Үгүй Ажил гүйлгээний хяналтын хэрэгжилтийг шалгах Үгүй Магадгүй хяналт биш! Үгүй Хяналт нь удирдлагад туслах зорилготой юу? Тийм Удирдлагын Хяналт Удирдлагын хяналтыг үнэлэхдээ ажлын баримт 1008-г ашиглана. Хавсралт 11: Ажлын баримт 1008 – Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас Байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын үйл явцын талаар ерөнхий ойлголтыг олж авахад ажлын баримт 1009-г ашиглана. Хавсралт 12: Ажлын баримт 1009 – Байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас Харин мэдээллийн харилцааны зохистой ба хангалттай байдал, цаг хугацаатай уялдаатай байдал зэргийг ажлын баримт 1010-г ашиглан үнэлнэ. Хавсралт 13: Ажлын баримт 1010 – Мэдээллийн харилцааг үнэлэх шалгах хуудас Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) талаар аудитын баг хангалттай ойлголтыг олж авах зорилгоор ажлын баримт 1011-Үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдэлийн шинжилгээ-г ашиглана. Хавсралт 14: Ажлын баримт 1011 – Үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдэлийн шинжилгээ Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдэл ба дотоод хяналтын үнэлгээний шалгуурыг тодорхойлоход ажлын баримт 1012-г ашиглана. 43
  • 44.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Хавсралт 15: Ажлын баримт 1012 – Эрсдэл ба Хяналтын үнэлгээ хийх Аудит хийгдэх үйл ажиллагааны (эсвэл аудитын объект) эрсдýлүүдээс гол эрсдэлийг нарийвчлан авч үзэх ба үүнийг ажлыг баримт 1013-д тусгана. Хавсралт 16: Ажлын баримт 1013 – Гол эрсдэлийн хүснэгт Гол эрсдэлүүдийг нэгтгэн бүртгэж, эрсдэлийн хариу арга хэмжээтэй уялдуулан ажлын баримт 1014-Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ-г бэлтгэнэ. Хавсралт 17: Ажлын баримт 1014 – Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Гол эрсдэлд тавигдах хяналтуудад хийгдэх хяналтын тестүүдийг төлөвлөхдөө ажлын баримт 1015-ийн А хэсгийг ашиглана. Харин Б хэсгийг хяналтын тестийг хийсний дараа бөглөнө. Хавсралт 18: Ажлын баримт 1015 – Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн Алхам 4. Аудитын ажлын төлөвлөгөө бэлтгэх Аудитын төлөвлөлтийн үе шатны эцэст аудитын ажлын төлөвлөгөө бэлтгэгдэнэ. Аудитын ажлын төлөвлөгөөний агуулга нь тухайн аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, нарийн төвөгтэй байдал зэргээс хамааран өөр өөр байж болно. Аудитын ажлын төлөвлөгөөний баримт бичигт дараах мэдээллүүдийг заавал багтаана. Энэ хэсэгт аудит хийгдэх байгууллага ба үйл ажиллагааны талаар Хэсэг 1 аудитын багийн олж авсан ойлголтыг харуулна. Мөн байгууллагад Ерөнхий нийтлэг ашиглагддаг хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам мэдээлэл зэргээс тухайн аудиттай холбоотой хэсгүүдийг тодорхойлно. Хэсэг 2 Аудитын зорилгыг дэлгэрэнгүй байдлаар харуулна. Аудитын зорилго Аудитын нь ойлгомжтой бөгөөд биелэгдэх боломжтой байхаар тодорхойлогдсон зорилго байх нь зүйтэй. Аудитад юуг хамруулахыг тусгаж өгнө. Аудит хийгдэх объектын талаар Хэсэг 3 дэлгэрэнгүй байдлаар оруулна. Мөн эдгээр объектын байршлыг Аудитын дурдана. Аудитын цар хүрээг хязгаарлах нөхцөл байдал оршиж байгаа цар хүрээ бол түүнийг заавал энэ хэсэгт бичнэ. Аудит хийгдэж байгаа байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын арга Хэсэг 4 аргачлал, эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн зэргийг энэ хэсэгт нэгтгэн Эрсдэл дүгнэнэ. Аудитын зорилгыг хангахын тулд ямар аудитын горим, тестүүдийг Хэсэг 5 хэрэглэхийг бичнэ. Аудитын хөтөлбөрийг ажлын баримт 1016-Аудитын Аудитын хөтөлбөр-т тусгайлан баримтжуулна. хөтөлбөр Хавсралт 19: Ажлын баримт 1016 – Аудитын хөтөлбөр 44
  • 45.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Хэсэг 6 Аудитын нөөц Тухайн аудитыг хийж гүйцэтгэх аудитын багийн гишүүдийг жагсаах ба тэдгээрийн хараат бус байдал, ажиллах боломжтой байдал зэргийг дурдана. Хэрэв тусгай шинжээчдийг (жишээлбэл: мэдээллийн технологийн ажилтан, хөрөнгийн үнэлгээчин гэх мэт) тухайн аудитын ажилд шаардлагатай бол тэдгээрийг энэ хэсэгт мөн оруулна. Хавсралт 20: Ажлын баримт 1017 – Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас Хэсэг 7 Ажлын хуваарь Аудитын нөөцийн төлөвлөлт дэлгэрэнгүй хуваарийг гаргана. дээр үндэслэн аудитын ажлын Аудитын явцад аудит хийгдэх байгууллагатай хэрхэн харилцаа үүсгэх Хэсэг 8 талаар энд дурдана. Аудитын төлөвлөлт, гүйцэтгэл, тайлагналын Харилцаа явцад болон гэнэтийн шаардлагаар шууд харилцах ажилтнуудыг дурдахаас гадна харилцах асуудлууд болон аргуудыг багтаана. Хэсэг 9 Аудитын багийн ахлагч аудитын ажлын төлөвлөгөөг бэлтгэсэн гарын Гарын үсэг зурна. Аудитын ажлын төлөвлөгөө нь мөн дотоод аудитын нэгжийн үсэг даргаар батлагдана. Хавсралт 22: Ажлын баримт 1019 – Аудитын ажлын төлөвлөгөө Аудитын ажлын төлөвлөгөөний дагуу аудит хийгдэж байгаа эсэхэд аудитын багийн ахлагч байнга хяналт тавина. Тухайлбал, аудитын ажил нь аудитын зорилгын хүрээнд хийгдэж байгаа эсэх, аудитын хөтөлбөрт харуулсан аудитын тест горимуудыг аудитын гишүүд хэрэгжүүлж байгаа эсэх, аудитын ажил нь төлөвлөсөн хугацааны дагуу хийгдэж байгаа эсэхийг хянаж байх шаардлагатай. 4.3 Аудитын ажлын гүйцэтгэл ДАМПОУС-д аудитын ажлыг гүйцэтгэхтэй холбоотой дараах гол стандартууд байдаг. 2300 - Аудитын ажлыг гүйцэтгэх - Дотоод аудиторууд аудитын ажлын зорилгыг хангаí áèåë¿¿ëýõèéí тулд хангалттай мэдээллийг öóãëóóëàí, дүн шиíжилгээ хийж, үнэлж, баримтжуулах ёстой. 2310 - Мэдээллийг олж тодорхойлох - Äîòîîä àóäèòîðóóä аудитын ажлын зорилгыг хангахуйц хангалттай, итгэлтэй, хамааралтай ба хэрэгцээтэй мэдээллийг олж тодорхойлох ёстой. 2320 - Дүн жинжилгээ ба үнэлгээ - Дотоод аудиторууд зохих дүн шинжилгээ ба үнэлгээ хийсний үр дүнд аудитын ажлын үр дүн ба суурь дүгнэлтээ хийх ёстой. 45
  • 46.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2330 - Мэдээллийг баримтжуулах - Дотоод аудитор тухайлсан ажлын ¿ð ä¿í áà ä¿ãíýëòèéã äýìæèõ¿éö õàìààðàëòàé ìýäýýëëèéã áàðèìòæóóëàõ ¸ñòîé. 2340 - Àóäèòûí àæëûã õÿíàí óäèðäàõ - Òóõàéëñàí àæëûí çîðèëòûã õàíãàõ, ÷àíàðûã õàíãàõ áà àæèëòíóóäûã õºãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ òóõàéëñàí àæëûã ñàéòàð õÿíàí óäèðäàõ ¸ñòîé. Дотоод аудитын ажлын төлөвлөлтийн үе шатанд тодорхойлсон аудитын зорилгыг хангахуйц дүгнэлт гаргахад хангалттай нотолгоог олж авах нь аудитын гүйцэтгэлийн үе шатны гол зорилго юм. Аудитын гүйцэтгэлийн үе шат нь аудит хийгдэх байгууллага дээр аудитын баг аудитын ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын тест горимуудыг хэрэгжүүлэхээс эхлэх ба үүнийг “талбарын ажил” гэж нэрлэдэг. Дотоод аудит хийгдэх байгууллагын гол хяналтуудад хэрэгжүүлэх хяналтын тестийг ажлын баримт 1015-Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн-ийн А хэсэгт төлөвлөж харуулсан. Харин аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд ажлын баримт 1015-ын Б хэсэгт гол хяналтуудад хэрэгжүүлсэн аудитын тестийн үр дүнг баримтжуулна. Õàâñðàëò 18: Ажлын баримт 1015 – Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн Аудитад нийтлэг хэрэглэгддэг дараах төрлийн горимууд байдаг. Дахин тооцоолох Ажиглалт хийх Батлах Ярилцлага хийх Тайлан эсвэл судалгааг үнэлэх 46 Дотоод аудитор аудит хийгдэх нэгжийн ажилтны хийсэн тооцооллыг давтан гүйцэтгэж ижил үр дүн гарч байгаа эсэхийг шалгах горим юм. Энэ горимыг хэрэгжүүлснээр аудит хийгдэх нэгжийн ажилтны хийсэн ажил гүйлгээний итгэлтэй байдалд дүгнэлт гаргах боломжтой. Дотоод аудитор аудит хийгдэх нэгж дээр биеэр очиж хийгдсэн ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааг ажиглаж, мэдээлэл цуглуулах горим юм. Дотоод аудитор олж авсан мэдээллээ бусад эх сурвалжаас олж авсан мэдээлэлтэй харьцуулан үнэн зөв, итгэлтэй эсэхийг батлах горим юм. Дотоод аудитор аудит хийгдэх нэгжийн холбогдох ажилтантай уулзаж ярилцах замаар ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааны талаар мэдээлэл олж авах горим юм. Энэ нь эрсдэлтэй эсвэл асуудалтай зүйлсийн талаар мэдээллийг хамгийн хурдан олж авах арга байдаг. Ийм байдлаар нэг эх сурвалжаас олж авсан мэдээлэл нь өөр бусад эх сурвалжийн мэдээллээр батлагдаж байх ёстой. Аудитад хамааралтай тайлан эсвэл судалгааг хянаж шалгах горим юм.
  • 47.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тодорхой асуудлуудын хүрээнд нөхцөл байдлыг тодорхойлох зорилгоор дэлгэрэнгүй асуулгын хуудас ашиглан асуулга авах горим юм. Өгөгдсөн мэдээлэлд харьцааны шинжилгээ хийж хамаарлыг Шинжилгээний тодорхойлох замаар мэдээлэлд үнэлгээ хийх, шинжилгээний горим үр дүнд гарсан аливаа зөрүү, хэлбэлзлийн шалтгааныг тодорхойлох горим юм. Асуулга авах Дотоод аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд хэрэгжүүлэх аудитын биет тестийн горимуудыг баримтжуулахдаа ажлын баримт 2002 ба 2003-г ашиглана. Тодорхой нэг үйл явцад хэдэн хэдэн аудитын биет тестийг хэрэгжүүлэх бол ажлын баримт 2002-д баримтжуулна. Хавсралт 24: Ажлын баримт 2002 – Биет тестийн горимын хуудас (Нэг үйл явцыг шалгах) Хэд хэдэн үйл явцад нэг аудитын биет тестийг хэрэгжүүлэх бол ажлын баримт 2003-д баримтжуулна. Хавсралт 25: Ажлын баримт 2003 – Биет тестийн горимын хуудас (Хэд хэдэн үйл явцыг шалгах) Аудитын нотолгооны зохистой байдал Дотоод аудитаар аудитын явцад олж авсан нотолгоонд үндэслэн алдаа, зөрчлийг олж тодорхойлох ба санал зөвлөмжийг гаргадаг. Аудитын нотолгоо гэдэг нь аудитаар илэрсэн асуудлуудыг дэмжих эсвэл нотлохын тулд олж цуглуулсан баримт мэдээллээс бүрддэг. Ямар төрлийн нотолгоог хэдий хэмжээгээр цуглуулах вэ гэдэгт аудитын баг, аудитын ажилтны мэргэжлийн шийдлийг ашиглана. Нотолгоо нь дараах шинж чанаруудыг агуулснаар зохистой нотолгоо болох ба дотоод аудитор олж авсан нотолгоо нь эдгээр шинж чанарыг агуулж байгаа эсэхийг анхаарч байх ёстой. Аудитын нотолгооны зохистой байдал • Îëæ àâñàí íîòîëãîî íü àóäèòûí çîðèëãî áà øàëãóóðò Õàìààðàëòàé áàéõ Èòãýëòýé áàéõ Õàíãàëòòàé áàéõ íèéöñýí áàéõ, íîòëîõ ãýæ áàéãàà ç¿éëòýéãýý ëîãèê õîëáîîòîé áàéõ • Íîòîëãîîã çîõèñòîé, íàéäâàðòàé ýõ ñóðâàëæààñ îëæ àâñàí áàéõ • Äîòîîä àóäèòààð èëýðñýí àñóóäàë áà ¿ð ä¿íã á¿ðýí íîòëîõ õýìæýýòýé áàéõ 47
  • 48.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нотолгооны итгэлтэй байдлыг авч үзэхдээ аудитын нотолгоо нь гадаад болон дотоод эх үүсвэрээс олж авсан эсэх, нотолгоо нь бичгээр, амаар эсвэл электрон хэлбэрээр эсэх, нотолгоо нь оригинал эсвэл хуулбар эсэх, иж бүрэн гарын үсэг ба тамга тэмдэгтэй хүчин төгөлдөр эсэх зэргийг авч үзнэ. Мөн нотолгоонд дараах зарчмуудыг баримтална. Ø Бичгэн эсвэл баримт бүхий нотолгоо нь аман нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг; Ø Хараат бус эх сурвалжаас олж авсан нотолгоо нь дотоод эх сурвалжаас олж авсан нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг; Ø Аудитын ажилтны өөрийн олж авсан нотолгоо нь аудит хийгдэж байгаа нэгжийн олж авсан нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг; Эх Ø баримт нотолгоо нь хуулбарласан нотолгооноос илүү итгэлтэй байдаг. Мөн аудитын зорилгод шууд хамааралтай асуудалд хариулт өгөхүйц нотолгоо нь шууд зохистой нотолгоо байх боломжтой. Мөн өөр аудиторын хийсэн аудитын тестийн үр дүнтэй тухайн аудиторын гаргасан үр дүнтэй ижил байгаа бол нотолгоог бодитой ба зохистой гэж үзэж болно. Аудитын нотолгооны зохистой эсэхийг авч үзэхдээ дотоод аудитор дараах хандлагуудыг анхаарч байх нь зүйтэй. Ø Аудитаар туйлын зөв дүгнэлт бус харин хамгийн боломжит дүгнэлтийг өгдөг; Ø Дутуу мэдээлэл ашиглан хамгийн боломжит дүгнэлтэд хүрэх боломжгүй; Ø Хэтэрхий их мэдээллийг шалгах нь аудитыг үр ашиггүй ба үр нөлөөгүй, хэмнэлтгүй болгодог; Ø Нотолгоонд бүх зүйлсийг бус харин тухайн бүлэг зүйлсийг хамгийн боломжит хэмжээнд төлөөлж байх зүйлсийг хамруулдаг. Аудитын нотолгооны төрөл Аудитын нотолгоог дараах төрлүүдэд ангилдаг. • Биет нотолгоо Аудит хийгдэж байгаа нэгжид ажиглалт хийх, хөрөнгө ба үйл ажиллагааг биетээр шалгах зэрэг горимын үр дүнд олж авсан нотолгоо юм. Ажиглалт хийж олж авсан нотолгоог баримтжуулах шаардлагатай байдаг. Хөрөнгө ба үйл ажиллагааг биетээр шалгахад аудит хийгдэх нэгжийн удирдлага, холбогдох ажилтантай хамтран гүйцэтгэж болно. Энэ төрлийн нотолгоонд фото зураг, дүрслэл зураг, аудио бичлэг, видео бичлэг багтаж болно. • Аман нотолгоо Аудит хийгдэж байгаа нэгжийн удирдлага ба холбогдох ажилтнуудаас ярилцлага, асуулга авах замаар олж авсан нотолгоо юм. Ярилцлага ба асуулга нь богино хугацаанд нотолгоо олж авах арга бөгөөд өөр 48
  • 49.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА бусад аудитын арга техникийг ашигласан ч олж авах боломжгүй чухал асуудлуудыг ч гаргаж ирэх боломжтой байдаг. Аман нотолгоог аудитын зорилгоо хангахад ашиглах зохистой нотолгоо болгохын тулд холбогдох баримтаар нотлох нь зүйтэй. Аман нотолгоог бүрэн баримтжуулснаар итгэлтэй ба зохистой нотолгоо болгон ашиглаж болно. Ярилцлага хийж байгаа ажилтны албан тушаалын зэрэг, мэдлэг, ур чадвар, туршлага, хариуцлагатай ба шударга байдал зэргийг харгалзан үзсэнээр ярилцлагаар олж авсан мэдээлэлд итгэлтэй хандах эсэхийг шийдэх нь зүйтэй. Аман нотолгоо нь аудитын үр дүнд маш их нөлөө үзүүлэхээр байгаа бол уг нотолгоог бичгэн нотолгоо болгох хэрэгтэй. • Баримтаарх нотолгоо Энэ нь хамгийн элбэг ашиглагддаг аудитын нотолгоо юм. Баримтаарх нотолгоог гэрээ, хэлэлцээр, тайлан, нэхэмжлэл, бүртгэл, худалдан авах захиалга, меморандум, горимын гарын авлага, хурлын тэмдэглэл, захидал гм янз бүрийн эх үүсвэрээс олж авч болно. Баримтаарх нотолгооны хамааралтай ба итгэлтэй байдал нь уг нотолгооны эх сурвалж нь аудитын зорилготойгоо хэр хамааралтай байгаа эсэхээс хамаарна. Аудит хийгдэж байгаа нэгж нь дотоод хяналтын сайн системтэй бол олж авсан нотолгоо нь илүү итгэлтэй байх боломжтой. • Шинжилгээний үр дүнд олж авсан нотолгоо Санхүүгийн ба санхүүгийн бус мэдээллийн хоорондын харилцааг шалгах, тооцоолох, харьцуулах замаар олж авсан нотолгоо юм. Шинжилгээний горимоор олж авсан нотолгоо нь голдуу тоон мэдээлэл байдаг ч зарим тохиолдолд тоон бус мэдээлэл ч нотолгоо болж байдаг. Мөн энэ төрлийн нотолгоонд нийцэл ба үл нийцэл, тогтвортой байдал ба тогтвортой бус байдал, эсвэл шалтгаан ба үр нөлөө хоорондын харилцаанд хийсэн дүн шинжилгээ, үнэлгээ зэрэг нь багтдаг. Аудитын нотолгоог олж цуглуулах аргууд Аудитын нотолгоог олж цуглуулах олон төрлийн арга техникүүд байдаг. Хамгийн нийтлэг хэрэглэдэг арга техникүүдийг дор дурдвал: • Ярилцлага авах Ярилцлага нь аудитын нотолгоог олж авахад байнга хэрэглэгддэг арга юм. Ярилцлага хийснээр оршин байгаа асуудлуудыг тодорхойлох, илэрсэн асуудлуудыг дэмжих нотолгоог олж авах, аудитаар илэрсэн асуудал болон өгч байгаа зөвлөмжийн хүрээнд дотоод аудитор ба аудит хийгдэж байгаа нэгжийн удирдлага хоорондын харилцааг илүү тодорхой болгох зэрэгт тус дөхөм болж байдаг. Ярилцлагыг үр дүнтэйгээр хийхийн тулд ярилцах зүйлсийнхээ талаар бэлтгэл хангах, ярилцлагыг удирдан явуулах чадвар 49
  • 50.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА маш чухал байдаг. Ярилцлага хийхийн өмнө ярилцах асуудлын хүрээг тодорхойлж, тавих асуултуудыг урьдчилан бэлтгэх нь зүйтэй байдаг. • Аудитын тест хэрэгжүүлэх Аудитын тестийг сонгон авсан ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагаанд хийх ба аудит хийгдэж байгаа нэгжийн ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааны уламжлалт шинж чанарыг тодорхойлоход чиглэсэн байдаг. Аудитын тестийг нийцэл эсвэл дэлгэрэнгүй биет баталгаажуулалтын аль алинд нь хэрэглэж болно. Хяналтын зорилгоор хийж байгаа тестийг “хяналтын тест” гэх ба хяналт зохистой ба үр дүнтэй байгаа эсэхийг үнэлэхэд чиглэсэн байдаг. Жишээлбэл: бэлэн мөнгөний нэг удаагийн зарцуулалтад хязгаар буюу лимит тавьж байгаа нь хяналтын нэг арга юм. Бэлэн мөнгөний нэг удаагийн зарцуулалтуудыг уг хязгаар буюу лимиттэй харьцуулан хязгаараас хэтэрсэн зарцуулалтад анхаарал хандуулах шаардлагатай. Иймд бэлэн мөнгөний нэг удаагийн зарцуулалт бүр холбогдох хязгаарын дотор байгаа эсэхийг бэлэн мөнгөний зарцуулалтын ажил гүйлгээнээс сонгон авсан хэсэгт тестлэн шалгаж байгаа нь “хяналтын тест”-ийг хийж байна гэсэн үг юм. Сонгон авсан ажил гүйлгээнүүдэд дэлгэрэнгүй шалгалт хийхийг “дэлгэрэнгүй биет тест” гэнэ. Жишээлбэл, сонгогдсон төлбөрийн ажил гүйлгээнүүдийг холбогдох гэрээнүүдтэй тулган шалгаж, тэдгээр төлбөрүүд нь гэрээний нөхцөлийн дагуу төлөгдсөн эсэхийг баталж байгаа нь “дэлгэрэнгүй биет тест” хийж байна гэсэн үг юм. Нийтлэг ашиглагддаг олон төрлийн аудитын тестүүд нь хяналтын ба дэлгэрэнгүй биет тестийн аль алиных нь шинж чанарыг зэрэг агуулж байдаг. Жишээлбэл, аудит хийгдэж байгаа нэгжийн ажилтны хийсэн тооцооллыг давтан гүйцэтгэснээр аливаа тооцооллыг шалгадаг дотоод хяналтын арга байгаа эсэхийг тестлэн шалгах (хяналтын тест), тооцооллын үр дүнд гарсан тоо дүн нь үнэн зөв бүртгэгдсэн эсэх (дэлгэрэнгүй биет тест)-ийг шалгах горим зэрэг хийгдэж байна. Аудитын тестийг сонгосны дараа уг тестийг хэрхэн хэрэглэхээ тодорхойлохдоо дараах нөхцºлийг анхаарна. Тусгайлсан зүйлсийг тестлэх–Тоо дүн, ач холбогдол эсвэл бусад шинж чанарыг харгалзан үзсэний үндсэн дээр тухайлсан зүйлсийг сонгон аваад тэдгээрт тест хийж гарсан үр дүнг дүгнэх Төлөөлөх зүйлсийг тестлэх – Статистик түүврийн арга ашиглан шалгах зүйлсээ сонгон аваад тэдгээрт тест хийх ба шалгагдсан түүврийн үр дүнд үндэслэн нийт олонлогийн түвшинд дүгнэх • Түүвэрлэх Түүвэрлэх гэдэг нь нийт олонлогийн шинж чанар ба параметруудыг тодорхойлж, уг олонлогийг төлөөлж чадах хэсгийг сонгон авах үйл явц 50
  • 51.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА юм. Нийт олонлогийг бүрдүүлж байгаа бүх ажил гүйлгээ, үйл явц, систем, баримт бичиг эсвэл үйл ажиллагааг шалгах боломжгүй учраас тэдгээрээс түүвэрлэн авч аудитад хамруулах нь зүйтэй. Түүврийг санамсаргүй эсвэл зорилготойгоор гэсэн 2 байдлаар хийж болно. Санамсаргүй түүврийг “батлах” зорилгоор, харин зорилготойгоор хийж байгаа түүврийг “шинжлэх” зорилгоор хийдгээрээ ялгаатай. Аудитын тестийн хувьд, тусгайлсан зүйлсийг тестлэхдээ “зорилготойгоор” түүвэрлэдэг бол харин төлөөлөх зүйлсийг тестлэхэд “санамсаргүйгээр” түүвэрлэдэг. Аль ч түүврийн үр дүнг хувиар эсвэл мөнгөн дүнгээр илэрхийлэх боломжтой. Санамсаргүй түүврийг хийхдээ санамсаргүй тооны хүснэгтийг Microsoft Excel-ийн RAND математик функцèéг ашиглан гаргаж болно. Бичлэгийн хэлбэр болох =RAND () гэж оруулахад [0,1] завсарт орших санамсаргүй тоонуудыг гаргана. Эдгээр санамсаргүй тоонуудыг ашиглан түүврийг санамсаргүй аргаар сонгодог. • Судалгаа хийх Том олонлогоос мэдээлэл цуглуулахад судалгааны аргыг ашигладаг. Судалгаанд олон тооны оролцогчдыг багтаах боломжтой байдаг. Судалгааг биеэр, утсаар, интернетээр эсвэл электрон шуудангаар авч болно. Судалгааны асуулгуудыг урьдчилан зохистой байдлаар бэлтгэсэн байх нь зүйтэй. • Нягтлан шалгах Данс, бүртгэл, баримт эсвэл биет хөрөнгө зэрэг нь бодитойгоор оршин байгаа эсэхийг батлахын тулд нягтлан шалгах аргыг хэрэглэдэг. Биет хөрөнгийг шалгаснаар уг хөрөнгийн оршин байгаа эсэхийг шалгахаас гадна уг хөрөнгийн нөхцөл байдлыг (жишээлбэл: хуучирсан эсэх) батлах боломжтой. Данс, бүртгэл, баримтыг нягтлан шалгаснаар эх сурвалж болох баримтууд бодитоор байгаа эсэхийг батална. • Блок схемийг ашиглах Үйл явц эсвэл системийг график дүрслэлээр харуулах нь блок схемийн арга юм. Үйл явцыг дүрслэн харуулсныг үйл явцын блок схем, системийг 51
  • 52.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дүрслэн харуулсныг системийн блок схем, баримтуудыг дүрслэн харуулсныг баримтын блок схем гэх мэтчилэн нэрлэдэг. Илүү нарийн төвөгтэй үйл ажиллагаанд шинжилгээ хийхэд блок схемийг ашигладаг. Системийн блок схемээр системийн орц, үйл явц, гарц зэргийг дэлгэрэнгүйгээр харах боломжтой. Баримтын блок схемээр чухал үйл ажиллагаанууд ба тэдгээрт тавих гол хяналтуудыг харуулна. • Ажиглалт хийх Нягтлан шалгах аргатай адил ажиглалт нь үйл явц эсвэл үйл ажиллагааг биетээр батлах эсвэл баталгаажуулах арга юм. Олон ажил гүйлгээ ба тэдгээрт тавьдаг ердийн хяналтуудыг ажиглалт хийх замаар үнэлж болно. Ажиглалтыг илүү үр дүнтэй явуулахын тулд нэгээс дээш тооны аудиторууд хамтран хийж болно. • Тулган баталгаажуулах Аудит хийгдэж байгаа нэгжээс өгсөн тоо мэдээ, бусад мэдээлэл зэргийг холбогдох гуравдагч талаар баталгаажуулах зорилготой арга юм. Гуравдагч талаас баталгаажуулалтыг голдуу бичгээр авдаг. • Дүн шинжилгээ хийх Дүн шинжилгээ хийх гэдэг нь олж авсан мэдээллийг шалгаж гарсан үр дүнгээр өөр бусад илэрсэн зүйлсийг батлах эсвэл аудитлагдсан нэгжийн гүйцэтгэлийг холбогдох үзүүлэлт, бодлого, өнгөрсөн үйл ажиллагаа, бусад байгууллагын ижил төстэй үйл ажиллагаа, хууль тогтоомж зэрэгтэй харьцуулах арга юм. 4.4 Аудитын ажлын тайлагнал ДАМПОУС-д аудитын ажлыг тайлагнахтай холбоотой дараах гол стандартууд байдаг. 2400 - ¯ð ä¿íã ìýäýýëëýõ - Дотоод аудитор àóäèòûí àæëûí ¿ð ä¿íã ìýäýýëýõ ¸ñòîé. 2410 - Ìýäýýëýëä òàâèãäàõ øàëãóóðóóä - Ìýäýýëýëä àóäèòûí àæëûí çîðèëãî, öàð õ¿ðýý, õîëáîãäîõ ä¿ãíýëò, çºâëºìæ, õàðèó àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãºº çýðãèéã áàãòààõ ¸ñòîé. 2420 - Ìýäýýëèéí ÷àíàðòàé áàéäàë - Ìýäýýëýë íü ¿íýí çºâ, áîäèòîé, òîâ÷ òîäîðõîé, èæ á¿ðýí, öàãàà îëñîí áàéõ ¸ñòîé 52
  • 53.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод аудит нь байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр оруулахад чиглэсэн үйл ажиллагаа гэж гарын авлагын эхэнд дурдсан. Иймд дотоод аудитын ажлын үр дүнг мэдээлэх дараах үндсэн харилцаанууд явагдана. Ø Аудитын ажлын явцад аудитын багийн ахлагч аудит хийгдэж байгаа нэгжийн удирдлагатай аудитын ажлын явц, аудитаар илэрсэн томоохон асуудлуудын талаар ярилцлага хийх; Ø Аудитын ажлын үр дүн, тайлагнал, зөвлөмжийн талаар аудитын баг дотоод аудитын нэгжийн даргатай хэлэлцэх; Ø Аудитын ажлын эцэст аудитын тайланд тусгагдсан томоохон асуудлууд, дүгнэлт, зөвлөмжийн талаар албан ёсоор хэлэлцэх; Ø Аудитын ажлын тайланд тусгагдсан асуудлуудад удирдлагаас тайлбар авч, эцсийн тайланд тусгах. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг ангилах Аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд хэрэгжүүлсэн тест бүрийн хувьд олж илэрсэн асуудлууд, тэдгээрийг сайжруулахтай холбоотой зөвлөмжийг гаргана. Байгууллагыг эрсдэлд оруулж болох томоохон сөрөг талуудыг олж илэрсэн асуудлууд гэж үзэн аудитын тайланд тусгана. Хэрэв алдаа, зөрчил дангаараа аудит хийгдэх зүйл буюу объектыг бүхэлд нь хамарсан сөрөг талыг үүсгэхгүй бол үүнийг аудитын тайланд тусгах шаардлагагүй. Хэрэв аудитын багийн ахлагч илэрсэн алдаа, зөрчлийг аудитын тайланд тусгаагүй бол тусгаагүй шалтгаанаа дотоод аудитын нэгжийн даргад заавал мэдэгдэнэ. Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчил бүрийн хувьд дараах алхмуудыг гүйцэтгэнэ. • Алдаа, зөрчил нь аудит хийгдэх үйл ажиллагааг бүхэлд нь хамарсан сул талыг үүсгэж байгаа эсэхэд дүн шинжилгээ хийх; • Алдаа, зөрчлийн үндсэн шалтгааныг тодорхойлох; • Ижил төстэй алдаа, зөрчил гарахаас хамгаалах хяналт байгаа эсэхийг тодорхойлох; • Хэрэв хамгаалах хяналт байгаа бол энэ алдаа, зөрчил нь хувь хүний алдаанаас шалтгаалсан эсвэл санамсаргүй тохиолдлоор үүссэн эсэхийг тодорхойлох. Аудитаар олж илэрсэн асуудал бүрийг ажлын баримтаар баримтжуулах ба тэдгээр нь хэр ач холбогдолтой асуудлууд болохыг авч үзэхдээ дараах асуултуудыг ашигладаг. 53
  • 54.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг ойлгохын тулд дүн шинжилгээ хийх - Асуудал нь байгууллагад ямар нөлөө үзүүлэх вэ? - Хэр чухал ач холбогдолтой асуудал вэ? - Асуудлын шалтгаан нь юу вэ? - Асуудалд хэн хариуцлага хүлээх ёстой вэ? - Тухайн асуудалд хамаарах хяналт зөрчигдсөн үү? - Тухайн асуудалд хамаарах хяналт байгаа юу? - Асуудал нь хууль бус үйл үйл ажиллагаа, хуулийг зөрчсөн үйлдэл, залилан зэрэгт хамаарах уу? - Асуудалтай холбоотой нөхцөл байдлыг зөв болгож засах боломжтой юу? - Аудит хийгдэхээс өмнө удирдлага энэ асуудлыг тодорхойлсон байсан уу? Хэрэв тийм бол, түүнийг засах арга хэмжээ удирдлагаас төлөвлөсөн үү? Илэрсэн асуудлыг хяналттай уялдуулан ойлгох - Асуудлыг зөв болгож засах үйлдэл хийгдсэн үү? - Одоо байгаа хяналт нь алдаа зөрчлийг илрүүлж чаддаг уу? - Эрсдэлийг бууруулахад чиглэгдсэн хяналтууд байгаа юу? - Одоо ашиглаж байгаа заавар журмыг илүү ойлгомжтой болгох шаардлага байгаа юу? - Хяналтын сул тал мөн үү? - Үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хийх шаардлагатай юу? Асуудлыг зөв болгож засах үйл явцыг авч үзэх - Засах үйл явцыг хэн хийх вэ? - Засах үйл явцыг хэрхэн хийх вэ? Асуудлыг дэмжих нотолгооны хувьд авч үзэх - Нотолгоо нь асуудал оршин байгааг батàëж байна уу? - Нотолгоог авч үзэхэд асуудал нь “материаллаг” алдаанд хамаарах уу? - Нотолгоо нь удирдлагын хариу арга хэмжээний үндэслэл болж чадах уу? Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг дараах байдлаар ангилж болно. Ангилал Тайлагнах шаардлагатай асуудлууд (их ач холбогдолтой) Тайлагнавал зохих асуудлууд (дунд зэргийн ач холбогдолтой) Ажиглагдсан асуудлууд (бага зэргийн ач холбогдолтой) 54 Тайлбар Байгууллагын зорилгыг хангах, үйл ажиллагааг зохистойгоор хэрэгжүүлэхэд сөргөөр нөлөөлж болох чухал ач холбогдолтой, удирдлагад заавал тайлагнах шаардлагатай асуудлууд бөгөөд хууль бус үйлдлүүд энэ бүлэгт шууд хамруулна. Тайланд тусгагдах шаардлагатай асуудлууд бөгөөд зөв болгож засахгүйгээр сөрөг үр нөлөө нь арилах боломжгүй асуудлуудыг энэ бүлэгт хамруулна. Тайланд заавал тусгагдах шаардлагагүй бөгөөд санамсаргүй байдлаар үүссэн алдаа зэрэг нь энэ бүлэгт хамруулна.
  • 55.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитаар илэрсэн гол чухал, томоохон асуудлууд (удирдлагын шийдвэр гаргалтад нөлөө үзүүлэх материаллаг шинж чанартай, тайланд тусгаж харуулах шаардлагатай гэж аудитын баг үзсэн)-ыг удирдлагад заавал тайлагнах ёстой. Хэрэв эдгээр асуудлуудыг удирдлагад тайлагнах бол түүнээс хамаарах эрсдýлүүд нь байгууллагын зорилго зорилтыг хангахгүйд хүргэнэ. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг дэмжих ажлын баримтад дараах шаардлагуудыг тавьдаг. • Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг нотлох хангалттай баримтуудыг багтаасан эсэх; • Ажлын баримт нь аудитын тайлантай шууд холбоотой эсэх • Аудитын тайланд тусгагдсан асуудлууд нь ажлын баримтаар бүрэн нотлогдож байгаа эсэх Дотоод аудитын тайлангийн бүтэц Дотоод аудитын тайлангаар аудитын ажлын зорилго ба цар хүрээг тодорхойлохоос гадна аудитаар илэрсэн асуудлууд, аудитын багийн дүгнэлт ба зөвлөмжийг харуулна. Аудитын тайланг тодорхой, ойлгомжтой байдлаар бичиж бэлтгэх шаардлагатай ба ингэснээр тайланг хэрэглэгч нь аудитын багийн илрүүлсэн асуудлууд болон тэдгээрт санал болгосон зөвлөмжүүдийг бүрэн ойлгох боломжтой юм. Аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлага аудитын тайлангийн төсөлтэй танилцсанаар аудитаар илэрсэн асуудлуудыг авч үзэж, зөвлөмжүүдийг зөвшөөрч байгаа эсэхээ шийднэ. Аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас зөвлөмжид өгсөн тайлбарыг аудитын тайлангийн төслийн “удирдлагын санал” хэсэгт нэмж тусгана. Байгууллагын онцлог, аудитын төрөл зэргээс хамааран дотоод аудитын тайлан нь өөр загвартай байж болох ч нийтлэг ашиглагддаг загварыг ажлын баримт 3001- Дотоод аудитын ажлын тайлан-д тусгалаа. Хавсралт 26: Ажлын баримт 3001 – Дотоод аудитын ажлын тайлан Аудитын багийн ахлагч нь аудит хийгдсэн байгууллагад (эсвэл аудитын объект) аудитын ажлын үр дүнгээр дараах байдлаар үнэлгээг өгнө. Үнэлгээ 1- Хангалттай Үнэлгээний тайлбар Анхаарах зүйлс Анхаарах Гол чухал эсвэл томоохон гэж үзэх гол асуудал алдаа зөрчил эсвэл асуудал илрээгүй; байхгүй, гэхдээ Хяналтын орчин сайн бөгөөд эрсдэлтэй хязгаарлагдмал хэсгүүдэд хяналт сайн тавигддаг бол; түвшинд авч үзэх асуудал байж болно. 55
  • 56.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Илэрсэн асуудалтай Хэдийгээр хяналтын орчин зохистой 2- Сайжруулалт холбоотойгоор боловч зарим хяналттай холбоотой хэрэгтэй хэрхэн сайжруулах алдаа зөрчил, асуудал илэрсэн бол; талаар авч үзэх Материаллаг* алдаа зөрчил, эрсдэлийг 3- Их үүсгэх хяналтын сул талууд илэрсэн; Илэрсэн асуудлын хэмжээний Эрсдэлийг бууруулах хяналтууд шалтгааныг сайжруулалт байгаа боловч, тэдгээрт их хэмжээний ерөнхийд нь авч үзэх хэрэгтэй сайжруулалт хэрэгтэй бол; Материаллаг алдаа зөрчил, эрсдэлийг Илэрсэн асуудлын үүсгэх хяналтын сул талууд илэрсэн; Эрсдэлийг бууруулах аливаа хяналт шалтгааныг 4- Хангалттай байхгүй эсвэл байгаа хяналт нь тусгайлан илүү бус хангалттай бус; Эрсдэлээс хамгаалахын анхааралтай авч тулд шуурхай арга хэмжээ авах үзэх шаардлагатай бол; *Материаллаг алдаа зөрчил, эрсдэл гэдэгт санхүүгийн алдагдал, нэр хүндэд учирсан хор хохирол, хууль зүйн эрсдэл, мэдээллийн системд учирсан саад бэрхшээл, нийцлийн эрсдэл гэх мэт сөрөг нөхцөл байдлуудыг ойлгодог. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг ажлын баримт 3002-Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл ба 3003-Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт-д харуулна. Хавсралт 27: Ажлын баримт 3002 – Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл Хавсралт 28: Ажлын баримт 3003 – Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт Аудитын багийн ахлагч ажлын баримт 3004-Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө-ний загварыг удирдлагад өгч бэлтгүүлэх ба холбогдох ажилтны гарын үсгээр баталгаажуулна. Хавсралт 29: Ажлын баримт 3004 – Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө Аудитаар илэрсэн асуудлуудын хүрээнд авах арга хэмжээг тодорхойлохын тулд аудитын тайланг гол удирдлагуудад хүргүүлэхэд ажлын баримт 3005-Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас-г ашиглана. Хавсралт 30: Ажлын баримт 3005 – Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас Аудитын тайланд аудитын багийн ахлагч болон гишүүд гарын үсэг зурах ба тайланг дотоод аудитын нэгжийн даргаар хянан гарын үсэг зурж баталгаажуулна. Аудитын тайланг дотоод аудитын нэгжийн дарга нь ТЕЗ болон Дотоод Аудитын Хороонд танилцуулж шийдвэрлүүлсний дараа аудит хийгдсэн байгууллагад хүргүүлнэ. 56
  • 57.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 5. АУДИТЫН ЗӨВЛӨМЖИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙН МӨРӨӨРХ ҮЙЛ ЯВЦ 5.1 Аудитыг зөвлөмжийн хэрэгжилтийг эргэн хянах Дотоод аудит нь тайланг эцэслэн бэлтгэх, зөвлөмжүүдийг хэлэлцэх болон удирдлагаас хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөг бэлтгэснээр дуусахгүй. Дотоод аудитын нэгжийн дарга болон аудитын багийн ахлагч нь аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах шаардлагатай. Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах (цаашид эргэн хянах гэх) гэдэг нь аудитаар өгсөн зөвлөмж бүрийг биелүүлэхийн тулд аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний зохистой, үр дүнтэй ба цаг хугацаандаа хийгдсэн эсэхийг шалгахыг хэлнэ. Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах ажлыг төлөвлөхдөө дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзнэ. • Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчлийн чухал ач холбогдолтой байдал; • Хэрэв залруулах арга хэмжээг аваагүй тохиолдолд учир болох эрсдэл; • Удирдлагын хариу арга хэмжээний цар хүрээ, тэдгээр нь байгууллагын холбогдох нэгжүүдийн үйл ажиллагааг сайжруулахад чиглэгдсэн байдал; • Хариу арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн хугацаа. Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянахын тулд дараах горимуудыг хэрэгжүүлнэ. • Аудитаар илэрсэн асуудал ба зөвлөмжид удирдлагын тайлбарыг аудитын багаас өгсөн хугацааны дотор хүлээн авсан эсэхийг шалгах • Аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас өгсөн тайлбарыг үнэлэх, шаардлагатай хэсгийг нотлох • Хэрэв аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагаас өгсөн тайлбарыг хангалттай гэж үзэхгүй байгаа бол дараагийн шатны удирдлагад хандах Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимыг ажлын баримт 4001-д баримтжуулна. Хавсралт 31: Ажлын баримт 4001 – Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимын хуудас 57
  • 58.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянахдаа дараах 2 байдлаар хийж болно: (а) Эргэн хянах мониторинг (б) Эргэн хянах аудит Эргэн хянах мониторинг Хэзээ хийх вэ? - Өмнөх аудитаар ноцтой алдаа, - Аудит хийгдсэн үйл зөрчлүүд илэрсэн; ажиллагаа (эсвэл объект)нь - Удирдлага аудитын зөвлөмжийг байгууллагын зорилго, үйл хэрэгжүүлэхгүй байх эрсдэл ажиллагааны хувьд чухал ач байгаа; холбогдолтой бус; - Аудитаар байгууллагын - Илэрсэн алдаа, зөрчил бүхий удирдлагад дотоод дүрэм асуудлууд нь чухал бус; журмаа сайжруулан - Аудитын зөвлөмжийг боловсруулах шаардлагатай хэрэгжүүлэхэд хялбар; талаар зөвлөмж өгсөн; - У дирдлагын хариу арга - Нэг эсвэл хэд хэдэн нэгжийн хэмжээг хэрэгжүүлэхэд үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хялбар; оруулах шаардлагатай; - У дирдлагаас хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөг хүлээн авч, үнэлэх; - Алдааг залруулах арга хэмжээг хэрхэн хэрэгжүүлсэн талаар удирдлагаас нотолгоо Хэрхэн авах; - Алдааг залруулах арга хийх хэмжээг хэрэгжүүлэх нэгжээс вэ? мэдээлэл авах; - Аудитаар илэрсэн асуудлуудад авсан удирдлагын арга хэмжээний хэрэгжилтийг харуулсан тайланг бэлтгэх; 58 Эргэн хянах аудит - Эргэн хянах аудитын зорилгыг тодорхойлохын тулд аудитаар илэрсэн асуудлуудыг нягтлан авч үзэх; - Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг засахын тулд хэрэгжүүлсэн арга хэмжээг үнэлэхийн тулд эргэн хянах аудитаар хэрэгжүүлэх тест ба горимуудыг тодорхойлох; - Эргэн хянах аудитыг хэрэгжүүлж, аудитын үр дүнг баримтжуулах; - Удирдлагаас авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээг цаг хугацааны хувьд нотлох; - Эргэн хянах аудитын тайланг бэлтгэх;
  • 59.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 6. АУДИТЫН АЖЛЫН БАРИМТЖУУЛАЛТ 6.1. Аудитын ажлыг баримтжуулах Аудитын ажлыг баримтжуулах гэдэг нь хийгдсэн аудитын ажлын баримтыг бүрдүүлнэ гэсэн үг юм. Дотоод аудитын ажлыг бүхэлд нь дэмжиж байгаа баримтуудыг ажлын баримт гэж ойлгох нь зүйтэй. Ажлын баримт нь дараах байдлаар аудитын ажлыг дэмждэг. - Аудитын ажлыг хэрхэн гүйцэтгэснийг нотлон харуулах; - Гарсан тайлан ба хийгдсэн аудитын ажил хоорондын хамаарлыг харуулах; - Илэрсэн алдаа зөрчил, асуудлууд, гаргасан дүгнэлт, өгсөн зөвлөмж зэргийг дэмжих; - Аудитын ажлын цар хүрээ ба үр дүнгийн талаарх асуултад аудитор хариулт өгөхөд туслах; - Аудитын ажлын чанарыг баталгаажуулахад ашиглах; - Хөндлөнгийн аудитор эсвэл бусад эрх бүхий талуудад шаардлагатай мэдээлэл өгөх. Ажлын баримтыг цаасан эсвэл электрон файл хэлбэрээр бэлтгэж болох боловч иж бүрдэл болсон ажлын баримтыг соронзон хальс, диск, зургийн хальс эсвэл бусад төрлийн мэдээлэл хадгалах хэрэгсэлд хадгалах нь зүйтэй. 6.2. Аудитын ажлын баримтын төрөл Аудитын ажлын баримтыг дараах 2 төрөлд ангилдаг: (а) Байнгын ажлын баримт (б) Тухайн аудитын ажлын баримт Байнгын ажлын баримтад аудит хийгдэж байгаа байгууллагын үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) талаар ерөнхий ойлголтуудыг олж авахын тулд олж цуглуулсан мэдээллүүд багтана. Байнгын ажлын баримтад байгаа ажлын баримт, мэдээллийг жил бүр шинэчилж байх шаардлагатай ба хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллээр баяжигдсан байх ёстой. Тухайн аудитын ажлын баримтад тухайн аудитын ажлын төлөвлөлт, гүйцэтгэл, тайлагнал ба аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах шатанд олж цуглуулсан ажлын баримтуудыг багтаана. 59
  • 60.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын байнгын ба тухайн ажлын баримтуудын жишээг доîр харуулав. Áàéíãû àæëûí áàðèìò Òóõàéí àóäèòûí àæëûí áàðèìò À. Àóäèòûí òºëºâëºëò À. Òàéëàãíàë • Àóäèòûí äóíä õóãàöààíû • Õàðààò áóñ áàéäëûí òóõàé ìýäýãäýë òºëºâëºãºº • Àóäèòûí òàéëàí (òºñºë, ýöñèéí • Àóäèòûí æèëèéí òºëºâëºãºº òàéëàí) • Àóäèòààð èëýðñýí àñóóäëûí Á. Áàéãóóëëàãûí åðºíõèé æàãñààëò ìýäýýëýë • Àóäèòûí çºâëºìæèéí õýðýãæèëòèéí • Õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæ, õóóäàñ òîãòîîë øèéäâýð, ä¿ðýì • Óäèðäëàãûí õàðèó àðãà õýìæýýíèé æóðàì, çààâàð. òºëºâëºãºº • Äîòîîä ¿éë àæèëëàãàà, ¿éë ÿâö • Íýãæèéí ¿éë àæèëëàãàà, ¿¿ðýã, Á. Àæëûã óäèðäàõ õàðèóöëàãà, àæèëòíóóäûí òîî, • Àóäèòûã ýõë¿¿ëýõ, äóóñãàõ óóëçàëòûí àæëûí áàéðûí òîäîðõîéëîëò, òýìäýãëýë áàéãóóëëàãûí á¿òýö. • Àóäèò õèéãäñýí íýãæèéí • Ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëýë, íÿãòëàí óäèðäëàãàòàé õèéñýí õàðèëöààíû áîäîõ á¿ðòãýë òýìäýãëýë, çàõèäàë • ¯éë àæèëëàãàà, ïðîöåññ ýñâýë ñèñòåìèéí çóðàãëàë Â. Àæëûí òºëºâëºëò • Ãîë ¿éë àæèëëàãàà, ïðîöåññ • Òóõàéí àóäèòûí àæëûí òºëºâëºãºº ýñâýë ñèñòåìèéí á¿òýö • Äîòîîä õÿíàëòûí àñóóëãà, åðºíõèé • Äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåìèéí îéëãîëò, õÿíàëòûí îð÷íûã ¿íýëýõ, òàëààðõ ìýäýýëýë óäèðäëàãûí õÿíàëòûã ¿íýëýõ, ýðñäýëèéã óäèðäëàãûã ¿íýëýõ õóóäàñ Â. Àóäèòûí òàéëàí • ªìíºõ æèëèéí àóäèòûí Ã. Àæëûí ã¿éöýòãýë òàéëàí • Àóäèòûí õºòºëáºð • Óäèðäëàãûí õàðèó àðãà • Õÿíàëòûí òåñòèéí ãîðèìûí õóóäàñ õýìæýýíèé òºëºâëºãºº • Áèåò òåñòèéí ãîðèìûí õóóäàñ 60
  • 61.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 6.3 Аудитын ажлын баримтыг бэлтгэх Аудитын ажлын баримтын тоо, иж бүрдэл нь аудитын ажлын шинж чанараас хамааран өөр өөр байж болно. Аудитын ажлын баримтад аудитын үйл ажиллагааны бүх үе шатанд олж цуглуулсан ба бэлтгэгдсэн ажлын баримтуудаас гадна аудит хийгдсэн байгууллагын ажилтнуудтай хийсэн уулзалтын тэмдэглэл зэргийг багтаасан байна. Иж бүрэн ажлын баримт нь эмх цэгцтэй байдлаар бэлтгэгдсэн байх áà дараах зүйлсийг багтаасан байна. - Баримтын индекс; - Товчлол ба тэмдэглэлийн тайлбар; - Тухайн ажлын баримтын зорилго. Ажлын баримтын хуудас бүрт гарчиг, аудитын ажилтны нэр, ажлын баримтыг бэлтгэсэн огноо, ишлэл, санал зөвлөмж зэргийг харуулна. Ажлын баримтыг индексжүүлэх нь өөр бусад хэрэглэгч шаардлагатай мэдээлэл, нотолгоо, эх сурвалж зэргийг төвөггүй олж авахад тустай байдаг. Баримтыг индексжүүлэх албан ёсны систем ашиглахгүй ч гэсэн хамгийн энгийн хэрэглэдэг арга болох үсгэн тэмдэгтээр ажлын баримтын үндсэн хэсгүүдийг, харин тоон тэмдэгтээр хэсэг доторх зүйлсийг илэрхийлж болно. Жишээ нь: Байнгын ажлын баримтад аудитын төлөвлөлтийн хэсэгт хамаарах аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг БАБ-А-1 гэж дугаарлаж болно. Ажлын баримт нь хамаарах нотолгоотойгоо хэрхэн холбогдож байгааг харуулах нь зүйтэй. Ингэснээр аудитын эцсийн дүгнэлтээс нотлох баримтууд болон хэрэгжсэн аудитын горимуудыг хөөж олох, эсвэл эсрэгээр тухайн нотолгоо баримт, хийгдсэн горимоос гарсан үр дүн нь эцсийн дүгнэлтэд нөлөөлсөн эсэхийг шууд олж харах боломжтой. Ажлын баримтыг нотолгоотой нь дараах байдлаар холбож болно. Ø Аудитын тайлан дахь асуудлыг ажиглалт хийсэн хуудас руу холбох; Ø Аудитын ажиглалтын хуудсыг дэмжих нотолгоо баримт руу холбох; Ø Дэмжих нотолгоо баримтыг нь бусад өөр нотолгоо руу холбогдох; Ø Аудитын хөтөлбөрийг дэмжих нотолгоо баримт руу холбох. Аудитаар олж цуглуулсан мэдээллүүд нь хамааралтай, аудитын тайлан ба аудитын горимуудын хэрэгжилтийг дэмжиж чадахуйц байх ёстой. Ийм шинж чанар бүхий мэдээллүүдийг аудитын ажлын баримтад оруулна. Байнгын ажлын баримтыг дараагийн аудитын ажилд дахин ашиглах зорилгоор тусгайлан хавтаслаж хадгална. Харин тухайн хугацааны аудиттай холбоотой ажлын баримтыг аудит дууссаны дараа архивлан хадгалдаг. 61
  • 62.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын үе шат ба ажлын баримтжуулалт хоорондын уялдаа Аудитын Төлөвлөлт Үе шат 62 Алхамууд Ажлын баримтжуулалт (гарын авлагын хавсралтуудыг ашиглав) (БАБ) Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө --- > (БАБ) Аудитын Жилийн Төлөвлөгөө Аудиторын хараат бус (ТААБ) Аудиторын мэдэгдэл АБ-1018 байдал (ТААБ) Уулзалт хийх тухай хүсэлт АБ-1002 (А) Аудитын эхний (ТААБ) Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт АБуулзалт хийх 1002 (Б) (ТААБ) Удирдлагаас авах асуулга АБ-1003 (БАБ) Дотоод хяналтын асуулга АБ-1004 Асуулга авах (ТААБ) Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл АБ1005 Ойлголт олж (БАБ) Ерөнхий ойлголт олж авах АБ-1006 авах (БАБ) Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас АБ-1007 (БАБ) Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас АБ-1008 (ТААБ) Эрсдэлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас АБ-1009 Эрсдэл ба (ТААБ) Мэдээллийн харилцааг үнэлэх шалгах хуудас хяналтыг АБ-1010 үнэлэх OP09 (ТААБ)Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдэлийн шинжилгээ АБ-1011 (ТААБ) Эрсдэл ба хяналтын үнэлгээ хийх АБ-1012 (ТААБ) Гол эрсдэлийн хүснэгт АБ-1013 (ТААБ) Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ АБ-1014 Аудитын (ТААБ) Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн АБ-1015 төлөвлөгөө, (ТААБ) Аудитын хөтөлбөр АБ-1016 хөтөлбөр (ТААБ) Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас АБ-1017 бэлтгэх (ТААБ) Дотоод аудитын ажлын төлөвлөгөө АБ-1019
  • 63.
    Аудитын Гүйцэтгэл УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудитын ажлыг гүйцэтгэх Аудитын Дуусгалт Аудитын ажлыг тайлагнах Зөвлөмжийн хэрэгжилтийг шалгах Аудитын ажлыг хянах (ТААБ) Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн АБ-1015 (ТААБ) Биет тестийн горимын хуудас-(Нэг үйл явцыг шалгах хуудас) АБ-2002 (ТААБ) Биет тестийн горимын хуудас-(Хэд хэдэн үйл явцыг шалгах хуудас) АБ-2003 (ТААБ) Дотоод аудитын ажлын тайлан АБ-3001 (ТААБ) Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл АБ-3002 (ТААБ) Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт АБ-3003 (ТААБ) Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө АБ-3004 (БАБ) Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас АБ-3005 (ТААБ) Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимын хуудас АБ-4001 (ТААБ) Аудитын төлөвлөлтийн шалгах хуудас АБ-1001 (ТААБ) Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас АБ-2001 (ТААБ) Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас АБ-4002 (ТААБ) Дотоод аудитын ажлын тайлан ба баримтжуулалòыг шалгах хуудас АБ-4003 (ТААБ) Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас АБ-4004 (ТААБ) Аудиторын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас АБ-4005 БАБ-Байнгын ажлын баримт ТААБ-Тухайн аудитын ажлын баримт БҮЛЭГ 7. АУДИТЫН АЖЛЫГ ХЯНАХ Аудитын ажлыг хянах Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага нь аудитын ажлыг зохистойгоор хянаж, удирдах үүргийг хүлээнэ. Аудитын ажлыг хянаж, удирдах үйл явц нь аудитын ажлын төлөвлөлт, гүйцэтгэл ба тайлагнал, аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах зэрэг аудитын бүх үе шатанд хэрэгжинэ. Аудитын ажлыг хянаж удирдах үйл явцад дараах үйл ажиллагаанууд багтана. • Аудиторууд нь тухайн аудитын ажлыг гүйцэтгэх мэдлэг, ур чадвар, бусад ур чадвартай эсэхийг харгалзан үзэх; • Аудитын ажлын төлөвлөлтийн үе шатанд зохих зааварчилгаагаар хангах; • Аудитын ажлын төлөвлөгөөг хянаж батлах; • Аудитын ажил нь батлагдсан төлөвлөгөөний дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхийг хянах; 63
  • 64.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Аудитын ажлын баримт нь аудитаар илэрсэн асуудлууд, дүгнэлт ба зөвлөмжийг хангалттай байдлаар дэмжиж байгаа эсэхийг шалгах; • Аудитын ажлын эхэнд, явцад болон эцэст аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлага ба аудитын багийн хоорондын харилцаа зүй зохистойгоор явагдсан эсэхийг авч үзэх; • Аудитын зорилго нь хангагдсан эсэхийг хянах; Аудитын ажлыг хянаж, удирдах үйл явцыг баримтжуулсан байх нь зүйтэй. Аудитын ажлын төлөвлөлт, гүйцэтгэл ба дуусгалтын үе шатны хяналтуудыг дараах шалгах хуудсуудаар баримтжуулна. Эдгээр хуудас нь үе шат бүрт хийгдэх ёстой аудитын горимууд хэрэгжсэн эсэхийг шалгахад ашиглагдана. Хавсралт 3: Ажлын баримт 1001 – Аудитын төлөвлөлтийн шалгах хуудас Хавсралт 23: Ажлын баримт 2001 – Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас Хавсралт 32: Ажлын баримт 4002 – Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас Дотоод аудитын ажлын тайланг бэлтгэсэн байдал болон баримтжуулалтыг шалгахад 4003-Дотоод аудитын ажлын тайлан ба аудитын баримтжуулалтыг шалгах хуудас-г ашиглана. Хавсралт 33: Ажлын баримт 4003 – Дотоод Аудитын Ажлын Тайлан ба аудитын баримтжуулалтыг шалгах хуудас Тухайн аудитын ажилд хяналт тавих цар хэмжээ нь дотоод аудиторуудын мэдлэг, ур чадвар, туршлага болон аудитын ажлын нарийн төвөгтэй байдал зэргээс хамаардаг. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага нь дотоод аудитын ажил бүрийн эцэст ажлын баримт 4004-г ашиглан аудитын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлнэ. Хавсралт 34: Ажлын баримт 4004 – Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Мөн ажлын баримт 4005-г ашиглан аудитын ажлыг гүйцэтгэсэн аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлнэ. Хавсралт 35: Ажлын баримт 4005 – Аудиторын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас 64
  • 65.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 8. НИЙЦЛИЙН АУДИТ Нийцлийн аудитаар аудит хийгдэж байгаа байгууллага нь хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, дүрэм, журам, бодлого, гэрээний нөхцөл зэргийг дагаж мөрдсөн эсэхийг шалгадаг учраас илүү өргөн хүрээг хамарч үздэг. ДАМПОУС-д “нийцэл”-ийг бодлого, төлөвлөгөө, горим, хууль тогтоомж, дүрэм журам, гэрээ ба бусад шаардлагуудыг мөрдөх гэж тодорхойлсон. Нийцлийн аудитыг дараах үндсэн үе шатуудаар хэрэгжүүлдэг. Íèéöëèéí àóäèòûí çîðèëãî áà öàð õ¯ðýýã òîäîðõîéëîõ Òºëºâëºëò • • • • • • • Àóäèòûí õóóëü ç¿éí ¿íäýñëýë, òàéëàíãèéí õýðýãëýã÷èéã òîäîðõîéëîõ; Àóäèò õèéãäýõ õýñýã áà øàëãóóðûã òîäîðõîéëîõ; Áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé îð÷íû òàëààð îéëãîõ; Ýðñäýëèéã ¿íýëýõ; Äîòîîä õÿíàëòûã îéëãîæ ¿íýëýõ; Òºëºâëºëòèéí çîðèëãîîð ìàòåðèàëëàã áàéäëûã òîäîðõîéëîõ; Àóäèòûí òºëºâëºãºº ãàðãàõ. ÿéöýòãýë • • • • Íîòîëãîî öóãëóóëàõ; Òºëºâëºëò áà ýðñäëèéí ¿íýëãýýã øèíý÷ëýõ; Áàðèìòæóóëàõ; Õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà, ¿ë íèéöëèéã àâ÷ ¿çýõ. Ä¿ãíýëò • Õàíãàëòòàé áà çîõèñòîé íîòîëãîî îëæ àâñàí ýñýõèéã ¿íýëýõ; • Òàéëàãíàõ çîðèëãîîð ìàòåðèàëëàã áàéäëûã ãàðãàõ; • Ä¿ãíýëòèéã ñîíãîõ. Òàéëàãíàë • Òàéëàíã áýëòãýõ; • Ǻâëºìæ áýëòãýõ; • ªìíºõ çºâëºìæèéã ìºøãºõ. 65
  • 66.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нийцлийн аудитын зорилго Улсын салбарт нийцлийн аудитын ерөнхий зорилгыг дараах байдлаар тодорхойлдог. а) Аудит хийгдэх зүйлс нь материаллаг байдлын хувьд тодорхой шалгууруудад нийцэж байгаа эсэхэд дүгнэлт өгөх үүднээс хангалттай зохистой нотолгоог олж авах б) Эрх бүхий талуудад аудитаар илэрсэн асуудлууд ба зөвлөмжийг тайлагнах Нийцлийн аудитыг төлөвлөх Нийцлийн аудитыг бусад төрлийн аудитын адил төлөвлөж гүйцэтгэнэ. Нийцлийн аудитын төлөвлөлтийн гол үе шатуудыг авч үзье. Аудитын хууль зүйн үндэслэл, тайлангийн хэрэглэгчийг тодорхойлох Нийцлийн аудитыг хийх хууль зүйн үндэслэлийг тодорхойлно гэдэг нь уг аудитыг хийж гүйцэтгэх нэгж болон аудит хийгдэж байгаа байгууллагын үүрэг хариуцлагыг тодорхой болгохыг хэлнэ. Мөн нийцлийн аудитын тайлангийн хэрэглэгчийг тодорхойлох нь зүйтэй. Учир нь нийцлийн аудитын тайлангийн загвар, агуулга нь тухайн аудитын зорилго, цар хүрээ, хийх болсон шаардлага зэргээс хамаарч ялгаатай байдаг. Аудит хийгдэх хэсэг ба шалгуурыг тодорхойлох Нийцлийн аудит хийгдэх хэсгийг тодорхойлох нь төлөвлөлтийн үе шатны хамгийн эхний алхам юм. Аудит хийгдэх хэсгийг тодорхойлохдоо эрсдэлийн үнэлгээ ба аудиторын мэргэжлийн шийдэл дээр голчлон суурилна. Аудит хийгдэх хэсэг нь тоо ба чанарын шинж чанартай байж болно. Жишээлбэл, санхүүгийн гүйцэтгэлд хийх нийцлийн аудит нь тоон шинж чанартай учраас хэмжихэд хялбар байдаг. Харин хууль тогтоомжийн нийцэлд хийх аудит нь чанарын шинж чанартай байдаг. Тоон ба чанарын шинж чанарын аль нь ч байсан аудит хийгдэх хэсэг нь дараах шаардлагуудыг хангасан байна. • Тодорхойлох боломжтой байх; • Шалгууртай харьцуулан үнэлэх боломжтой байх; • Хамаарах нотолгоог олж цуглуулах боломжтой байх; • Нотолгоо нь дүгнэлтийг дэмжиж байх. Нийцлийн аудит хийгдэх хэсгийг холбогдох аудитын шалгууртай харьцуулдаг гэж өмнө нь дурдсан. Нийцлийн аудитын шалгуурт хууль тогтоомж, сайдын тушаал, гэрээний заалтууд гэх мэт албан ёсны удирдах, 66
  • 67.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА зохицуулах баримт бичгүүдээс гадна хэм хэмжээ, заавар журмууд байж болно. Нийцлийн аудитын шалгуур нь “тохиромжтой байх” зарчмыг баримтална. Тохиромжтой байх зарчим нь дараах шинж чанаруудыг хангасан байна. Õàìààðàëòàé áàéõ Èòãýëòýé áàéõ Èæ á¿ðýí áàéõ Áîäèòîé áàéõ Îéëãîìæòîé áàéõ Ǻâøººðºãäñºí áàéõ Õàðüöóóëàõ áîëîìæòîé áàéõ Òîõèðîìæòîé áàéõ Аудитын шалгуурыг тодорхойлох нь ерөнхийдөө хялбар ч зарим тохиолдолд бэрхшээлтэй байж болно. Бэрхшээлтэй тохиолдолд зарим тодорхой эх үүсвэрүүдийг ашиглан аудитын шалгуурыг гаргаж ирэх бүрэн боломжтой. Тухайлбал, дараах эх үүсвэрүүд нь аудитын шалгуурыг тодорхойлоход нийтлэг байдлаар ашиглагддаг. а) Гол хууль тогтоомж, салбарын болон бусад холбогдох эрхийн актууд; б) Төсөвтэй холбоотой хууль эрх зүйн акт, батлагдсан төсөв; в) Хууль тогтоомжийн хүрээнд эрх бүхий байгууллагаас гаргасан баримт бичгүүд; г) Хууль тогтоох байгууллагын эсвэл сайдын тушаал, шийдвэр; д) Эрх бүхий байгууллагаас гаргасан мэдээлэл, албан ёсны хурлын тэмдэглэл; е) Мэргэжлийн ёс зүйн дүрэм, зарчим; ¸) Бодлого, стратеги ба үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, горим, гарын авлага, заавар; æ) Албан ёсны гэрээ, хэлэлцээр, зээлийн эсвэл тусламжийн гэрээ; ç) Нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчмууд, стандартууд, нийтлэг практик; è) Салбарын статистик, дундаж үзүүлэлтүүд; ê) Аудитын тайлан, зөвлөмж, байгууллагын жилийн үйл ажиллагааны тайлан. Дараах хүснэгтэд аудит хийгдэх хэсгүүд, холбогдох мэдээлэл болон аудитын шалгууруудын жишээг харуулав. 67
  • 68.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тухайн нийцлийн аудитын зорилгоос хамааран аудит хийгдэх хэсгүүд, холбогдох мэдээлэл ба шалгууруудыг нарийвчлан тодорхойлох нь зүйтэй. Нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг Холбогдох мэдээлэл Санхүүгийн гүйцэтгэл ба Санхүүгийн тайлан, 1 хөрөнгийн санхүүгийн мэдээлэл зохистой ашиглалт Татварын орлого, 2 татвар төлөгчийн үүрэг хариуцлага Дотоод хяналтын 3 үйл явц 6 Нийцлийн тайлан Санхүүгийн ажил гүйлгээнүүд Холбогдох хуулийн заалт, батлагдсан төсөв Татварын холбогдох хуулиуд COSO, CoCo зэрэг дотоод хяналтын хүрээг заасан баримт бичиг, журам, зааварт тусгагдсан шаардлагууд Бодлого, үйл ажиллагаа, гарын авлага, заавар Худалдан авалтын мэдээлэл, баримт Худалдан авалтын тухай хуулийн заалтууд, бэлтгэн нийлүүлэгчтэй хийсэн гэрээний нөхцөлүүд Төсвийн зарцуулалт Төсвийн зарцуулалтын тайлан, үйл ажиллагааны тайлан, төсөв Холбогдох төсвийн хууль тогтоомжийн заалтууд, бусад хуулийн заалтууд, сайдын тушаал шийдвэр, засгийн газрын бодлого, эрх бүхий байгууллагын шийдвэр, гэрээний нөхцөл Төслийн үйл ажиллагаа Төслийн үйл ажиллагааны тайлан, төслийн хүрэх түвшний үзүүлэлтүүд Зээл, тусламжийн гэрээ, сайдын тушаал шийдвэр, төслийн зорилго, үйл ажиллагааны батлагдсан чиглэл ба төсөв 4 Худалдан авалт 5 Аж ахуйн нэгж, хувь хүний орлогын албан татварын тайлан, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар зэрэг бусад татварын тайлангууд Холбогдох аудитын шалгуур Хэрэв тухайн нийцлийн аудитын ажлын зорилгоос хамааран аль нэг хууль тогтоомжийн зөвхөн тодорхой хэсгийн нийцэлд аудит хийх зэрэг маш хязгаарлагдмал хүрээнд нийцлийн аудитыг гүйцэтгэх бол энэ тухай аудитын тайландаа заавал дурдаж өгнө. 68
  • 69.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Эрсдэлийг үнэлэх Дараах уламжлалт эрсдýлүүдийн улмаас нийцлийн аудитаар бүх үл нийцлийг илрүүлнэ гэсэн баталгааг өгдөггүй. Харин үл нийцлийг илрүүлэх хамгийн боломжит түвшний баталгаа өгөхийг зорьдог. А) Хууль тогтоомжийн үл нийцлийг удирдлагын шийдвэрийг ашигладаг тайлбарладаг байх; Б) Хувь хүнээс хамаарсан алдаа гарах боломжтой В) Үйл ажиллагааг буруу зохион байгуулсан эсвэл үйл ажиллагааны үүрэг нь үр дүнгүй байх Г) Удирдлагаас хяналтыг төөрөгдүүлэх эсвэл нотолгоог нуун дарагдуулахыг оролддог Бусад төрлийн аудитын адил àудитор нийцлийн эрсдэлийн үнэлгээ хийж, аудитаар ямар горимууд хэрэгжүүлэхээ тодорхойлдог. Эрсдэлийн үнэлгээг хийх явцад залилантай холбоотой эрсдэлийг олж тодорхойлох, үнэлэх ажлыг хийх ба үүнтэй холбоотой мэдээллийг олж цуглуулна. Улсын салбарт дараах хэсгүүдэд залилан үүсэх эрсдэл их байдаг гэсэн нийтлэг ойлголт байдгийг эрсдэлийн үнэлгээ хийхдээ анхаарах нь зүйтэй. - Худалдан авалтын үйл ажиллагаа; - Төрийн албан тушаалтнуудын эрх мэдэл ба үүрэг хариуцлагын хэрэгжилт; - Санаатайгаар буруу мэдүүлэх эсвэл мэдээлэл ба үр дүнг буруу тайлагнах; - Төрийн өмчийн байгууллагыг хувийн өмчид шилжүүлэх; - Төрийн албан тушаалтнуудûí хоорондын харилцаа. Нийцлийн аудитаар эрсдэлийн үнэлгээг хийхэд шаардлагатай хүчин зүйлсийн жишээг дор харуулав. харгалзан үзэх Эрсдэлийн хүчин зүйлсийн жишээ Байгууллагын зорилго, зорилт • Байгууллагын зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөр нь хууль эрх зүйн байдалтай нийцэж байгаа эсэх; • Зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөр зэрэгт өөрчлөлт гарсан эсэх; • Зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь шууд тодорхойлогдох боломжтой эсэх; • Зорилго, зорилт, үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь өөр бусад байгууллагын үйл ажиллагаатай давхцах эрсдэл байгаа эсэх. Байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалт • Удирдлагын эрх мэдлийг хаанаас олгодог эсэх; 69
  • 70.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Албан тушаал, ажил үүрэг, хариуцлага, эрх мэдэл зэргийг нарийвчлан тодорхойлсон эсэх, эдгээрийг байгууллагын түвшинд бүрэн ойлгосон эсэх; • Дээрээс хянадаг систем байгаа эсэх, хэрэв тийм бол энэ нь бодитойгоор хэрэгждэг эсэх; • Үйл ажиллагаандаа эрсдэлийн үнэлгээ (ялангуяа нийцлийн эрсдэл) эрсдэлийн удирдлагын талаар анхаарч авч үздэг эсэх; • Бүтэц, зохион байгуулалтад өөрчлөлт орсон эсэх; • Бүтэц, зохион байгуулалтаас шалтгаалан залилангийн эрсдэл гарах боломж байгаа эсэх Улс төрийн орчны нөлөөлөл • Байгууллага нь Засгийн газрын аль түвшинд хамаардаг болох, Засгийн газрын үйл ажиллагаатай ямар хэмжээнд холбоотой байдаг эсэх; • Сайд эсвэл байгууллагын удирдлага нь хуулийн хүрээнд ямар үүрэг хариуцлагыг хүлээдэг эсэх; • Байгууллага нь улс төрийн орчны нөлөөлөл болон байгууллагын үйл ажиллагааны удирдлага зэргийг хэрхэн зохистойгоор уялдуулдаг эсэх; • Байгууллагын хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөр нь улс төрийн нөлөөнд өртөх боломжтой эсэх; • Нийтийн ашиг сонирхолд нөлөөлөх асуудлууд гардаг эсэх; • Өөр бусад байгууллагаас зохисгүйгээр нөлөө үзүүлэх тохиолдол гарч байсан эсэх; • Улс төрийн орчны нөлөөнөөс шалтгаалсан залилангийн эрсдэл үүсэх боломжтой эсэх; • Аливаа санхүүжилтэд улс төрийн орчны нөлөөлөл үүсгэх хуулийн заалт, шаардлага байдаг эсэх, энэ тохиолдолд хэрхэн шийдэж байсан болох; Дагаж мөрддөг хууль тогтоомж ба бусад эрх мэдэл • Байгууллагын үйл ажиллагаанд ямар хууль тогтоомж, эрх зүйн акт баримтууд, эрх мэдэл ашиглагддаг нь тодорхой эсэх; • Хууль тогтоомжийн заалтууд хоорондоо нийцэхгүй байх, давхцах тохиолдлууд байдаг эсэх; • Хэрэв байгууллага нь хуулийн төслийг боловсруулахад оролцоотой бол зөв хандлагатай хүмүүс энэ үйл ажиллагаанд оролцдог эсэх; • Үйл ажиллагаатай холбоотой шинээр хууль тогтоомж, эрх зүйн баримт бичгүүд гарсан эсэх,, тэдгээрийн агуулга ба хэлбэр нь ойлгомжтой эсэх; • Хуульд урьдчилан биелүүлэх шаардлагатай нөхцөлүүд байгаа бол тэдгээр нь хоорондоо зохицож байгаа эсэх, ойлгомжтой эсэх: 70
  • 71.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Òîìîîõîí ажил гүйлгээ ба үйл явдал • Залиланд өртөх боломжтой ажил гүйлгээ ба үйл ажиллагаа гардаг эсэх (жишээлбэл: томоохон худалдан авалтын гэрээ, урт хугацааны барилгын гэрээ, том дүнтэй зээл); • Томоохон чухал ажил гүйлгээ ба үйл явдлыг хэрэгжүүлэхэд байгууллага нь шаардлагатай эрх мэдэлтэй эсэх; Байгууллагын удирдлага • Удирдлагын багийн бүрэлдэхүүнд байнга өөрчлөлт ордог эсэх, дээд түвшний удирдах ажилтан солигдсон эсэх; • Удирдах ажилтнуудыг ажилд авах үйл ажиллагаа нь нээлттэй, өрсөлдөөнтэй, албан ёсоор хийгддэг эсэх; • Удирдлага нь эрсдэлийн үнэлгээний үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог эсэх; • Удирдлага нь өөрийн арга барилаа өөрчлөхийг хүсэхгүй уламжлалт хандлагаа хадгалахыг хүсдэг эсэх эсвэл илүү эрсдэл хүлээх чадвартай эсэх; • Байгууллагад сөргөөр нөлөөлөх томоохон эрсдýлүүдийг тодорхойлох, тэдгээр эрсдýлүүдээс сэргийлэхэд удирдлага санаачлага гаргадаг эсэх; • Байгууллагын түвшинд хийгдсэн эрсдэлийн үнэлгээ нь зохистой түвшинд хийгдсэн эсэх, эрсдэлийн үнэлгээний үр дүнг удирдлагын түвшинд танилцуулсан эсэх; • Удирдлага нь өөрийн гаргасан шийдвэрийн хэрэгжилтийг байнга хянадаг эсэх; • Өмнөх аудитаар үл нийцэл, залилан, хууль бус үйл ажиллагаа, ёс суртахуунгүй үйлдэл, удирдлагын дарамт шахалт зэрэг илэрч байсан эсэх; Худалдан авалтын үйл ажиллагаа нь нийцлийн аудит хийгддэг хамгийн чухал хэсэг юм. Дараах хүснэгтэд худалдан авалтын нийцлийн аудиттай холбоотой эрсдэлийн хүчин зүйлсийн зарим жишээг харуулав. Худалдан авалтын нийцлийн аудиттай холбоотой эрсдэлийн хүчин зүйлсийн жишээ Уламжлалт эрсдэл 1 Худалдан авалтын хуульд орсон өөрчлөлтийг авч үзэхгүй байх Худалдан авалтын хуульд шинээр өөрчлөлтүүд орсон нь байгууллагын 2 худалдан авалтын үйл ажиллагаанд том өөрчлөлт оруулахад хүргэх Худалдан авалтын хууль нь хэт нарийн төвөгтэй, ойлгомжтой бус, янз 3 бүрээр тайлбарлах боломжтой байх 4 Том мөнгөн дүн бүхий худалдан авалтын үйл ажиллагаа гардаг байх Өмнөх аудитаар худалдан авалтын хуулийг зөрчсөн тохиолдлууд илэрч 5 байсан Өмнө нь удирдах ажилтнуудтай холбоотой залилан ба авилгын хэрэг гарч 6 байсан 71
  • 72.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 7 8 9 1 2 3 4 5 Эрх бүхий байгууллагын шалгалтаар худалдан авалтын үйл ажиллагаанд байгаа зөрчлүүд илэрч байсан Тендерийн үйл ажиллагаа, тендерийн үр дүн, гэрээлэгчийн талаар тендерт оролцогчдоос гомдол гарч байсан Сонирхлын зөрчил үүсýæ байсан Хяналтын эрсдэл Худалдан авалтын гарын авлага, заавар ашигладаггүй, эсвэл тэдгээр нь худалдан авалтын үйл ажиллагааг нарийвчлан зааж чадаагүй Худалдан авалтын мэдээллийн системд өөрчлөлт хийгдсэн Гүйцэтгэгчийн үйл ажиллагаанд тавих хяналт бага, мониторингийн үйл ажиллагаа сул Гүйцэтгэгч нь гэрээгээ дагаж мөрдөж байгаа талаар хяналт тавьдаггүй Худалдан авалтын хуулийг дагаж мөрдөж байгаа эсэхэд хяналт тавьдаггүй Материаллаг түвшин Нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг нь холбогдох шалгууртайгаа хэр нийцэж байгааг тодорхойлохын тулд материаллаг түвшинг авч үзэх ёстой. Материаллаг түвшинг голдуу мөнгөн дүнгээр илэрхийлдэг боловч, аудит хийгдэх хэсгийн уламжлалт шинж чанар нь материаллаг түвшинг илэрхийлж болно. Иймд санхүүгийн тайлангийн аудитад материаллаг түвшинг тодорхойлоход мөнгөн дүнг авч үздэг бол нийцлийн аудитад аудит хийгдэх хэсгийн шинж чанарыг авч үздэг. Мөн нийцлийн аудит нь гүйцэтгэлийн аудиттай холбогддог учраас материаллаг түвшинг тоогоор илэрхийлэхээс илүүтэй шинж чанарыг авч үздэг. Аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд байгууллагын талаарх ойлголтыг олж авсны дараа эрсдэлийг үнэлж, материаллаг түвшинг тодорхойлдог. Ингэснээр аудитын горимуудыг тодорхойлох юм. Төлөвлөлтийн үе шатанд материаллаг түвшинг тодорхойлох хялбар байдаг. Учир нь хууль тогтоомж, эрх зүйн акт баримтууд, гэрээ хэлэлцээрүүд нь нийцлийн гарцаагүй шаардлагыг бий болгож байдаг. Жишээлбэл, төсвийн хуулиар төсвөөс хэтэрсэн зарцуулалт гаргахыг хориглодог. Материаллаг түвшинг тодорхойлоход дараах хүчин зүйлсийг заавал харгалзан үзэх ёстой. - Залилан; - Санаатай хийгдсэн хууль бус үйл ажиллагаа эсвэл үл нийцэл; - Аудитор, бусад эрх бүхий байгууллагын удирдлагад буруу ташаа, иж бүрэн бус мэдээлэл өгөх; - Аудитор, бусад эрх бүхий байгууллагаас өгсөн шийдвэр, зөвлөмжийг санаатайгаар хэрэгжүүлэхгүй байх; - Хуулийн зохих заалтыг харгалзан үзэхгүйгээр тодорхой ажил гүйлгээ эсвэл үйл ажиллагааг явуулах 72
  • 73.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Дотоод хяналтыг үнэлэх Дотоод хяналтыг ойлгох үйл явц нь байгууллагын талаарх ойлголт олж авах үйл явцтай хамт хийгдэнэ. Байгууллагын дотоод хяналтын системийг ойлгох, түүний итгэлтэй байдлыг үнэлэх нь аудитыг хэрэгжүүлэх цар хүрээг тодорхойлоход маш чухал ач холбогдолтой юм. Нийцлийн аудитын хувьд дотоод хяналтыг үнэлнэ гэдэг нь байгууллагын удирдлага хууль тогтоомж, эрх зүйн акт баримтуудыг дагаж мөрдөж байгаа эсэхийг удирдлага байнга хянаж байхын тулд ямар дотоод хяналтуудыг ашиглаж байна вэ гэдгийг олж тодорхойлж, үнэлнэ гэсэн үг юм. Дотоод хяналтыг үнэлэхдээ уг дотоод хяналт нь материаллаг үл нийцлийг илрүүлж чадахгүй байх, эсвэл түүнээс сэргийлж чадахгүй байх эрсдэл байгаа эсэхийг авч үзнэ. Нийцлийн аудитаар байгууллагын дотоод хяналтын систем болон сэргийлэх, илрүүлэх ба залруулах хяналтуудын итгэлтэй байдлыг авч үзэх шаардлагатай ба үүний тулд тэдгээрийг тестэлж үзнэ. Ингэснээр дотоод хяналтын систем болон хяналтын арга хэрэгсэлд итгэлтэй байгаа нөхцөлд цаашид хэрэгжүүлэх аудитын горимуудыг цөөрүүлж болно. Харин дотоод хяналтын систем нь сул, дотоод хяналтын арга хэрэгсэл нь бодит байдалд зохистойгоор эрсдэлийг бууруулах, сэргийлэх эсвэл илрүүлж чадахгүй нөхцөлд аудитын хэрэгжүүлэх горимуудыг илүү өргөн хүрээнд төлөвлөнө. Нийцлийн аудитын төлөвлөгөө Нийцлийн аудитын төлөвлөлтийн үе шатны эцэст аудитын төлөвлөгөөний баримт бичгийг бэлтгэнэ. Аудитын төлөвлөгөө нь аудитын багийн гишүүдийг удирдан чиглүүлэх, хянах, шалгахад чухал баримт бичиг учраас аудитын явцад байнга шинэчлэн сайжруулж байх хэрэгтэй. Нийцлийн аудитын төлөвлөгөөг бэлтгэхэд дараах зүйлсийг аудитор анхаарна. - Нийцлийн аудитын зорилго, талуудын хүлээх үүрэг хариуцлага, тайлангийн хэрэглэгч; - Нийцлийн аудитын цар хүрээ, аудит хийгдэх хэсгүүд, аудитын шалгуурууд; - Хууль эрх зүйн орчин, удирдлагын хууль эрх зүйн орчны талаар мэдлэгтэй байдал, хууль тогтоомж, дүрэм, журам, заавар, стандартын мөрдөлтөд тавих хяналт; - Байгууллагын түвшинд хэрэглэгддэг хууль эрх зүйн акт, бодлого, зарчим, ёс зүйн хэм хэмжээ, гол чухал том гэрээ хэлэлцээрүүд; - Материаллаг болон эрсдэлийн үнэлгээ; - Өмнөх аудитаас олж авсан мэдээлэл; - Аудитын багийн гишүүдийн хуваарилалт, аудитад зарцуулах хугацаа. 73
  • 74.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нийцлийн аудитын төлөвлөгөөнд дараах зүйлс заавал багтсан байна. • Нийцлийн аудитын зорилго, цар хүрээ, аудит хийгдэх асуудлууд, аудитын шалгуурууд, хамаарах хууль эрх зүйн орчин, хүрээ; • Аудитын эрсдэлийн үнэлгээ; • Нийцлийн аудитын шалгуурууд, эрсдэлийн үнэлгээ зэрэгт үндэслэн төлөвлөсөн аудитын горимуудын шинж чанар, цар хэмжээ, хугацаа; Нийцлийн аудитыг хэрэгжүүлэх ба нотолгоо цуглуулах Аудитын тест горимуудыг тодорхойлохдоо аудитаас гарах дүгнэлтийн үндэслэл болж чадах хангалттай, зохистой, хамааралтай аудитын нотолгоонуудыг олж цуглуулахад чиглэсэн байхыг шаарддаг. Нийцлийн аудитын тест горимуудыг тодорхойлоход нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг, аудитын шалгуураас хамаарахаас гадна аудиторын мэргэжлийн шийдэл чухал нөлөөтэй байдаг. Дотоод аудитор байгууллагын дотоод хяналтын систем, хяналтын арга хэрэгсэлд итгэлтэй байгаа бол холбогдох дотоод хяналтыг тестлэн шалгана. Харин эсрэгээр дотоод хяналтын систем, хяналтын арга хэрэгсэлд итгэлтэй байх боломжгүй бол аудитор илүү дэлгэрэнгүй горимуудыг хэрэгжүүлнэ. Дараах жишээнд байгаль орчны нийцлийн аудитад нийтлэг ашиглагддаг горимуудыг харуулав. Нийцлийн аудит хийгдэх хэсэг: Байгаль орчны хууль тогтоомж 1 2 3 4 5 6 7 8 74 Байгууллагын дагаж мөрдөх ёстой байгаль орчны хууль, бусад эрх зүйн баримтуудыг олж авах; Байгаль орчны хууль тогтоомж, эрх зүйн баримт бичгүүдийг хэрхэн мөрдөж байгаа талаар удирдлагатай ярилцлага хийх; Хууль тогтоомжийн нийцэлд хяналт тавьдаг үйл явц, хяналтын арга хэрэгслийн талаар гарын авлагыг судлах, баримтжуулах, гол хяналтуудыг олж тодорхойлох, гол хяналтуудыг тестлэх; Өмнөх аудитын үр дүнтэй танилцаж, хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөхгүй байх тохиолдол ба үл нийцэл гарсан эсэхийг олж мэдэх; Өөр бусад эрх бүхий байгууллагаас гаргасан шалгалтын тайлантай танилцаж, байгаль орчны хуулийн мөрдөлтийн байдалд эрсдэл байгаа эсэхийг тодорхойлох, шалгалтын үр дүнгээр хариу арга хэмжээ авсан эсэхийг эргэн хянах; Удирдлагын хурлын тэмдэглэлтэй танилцаж, байгаль орчин эсвэл эрүүл ахуй, аюулгүй байдлыг хангах талаар гаргасан аливаа шийдвэртэй танилцах, шаардлагатай бол хэрэгжилтийг эргэн хянах; Холбогдох хуулийн хүрээнд сонгон авсан ажилтнуудтай ярилцлага хийх, тэдний сургалтад хамрагдсан байдал, үйл ажиллагаандаа хуулийг дагаж мөрдөж байгаа байдлын талаар ярилцлага хийх; Байгаль орчны хуулийг мөрдөөгүйгээс аливаа өр төлбөрийн нэхэмжлэл хүлээн авч байсан эсвэл одоо авсан байгаа эсэх талаар удирдлагатай ярилцах, тэдгээр нэхэмжлэлийн шалтгаан, үр дагавар, үр нөлөө зэргийг анхаарч үзэх;
  • 75.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Практикт байгаль орчны хуулийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой хийгдэж 9 байгаа ажлуудын талаар олж мэдэх (жишээлбэл, хог хаягдлын асуудал), баримтжуулах; Нийцлийн аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд аудитын зорилго, шалгуур, ажлын цар хүрээний хязгаарлалт, аудитын цар хүрээ, зарцуулах хугацаа, аудитын горимуудын талаар аудит хийгдэж байгаа байгууллагын удирдлагад мэдээлнэ. Мөн аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд олж авсан нотолгоо, холбогдох хүмүүстэй хийсэн ярилцлагын үр дүн, аудитын явцад учирсан бэрхшээл, материаллаг үл нийцлийн талаар мэдээлж байх нь зүйтэй. Эдгээр харилцаа нь нийцлийн аудитыг илүү үр дүнтэй болгодог. Нийцлийн аудитаар илэрсэн хууль бус үйл ажиллагаа, залилангийн талаар аудит хийгдэж байгаа байгууллагын дээд удирдлагад шуурхай мэдээлэх нь зүйтэй. Хууль бус үйл ажиллагаа болон залиланг илрүүлэх нь нийцлийн аудитын гол зорилго биш боловч аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд эрсдэлийн үнэлгээг хийхдээ хууль бус үйл ажиллагаа, залилангийн эрсдэлд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг харгалзан үзнэ. Материаллаг үл нийцэл байгаа эсэхийг тодорхойлохын тулд аудитаар олж авсан нотолгоонуудыг материаллаг түвшинтэй уялдуулан үнэлнэ. Мөн илрүүлсэн алдаа нь том хэмжээний алдаа эсэхийг тодорхойлохын тулд материаллаг түвшинг авч үзнэ. Гэхдээ өмнө дурдсан уламжлалт хязгаарлалтуудын улмаас аудитор бүх үл нийцлийг олж илрүүлэх боломжгүй байдгийг анхаарах нь зүйтэй. Аудитаар олж илрүүлсэн үл нийцэлтэй холбоотой асуудлууд нь материаллаг эсэхийг тодорхойлохдоо дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх шаардлагатай. • Тоо дүнгийн чухал нөлөөтэй байдал; • Оршин байгаа нөхцөл байдал; • Үл нийцлийн шинж чанар; • Үл нийцлийг үүсгэсэн шалтгаан; • Үл нийцлийн үзүүлэх нөлөөлөл, үр дагавар; • Үл нийцлийн цар хэмжээ. Нийцлийн аудитын тайлагнал Нийцлийн аудитын тайланг иж бүрэн байх, бодитой байх, цаг хугацаандаа байх гэсэн зарчмыг баримтлан бэлтгэнэ. Тайлангийн бүтэц, агуулга нь тухайн аудитын нөхцөл байдлаас хамааран өөр өөр байж болно. Нийтлэг ашиглагддаг нийцлийн аудитын тайлангийн загвар, агуулгыг дор харуулав. 75
  • 76.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нийцлийн аудитын ажлын тайлан Тайлангийн нүүр хуудас, агуулга, нэр томüёоны тайлбар Тайлангийн нүүр хуудсанд нийцлийн àóäèòûí тайлангийн нэр ба хэрэглэгч, тайланг бэлтгэсэн нэгж, огноо зэргийг харуулна. Тайлангийн агуулгад тайлангийн үндсэн бүтцийг хуудсаар дугаарласан байна. Хэрэв тайланд мэргэжлийн нэр томüёо, товчлол зэргийг ашигласан бол эдгээрийг тайлбарлаж болно. Нэгдсэн дүгнэлт хэсэг Тайлангийн хамгийн чухал хэсгүүдийг тайлан хэрэглэгчид иж бүрэн, үнэн зөв, товч тодорхой байдлаар харуулна. Нэгдсэн дүгнэлт хэсэгт аудитын шалгууруудаас гадна тэдгээр шалгуурт нийцүүлэн аудитын дүгнэлт болон зөвлөмжийг товч байдлаар оруулна. Танилцуулгын хэсэгт аудит хийгдсэн байгууллага болон аудит хийх болсон шалтгаан зэргийг бичнэ. Мөн энэ хэсэгт аудитын зорилго ба цар хэмжээг харуулна. Нийцлийн аудит хийгдэх Танилцуулга, обúектууд, тэдгээртэй холбоотой мэдээлэл, аудитын шалгуур, аудитын аудиттай холбогдож байгаа талуудыг энэ хэсэгт харуулахаас зорилго ба цар гадна аудитад дагаж мөрдсөн стандартуудыг дурдана. хүрээ Танилцуулгын хэсгийг хэтэрхий нуршуу байдлаар бэлтгэхээс зайлсхийх хэрэгтэй ба зарим шаардлагатай мэдээллийг хавсралт байдлаар харуулж болно. Энэ хэсэгт нь нийцлийн аудитын хамгийн үндсэн хэсэг бөгөөд хийсэн аудитын ажил ба олж илэрсэн асуудлуудыг харуулна. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг тайлагнахдаа аудитын шалгууруудтай нийцсэн байгаа эсэхийг анхаарах нь зүйтэй. Аудитаар илэрсэн асуудлууд Илэрсэн асуудлуудыг харуулахдаа дараах байдлаар харуулна. Шалгуур - Бодитоор хийгдсэн зүйлсийг харьцуулах бенчмарк буюу шалгуур үзүүлэлт Нөхцөл байдал - Аудитын явцад ажиглагдсан нөхцөл байдал Шалтгаан - Нөхцөл байдлын үүсэх болсон шалтгаан ба эх сурвалж Нөлөө - Нөхцөл байдлын үзүүлэх нөлөө, үр дагавар Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг тоо дүнгээр дэмжих шаардлагатай бол тэдгээрийг хавсралтаар харуулж болно. Дүгнэлт ба зөвлөмж Удирдлагын тайлбар 76 Нийцлийн аудитын дүгнэлт ба зөвлөмжийн хэсэг нь дараах зорилгуудыг хангахад чиглэсэн байна. А) Аудитын шалгууртай уялдуулан дүгнэлт өгөх Б) Хэрэгжих боломжтой, үр дүнтэй зөвлөмжийг өгөх Зөвлөмжийг үр дүнд суурилсан байдлаар, ойлгомжтой, хэн хэзээ хэрхэн хийхийг заасан байдлаар харуулах нь илүү үр дүнтэй байдаг. Аудитын зөвлөмжид удирдлагын өгсөн тайлбарыг үгчлэн нэгтгэн дүгнэсэн байдлаар харуулж болно. Удирдлагын тайлбарыг аудитын тайланд оруулснаар удирдлага зөвлөмжийн дагуу хариу арга хэмжээ авахаа албан ёсны болгож байгаа явдал юм.
  • 77.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА БҮЛЭГ 9. ГҮЙЦЭТГЭЛИЙН АУДИТ INTOSAI-аас гаргасан аудитын стандартад гүйцэтгэлийн аудитыг дараах байдлаар тодорхойлсон. Гүйцэтгэлийн аудит гэдэг нь байгууллагын үйл ажиллагаанд ашиглагдаж байгаа нөөцийн хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд хийж байгаа аудит юм. Энэ тодорхойлолттой уялдан гүйцэтгэлийн аудитын хүрээнд дараах асуудлуудыг багтаадаг. a) Байгууллагын баримталж байгаа зарчим, үйл ажиллагаа, удирдлагаас хэрэгжүүлж байгаа бодлогын хүрээнд байгууллагын нөөцийн хэмнэлттэй байдалд аудит хийх; á) Гүйцэтгэлийг хэмжих зарчим, мэдээллийн систем, мониторингийн үйл ажиллагаа, аудитаар илэрсэн зөрчлийг засах талаар мөрдөж байгаа үйл явц зэргийг шалгах ажлыг багтаан, байгууллагын ашиглаж байгаа хүний, санхүүгийн болон бусад нөөцүүдийн үр ашигтай байдалд аудит хийх; â) Байгууллагын зорилго, зорилтыг хангахад чиглэсэн гүйцэтгэлийн үр дүнтэй байдалд хийх аудит, үйл ажиллагааны бодит үр дүнг хүлээгдэж байгаа үр дүнтэй харьцуулан аудит хийх; Гүйцэтгэлийн аудитаар дараах асуултуудад хариулахыг зорьдог. Òóõàéí ç¿éëèéã çºâ àðãà çàìààð õèéñýí ¿¿? ÿéöýòãýëèéí àóäèò Ǻâ ç¿éëèéã õèéñýí ¿¿? Гүйцэтгэлийн аудит нь бусад төрлийн аудиттай харьцуулахад дараах шинж чанараараа ялгагдана. • Өртөг зардал, бүртгэлийг бус, харин гүйцэтгэлийг илүү анхаарч үздэг; • Тогтмол бус нэг удаагийн аудит байдаг; • Албан ёсны дүгнэлт өгөхгүй; • Төрөл бүрийн асуудлыг хамруулдаг учраас тодорхой шаардлага ба хүлээлт байдаггүй; • Аудитад хамруулах зүйлс, аудитын зорилго, арга аргачлал ба санал дүгнэлтийг сонгох боломжтой; 77
  • 78.
    ÓЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАÓДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА • Гүйцэтгэлийн аудитыг засгийн газрын түвшин, салбарын түвшинд болон тухайн байгууллагын түвшинд хийæ болно; • Гүйцэтгэлийн аудитаар тавигдсан зорилгыг хангахын тулд тодорхой арга хэрэгслүүдийг ашиглан нэг асуудлаас нөгөө асуудал руу шилæин орох байдлаар хийгддэг; • Гүйцэтгэлийн аудитыг хийхэд асуудалд уян хатан хандах, төсөөлөх болон дүн шинæилгээ хийх чадварыг аудитораас шаарддаг; Гүйцэтгэлийн аудитын нийтлэг зорилго Гүйцэтгэлийн аудитад ямар асуудлуудыг хамруулахаас шалтгаалан аудитын зорилгыг тодорхойлдог. Нийтлэг байдлаар тавигддаг дараах зорилгууд байдаг. • Засгийн газрын тодорхой хөтөлбөрийн хэрэгæилтийн хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдал, хөтөлбөрийг хэрэгæүүлэхийн тулд ашиглаæ байгаа арга хэрэгслийн хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдалд хараат бус шалгалт хийæ үр дүнг аудит хийгдсэн байгууллага болон холбогдох эрх бүхий байгууллагад тайлагнах; • Засгийн газрын хөтөлбөрийн хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд аливаа бэрхшээлтэй асуудлууд болон хангалтгүй гүйцэтгэл байгаа эсэхийг тодорхойлæ, дүн шинæилгээ хийх, удирдлагыг зөв шийдвэр гаргахад нь дэмæлэг үзүүлэх; • Хөтөлбөрийн зорилгыг хангасан эсэхэд дүн шинæилгээ хийæ, үр дүнг тайлагнах, хэрэв зорилго нь бүхэлдээ эсвэл хэсэгчлэн хангагдаагүй бол шалтгааныг тодорхойлох; • Гүйцэтгэлийн үзүүлэлтийн найдвартай байдал ба хүрсэн түвшинд хараат бус дүн шинæилгээ хийæ, үр дүнг аудит хийгдсэн байгууллага болон эрх бүхий байгууллагад тайлагнах; • Аудитаар илэрсэн асуудлууд ба үр дүнд үндэслэн зөвлөмæийг боловсруулах. Гүйцэтгэлийн аудитын гол зарчмууд Гүйцэтгэлийн аудит нь дараах үндсэн гурван зарчимд суурилдаг. Хэмнэлттэй байх Үр дүнтэй байх 78 Үр ашигтай байх
  • 79.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Хэмнэлттэй байх: Чанарын зохистой түвшинд үйл ажиллагаанд ашиглах нөөцийн өртөг зардлыг хамгийн бага хэмжээнд хүртэл бууруулах буюу хамгийн зохистой орцыг хамгийн боломжит үнээр олж авах зарчим юм. Аудитор хэмнэлттэй байдалд анхаарна гэдэг нь зарцуулалтыг үнэн зөв тодорхойлно гэсэн үг юм. Энэ хүрээнд хариулт өгөхийг зорьдог зарим асуултуудын жишээг дор харуулбал: - Түүхий эд материал, тоног төхөөрөмж гэх зэрэг хэр олон нөөцүүдийг хамгийн боломжит үнээр олж авсан уу?, Тэдгээр олж авсан нөөцүүд нь зөв зохистой нөөцүүд мөн үү? - Бодит зарцуулалтыг төсөвтэй хэрхэн харьцуулдаг вэ? - Бүх нөөцүүдийг бүрэн ашиглаж чадсан уу? - Ажилтнууд байнга сул чөлөөтэй байдаг уу эсвэл байнга ажилтай байдаг уу? - Байгууллага орцын хамгийн оновчтой сонголтыг ашигладаг уу? (жиш: цөөн тооны ажилтантай байж, ихэнх мөнгөө компьютер худалдан авахад зарцуулах г.м.) Үр ашигтай байх: Орцын тогтсон хэмжээнд чанарын зохистой түвшинг хадгалан хамгийн боломжит их тооны бараа, үйлчилгээ нийлүүлэх эсвэл нийлүүлэх бараа, үйлчилгээний тогтсон тоонд чанарын зохистой түвшинг хадгалан хамгийн боломжит бага хэмжээний орцыг ашиглах зарчим юм. Аудитор үр ашигтай байдлыг хэмжихийн тулд эхлээд аудит хийгдэж байгаа байгууллага эсвэл нэгжийн төрөл бүрийн гарцуудад дүн шинжилгээ хийнэ. Энэ хүрээнд хариулт өгөхийг зорьдог зарим асуултуудын жишээг дор харуулбал: - Төсөл нь илүү бага өртөг зардалтайгаар хийгдэх боломжтой юу? - Ашиглаж байгаа арга нь хамгийн оновчтой арга мөн үү? - Зайлсхийх шаардлагатай дутагдалтай талууд байгаа юу? - Шаардлагагүй үүрэг хариуцлагыг ногдуулдаг уу? - Зорилгыг хангаí áèåë¿¿ëýõèéí тулд дотоод нэгжүүд хоорондоо хэр сайн харилцдаг вэ? - Өртөг зардлыг бууруулсан, ажлыг цаг хугацаанд нь хийж дуусгасан үед тухайн ажилтанд урамшуулал тооцдог уу? Үр дүнтэй байх: Үр дүнг зорилго, зорилтыг хангахын тулд ашигласан нөөцүүдтэй харьцуулах зарчим юм. Аудитор хөтөлбөрийн үр дүнтэй байдлыг анхаарч байгаа үед тухайн хөтөлбөрийн зорилго ба үр дүнг хэмжихээс эхэлнэ. Хөтөлбөрийн хувьд зорилтот бүлгийг тодорхойлж дараах асуултуудад хариулахыг зорьдог. - Зорилго нь боломжит өртөгөөр, тогтоосон цаг хугацаанд багтаж биелэгдсэн эсэх? - Зорилтот бүлгийг зөв тодорхойлсон эсэх? 79
  • 80.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА - Хүлээгдэж байсан үр дүндээ хүрсэн эсэх? - Хүрсэн үр дүн нь удирдлагын тавьсан зорилготой нийцэж байгаа эсэх? - Хүлээгдэж байгаа үр дүн нь удирдлагын тавьсан зорилгын үр дүнг бүрэн дүүрэн харуулж байгаа юу? Гүйцэтгэлийн аудитыг хийх аргачлал Гүйцэтгэлийн аудитад дараах арга хандлагууд нийтлэг ашиглагддаг. 1) Үр дүнд чиглэсэн арга Үр дүнд чиглэсэн арга хандлагаар дараах үзүүлэлтүүдэд голлон анхаарна. • Гүйцэтгэлийн үр дүн; • Хүрсэн үр дүн; • Зорилгыг хангасан байдал; • Шаардлагыг мөрдсөн байдал. Энэ аргын үед аудитор илрүүлсэн асуудлуудаа зорилго, зорилт, хууль тогтоомж, стандарт зэрэгтэй харьцуулах замаар гүйцэтгэлийн хэмнэлттэй байдал, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд дүн шинжилгээ хийдэг. Иж бүрэн судалгааг хийхийн өмнө аудитын шалгуурыг тодорхойлно. 2) Асуудалд чиглэсэн арга Энэ аргаар асуудлуудыг байнга шинэчлэн тодорхойлж, тэдгээрийг хэрхэн шийдвэрлэх талаар авч үздэг. • Аудитын шалгуурыг урьдчилан тодорхойлохгүйгээр харин оршин байгаа асуудлуудыг тодорхойлж, дүн шинжилгээ хийнэ; • Асуудалтай зүйлс, зөрчил дутагдлыг тодорхойлно; • Тодорхойлсон асуудлууд нь үнэхээр оршин байна уу, тэдгээр асуудлуудыг хэрхэн ойлгох вэ, шалтгаан нь юу вэ гэх зэрэг асуултуудад хариулахыг зорьдог; • Аудитаар тэдгээр асуудлуудын шалтгааныг таамаглах ба боломжит үр дүнг тодорхойлж, тестээр шалгаж үзнэ. Гүйцэтгэлийн аудит хийх үе шатууд Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх нь төрийн байгууллагын хариуцлагын системийг хүчтэй болгох, төрийн үйлчилгээний чанарыг дээшлүүлэх, төлөвлөлт ба хяналтын үйл ажиллагааг сайжруулах, нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй ашиглах боломжийг нэмэгдүүлэх зэрэг чухал ач холбогдолтой юм. Гүйцэтгэлийн аудитын эдгээр онцлог шинж байдлаас хамааран бусад төрлийн аудитаас ялгагдах зарим үе шатуудыг дор дурдав. • Байгууллага ба үйл ажиллагааны талаар ойлголт олж авах Аудитор байгууллага, түүний үйл ажиллагааны талаар ойлголт олж 80
  • 81.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА авахын тулд дараах гол мэдээллүүдийг цуглуулдаг. • Байгууллагын зорилго, зорилт, стратеги; • Үндсэн үйл ажиллагаа; • Байгууллагын бүтэц, дотоод нэгжүүд, тэдгээрийн чиг үүрэг; • Удирдлагаас хэрэгжүүлдэг гол бодлогууд; • Нөөц ба хөрөнгүүд; • Орлого ба зарцуулалт; • Хүний нөөц (тоо, ур чадвар); • Байгууллагын хууль зүйн хүрээ; • Гүйцэтгэлийн зорилго ба хэмжих үзүүлэлтүүд; • Үйл ажиллагаа явуулж байгаа орчин; • Тайлагнах үүрэг; • Газар зүйн хувьд харгалзан үзэх зүйлс; • Үйлчилгээний хэрэглэгчид буюу үр шимийг хүртэгчид; • Өмнөх гүйцэтгэлийн аудитын тайлан; • Үйл ажиллагааны тайлан; • Ажлын төлөвлөгөө. Эдгээр мэдээллийг гүйцэтгэлийн аудит хийгдэж байгаа байгууллага буюу дотоод эх сурвалжаас гадна хөндлөнгийн оролцогч талууд, холбогдох хяналт шалгалтын байгууллагуудаас олж авч болно. Аудитор олж авсан мэдээллүүдийг ашиглан дараах ажлуудыг гүйцэтгэнэ: • Байгууллагын хүрэхийг зорьж байгаа үр дүнг тодорхойлох; • Тухайлан хэмжих боломжтой зорилго, зорилтуудыг тодорхойлох; • Ажилтнуудтай зорилго, зорилтуудын талаар ярилцах • Тодорхойлогдоогүй байсан зорилго, зорилтуудыг тодорхойлох; • Байгууллагын орц болон зарцуулалтын талаарх мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх; • Анхаарч шалгах шаардлагатай асуудлууд, үйл ажиллагаа зэргийг тодорхойлох. • Эрсдэлийг тодорхойлж, үнэлэх Гүйцэтгэлийн аудитад эрсдэлд суурилсан аудитын арга хандлагыг ашигласнаар гол эрсдэлтэй хэсгүүд рүү аудитын нөөцөө хандуулах боломжтой юм. Гүйцэтгэлийн аудит нь байгууллагын үйл ажиллагааны хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд чиглэдэг учраас эдгээрт учирч болох эрсдýлүүдийг тодорхойлохыг зорьдог. Байгууллагын үйл ажиллагааны хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдалд нөлөөлж болох уламжлалт эрсдýлүүд агуулж байгаа үйл ажиллагаануудад аудитор анхаарлаа хандуулна. 81
  • 82.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Төрийн байгууллагуудад нийтлэг байдаг эрсдýлүүд нь: • Төлөвлөгдөөгүй зарцуулалтууд гарах; • Тухайн үйл ажиллагааг хугацаанд нь хэрэгжүүлж чадахгүй байх, өртөг зардал нь нэмэгдэх; • Үйлчилгээний чанар муудсан талаар хэрэглэгчээс гомдол хүлээн авах, зарга үүсэх; • Гүйцэтгэл нь тавьсан зорилгодоо хүрч чадахгүй байх; • Шинэ үйл ажиллагааг буруу хэрэгжүүлэх; • Нягтлан бодох бүртгэл ба хяналтын системийг зөв зохион байгуулж удирдаагүй байх; • Байгалийн гамшиг, хулгай эсвэл үрэлгэн байдлын улмаас томоохон хэмжээний алдагдал хүлээх; • Өрсөлдөөнгүйгээр гэрээлэгчийг сонгох; • Дотоод хяналтын систем сул байх; • Удирдлагын үйл явц нь ойлгомжгүй байх; • Эрх мэдэл ба хариуцлага хоорондын холбоо тодорхой бус байх; • Зарим үйл ажиллагаа нь ямар нэг хяналтад өртөхгүй байх. Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлох Гүйцэтгэлийн аудитын зорилго нь маш өргөн хүрээг хамардаг учраас гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг нарийвчлан тодорхойлох шаардлагатай байдаг. Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлохын тулд аудитор дараах асуултуудад хариулахыг зорьдог. - Хөтөлбөр нь сайн хэрэгжсэн үү? - Зорилго нь биелэгдсэн үү? - Хэмнэлтэй байдал, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдалд эрсдэл оршин байна уу? - Аудитыг гүйцэтгэх зохистой цаг хугацаа мөн үү? - Асуудлын шинжилгээ хийх боломжтой юу? - Асуудлын шинжилгээ хийснээр гүйцэтгэлийг сайжруулах боломжтой юу? Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлоход дараах гол шалгууруудыг авч үзнэ. • Байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд чухал нөлөөтэй асуудлууд; • Хэмнэлттэй байдал, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдалд сөрөг үр дагавар авчрах эрсдэлтэй асуудлууд; • Стратеги шинж чанарыг агуулж байгаа асуудлууд; • Олон нийтэд чиглэсэн үүрэг хариуцлагатай холбоотой асуудлууд; • Залилан эсвэл хууль бус үйл ажиллагаатай холбоотой асуудлууд; • Шинэ санаачèлгууд. 82
  • 83.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Аудит хийгдэх асуудалд шинжилгээ хийх Гүйцэтгэлийн аудит хийгдэх асуудлуудыг тодорхойлсны дараа тэдгээр асуудлуудад шинжилгээ хийнэ. Асуудлын шинжилгээг хийхдээ “нөхцөл байдал болон хүндрэл бэрхшээлийг тодорхойлох” аргыг ашиглана. Нөхцөл байдал гэдэг нь шинжилгээ хийх асуудлыг товчоор тодорхойлсныг хэлнэ. Хүндрэл бэрхшээл гэдэг нь нөхцөл байдлаас урган гарч байгаа бэрхшээлтэй асуудлуудыг тодорхойлсныг хэлнэ. Нөхцөл байдал болон хүндрэл бэрхшээлд тулгуурлан асуудалд шинжилгээ хийхдээ “гол асуулт”ыг гаргаж авна. Энэ асуулт нь гүйцэтгэлийн аудитын зорилгыг тодорхойлж өгнө. Гол асуултын хүрээнд аудитын нотолгоог цуглуулж зохих “хариулт”ыг олох ба уг хариултыг гүйцэтгэлийн аудитын тайланд харуулна. Жишээ: “Шинэ мэдээллийн системийг нэвтрүүлэх” асуудалд шинжилгээ хийх Мэдээллийн үр ашигтай байдлыг сайжруулахын тулд байгууллага нь 2013 онд шинээр мэдээллийг системийг Нөхцөл нэвтрүүлэхээр болсон. Уг системийг ашигласнаар нэг байдал удаагийн үйлдлээр 600 ажил гүйлгээг боловсруулдаг байсныг дараагийн жилээс эхлэн 100 ажил гүйлгээгээр нэмэгдүүлэхээр тооцоолсон. Шинэ мэдээллийг системийг тооцоолж байснаас хоёр дахин өндөр үнээр худалдан авсан. Системийг төлөвлөж байснаас Хүндрэл 5 сарын дараа бүрэн ашиглалтад оруулсан. Үр ашгийн Бэрхшээл түвшин хүлээгдэж байснаас доогуур түвшинд буюу 20 ажил гүйлгээгээр нэмэгдсэн. Шинэ мэдээллийн системийн худалдан авалт нь хэмнэлттэй, Гол асуулт үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлыг хангаж байгаа юу? (асуудалд шинжилгээ хийж байгаа учраас хариулт өгөхгүй. Хариулт Хариултыг аудитын гүйцэтгэлийн үе шатанд нотолгоо цуглуулсны дараа тодорхойлно) Жишээ: “Шинэ мэдээллийн системийг нэвтрүүлэх” асуудлын дэд асуултуудыг тодорхойлох – “Асуудлын мод” үүсгэх Гол асуулт Шинэ мэдээллийн системийн худалдан авалт нь хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлыг хангаж байгаа юу? Анхдагч 1. Байгууллага худалдан авалтыг хийхдээ холбогдох түвшний дэд хуулийн дагуу хийсэн үү? асуултууд 2. Байгууллагын хийсэн худалдан авалтын гэрээнд гүйцэтгэгч байгууллагад хамаарах заалтыг шалгаж үзсэн үү? 3. Мэдээллийн системийг бусад хэрэглэгч талуудтай адил боломжтой өртөгөөр худалдаж авсан уу? 83
  • 84.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2-догч 3. Мэдээллийн системийг бусад хэрэглэгч талуудтай адил боломжтой өртөгөөр худалдаж авсан уу? түвшний дэд 3.1 Мэдээллийн системд тавигдах шаардлага нь асуултууд: анхнаасаа ойлгомжтой байсан уу? (жиш: 3-р 3.2 Мэдээллийн системийг суурилуулах үйлчилгээ нь асуултын холбогдох гэрээний заалтын шаардлагын дагуу хувьд) хийгдсэн үү? 3.3 Хамгийн зохистой үнээр олж авсан уу? 3.3. Хамгийн зохистой үнээр олж авсан уу? 3-дагч түвшний дэд 3.3.1 Гэрээнд өөрчлөлт оруулахдаа зохих өрсөлдөөний асуултууд: үр дүнд хийсэн үү? (жиш:3.3-р 3.3.2 Гэрээний бүхий л үйл явцад өрсөлдөөн явагдсан асуултын уу? 3.3.3 Өөр бусад худалдан авалтын хэлбэрийг харгалзан хувьд) үзсэн үү? Гол асуултаас дэд асуултуудыг тодорхойлохдоо дараах зарчмуудыг баримтална. • Логик дараалалтай байх; • Асуулт нь логик утгыг агуулсан байх; • Асуулт нь зөв бүтцийг агуулсан байх; • Чухал бус асуултуудыг оруулахгүй байх; • Зорилготой нийцсэн байх. Гол асуулт болгоноос 3-5 дэд асуултуудыг гаргах ба хэтэрхий олон дэд асуулт гаргах нь гол асуултаар илэрхийлэгдэж байгаа асуудлыг үндсэн агуулгаас нь халихад хүргэдгийг анхаарах хэрэгтэй. “Тийм” эсвэл “Үгүй”, эсвэл “Тийм, гэвч .....”, “Үгүй, гэвч ....” гэсэн хариулт өгөгдөхөөр бодож асуултыг боловсруулна. Мөн асуултаар тодорхой болсон хэсгүүдэд гүйцэтгэлийн аудит хийгдэнэ гэж төлөвлөнө. Аудитын шалгуурыг тодорхойлох Асуудлын шинжилгээгээр гаргасан гол асуулт болон дэд асуултууд дээр үндэслэн гүйцэтгэлийн аудитын шалгуурыг тодорхойлно. Гүйцэтгэлийн аудитын шалгуур нь үйл ажиллагааны хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлыг үнэлэхэд ашиглагддаг гүйцэтгэлийн ба хяналтын үзүүлэлтүүд юм. Гүйцэтгэлийн аудитын шалгуурыг дараах эх сурвалжуудаас тодорхойлж болно. • Хууль тогтоомж, стандарт, бодлогууд; • Үйл ажиллагаанд мөрдөх журам, заавар; • Удирдлагын үйл явц; • Гэрээний заалт, шаардлага; • Салбарын стандартууд болон үзүүлэлтүүд. 84
  • 85.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Гүйцэтгэлийн аудитын үзүүлэлтүүдийг ашиглана. шалгуурыг тодорхойлоход дараах гол Ãàðö (õèéæ äóóññàí ¿éë àæèëëàãàà) ¯ð ä¯í (õ¿ðñýí ¿ð ä¿í) Îðö (àøèãëàñàí íººö¿¿ä) ¯ð àøèã (íººö àøèãëàëò) Гүйцэтгэлийн аудитын төлөвлөгөө бэлтгэх Төлөвлөлтийн үе шатны эцэст дотоод аудитор гүйцэтгэлийн аудитын ажлын төлөвлөгөөг бэлтгэнэ. Аудитын ажлын зорилго, цар хүрээ, шалгуур, аудитын горим зэргийг гол ба дэд асуултуудын хүрээнд дараах байдлаар тодорхойлно. Ãîë àñóóëò ÿéöýòãýëèéí àóäèòûí çîðèëãî Ãîë àñóóëò Äýä àñóóëò ÿéöýòãýëèéí àóäèòûí öàð õ¿ðýý, øàëãóóð, òåñò, íººö Äýä àñóóëò 85
  • 86.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Гүйцэтгэлийн аудитаар хэрэгжүүлэх горимын төрөл, олж цуглуулах аудитын нотолгооны цар хэмжээг асуудлын шинжилгээний үр дүнд гарч ирсэн гол ба дэд асуултууд, түүний хүрээнд тодорхойлсон аудитын шалгууруудыг ашиглан нарийвчлан тодорхойлно. Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх Өмнөх хэсэгт дурдсан асуудлын шинжилгээний үр дүнд гарч ирсэн гол ба дэд асуултуудад аудитын шалгуурын хүрээнд бүрэн төгс хариултуудыг өгөхийн тулд хангалттай ба зохистой аудитын нотолгоонуудыг олж авах нь гүйцэтгэлийн аудитын хэрэгжилтийн үе шатны гол зорилго юм. Гол ба дэд асуултуудад өгөх хариултуудыг дэмжих хангалттай ба зохистой аудитын нотолгоонуудыг олж авснаар аудит хийгдэж байгаа байгууллага, нэгж эсвэл үйл ажиллагааг хэмнэлттэй, үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлаар удирдаж байгаа эсэхийг үнэлж, энэ нь цаашлаад байгууллагын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр оруулах юм. Гүйцэтгэлийн аудит нь орц (ашиглагдах нөөц), үйл явц (систем), гарц (бараа, үйлчилгээ) ба үр дүн (зорилгын биелэлт)-ийн байдалд хийгдэж байгаа аудит учраас аудитор эдгээрт чиглэсэн аудитын нотолгоонуудыг олж цуглуулан, дүн шинжилгээ хийнэ. Мөн олж цуглуулсан аудитын нотолгоонууд нь асуудлын шинжилгээнд тавигдсан дэд асуулт бүрт хариулт өгөхөд чиглэсэн байх хэрэгтэй. INTOSAI-аас гаргасан аудитын стандартаар байгууллага, нэгж, үйл ажиллагааны талаар аудиторын гаргасан шийдвэр, нэгдсэн дүгнэлтийг дэмжиж чадах зохистой, хамааралтай, иж бүрэн нотолгоог аудитаар олж авах ёстой гэж заасан байдаг. Иймд аудитор гаргаж байгаа тайланд тусгагдсан нэгдсэн дүгнэлт, илэрсэн асуудал болон зөвлөмжийг дэмжиж чадахуйц аудитын нотолгоог олж цуглуулж, дүн шинжилгээ хийсэн байх нь чухал юм. Аудитын нотолгоог нэгтгэн дүгнэх, дүн шинжилгээ хийх ба тайлбарлах Аудитор олж авсан тоо дүн ба мэдээллийг нэгтгэн дүгнэхдээ статистик тоо мэдээ, ажиглалтын үр дүн, зөвхөн тийм эсвэл үгүй гэж хариулах асуулт зэргийг “хүснэгтэн арга” ашиглан, тайлбар мэдээлэл, баримтад хийсэн дүн шинжилгээний үр дүн, ярилцлагын тэмдэглэл, дэлгэрэнгүй хариулт өгөх нээлттэй асуултын хариултууд зэргийг “кодлох арга буюу гарч ирсэн асуудлаар нь ангилах” аргаар нэгтгэн дүгнэж болно. Аудитын нотолгоонуудыг нэгтгэн дүгнэсний дараа эдгээр нь хэр нийцтэй байгаа талаар үнэлгээ хийх, харьцуулан шинжлэх, бусад шинжилгээний аргаар дүн шинжилгээ хийж болно. Тоо мэдээ, мэдээллийг нэгтгэн дүгнэхэд матрицын аргыг ашиглаж болно. Жишээ нь: 86
  • 87.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Асуултууд Хийгдсэн гэрээнүүд №1 №2 №3 №4 №5 №6 Оролцогчдод тендерийн урилга өгсөн үү? ü Тавигдах шаардлагыг урьдчилан гаргасан уу? X Оролцогчдод гарсан өөрчлөлтийг мэдэгдсэн үү? ü Оролцогчдоор гарын үсэг зуруулсан уу? ü ü ü ü ü X ü ü ü ü ü ü ü X ü X ü ü ü ü ü Аудитын нотолгоог нэгтгэн дүгнэж, дүн шинжилгээ хийсний дараа дараах асуултуудын хүрээнд шалтгаан ба үр дүнг тодорхойлно. Шалгуур: Ямар байх ёстой байсан бэ? Нөхцөл: Ямар байдалд байна вэ? Шалтгааныг судлахдаа “үйл явц ба үр дүн”-гийн матрицийг ашиглаж болно. Энэ матрицаар тухайн үйл явц нь үр дүнг хэрхэн тодорхойлж, хэрхэн нөлөө үзүүлснийг харуулна. Мөн үйл явцын нөлөөг дэмжих аудитын нотолгоонуудыг харуулна. Хэрэв олж авсан зарим нотолгоо нь үйл явцын нөлөөг дэмжихгүй байна гэж үзвэл “үйл явц ба үр дүн” хоорондын харилцааг тестлэн шалгана. Аудитаар хамгийн чухал нөлөөг тодорхойлохын тулд гүйцэтгэлийн аудит хийгдэж байгаа үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн “өртөг зардал ба өгөөжийн судалгаа”-г хийдэг. Хэрэв үйл ажиллагаа эсвэл үйл явцыг хэрэгжүүлэх үед шалтгаан ба үр дүн нь дахин давтан гарч ирж байгаа бол аудитын нэгтгэсэн дүгнэлтийг гаргаж болно. Нэг эсвэл хэд хэдэн илэрсэн асуудлуудыг нэгтгэн нэг дүгнэлт гаргах ба нэг эсвэл хэд хэдэн дүгнэлт нь нэг зөвлөмжийн үндэслэл болдог. Хэрэв шалтгаан ба үр дүн нь дахин давтан гарч байгаа бол нэгдсэн дүгнэлт ба зөвлөмжийг гаргана. Аудитор нэгдсэн дүгнэлтийг гаргах, аудитыг холбогдох гүйцэтгэлийн аудитын стандартын дагуу хийгдсэн гэдгийг баталгаажуулахын тулд аудитын нотолгоог хангалттай байдлаар баримтжуулах ёстой. Мөн аудитор төлөвлөсний дагуу аудитын нотолгоог цуглуулсан эсэх, асуудлын шинжилгээний үр дүнд тодорхойлсон асуултуудын дагуу хангалттай хариултуудыг олж авсан эсэх, хариултуудыг бүрэн нотлох аудитын нотолгоонуудыг цуглуулсан эсэхийг аудитын нэгжийн удирдлага хянана. Гүйцэтгэлийн аудитыг тайлагнах Гүйцэтгэлийн аудитын тайланд аудитын зорилго, цар хүрээ, аргачлал, аудитаар илэрсэн зөрчилтэй асуудлууд болон нэгдсэн дүгнэлт, зөвлөмжүүдийг багтаахаас гадна ажлын цар хүрээнд хязгаарлалт хийгдсэн бол энэ тухай заавал дурдана. Тайланд аудитын зорилгыг илүү тодорхой харуулахын тулд шаардлагатай бүх мэдээлэл, анхаарах асуудлууд зэргийг 87
  • 88.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дурдах нь зүйтэй. Ингэснээр гүйцэтгэлийн аудитын тайлангийн хэрэглэгчид ямар зорилгын хүрээнд аудитын ажил хийгдсэн болох, аудитын зорилгыг хангахуйц нэгдсэн дүгнэлт, зөвлөмж гарсан эсэхийг харьцуулан харах боломжтой юм. Тайланд аудитын зорилго, шалгуур, илэрсэн асуудлууд, нэгдсэн дүгнэлтийн хоорондын хамаарлыг иж бүрэн, ойлгомжтой байдлаар тусгах ёстой. Мөн зөвлөмжийг багтаасан бол нэгдсэн дүгнэлт ба зөвлөмж хоорондоо нягт уялдсан байна. Олж илэрсэн асуудлуудыг дэмжих тоо дүн, мэдээлэл нь хангалттай ба зохистой нотолгоогоор дэмжигдсэн байна. Аудитын цар хүрээ ба арга аргачлал нь олж илрүүлсэн асуудал болон нэгдсэн дүгнэлттэйгээ уялдаатай байхыг анхаарах нь зүйтэй. Гүйцэтгэлийн аудитын ажлын тайлан Танилцуулга Гүйцэтгэлийн аудит хийгдсэн байгууллага, нэгж, үйл ажиллагаа, хөтөлбөрийн талаар товч танилцуулна. Гүйцэтгэлийн аудит хийх болсон шалтгааныг дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөлт, жилийн төлөвлөлттэй уялдуулан тайлбарлана. Аудит хийгдсэн тухай Гүйцэтгэлийн аудитын зорилго, цар хүрээ, ашигласан арга аргачлал, эрсдэлийн үнэлгээ, аудитад ашигласан гол ба дэд асуултууд зэргийг тусгана. Аудитын явцад уулзаж ярилцсан ажилтнууд болон аудитад хамруулсан баримт материалуудын жагсаалт зэргийг харуулж болно. Аудитын чиглэсэн Гүйцэтгэлийн аудит хийгдсэн асуудлуудыг гол асуудлуудын тодорхойлно. Эдгээр асуудлуудтай холбоотой тодорхойлолт тодорхойлсон аудитын шалгууруудыг мөн дурдана. Аудитаар илэрсэн зөрчилтэй Гүйцэтгэлийн аудитын үр дүнд илэрсэн асуудлуудыг дэлгэрэнгүй байдлаар тусгаж, тэдгээрт хийсэн дүн асуудлууд ба шинжилгээний үр дүнг харуулна. хийгдсэн дүн шинжилгээ Нэгдсэн дүгнэлт ба үнэлгээ Гүйцэтгэлийн аудитын нэгдсэн үр дүнг харуулах ба нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлаар ашигласан эсэх талаар дурдана. Зөвлөмж ба удирдлагын тайлбар Гүйцэтгэлийн аудитын эцэст нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлаар ашиглах талаар байгууллагын удирдлагад өгч байгаа зөвлөмжүүдийг харуулна. Удирдлагаас зөвлөмжид өгсөн тайлбарыг багтааж болно. 88
  • 89.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АУДИТЫН ДУНД ХУГАЦААНЫ ТӨЛӨВЛӨГӨӨ Дотоод àудитын íэгж:...................... Хугацаа: 20… - 20… Бэлтгэсэн огноо: 20.. 89
  • 90.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 I. ӨМНӨХ ҮГ 1.1 Танилцуулга [байгууллагын нэрийг оруул]-ын [хугацааг оруул]-ны Дотоод Аудитын Дунд Хугацааны Төлөвлөгөөнд дотоод аудитын үйл ажиллагааны гол зорилго, чиглэл ба цар хүрээг тусгасан ба эдгээрийг байгууллагын [стратегийн ба үйл ажиллагааны зорилго зэргийг харуулсан баримт бичгийг дурдах]-д тусгагдсан байгууллагын зорилго, зорилт, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд нийцүүлэн тодорхойлсон. Аудитын Дунд Хугацааны Төлөвлөгөөг Дотоод Аудитын Дүрэмд нийцүүлэн эрсдэлийн үнэлгээнд суурилан бэлтгэсэн. Аудитын Дунд хугацааны Төлөвлөгөөнд үндэслэн Дотоод Аудитын Жилийн Төлөвлөгөөг бэлтгэх ба энэхүү жилийн төлөвлөгөөнд аудитын ажил бүрийн зорилго, цар хүрээ, хугацаа, шаардлагатай нөөц зэргийг харуулдаг. 1.2 Дотоод аудитын нэгжийн үүрэг Дотоод аудитын нэгж нь [холбогдох тушаал шийдвэрийн огноо] өдрийн [тушаал, шийдвэрийг дурдах]-ийн дагуу байгуулагдсан. Дотоод аудитын нэгж нь байгууллагын дотоод аудитын хамрах хүрээнд багтсан аудитын объект бүрт аудит хийх үүргийг хүлээнэ. 1.3 Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг шинэчлэх Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг жил бүр хянаж, байгууллагын зорилго, үндсэн чиглэл ба үйл ажиллагаанд гарсан өөрчлөлтүүд, эрсдэлийн үнэлгээ зэргийг тусгахын тулд байнга шинэчèëнэ. Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд хамарсан [хугацааг оруул]-г дуусвар болсны дараа эрсдэлийн дахин үнэлгээг дэлгэрэнгүй байдлаар хийнэ. Дотоод аудитын нэгжийн даргын шийдвэрээр аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг зохих байдлаар шинэчилж болно. Төлөвлөгөөнд хийгдсэн өөрчлөлтүүдийг Дотоод аудитын хороогоор заавал батлуулна. II. БАЙГУУЛЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ОЙЛГОХ Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг бэлтгэхийн тулд дотоод аудитын нэгж байгууллагын зорилго, бүтэц ба үйл ажиллагааг судàëна. Судлах мэдээллийг [мэдээлэл олж авах, судлах аргуудыг товч байдлаар харуулах. Тухайлбал, асуулга авах, уулзалт хийх, ярилцлага хийх, өмнөх аудитын үр дүнд дүн шинжилгээ хийх, мэдээллийн санд хандах] аргаар олж авна. 2.1 Байгууллагын зорилго [байгууллагын зорилго, стратегийг холбогдох баримт бичгээс оруулах] 90
  • 91.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 2.2 Байгууллагад гарсан өөрчлөлт [байгууллагын үйл ажиллагаа, систем, бүтэц, бусад чухал хэсгүүдэд гарсан өөрчлөлтүүдийг тусгах] 2.3 Байгууллагын дотоод хяналт [байгууллагад хэрэгждэг дотоод хяналтын талаар мэдээллийг оруулах. Тухайлбал, байгууллага эрсдэлийн удирдлагын систем, дотоод хяналтын системийг баримтжуулсан бичгэн бодлоготой эсэх] III. ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙН ЗОРИЛГО Байгууллагын [хугацааг оруулах]-нд хамаарах зорилго, үндсэн чиглэл болон үйл ажиллагаа, дотоод хяналтын талаар олж авсан мэдээлэл дээр үндэслэн дотоод аудитын нэгж дараах аудитын зорилгуудыг тодорхойлсон. 3.1…………………………………………………………………….……...; 3.2……………………………………………………………………………; 3.3…………………………………………………………………………… Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөг хамрах хугацаанд дотоод аудитын нэгжийн хийж гүйцэтгэх аудитын ажлууд болон үйл ажиллагааг Дотоод аудитын жилийн төлөвлөгөөнд харуулсан. IV. АУДИТЫН ХАМРАХ ХҮРЭЭ [Аудитын хамрах хүрээг тодорхойлсон аргачлал, тодорхойлсон аудитын хамрах хүрээ (аудит хийгдэх объектууд)-г тодорхойлох, аудитын хамрах хүрээнд багтсан гол нэгжүүдийг нэрлэх] V. ЭРСДЭЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ 5.1 Тодорхойлсон эрсдýлүүд [Дотоод аудитын нэгжийн тодорхойлсон эрсдэлүүдийг харуулах, эрсдэлийн хүчин зүйлсийн шалтгааныг дурдах] 5.2 Эрсдэлийг хэмжиж үнэлэх [Эрсдýлийг хэмжихэд ашигласан тохиолдох магдал болон нөлөөллийн тоон ба чанарын түвшинг дурдах] 5.3 Эрсдэлийг ач холбогдлоор нь зэрэглэх [Аудит хийгдэх объектыг Их, Дунд ба Бага эрсдэлтэй гэж ач холбогдлоор нь зэрэглэхэд ашигласан шалгуурыг дурдах] 91
  • 92.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 1 5.4 Эрсдэлийн үнэлгээний үр дүн [Эрсдэлийн үнэлгээг хавсралтаар харуулах] VI. АУДИТЫН АРГАЧЛАЛ 6.1 Давтамж [ Их, дунд, бага эрсдэлтэй гэж үнэлсэн аудит хийгдэх объектуудад дотоод аудит хийх давтамжийг харуул] Их эрсдэлтэй: ............................................................................................. Дунд эрсдэлтэй:........................................................................................... Бага эрсдэлтэй: .......................................................................................... Эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн тухайлсан аудитын ажилд зарцуулах хүн-өдрийг тодорхойлсон. Аудитын ажилд зарцуулах хугацааг гаргахдаа өмнөх аудитаар зарцуулсан хугацааг харгалзан үзсэн. ЭРСДЭЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ Тухайлсан аудитын ажилд зарцуулах хугацаа (хүн-өдөр) Их эрсдэлтэй Дунд эрсдэлтэй Бага эрсдэлтэй Зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах- Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимыг хэрэгжүүлэхэд [хүн-өдөр оруул] хүн-өдөр зарцуулна. 6.2. Аудитын ажилтны ажил үүргийн хуваарилалт Дотоод аудитын нэгжийн ажилтан бүрт ажил үүргийг дараах байдлаар хуваарилна. • [нийт хүн-өдрийн ….% - ….%] – Дотоод аудитын баталгаажуулах ажил, дунд хугацааны ба жилийн төлөвлөлтийн ажилд зарцуулах; • [нийт хүн-өдрийн ….% - ….%] – Дотоод аудитын нэгжийн удирдлагын үйл ажиллагаанд зарцуулах; • [нийт хүн-өдрийн ….% - ….%] – Сургалт, семинар гэх мэт бусад төрлийн үйл ажиллагаанд зарцуулах. 92
  • 93.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АУДИТЫН ЖИЛИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ Дотоод àудитын íэгж:...................... Жил: .............................. Бэлтгэсэн огноо: 20.. 93
  • 94.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 I. ТАНИЛЦУУЛГА Энэхүү Аудитын жилийн төлөвлөгөөг [баталсан удирдах нэгжийг оруул]-с баталсан [аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөний хамрах хугацааг оруул]-ны Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд үндэслэн бэлтгэсэн болно. Аудитын жилийн төлөвлөгөөнд аудитын ажил бүрт тавигдах зорилго, зарцуулах хугацаа, шаардлагатай нөөцүүдийг харуулсан. [жилийн төлөвлөгөөнд хамаарах хугацааг оруул]-д хийгдэх аудитын ажлуудыг дотоод аудитын нэгжид бодитойгоор ашиглах хүний нөөцийн чадавхàд үндэслэн тодорхойлсон. Аудитын жилийн төлөвлөгөөг тухайн жилийн туршид байнга хянаж, байгууллага эсвэл дотоод аудитын нэгжийн ажиллах бүрэлдэхүүнд гарсан томоохон өөрчлөлтүүдийг тусгахын тулд байнга шинэчèëнэ. Мөн байгууллагын удирдлагын шийдвэрээр тусгайлан аудитын ажил хийж гүйцэтгэх бол тэдгээрийг жилийн төлөвлөгөөнд нэмж тусгаж болно. Төлөвлөгөөнд хийгдсэн бүх өөрчлөлтүүдийг Дотоод аудитын хороогоор батлуулна. II. БАЙГУУЛЛАГЫН СТРАТЕГИ ЗОРИЛГЫГ ХАНГАí áèå믯ëýõýä ДОТООД АУДИТЫН НЭГЖИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ НЬ Байгууллагын стратеги зорилтыг хангаí áèåë¿¿ëýõýä дэмжлэг үзүүлэхийн тулд [жилийн төлөвлөгөөнд хамаарах хугацааг оруул]-д дотоод аудитын нэгж дараах аудитын ажил болон бусад ажлуудыг хийж гүйцэтгэхээр төлөвлөсөн: [жилийн төлөвлөгөөний хамаарах жилд дотоод аудитын нэгжээс хийхээр төлөвлөсөн ажлууд нь доîрх хүснэгтийг ашиглан байгууллагын стратеги зорилготой хэрхэн уялдаж байгааг харуул] № 1 Стратеги зорилго Стратеги зорилгыг хангаí áèåë¿¿ëýõýä чиглэсэн үйл ажиллагаа Хийгдэх аудитын ажил 2 III. ХИЙГДЭХ АУДИТЫН АЖЛУУДЫН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ 3.1. Өмнөх жилд төлөвлөсөн боловч хийгдээгүй ажлууд [өмнөх жилийг оруул] оны Аудитын жилийн төлөвлөгөөнд багтсан [аудитын ажлын тоог оруул] аудитын ажил тухайн төлөвлөсөн жилдээ хийгдээгүй. Эдгээр аудитын ажилд хамаарах эрсдýлүүдийг дахин үнэлснээр энэ жилийн 94
  • 95.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА аудитын төлөвлөгөөнд багтаах шаардлагатай болон багтаахгүй ажлуудыг дараах хүснэгтэд харуулсан. Энэ жилийн аудитын ажлын төлөвлөгөөнд багтаагүй ажлуудын шалтгааныг тайлбарлаж бичнэ. Жишээлбэл: Тухайн нэгж нь өмнөх жилд хийгдсэн эрсдэлийн үнэлгээгээр “өндөр” эрсдэлтэй гэж үнэлэгдсэн боловч өмнөх жилдээ аудит хийгдээгүй. Иймд эрсдэлийн үнэлгээг дахин хийж үзэхэд “дунд” эрсдэлтэй үнэлэгдсэн учраас дараагийн жил аудит хийгдэхээр аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд оруулсан. Энэ жилийн аудитын төлөвлөгөөнд багтсан аудитын ажлууд Энэ жилийн аудитын төлөвлөгөөнд багтаагүй аудитын ажлууд Энэ жилийн аудитын төлөвлөгөөнд багтаагүй шалтгаан 3.2. Энэ жилд хийхээр төлөвлөсөн аудитын ажлууд [жилийн төлөвлөгөөнд хамаарах хугацааг оруул] онд дараах аудитын ажлуудыг хийж гүйцэтгэхээр төлөвлөсөн. [энэ жил дотоод аудитын нэгжээс хийхээр төлөвлөсөн ажлуудыг доîрх хүснэгтийг ашиглан харуул. Аудитын ажил бүрийн хувьд аудитын зорилго, цар хэмжээ, хийгдэх хугацаа зэргийг бичнэ. Дотоод аудитын нэгж нь аудитын ажлуудыг индексжүүлж болно. Жишээлбэл, АА 1201- 2012 оны эхний аудитын ажил гэх мэт] Аудитын ажил AA 1201 Хамаарах нэгж Аудитын ажлын Аудитын ажлын Аудит зорилго цар хэмжээ хийгдэх сар 3-4 сар IV. АУДИТЫН ЖИЛИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ БА АУДИТЫН АЖЛЫН УЯЛДАА Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө болон жилийн төлөвлөгөөнд дотоод аудитын нэгжийн хийж гүйцэтгэх дараах аудитын ажлуудыг багтаасан. [дараах мэдээллийг доîрх хүснэгтэд оруул] Багана А Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөний дагуу тухайн жилд аудит хийгдэх их, дунд ба бага эрсдэлтэй аудит хийгдэх объектуудын нэрийг бичих Багана Б Эрсдэлийн үнэлгээгээр тодорхойлсон эрсдэлийн тоон түвшин 95
  • 96.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 Багана В Их, дунд эсвэл бага эрсдэлтэй гэдгийг тодорхойлох Багана Г Тухайн жилд хийгдэхээр төлөвлөгдсөн эсэхийг ü Тийм, û Үгүй гэж тэмдэглэх Багана Д Аудитын ажлын индексийн дугаар (жишээ нь: АА1201) № 1 2 3 Зорилтот Эрсдэлийн Эрсдэлийн нэгж тоон хэмжээс зэрэг А Б В Тухайн жилд Гүйцэтгэх хамаарах эсэх (ü, û) аудитын ажил Г Д Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөө ба жилийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажлуудын хоорондын хамаарлыг дараах хүснэгтэд харуулав: Аудитын ажлын төрөл Аудитын ажлын тоо Нийт зарцуулах хүн-өдөр Аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажлын тоо Төлөвлөгөөний биелэлт Аудитын ажил Өндөр эрсдэлтэй 15 10 150% Дунд эрсдэлтэй 11 16 69% Бага эрсдэлтэй 1 8 13% Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах Хийгдэхээр төлөвлөсөн аудитын ажлын тоо нь аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын ажлын тооноос зөрүүтэй байгаад дүн шинжилгээ хийж үзэхэд, [шалтгааныг дурьдах ба жишээлбэл: аудитын ажилтны тоо хангалттай бус учраас] шалтгаантай байна. 96
  • 97.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 2 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА V. АУДИТЫН АЖИЛД НӨӨЦИЙГ ХУВААРИЛАХ Эрсдэлийн зэрэг Хүн-өдөр Багийн ахлагч 1 AAS0912 Өндөр 45 Нэр 2 ………… Дунд 3 ………… Бага Улирал Аудитын ажил Аудитын ажилд зарцуулах хугацааны хуваарь болон аудитын ажилд дотоод аудитын нэгжийн ажилтнуудыг дараах байдлаар хуваарилсан. I Багийн гишүүд Нэр Нэр Нэр 4 1 II 2 3 1 III 2 3 IV 1 2 Дотоод àудитын нэгжийн үйл ажиллагаанд зарцуулах нийт хүн-өдөр 97
  • 98.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 3 Ажлын баримт: 1001/_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын òөлөвлөлтийн шалгах хуудас 1001 1002 (А) 1002 (Б) 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009 1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019 Аудитын төлөвлөлтийн шалгах хуудас Уулзалт хийх тухай хүсэлт Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт Удирдлагаас авах асуулга Дотоод Хяналтын Асуулга Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл Ерөнхий ойлголт олж авах Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас Эрсдýлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас Мэдээллийг харилцааг үнэлэх шалгах хуудас Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдýлийн шинжилгээ Эрсдэл ба хяналтын үнэлгээ хийх Гол эрсдýлийн хүснэгт Гол эрсдýлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн Аудитын хөтөлбөр Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас Аудиторын мэдэгдэл Аудитын төлөвлөгөө                                 Ажлын баримтуудûг нэг бүрчлэн үзэж шалгасны дараа багийн ахлагч шалгах хуудсанд гарын үсэг зурна. Аудитад хэрэглэгдээгүй ажлын баримтад багийн ахлагч гарын үсэг зурахгүйгээр, шалтгааныг тайлбарлан бичнэ. Аудитын төлөвлөлтөд хэрэглэсэн нэмэлт ажлын баримтуудыг жагсаалтад нэмж оруулна. Бэлтгэсэн : Хянасан : Аудитын багийн ахлагч Гарын үсэг Огноо __________________________ Дотоод аудитын нэгжийн дарга Гарын үсэг Огноо __________________________ 98
  • 99.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 4 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1002 (A)/_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Уулзалт хийх тухай хүсэлт Аудит хийгдэх нэгжтэй эхний уулзалтыг хийхийн өмнө дотоод аудитын нэгжээс дараах захидлыг илгээнэ. Захидлын агуулгыг аудитын нөхцөл байдалтай уялдуулан өөрчилж болно. [Аудит хийгдэх байгууллага эсвэл үйл ажиллагаа хариуцсан эрх бүхий албан тушаалтны нэр ба хаяг] Огноо: Хүндэт [аудит хийгдэх байгууллагын удирдлагын нэрийг оруул] Агуулга: [ямар аудит хийгдэх гэж байгааг оруул] [аудит хийгдэх хугацааг оруул]-ны Дотоод аудитын дунд хугацааны төлөвлөгөөний дагуу бид [аудит хийгдэх объектыг оруул]–д аудит хийхээр бэлтгэж байна. Аудит нь [x] хоног үргэлжлэх ба аудитыг эхлэх өдрийг тусгайлан мэдээлэх болно. Аудитын гол зорилго нь: [Аудитын жилийн төлөвлөгөөнөөс аудитын зорилгыг оруул] Аудитын ажлын цар хүрээ нь дараах асуудлуудыг хамруулна. [Аудитын жилийн төлөвлөгөөнөөс аудитын ажлын цар хүрээг оруул] Бид аудитын эцэст байгууллагын үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлж байгаа эрсдýлийн удирдлага, дотоод хяналтын системийн үр нөлөөтэй байдлын талаар танд мэдээлэх болно. Аудитыг үр дүнтэй байлгах үүднээс бид та болон танай холбогдох ажилтнуудтай хийх уулзалтыг [уулзалт хийхээр төлөвлөж байгаа хугацааг оруул] өдөр хийх хүсэлтэй байна. Дараах мэдээллүүд нь бидний аудитын ажилд чухал хэрэгцээтэй учраас тэдгээрийг хэрхэн олж авч болохыг бидэнтэй уулзах үедээ албан ёсоор мэдэгдвэл бид талархах болно. 99
  • 100.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 4 Байгууллагын зорилго, зорилтууд Урт ба богино хугацааны төлөвлөгөө Байгууллагын бүтэц Гүйцэтгэлийн хэмжүүрүүд Үйл ажиллагааны зорилго ба үр дүн Хэрэгждэг үйл явцын схем зураглал, түүний тайлбар Удирдлагаас тавьдаг хяналтууд Эрсдэлийн удирдлагын систем Мэдээллийн технологийн систем Хууль эрх зүйн орчин Аудитын явцад холбоотой ажиллах хүний нэр, хаяг Аудитын баг нь [аудитын багийн гишүүдийн тоог оруул] хүнээс бүрдэх ба тэдгээрийг ажиллах хугацаанд утас, хэвлэгч, хувилагч болон интернет холболт бүхий өрөөгөөр хангаж өгөхийг хүсýæ байна. Биднийг та бүхэнтэй хамтран ажиллах нөхцөл бололцоогоор хангана гэдэгт гүнээ найдаж байна. Бид аудитын явцад олж илэрсэн асуудлууд, тэдгээрт холбогдох зөвлөмжүүдийг та бүхэнд мэдээлэх болно. Бидний аудитын ажилтай холбоотой асуудлаар та бүхэн [утас, факс, электрон шуудангийн хаягийг оруул] хаягаар холбогдож болно. Хүндэтгэсэн, [Нэрийг оруул] Дотоод аудитын нэгжийн дарга 100
  • 101.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 5 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1002 (Á)/_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Уулзалтаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалт Холбогдох асуудлууд Тийм/Үгүй Аудитын багийн ахлагч танилцуулга хийж, аудит хийгдэх байгууллагын удирдлагатай нэрийн хуудас солилцох Аудитын зорилго ба ажлын цар хүрээг товч танилцуулах Аудитын үйл явцын талаар товч танилцуулах Аудитын баг аудит хийгдэх байгууллагын удирдлага хооронд ямар харилцаа үүсэх талаар хэлэлцэх Аудитад шаардлагатай мэдээллийн цар хэмжээг тодорхойлох Удирдлагаас авах асуулгын хуудсыг бөглүүлэхээр удирдлагад өгөх Дотоод хяналтын асуулгын хуудсыг бөглүүлэхээр удирдлагад өгөх Аудитын эхлэх ба дуусах хугацааг танилцуулж хэлэлцэх Дараагийн уулзалтыг товлох Бусад зүйлс 101
  • 102.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 6 Ажлын баримт: 1003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Удирдлагаас авах асуулгаАсуулгын зорилго: Дотоод аудит хийгдэж байгаа байгууллагын удирдлага нь үйл ажиллагааны болон санхүүгийн хяналтыг бий болгох, дагаж мөрдөх, хяналтын үйл ажиллагаанд мониторинг хийх хариуцлагыг хүлээдэг. Энэ асуулгад өгөгдсөн хариултууд нь дотоод аудитын нэгж нь аудитаа чиглүүлэх гол хэсгүүдийг тодорхойлох, тэдгээр хэсгүүдэд зориулсан аудитын горимуудыг нарийвчлан тодорхойлоход ихээхэн ач холбогдолтой юм. Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) гол зорилгуудыг тодорхойлно уу? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ашиглагддаг бичгэн бодлого, дүрэм журмуудыг нэрлэнэ үү? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ашиглагддаг бичгэн бодлого, дүрэм журмууд байнга шинэчлэгдэж чаддаг уу? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар гол үйл ажиллагаанууд явагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар гол удирдлагын хяналтууд тавигддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар гол мэдээллийн систем ашиглагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг 102
  • 103.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 6 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА дурдах) үр дүнтэй ба үр ашигтай байдлыг хянахад ямар гол гүйцэтгэлийн хэмжүүрийг ашигладаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) мэдээлэх ямар арга хэрэгсэл ашиглагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) үйл ажиллагааны үр дүн бусад ямар талуудад ашиглагддаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллага (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) бусад ямар талуудтай холбоотой байдаг вэ? Таны хариуцаж байгаа байгууллагын (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар хэсэгт дотоод аудит хийлгэхийг хүсýæ байна (жиш: аль нэг үр ашиггүй үйл явц эсвэл хяналт тавих шаардлагатай хэсэг) вэ? Та өөрийн хариуцаж байгаа байгууллагад (эсвэл аудит хийгдэх объектыг дурдах) ямар үнэлгээ өгөх вэ? (1= Муу, 5= Сайн) Хэрэгжүүлж байгаа дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал 1 Үйл ажиллагааны үр дүнтэй байдал 1 Үйл ажиллагааны үр ашигтай байдал 1 2 2 2 3 3 3 4 4 4 5 5 5 103
  • 104.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 7 Ажлын баримт: 1004 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Дотоод õяналтын àсуулга Дотоод Хяналтын Асуулгын зорилго: Байгууллагын үйл ажиллагааны ба санхүүгийн гол дотоод хяналтыг зохион байгуулах, дагаж мөрдөх, мониторинг хийх нь байгууллагын удирдлагын хүлээсэн үүрэг юм. Байгууллагын удирдлага дотоод хяналтын талаарх дор асуулгуудыг бөглөснөөр бид дотоод аудитын ажлаа ямар хэсэгт чиглүүлэхээ тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой юм. Эх сурвалж Асуулга Хариулт баримтууд Байгууллагын гол үйл ажиллагаа ба үйл явцыг тодорхойлно уу? Үйл ажиллагаа ба үйл явцаа баримтжуулсан уу? Хэрэв үйл ажиллагаа ба үйл явцаа баримтжуулдаг бол тэдгээрийг байнга шинэчилж байдаг уу? Байгууллагад хэрэгждэг хяналтуудын зорилгыг тодорхойлно уу? Ямар гол дотоод хяналтууд хэрэгждэг вэ? (тухайлбал, гол үйл ажиллагаа, үр явц зэргийг үр ашигтай, үр дүнтэй ба хэмнэлттэй байдлаар хэрэгжүүлэхийн тулд хэрхэн хяналт тавьдаг вэ?) Ямар гол мэдээллийн системийг ашигладаг вэ? Байгууллагын үйл ажиллагаа, үйл явцыг үр дүнтэй ба үр ашигтай байлгахын тулд ямар гол гүйцэтгэлийн хэмжүүрийг ашигладаг вэ? Явуулж байгаа үйл ажиллагаа, гаргаж байгаа үр дүнтэй уялдан ямар дотоод ба гадаад талуудтай харилцаатай байдаг вэ? Таны хариуцаж байгаа нэгжийн үйл ажиллагаа өөр ямар нэгжийн үйл ажиллагаанаас хамааралтай байдаг вэ? Таны хариуцаж байгаа нэгжийн үйл ажиллагаа өөр ямар нэгжүүдтэй харилцаатай байдаг вэ? 104
  • 105.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 7 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Нөөцийг үр дүнтэй, үр ашигтай ба хэмнэлттэй байдлаар ашиглахын тулд анхаарах шаардлагатай асуудлууд юу вэ? Дотоод аудит хийгдэх шаардлагатай асуудлууд юу вэ? Дараах зүйлсэд ямар үнэлгээг өгөх вэ? - Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал - Үйл ажиллагааны үр дүнтэй байдал - Нөөцийн хэмнэлттэй ашиглалт - Үйл ажиллагааны үр ашигтай байдал 1-ээс 5 хүртэл үнэлгээг дараах б а й д л а а р ашиглана уу. 1 - МУУ 3 - БОЛОМЖИЙН 5 - САЙН Бидний аудитад хэрэгтэй нэмэлт мэдээллүүдийг (байгууллагын бүтэц, тайлан г.м.) энэхүү асуулгад хавсаргана уу. Энэ асуулгыг бөглөж, хавсралт мэдээллийн хамт [асуулгыг хүлээн авах өдрийг оруул] өдөр [асуулгыг хүлээн авах ажилтны нэрийг оруул]-д өгнө үү. Бэлтгэсэн: Шалгасан: Гарын үсэг Огноо Гарын үсэг Огноо 105
  • 106.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 8 Ажлын баримт: 1005 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитаар шалгагдах мэдээллийн бүртгэл Мэдээллийн нэр 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Жèш: Төлөвлөлтийн үе шатанд олж цуглуулсан баримт эсвэл мэдээллийн нэр Эх сурвалж Жèш: Мэдээллээр хангасан хүний нэр Шалгасан ажлын баримтууд: Аудитын багийн ахлагч: Огноо: 106 Шалгагчийн нэр Жèш: Мэдээллийг шалгахаар томилогдсон аудитын багийн гишүүн Санал болгосон аудитын горимууд Жèш: Аудитын хяналтын ба биет тестүүд Ажлын баримт Жèш: Õолбогдох ажлын баримтын нэр эсвэл дугаар
  • 107.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 9 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1006 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Ерөнхий ойлголт олж авах АСУУЛТ НИЙГЭМ БА ЭДИЙН ЗАСГИЙН ОРЧИН 1. Аудит хийгдэх нэгж эсвэл үйл ажиллагааны гол зорилго нь юу вэ? 2. Аудит хийгдэх нэгж эсвэл үйл ажиллагаа бусад үйл ажиллагаа ба процесстой ямар хамааралтай вэ? 3. Аудит хийгдэх нэгж эсвэл үйл ажиллагаанд ямар хууль тогтоомж, дүрэм журам ашиглагддаг вэ? 4. Тухайн нэгж эсвэл үйл ажиллагаа нь байгууллагадаа хэр чухалд тооцогддог вэ? ДОТООД БҮТЭЦ 5. Байгууллага ямар бүтэцтэй вэ? жш: газар, хэлтэс г.м. 6. Байгууллагын дотоод бүтэц дэх нэгж ба гадны байгууллага хоорондын харилцаа ойлгомжтой ба үр дүнтэй байдаг уу? 7. Өмнөх жил байгууллагын удирдлагын бүрэлдэхүүнд ямар нэг өөрчлөлт гарсан уу? 8. Өмнөх жил байгууллагын бүтцэд ямар нэг өөрчлөлт гарсан уу? АУДИТ ХИЙГДЭХ ОБЪЕКТ 9. Дотоод хяналтын орчин хэрхэн бүрдсэн бэ? Дотоод хяналтын орчныг баримтжуулсан уу? 10. Байгууллагад хүчтэй нөлөөлөх эрсдэлтэй асуудал өмнөх жилүүдэд гарсан эсэх эсвэл одоо оршин байгаа эсэх? Хэрэв тийм бол, тэдгээр нь ямар асуудлууд вэ? 11. Одоо хийгдэж байгаа эсвэл ирээдүйд төлөвлөж байгаа өөрчлөлтүүд байгаа юу? Хэрэв тийм бол тэдгээр нь ямар өөрчлөлтүүд вэ? ХАРИУЛТ Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 107
  • 108.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 10 Ажлын баримт: 1007 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Дотоод хяналтын орчны үнэлгээний шалгах хуудас 1. Шударга байдал ба ёс зүй 1.1 Дээд удирдлага ёс зүйтэй байхыг эрхэмлэдэг үү? 1.2 Удирдлагаас “эрсдэл ба хяналт”-ын орчинг бүрдүүлсэн үү? 1.3 Байгууллагын дагаж мөрддөг ёс зүйн код эсвэл үүнтэй ижил баримталдаг зүйл байгаа юу? 1.4 Удирдлага ажилтнуудàä бодитойгоор ханддаг уу? 2. Чадвар 2.1 Ажлын ур чадварт дүн шинжилгээ хийдэг эсэх энэ нь байгууллагын зорилгыг авч үзэхэд харгалзан үзэх хүчин зүйл болдог эсэх? 2.2 Ажилтныг ажилд авахдаа ур чадварыг шалгуур үзүүлэлт болгодог эсэх? 2.3 Ажилтнуудыг зохих сургалтаар хангадаг эсэх? 2.4 Ажилтнуудын мэдлэг чадвар нь хариуцсан ажилтай нь тохирч байгаа эсэхийг үнэлж баталгаажуулдаг эсэх? 2.5 Удирдлага бизнесийн эрсдýлээ тодорхойлж чаддаг эсэх? 3. Аудитын Хороо (АХ) 3.1. Байгууллага нь Àудитын хороотой эсэх? 3.2. Аудитын хороо нь байнгын үйл ажиллагаатай эсэх? 3.3. Аудитын хороо нь хангалттай эрх мэдэлтэй эсэх? 3.4. Аудитын хороо нь байнга хуралддаг эсэх? 3.5. Аудитын хороо нь шийдвэр гаргахдаа хангалттай мэдээлэлтэй байдаг эсэх? 3.6. Аудитын хорооны гишүүд удирдлагаас хараат эсэх? 3.7. Аудиторууд Аудитын хорооны гишүүдтэй шууд харилцах эрхтэй эсэх? 4. Удирдлагын философи ба хэв маяг 4.1. У дирдлага эрсдýлээс зайлсхийх бодлого баримталдаг уу? 108 Тийм Үгүй Санал Тийм Үгүй Санал Тийм Үгүй Санал Тийм Үгүй Санал
  • 109.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 10 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА 4.2. Удирдлага өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа хүчтэй хяналтын систем хэрэгжүүлэхийг чухалчилдаг уу? 4.3. Удирдлага хууль тогтоомж, дүрэм журмыг баримтлахыг чухалчилдаг уу? 4.4. Доод удирдлагын түвшнээс гарч байгаа эрсдýлийн талаар мэдээлэл ахлах удирдлагын түвшинд нээлттэй хүрдэг үү? 4.5. У дирдлагын хэв маяг нь байгууллага/ нэгжийг зорилго, зорилтдоо хүрэх боломжийг нэмэгдүүлж байдаг уу? 4.6. Удирдлага тайлагналын талаарх шаардлагуудыг дагаж мөрдөх талаар анхаардаг уу? 5. Байгууллагын бүтэц Тийм 5.1. Байгууллагын бүтцийг албан ёсны болгосон уу? 5.2. Хариуцлага ба тайлагналын заагуудыг тодорхойлж, байгууллагын ажилтнуудад мэдээлсэн эсэх? 5.3. Бүтэц нь байгууллагын зорилго зорилтыг хангахад дэмжиж байдаг уу? 5.4. Бүтэц нь үр дүнтэй шийдвэр гаргалтыг дэмжиж байдаг уу? 6. Эрх ба үүрэг Тийм 6.1. Ажилтнуудын эрх ба үүрэг нь байгууллагын бүтэцтэй уялдаж байгаа эсэх? 6.2. Ажилтнуудын эрх ба үүрэг нь ажлын байрны тодорхойлолттойгоо уялдаж байгаа эсэх? 6.3. Албан тушаалтай холбоотой эрх, үүргийг баримтжуулсан эсэх (ажил үүргийн хуваарилалт, ажилтнуудын гэрээ, процедурууд)? 6.4. Ажилтнууд нь дотоод хяналтын системийг хүчтэй болгоход туслан оролцдог эсэх? 6.5. Эрх мэдлийг шилжүүлэх талаар дүрэм журам байдаг эсэх? 6.6. Байгууллагын нэгжүүдийн үйл ажиллагаа тус бүрийг хооронд нь уялдуулж өгсөн эсэх? 6.7. Хэрэв шийдвэр гаргах эрх мэдлийг доод түвшний удирдлагад өгсөн бол дээд түвшний удирдлагаас үүнд хянадаг эсэх? 7. Хүний нөөц Тийм 7.1 Хүний нөөцийн бодлогод дараах асуудлуудыг багтаасан эсэх: төлөвлөлт, ажилд авах, хадгалах, дэвшүүлэх, халах, үнэлэх, сургах, урамшуулах, зааварлах? Үгүй Санал Үгүй Санал Үгүй Санал 109
  • 110.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 10 7.2 Зохих ур чадварыг хангасан ажилтныг албан тушаалд авах процесс хэрэгждэг эсэх? 7.3 Шинээр ажилд орсон ажилтанд байгууллагын үнэ цэнийн талаар сургалт хийдэг эсэх, хэрэв байгууллагын үнэ цэнийг хэрэгсээгүй тохиолдолд ямар арга хэмжээ авдаг вэ? 7.4 Урамшуулах болон дэвшүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлдэг эсэх? 7.5 Ажилтнуудын ажилд орох, ажлаас гарах хөдөлгөөн бага байдаг байгууллага зорилго зорилтдоо хүрэх боломжтой юу? 7.6 Ажилтнуудыг үнэлэх болон ажилтнуудыг заавраар хангах үед хяналтын үүргийг зохистой байдлаар хэрэгжүүлэх, хяналтын үр дүнтэй байдлыг нэмэгдүүлэхэд тус нэмэр болсон эсэхийг харгалзан үздэг эсэх? 7.7 Үнэлгээний системийг хэрэгжүүлэх явцад ёс зүйн хэм хэмжээг дагаж мөрддөг эсэхийг харгалзан үздэг эсэх? 7.8 Үнэлгээний системийг хэрэгжүүлэх явцад эрсдýлийг удирдахад ажилтнаас оруулсан хувь нэмрийг харгалзан үздэг эсэх? 7.9 Ажилтнуудад дотоод хяналтын системийн талаар сургалт явуулдаг эсэх? 7.10 Байгууллага нь хууль бус эсвэл зохисгүй үйлдлийн талаар тодорхой арга хэмжээ авдаг эсэх, үүнийг ойлгомжтой байдлаар бүх ажилтнуудад мэдээлсэн эсэх? Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 110
  • 111.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 11 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1008 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Удирдлагын хяналтын үнэлгээний шалгах хуудас Аудит хийгдэх хэсэгт удирдлагын хэрэгжүүлж Тийм байгаа хяналтыг үнэлэх 1. Удирдлага алдаа, зөрчлийг тодорхойлохдоо холбогдох тайлангуудыг тодорхой хугацаагаар шалгаж үздэг эсэх (хамгийн багадаа улиралд нэг удаа)? 2. Удирдлага алдаа, зөрчлийг тодорхойлоход холбогдох тайлангуудыг хэрэглэх боломжоор хангагдсан эсэх? 3. Аливаа асуудал гарсан шалтгааныг олж тодорхойлохын тулд удирдлага тухайн цаг хугацааны мэдээллийг олж авдаг эсэх? 4. Удирдлага алдаа, зөрчлийг засаж сайжруулах арга хэмжээ авдаг эсэх? 5. Удирдлага алдаа, зөрчлийг засаж сайжруулах арга хэмжээ нь амжилттай хэрэгжсэн эсэхийг шалгадаг эсэх? 6. Удирдлага байгууллагын зорилго, зорилт нь зохих байдлаар хангаí áèåëýãäýæ байгаа эсэхэд итгэлтэй байдаг эсэх? 7. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг тодруулах арга хэмжээг удирдлага шуурхай хэрэгжүүлдэг эсэх? Үгүй Тайлбар Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 111
  • 112.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 12 Ажлын баримт: 1009 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Эрсдýлийн удирдлагын үнэлгээний шалгах хуудас - Аудит хийгдэх нэгжийн эрсдýлийн ТИЙМ ҮГҮЙ Тайлбар удирдлагыг үнэлэх 1. Байгууллага нь зорилт, зорилгоо тодорхойлсон эсэх, ажилтнуудад мэдээлсэн эсэх? 2. Эдгээр зорилт, зорилгууд нь хүрэх боломжтой эсэх? 3. Эдгээр зорилт, зорилгууд нь хэмжиж болох үр дүн ба гүйцэтгэлийн үзүүлэлттэй уялдаатай эсэх? 4. Эдгээр зорилт, зорилгуудыг байгууллагын бүх түвшин дэх ажилтнууд зохих байдлаар ойлгосон эсэх? 5. Эдгээр зорилт, зорилгуудыг хангаí áèåë¿¿ëýõýä учирч болох эрсдýлүүдийг удирдлага тодорхойлсон эсэх? 6. Эдгээр эрсдýлүүдийг хэрхэн удирдах талаар удирдлага төлөвлөсөн эсэх? 7. Хэрэв өмнөх асуултуудын аль нэгийг “ҮГҮЙ” гэж хариулсан бол аудитаас эрсдýлийн удирдлагын талаар удирдлагад туслалцаа үзүүлдэг эсэх? 8. Эрсдýлийн удирдлагын үйл явц нь байнга үргэлжлэн явагддаг уу? 9. Байгууллагын эсвэл үйл ажиллагааны томоохон өөрчлөлтүүдийг эрсдýлийн удирдлагад харгалзан үзсэн үү? Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 112
  • 113.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 13 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1010 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Мэдээллийн харилцааг үнэлэх шалгах хуудас - Аудит хийгдэх хэсгийн мэдээлэл ба Тийм харилцааг үнэлэх 1. Байгууллага бусад гадаад талуудтай цаг хугацаандаа мэдээлэл солилцож чаддаг уу? 2. Бусад талуудтай хэрхэн мэдээлэл солилцох, хэрхэн харилцах талаар зохих горимуудыг тодорхойлж, баримтжуулсан уу? 3. Аудит хийгдэх байгууллага эсвэл нэгж нь байнга хуралддаг уу? 4. Мэдээллийн систем нь байгууллагын дотооддоо мэдээлэл солилцох харилцааг бүрэн дэмждэг үү? 5. Мэдээллийн систем нь байгууллагын бусад гадаад талуудтай мэдээлэл солилцох харилцааг бүрэн дэмждэг үү? 6. Ажилтнууд нь бусад нэгжүүдээс мэдээлэл олж авах ба бусдад мэдээлэл дамжуулах талаар зохих мэдлэгтэй юу? Үгүй Тайлбар Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 113
  • 114.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 14 Ажлын баримт: 1011 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдэлийн шинжилгээ Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) нэр Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) зорилго Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) үе шатууд 1. 2. 3. 4. Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект)-г хэрэгжүүлэх үүрэгтэй нэгжүүд 114
  • 115.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 14 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Үйл ажиллагаатай эрсдýлүүд (эсвэл аудит хийгдэх ӨНДӨР A объект) ДУНД холбоотой БАГА Б В Г Д Үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) эрсдэлд тавигдах хяналтууд A ЭРСДЭЛҮҮД ХОЛБОГДОХ ХЯНАЛТУУД Б В Г Д Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 115
  • 116.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 15 Ажлын баримт: 1012 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:.............................. - Эðñäýë áà õÿíàëòûí ¿íýëãýý õèéõ Хүснэгт А- Эрсдэлийн үнэлгээний шалгуур Эрсдэлийг үнэлэх: Нийт эрсдэлүүдээс хамгийн гол эрсдэлүүдийг олж тодорхойлсноор удирдлага тэдгээрээс зайлсхийх эсвэл бууруулахын тулд оновчтой хяналтын арга хэрэгслийг ашигладаг. Эрсдэлийн үнэлгээг тогтмол хийж байх ёстой бөгөөд эрсдэлийн хүчин зүйлсийн өөрчлөлтийг үнэлгээнд харгалзан үзнэ. Эрсдэл нь гадаад болон дотоод хүчин зүйлсийн нөлөөнөөс шалтгаалан үүсдэг. Эрсдэлийг дараах 3 шалгуурын хувьд үнэлнэ. • Эрсдэлийн нөлөөлөл • Эрсдэл тохиолдох магадлал • Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал Эрсдэлийн нөлөөллийг хэмжих Тоон Чанарын түвшин түвшин 1 Нөлөө байхгүй 2 3 4 5 Үнэлгээний утга Эрсдэл үүссэн ч үйл ажиллагаа хэвийн явагдах ба төлөвлөсөн үйл ажиллагаа тасалдахгүй Бага зэргийн Эрсдэл үүссэн үед үйл ажиллагаа бага зэрэг тасалдах нөлөөтэй боловч хэвийн байдалд оруулахад нэмэлт нөөц хэрэггүй Нөлөөтэй, гэхдээ Эрсдэл үүссэн үед үйл ажиллагаа тасалдах боловч хянах боломжтой энэ нь гол зорилгыг хангахад сөргөөр нөлөөлөхгүй Их нөлөөтэй Эрсдэл үүссэн үед үйл ажиллагаа тасалдах бөгөөд гол зорилгыг хангахын тулд нэмэлт нөөц шаардлагатай Маш их нөлөөтэй Эрсдэл үүссэн үед гол зорилгыг хангах боломжгүй Эрсдýлийн тохиолдох магадлалыг хэмжих Тоон Чанарын түвшин түвшин 1 Ховор тохиолдох Эрсдэл нь боломжгүй 116 Үнэлгээний утга практик байдлын хувьд тохиолдох
  • 117.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 15 2 3 4 5 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тохиолдох магадлалтай Тохиолдох боломжтой Тохиолдох боломж маш өндөр Тохиолдохоос зайлсхийх боломжгүй Эрсдэл нь онолын хувьд тохиолдох боломжтой боловч практик тохиолдол цөөн Эрсдэл үүсэх магадал нь бага зэрэг нотолгоогоор дэмжигдэж байгаа Эрсдэл үүсэх магадал нь тодорхой нотолгоогоор дэмжигдэж байгаа Эрсдэл аль хэдийн үүссэн эсвэл эрсдэл үүсэхээс зайлсхийх боломжгүй Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдлыг хэмжих Дотоод хяналт нь эрсдэлийн тохиолдох магадлал ба нөлөөллийг бууруулахын тулд байгууллагын удирдлагаас тогтоон хэрэгжүүлж байгаа хяналтын арга хэмжээ юм. Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдлыг хэмжихийн тулд хяналтыг хэрэгжүүлснээр эрсдэл буурч байгаа эсэхийг авч үзнэ. Тоон Чанарын түвшин түвшин 3 Их үр дүнтэй 2 1 Сайжруулах шаардлагатай Хангалттай бус Үнэлгээний утга Дотоод хяналт хангалттай учраас сайжруулалт хийх шаардлагагүй Хэрэгжиж байгаа дотоод хяналтыг сайжруулах шаардлагатай Шаардлагатай хяналт байхгүй эсвэл дотоод хяналтыг шуурхай сайжруулах шаардлагатай Эдгээр 3 шалгуурыг ашиглан эрсдэлийн нийт түвшинг гаргана. Эрсдэлийн нийт түвшин = Эрсдэлийн нөлөөлөл х Тохиолдох магадлал х Дотоод хяналтын үр дүнтэй байдал Эрсдэлийн нийт түвшинд үндэслэн эрсдэлийг үнэлгээг тодорхойлно. Эрсдэлийн үнэлгээ БАГА ДУНД ИХ Эрсдэлийн түвшин 1-8 9-16 17-25 Цаашид авах арга хэмжээ Зарим тохиолдолд шалгаж байх Тогтмол шалгаж байх Шуурхай арга хэмжээ авах Эрсдэлийн үнэлгээнээс харахад ИХ эрсдэлтэй асуудалд удирдлага болон дотоод аудитор гол анхаарлаа хандуулна. 117
  • 118.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 15 Хүснэгт Б: Дотоод хяналтын үнэлгээний шалгуур Дотоод хяналт СУЛ Хэрэв нөхцөлүүд • Удирдлага болон холбогдох ажилтнууд нь хууль, дүрэм журам зэргийг дагаж мөрдөх, зөв бүртгэл тайлан гаргах гэх мэт шаардлагатай асуудлуудын талаар анхаарал тавьдаãгүй, хамтарч ажилладаггүй. • Өмнөх аудитаар томоохон зөрчил гарч байсан Хяналтын эрсдэл ИХ • Эрсдэлийн үнэлгээгээр хангалттай зохистой дотоод хяналт хэрэгжихгүй байна гэж дүгнэгдсэн • Үйл явцыг баримтжуулдаггүй • Удирдлага болон холбогдох ажилтнууд нь хууль, дүрэм журам зэргийг дагаж мөрдөх, зөв бүртгэл тайлан гаргах гэх мэт шаардлагатай асуудлууд дээр хамтарч ажилладаг ХАНГАЛТТАЙ • Өмнөх аудитаар зарим зөрчлүүд гарч байсан, гэхдээ удирдлага зөвлөмжийг хэрэгжүүлэх хариу арга хэмжээ авсан ДУНД • Эрсдэлийн үнэлгээгээр хангалттай зохистой дотоод хяналт хэрэгжиж байна гэж дүгнэгдсэн • Үйл явцыг баримтжуулдаг боловч дутагдалтай тал байгаа • Удирдлага болон холбогдох ажилтнууд нь хууль, дүрэм журам зэргийг дагаж мөрдөх, зөв бүртгэл тайлан гаргах гэх мэт шаардлагатай асуудлууд дээр маш сайн хамтарч ажилладаг ХҮЧТЭЙ • Өмнөх аудитаар аливаа зөрчил гараагүй • Эрсдэлийн үнэлгээгээр үр дүнтэй дотоод хяналт хэрэгжиж байна гэж дүгнэгдсэн • Үйл явцыг маш сайн баримтжуулсан 118 БАГА
  • 119.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 16 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1013 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Гол эрсдэлийн хүснэгт Аудит хийгдэх объект [Гол эрсдэл хамаарах үйл ажиллагааны (эсвэл аудит хийгдэх объект) нэрийг оруул] Гол эрсдэлийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл Гол эрсдэлийн [Гол эрсдэлийн тодорхойлолтыг товч байдлаар оруулж, тодорхойлолт байгууллага, үйл ажиллагаанд (эсвэл аудит хийгдэх объект) үзүүлэх нөлөөллийг бичих] Эрсдэлийн нөлөөлөл Гол эрсдэлийн Эрсдэлийн тохиолдох магадлал үнэлгээ 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 Маш Маш Маш Маш Бага Дунд Өндөр Бага Дунд Өндөр бага өндөр бага өндөр Гол эрсдэлийг бууруулах Гол эрсдэлээс [эрсдэлээс сэргийлэхийн тулд хэрэгжүүлэх шаардлагатай арга сэргийлэх хэмжээнүүдийг товч байдлаар бич] арга замууд Гэнэтийн тохиолдолд хэрэгжүүлэх арга замууд [эрсдэл тохиолдсон үед байгууллага, үйл ажиллагаанд (эсвэл аудит хийгдэх объект) үзүүлэх нөлөөг багасгахын тулд хэрэгжүүлэх шаардлагатай арга хэмжээнүүдийг товч байдлаар бич] Гол эрсдýлийг дэмжих баримтжуулалт [эрсдэлийг нотолгоожуулахад ашиглаж болох баримтуудыг нэрлэх] Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 119
  • 120.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 17 Ажлын баримт: 1014 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Гол эрсдэлийн бүртгэл ба хэрэгжүүлэх арга хэмжээ # Бүртгэсэн огноо Гол эрсдэл тодорхойлсон ажилтан Гол эрсдэлийн тодорхойлолт Гол эрсдэлийн шалтгаан (үргэлжлэл) Гол эрсдэлийн нөлөөлөл Гол эрсдэлийн тохиолдох магадлал Хэрэгжиж байгаа хяналтууд Гол эрсдэлийн зэрэглэл Гол эрсдэлийн хариу арга хэмжээ (үргэлжлэл) Хариуцах эзэн 120 Хэрэгжүүлэх хугацаа Хариу арга хэмжээг хэрэгжүүлсэн эсэх Гол эрсдэл дахин тохиолдсон хэвээр эсэх
  • 121.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 18 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1015 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Хяналтын тестийн төлөвлөлт ба үр дүн A. Хяналтын тестийг төлөвлөх Тодорхойлсон гол эрсдэл <ажлын баримт 1011 Үйл ажиллагааны эрсдýлийн шинжилгээтэй хамааруул> Холбогдох хяналтууд <эрсдýлийг удирдахын тулд ямар хяналтуудыг хэрэгжүүлэх нь зохистой вэ?> Хэрэгжүүлэх хяналтын тестийн тодорхойлолт <хэрэв төлөвлөсөн тестэд түүвэр ашиглагдах тодорхойлоход дараах хэсгийг ашигла> бол түүврийн аргыг Хяналтын тест хийгдэх олонлог <хэрэв түүвэр хийх бол> Хяналтын тест хийгдэх түүврийн хэмжээ <хэрэв түүвэр хийх бол> Түүврийг сонгох арга <хэрэв түүвэр хийх бол> Б. Хяналтын тестийн үр дүн Хяналтын тест хийхээр сонгосон түүврүүд Хяналтын тестийн үр дүн (a) Таамаглаж байсан хяналтууд хэрэгжсэн эсэх? (b) Хяналт нь үр дүнтэй хэрэгжиж байгаа эсэх? Сөрөг үр дүнгийн шалтгаан Сөрөг үр дүнгийн нөлөө, ялангуяа үйл ажиллагаанд гарч байгаа эрсдэлүүд Нэгдсэн дүгнэлт ба урьдчилсан зөвлөмж Бэлтгэсэн: Хянасан: [Дотоод аудитын ажилтны нэр] [Багийн ахлагч эсвэл Дотоод аудитын нэгжийн дарга] [огноо] [огноо] 121
  • 122.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 19 Ажлын баримт: 1016 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын хөтөлбөр Аудитын зорилго: Аудитын цар хүрээ: Аудитад хамаарах хугацаа: Аудитад хамаарах нэгжүүд: Аудитад хамаарах үйл явцууд: Аудит хийгдэх байршил: Гол эрсдэл 122 Эрсдýлийн үнэлгээ (Их, Дунд, Бага) Хэрэгждэг хяналт Хяналтын зорилго Аудитын тест горимууд Ажлын баримтын дугаар
  • 123.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 20 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 1017 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын нөөцийн төлөвлөлтийн хуудас Аудитын нэр: Аудитын төлөвлөлт Төлөвлөсөн хугацаа (цаг) Бодит хугацаа (цаг) %+/- Багийн Багийн Багийн Багийн Багийн Багийн гишүүн гишүүн ахлагч гишүүн гишүүн ахлагч 1 2 1 2 Төлөвлөсөн Бодит Дуусгаõ хугацаа Дуусгаõ хугацаа Илүү цаг Төлөвлөлт Даалгавар Даалгавар Талбарын ажил Даалгавар Даалгавар Тайлагнал Даалгавар Даалгавар Мөрөөрх үйл явц Даалгавар Даалгавар Нийт Бэлтгэсэн: Хянасан: Аудитын багийн ахлагч Аудитын нэгжийн дарга Гарын үсэг Гарын үсэг Огноо Огноо 123
  • 124.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 21 Ажлын баримт: 1018 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудиторын ìэдэгдэл Үйлчлүүлэгч:  Аудитын нэр:  Аудитын багийн гишүүний нэр: Аудитын багт хамаарах албан тушаал: СОНИРХЛЫН ЗӨРЧИЛ 1. Аудит хийгдэх байгууллагатай (эсвэл аудит хийгдэх объект) ашиг сонирхлын хувьд холбоотой юу? Аудитын ажилд хязгаарлалт үзүүлэх эсвэл аудитаар илэрсэн асуудлуудын шинж чанарыг өөрчлүүлэхээр нөлөө үзүүлж болох аль нэг ажилтантай та албаны, мэргэжлийн, санхүүгийн эсвэл хувийн харилцаа холбоотой юу? 2. Аудитад нөлөө үзүүлэх магадлалтай хувь хүн, бүлэг хүмүүсийн талаар танд аливаа таамаг байгаа юу? 3. Байгууллагын үйл ажиллагаанд нөлөөлж болох шийдвэр гаргалтад та оролцож байсан уу? 4. Та аудит хийгдэх объектын хяналтын системийг бий болгох эсвэл хэрэгжүүлэхэд оролцож байсан уу? 5. Та аудит хийгдэх объектын дээд удирдлага эсвэл аль нэг удирдлагын гишүүнтэй гэр бүл эсвэл төрөл садангийн холбоотой юу? 6. Танд хувь хүн, байгууллагын удирдлага эсвэл засгийн газрын түвшнээс улс төрийн эсвэл нийгмийн талаар үзүүлж байгаа нөлөө байгаа эсэх? 7. Та аудит хийгдэх байгууллагад аливаа нэхэмжлэл, цалин хөлс болон бусад төлбөр зэрэгт баталгаа өгч байсан уу? 8. Та аудит хийгдэх байгууллагад нягтлан бодох бүртгэлийн системийг бий болгоход оролцсон уу? 9. Та аудит хийгдэх байгууллагад шууд эсвэл их хэмжээний санхүүгийн бус сонирхол байгаа юу? 10. а энэ аудиттай холбоотойгоор аудит хийгдэх байгууллага эсвэл Т удирдлагатай холбоотой сонирхлын зөрчлийн талаар дотоод аудитын нэгжийн удирдлагад мэдэгдсэн үү?  АУДИТОРЫН УР ЧАДВАР 11. өөрт хамаарах үүргийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой Та шаардлагатай ур чадвар, туршлагатай юу? 124 Тийм Үгүй                                            
  • 125.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 21 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Мэдэгдэл: Аудитын явцад миний аудиттай холбоотой ажил үүрэг болон илэрсэн асуудлуудыг шударгаар тайлагнах байдалд нөлөөлж болох аливаа хувь хүн, байгууллагатай холбоотой сонирхлын зөрчил тохиолдвол дотоод аудитын нэгжийн удирдлагад шууд мэдэгдэх болно гэдгээ баталж байна. Гарын үсэг:             ______________________________ Дотоод аудиторын нэр   Дотоод аудитын нэгжийн дарга бөглөх:   1. Аудиторын эзэмшсэн байх ур чадвар: 2. Мэргэжлийн ур чадвар эзэмшсэн байдал: Ур чадвар                 Хаана эзэмшсэн Багийн ахлагч: Багийн гишүүн 1: Багийн гишүүн 2:   3. Сонирхлын зөрчилтэй байдал   4. Сонирхлын зөрчлийг бууруулах боломж                             Бэлтгэсэн :                     Аудитын багийн ахлагч Гарын үсэг Огноо __________________________ 125
  • 126.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 22 Ажлын баримт: 1019 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ - ДОТООД АУДИТЫН АЖЛЫН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ - Огноо: 126
  • 127.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 22 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА АГУУЛГА хуудас Хэсэг 1. ЕРӨНХИЙ МЭДЭЭЛЭЛ 1. Дотоод аудит хийгдэх байгууллага ба үйл ажиллагаа 2. Дотоод аудитад ашиглагдах хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам 3. Дотоод аудитад хамруулах хэсэг Хэсэг 2. ДОТООД АУДИТЫН ЗОРИЛГО 1. Дотоод аудитын зорилго Хэсэг 3. АУДИТЫН ЦАР ХҮРЭЭ 1. Дотоод аудитад хамаарах нэгжүүд 2. Дотоод аудитад хамаарах үйл ажиллагаа (эсвэл объект) 3. Объектын байршил 4. Аудитын цар хүрээг хязгаарлах нөхцөл Хэсэг 4. ЭРСДЭЛ 1. Эрсдýлийн удирдлагын аргачлал 2. Эрсдýлийн үнэлгээ Хэсэг 5. АУДИТЫН ХӨТӨЛБӨР 1. Аудитын төрөл 2. Аудитын тест хийх горимууд Хэсэг 6. АУДИТЫН НӨӨЦ 1. Багийн гишүүдийн нэр, хараат бус байдал, ур чадвар 2. Гаднаас авсан шинæээ÷дийн нэр, ур чадвар Хэсэг 7. АЖЛЫН ХУВААРЬ 1. Аудитыг ажлын дэлгэрэнгүй хуваарь Хэсэг 8. ХАРИЛЦАА 1. Гол харилцах мэдээллүүд, асуудлууд 2. Харилцах аргууд Хэсэг 9. ГАРЫН ҮСЭГ 1. Аудитын багийн ахлагч 2. Дотоод аудитын нэгжийн дарга 127
  • 128.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 23 Ажлын баримт: 2001 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас 2001 Аудитын гүйцэтгэлийн шалгах хуудас 2002 Биет тестийн горимын хуудас (Нэг үйл явцыг шалгах) Биет тестийн горимын хуудас (Хэд хэдэн үйл явцыг 2003 шалгах) 3001 3002 3003 3004 3005 Дотоод Аудитын Ажлын Тайлан Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах 4001 горимын хуудас 4002 Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас Дотоод аудитын ажлын тайлан ба аудитын 4003 баримтжуулалтыг шалгах хуудас 4004 Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас 4005 Аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Ажлын баримтуудûг нэг бүрчлэн үзэж шалгасны дараа багийн ахлагч шалгах хуудсанд гарын үсэг зурна. Аудитад хэрэглэгдээгүй ажлын баримтад багийн ахлагч гарын үсэг зурахгүйгээр, шалтгааныг тайлбарлан бичнэ. Аудитын гүйцэтгэл ба дуусгах үе шатанд хэрэглэсэн нэмэлт ажлын баримтуудыг жагсаалтад нэмж оруулна. Бэлтгэсэн : Хянасан : Аудитын багийн ахлагч Дотоод аудитын нэгжийн дарга Гарын үсэг Гарын үсэг Огноо Огноо __________________________ __________________________ 128
  • 129.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 24 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 2002 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Биет тестийн горимын хуудас (Нэг үйл явцыг шалгах) Энэхүү ажлын баримтыг нэг үйл явцад хэд хэдэн биет тестийг хэрэгжүүлэх үед ашиглах ба өөрчлөн хэрэглэж болно. Биет тестийн зорилго: Бараа, үйлчилгээний худалдан авалтад гэрээ хийгддэг эсэхийг нотлох Тестийн зорилго 1: Байгууллагын журамд худалдан авалтын гэрээнд удирдлага гарын үсэг зурахаар заасан. Энэ журмын заалт хэрэгжиж байгаа эсэхийг баталгаажуулах Тестиийн Горим: 10 гэрээг түүвэрлэн авч, тэдгээр нь удирдлагын гарын үсэгтэй эсэхийг шалгах Гэрээний Огноо Гарын үсэг Албан тушаал Тайлбар нэр зурсан хүний нэр 1           2           ...10 Дүгнэлт: Түүвэрлэн авсан 10 гэрээг тестлэн шалгаж үзэхэд,................... Багийн гишүүний нэр: Гарын үсэг: Огноо: Тестийн зорилго 2: Худалдан авалт нь удирдлагаас баталсан гэрээтэй эсэхийг баталгаажуулах Тестийн горим: Бараа, үйлчилгээ худалдан авах 10 гэрээг түүвэрлэн авч, тэдгээрт бараа үйлчилгээг хүлээн авахаас өмнө гэрээ хийгдсэн эсэхийг шалгах   Хүлээн Хүлээн авсан Гэрээний огноо Гэрээ нь Тайлбар авсан бараа, огноо гарын үсэгтэй үйлчилгээ эсэх 1           2 ... 10           Тестийн зорилго 3: Бараа, үйлчилгээний худалдан авалт бүр нь зохих хэрэгцээнд үндэслэгдсэн эсэх Тестийн горим: Бараа, үйлчилгээний 10 худалдан авалтыг түүвэрлэн авч, тэдгээрт худалдан авах хэрэгцээний хуудас үйлдэгдсэн эсэхийг шалгах Гарын үсгээр Тайлбар   Хүлээн Тодорхойлолт Худалдан авах батлагдсан эсэх авсан бараа, хэрэгцээний үйлчилгээ хуудас Тийм/Үгүй 1 2 ...10           Ажлын баримт                               Аудитын багийн ахлагч: Аудитор: ___________________ _____________________ (гарын үсэг ба огноо) (гарын үсэг ба огноо) 129
  • 130.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 25 Ажлын баримт: 2003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Биет тестийн горимын хуудас (хэд хэдэн үйл явцыг шалгах) Энэхүү ажлын баримтыг хэд хэдэн үйл явцыг зэрэг биет тестээр шалгах үед ашиглах нь тохиромжтой ба өөрчлөн хэрэглэж болно. Зорилго: Түүвэрлэн авсан зүйл нь хэд хэдэн шалгууруудыг хангаж байгаа эсэхийг тестлэн шалгах зорилготой. Шалгуур үзүүлэлттэй уялдсан хэд хэдэн асуултуудыг тодорхойлно. Жишээ нь: Байгууллагын эзэмшилд байгаа, нягтлан бодох бүртгэлд тусгагдсан удирдах ажилтны албан хэрэгцээнд ашигладаг “машин”-ыг дараах шалгууруудын хувьд биет тест хийх Биет тестүүд Тийм Үгүй Биетээр байгаа эсэх? (хөрөнгийн байршилд ажиглалт хийх) Үндсэн хөрөнгийн жагсаалтад байгаа эсэх? (баримтыг шалгах) Үндсэн хөрөнгийн нягтлан бодох бүртгэлд тусгагдсан эсэх? (данс бүртгэл, тайланг шалгах) Үндсэн хөрөнгийн татварыг зөв тооцож төлсөн эсэх? (татварын тайлангийн тооцооллыг дахин гүйцэтгэх) Үндсэн хөрөнгийн татварыг зөв нэхэмжилсэн эсэх? (төлбөр төлсөн баримтыг хөөн шалгах) Татварын нэхэмжлэлийг бүртгэлд тусгасан эсэх? (нягтлан бодох бүртгэлийн шалгах) Нэгдсэн дүгнэлт: 130 Тайлбар
  • 131.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 3001 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - ДОТООД АУДИТЫН АЖЛЫН ТАЙЛАН - Аудитын нэр: Жил: Огноо 131
  • 132.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 АУДИТ ХИЙГДСЭН БАЙГУУЛЛАГА : АУДИТ ХИЙГДСЭН ОБЪЕКТ: АУДИТЫН ТӨРӨЛ : АУДИТЫН ХУГАЦАА : /эхлэх хугацаа/ – /дуусах хугацаа/ Дотоод аудитын нэгжийн дарга : Аудитын багийн ахлагч : Аудитын багийн гишүүд: АГУУЛГА ТАЙЛАНГИЙН НЭГТГЭЛ 1. ТАНИЛЦУУЛГА 2. АУДИТЫН ЗОРИЛГО БА ЦАР ХҮРЭЭ 2.1 Аудитын зорилго 2.2 Аудитын цар хүрээ 3. АУДИТЫН ҮР ДҮН 3.1. Илэрсэн асуудлууд 3.2. Дүгнэлт 3.3. Зөвлөмж 4. ХАРИУ АРГА ХЭМЖЭЭ 132
  • 133.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ТАЙЛАНГИЙН НЭГТГЭЛ [Тайлангийн нэгтгэл хэсэгт аудитын ажлын зорилго ба цар хүрээ, гол илэрсэн асуудлууд, нэгдсэн дүгнэлт болон зөвлөмжийг товч дүгнэсэн байдлаар харуулдаг. Энэ хэсэг нь аудитын багийн тодорхойлсон гол асуудлуудыг тайлан хэрэглэгч тоймлон олж мэдэх боломжийг олгодог. Тайлангийн нэгтгэл хэсэгт багтсан аудитаар илэрсэн асуудлууд нь уг асуудлуудыг дэлгэрэнгүй байдлаар тусгасан тайлангийн хэсэг р¿¿ холбогдсон байх нь зүйтэй. Аудитаар илэрсэн асуудлууд дээр үндэслэн аудитын багийн өгсөн дүгнэлтээс нэгдсэн дүгнэлтийг гаргасан байна. Энэ хэсэгт аудитаар ямар дүгнэлт өгснийг мөн дурдана.] 1. ТАНИЛЦУУЛГА [Танилцуулгын хэсэгт аудит хийгдсэн байгууллага ба объектын талаар товч мэдээллийг оруулна. ] 2. АУДИТЫН ЗОРИЛГО БА ЦАР ХҮРЭЭ 2.1 Аудитын зорилго [Энэ хэсэгт аудитын зорилгыг дэлгэрэнгүй байдлаар бичих ба ямар шалтгаанаар аудит хийх болсон, ямар зорилгыг хангахын тулд аудит хийгдсэн талаар тайлан хэрэглэгч сайтар ойлголт олж авах боломжтой байхаар бичигдэнэ.] 2.2 Аудитын цар хүрээ [Энэ хэсэгт аудитын ажлын цар хүрээг дэлгэрэнгүй байдлаар тодорхойлох ба аудитад хамрагдахгүй хэсэг байсан бол тэдгээрийг тусгайлан дурдана. ] 3. АУДИТЫН ҮР ДҮН 3.1. Илэрсэн асуудлууд [Аудитаар илэрсэн асуудал гэдэг нь бодит нөхцөл байдлыг тодорхойлно гэсэн үг юм. Аудитын багийн нэгдсэн дүгнэлт ба зөвлөмжид хамааралтай, тэдгээрийг дэмжих асуудлуудыг энэ хэсэгт харуулна. Ач холбогдол багатай асуудлууд, тэдгээрт холбоотой зөвлөмжийг удирдлагад хүргүүлэх захидалд тусгана. Аудитаар илэрсэн асуудлууд, тэдгээрийн зөвлөмжийг харуулахдаа бодитоор ямар нөхцөл байдал, алдаа зөрчил, асуудал оршин байгаа болох, тэдгээр нь ямар байх ёстой байсан гэдгийг харьцуулах байдлаар тайлагнана.] 133
  • 134.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 26 [Илэрсэн асуудал ба зөвлөмжийг дараах байдлаар харуулна.] Асуудал 1. [Асуудлыг товч байдлаар гарчиглах] Шалгуур [Үнэлэх ба/эсвэл баталгаажуулахтай холбоотой стандарт, хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам, шаардлага буюу ямар байх ёстой вэ гэдгийг дурдах ] Бодит нөхцөл байдал [Аудитын явцад ямар бодит нөхцөл байдал оршин байсан буюу юу оршин байна гэдгийг дурдах ] Шалтгаан [Шалгуур болон бодит байдал хоорондын зөрүүний шалтгаан буюу яагаад ийм зөрүүтэй байна вэ гэдгийг дурдах ] Үр нөлөө [Бодит нөхцөл байдал нь шалгууртайгаа нийцэхгүй байснаас байгууллагад учирч болох эрсдэл буюу зөрүүтэй байдал нь юунд нөлөөлөх вэ гэдгийг дурдах ] 3.2. Нэгдсэн Дүгнэлт [Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчилтэй асуудлуудад үндэслэн аудитын багаас гаргасан нэгдсэн дүгнэлтийг энэ хэсэгт бичнэ. Нэгдсэн дүгнэлтийг аудитын цар хүрээг бүрэн хамарсан байдлаар эсвэл тодорхой хэсгүүдийг хамарсан байдлаар өгч болно. ] 3.3. Зөвлөмж [Аудитаар илэрсэн алдаа зөрчилтэй асуудалд үндэслэн зөвлөмжийг бичнэ. Зөвлөмж нь удирдлагыг одоогийн нөхцөл байдлыг засаж залруулах эсвэл үйл ажиллагааг сайжруулахад нь чиглэсэн байна. Зөвлөмжийг ерөнхий эсвэл тусгайлсан аль ч байдлаар өгч болно.] 4. УДИРДЛАГЫН ТАЙЛБАР [Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчилтэй асуудалд өгсөн зөвлөмжийн хүрээнд удирдлагаас өгсөн тайлбарыг хэсэгт харуулна. Мөн аудитын үр дүнтэй холбоотойгоор удирдлагаас хэрэгжүүлэх хариу арга хэмжээний төлөвлөгөөг аудитын баг олж авах ёстой. Уг төлөвлөгөөнд аудитын зөвлөмжийн дагуу хэрэгжүүлэх арга хэмжээ, хариуцах хүмүүс, хэрэгжүүлэх хугацаа ба хүлээгдэж байгаа үр дүн зэргийг харуулсан байна. Хэрэв байгууллагын удирдлага аудитын ажлын үр дүнтэй санал нийлэхгүй байгаа бол үүний шалтгааныг заавал дурдана.] Хавсралт: Аудитаар илэрсэн асуудалд удирдлагаас өгсөн санал Хавсралт: Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт Хавсралт: Хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө 134
  • 135.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 27 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 3002 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитаар илэрсэн асуудлын бүртгэл Аудитаар илэрсэн № асуудлын дугаар Аудитын төрөл Огноо Илрүүлсэн аудиторын нэр Бодит нөхцөл байдал [Аудитын явцад ямар бодит нөхцөл байдал оршин байсан буюу юу оршин байна гэдгийг дурдах ] [Үнэлэх ба/эсвэл баталгаажуулахтай холбоотой стандарт, Шалгуур хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэр, заавар журам, шаардлага буюу ямар байх ёстой вэ гэдгийг дурдах ] Нөлөөлөл [Бодит нөхцөл байдал нь шалгууртайгаа нийцэхгүй байснаас байгууллагад учирч болох эрсдэл буюу зөрүүтэй байдал нь юунд нөлөөлөх вэ гэдгийг дурдах ] [Шалгуур болон бодит байдал хоорондын зөрүүний шалтгаан Шалтгаан буюу яагаад ийм зөрүүтэй байна вэ гэдгийг дурдах ] Зөвлөмж [[Аудитаар илэрсэн алдаа, зөрчилтэй асуудлуудад үндэслэн аудитын багаас гаргасан нэгдсэн дүгнэлтийг энэ хэсэгт бичнэ. Нэгдсэн дүгнэлтийг аудитын цар хүрээг бүрэн хамарсан байдлаар эсвэл тодорхой хэсгүүдийг хамарсан байдлаар өгч болно. Зөвлөмжийг бичихдээ ямар байх хэрэгтэй вэ, хэн үүнийг хийх нь зүйтэй вэ, хэзээ хийх нь зүйтэй вэ гэдгийг тодорхойлно.] Холбогдох ажлын [Аудитаар илэрсэн асуудлыг нотлох, дэмжих ажлын баримтын нэр, дугаар баримтуудын нэр, дугаарыг оруул] Хариуцах нэгж/хэлтэс Удирдлагын хариулт ба санал Аудитаар илэрсэн асуудлын шийдэл: Огноо Шийдлийн утга Санал Материаллаг нөлөөгүй гэж үзээд хэрэгсээгүй Цаг хугацааны хязгаарлагдмал байдлаас шалтгаалан хэрэгсээгүй Нэмэлт мэдээлэл олж авсан учраас хэрэгсээгүй Ирээдүйд шийдэхээр хойшлуулсан Төсөл тайланд тусгасан Эцсийн тайланд тусгасан 135
  • 136.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 28 Ажлын баримт: 3003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитаар илэрсэн асуудлын жагсаалт № Илэрсэн асуудлууд Àсуудлын ангилал Çөвлөмж Ìенежментийн хариулт Äүгнэлт 1 2 3 4 5 6 Зөâлөмжийг авч хэрэгжүүлсэн эсэхэд мөшгих горимыг гүйцэтгэнэ. 1. Их чухал Зөвлөмжтэй санал нийлсэн/ нийлээгүй … 2. Дунд зэрэг чухал Зөвлөмжтэй санал нийлсэн/ нийлээгүй... Зөâлөмжийг авч хэрэгжүүлсэн эсэхийг шалгана. 3. ....... ........ ........... ................. ...................... .. ....... Бага зэрэг чухал ........... ................. ...................... 136
  • 137.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 29 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 3004 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Удирдлагын хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө _______ /огноо/-ийн Аудитын тайланд өгсөн зөвлөмжийн хэрэгжилт № Зөвлөмж Хариу арга хэмжээний төлөвлөгөө Дуусгахаар төлөвлөсөн хугацаа Хариуцах хүн Аудит хийгдсэн байгууллагын удирдах ажилтан: Огноо: ___________________________ 137
  • 138.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 30 Ажлын баримт: 3005 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын тайланг хүргүүлэх хуудас Дотоод Аудитын нэгж Дотоод Аудитын Тайлан Аудит №__________ Огноо:____________ Тайлан хүргүүлэх АРГА ХАМГААЛАХ ЭЦЭСЛЭХЭЭС МЭДЭЭЛЭЛ ХЭМЖЭЭ АРГА ӨМНӨ ӨГӨХ АВАХ ХЭМЖЭЭ ШАЛГАХ Сайд (Дэд сайд) _________________________________X__________________ ТНБ дарга ___________________________X__________X__________________ ... нэгжийн дарга ________________________________X___________________ ... нэгжийн дарга______________________X__________X__________________ ... нэгжийн дарга __________X _________________________________X______ ... нэгжийн дарга __________X _________________________________X______ ... нэгжийн дарга _____________________________________________X______ АУДИТЫН АНХААРАХ ЗҮЙЛС 1._________________________________________________ 2._________________________________________________ 3._________________________________________________ Аудитын цар хүрээ: 1. _________________________________________________ 2. _________________________________________________ 3._________________________________________________ Нэгдсэн дүгнэлт: ___________________________________________________ ___________________________________________________ ___________________________________________________ Авах шаардлагатай арга хэмжээ: …… Аудитын зорилго: 138
  • 139.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 31 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 4001 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын зөвлөмжийн хэрэгжилтийн мөрөөр эргэн хянах горимын хуудас _______ /огноо/-ийн Аудитын тайланд өгсөн зөвлөмжийн хэрэгжилт № Удирдлагын хариу арга хэмжээ Дуусгахаар төлөвлөсөн хугацаа Эргэн хянахаар төлөвлөсөн хугацаа Хариуцсан аудитын ажилтан Бэлтгэсэн: Хянасан: [Аудитын багийн ахлагчийн нэр] [Дотоод аудитын нэгжийн даргын нэр] [огноо] [огноо] 139
  • 140.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 32 Ажлын баримт: 4002 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын дуусгалтын шалгах хуудас Аудитын багийн ахлагчид хамаарах: Тийм Үгүй 1. Аудитын зорилго ба цар хүрээний талаар аудит хийгдэх нэгжийн удирдлагатай хийсэн эхний уулзалтаар ярилцсан уу? 2. Аудитын зорилго ба цар хүрээнд тусгагдсан бүх зүйлс ба асуудлуудыг бүрэн авч үзсэн үү? Хэрэв үгүй бол, шалтгааныг бүрэн баримтжуулсан уу? 3. Залилангийн тохиолдол эсвэл залилангийн шинж тэмдэг байгаа бол тэдгээрт эргэн хянах горим хэрэгжүүлсэн үү? Гол òºëºâ дараах хяналтын сул талуудад анхаарлаа хандуулна: • Ажил үүргийн зааглалт • Орхигдсон эсвэл зохисгүй ажил гүйлгээний талаар мэдээлэл • Ойлгомжтой бус тохируулгын зүйлс, түр данс 4. Аудитаар илэрсэн зүйлсэд стандарт загварыг ашигласан уу? 5. Илэрсэн бүх зүйлсийг баримтжуулсан эсэх, тэдгээрийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай аудитын явцад болон аудитын эцэст ярилцсан уу? 6. Илэрсэн зүйлсийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай төгсгөлийн уулзалт хийхийн өмнө ярилцаж зөвшөөрөлцсөн үү? 7. Төгсгөлийн уулзалт аудитын талбарын ажил дууссанаас хойш 3 хоногийн дотор хийгдсэн үү? 8. Төгсгөлийн уулзалтын үеэр аудитын төсөл тайлангийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай хэлэлцсэн үү? 9. Төгсгөлийн уулзалтын үеэр аудитын төсөл тайлангийн талаар аудит хийгдсэн нэгжийн удирдлагатай дараах асуудлуудын хүрээнд ярилцсан уу? • Ажиглалт хийсэн үр дүн • Илэрсэн сул талуудад хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө • Арга хэмжээг хэрэгжүүлж дуусах хугацаа • Хэрэгжүүлэх арга хэмжээг хариуцах ажилтан 140 Хамаарахгүй
  • 141.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 32 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Тийм Үгүй 10. удитын төлөвлөлтийн үед илэрсэн асуудлуудад А эргэн хянах горим хэрэгжүүлсэн үү? 11. Төгсгөлийн уулзалтаас хойш 10 хоногийн дотор аудитын төсөл тайланг аудит хийлгэсэн нэгжийн удирдлагад хүргүүлсэн үү? 12. удитын төсөл тайлан нь дэлгэрэнгүй ажлын А баримтаар хангалттай нотлогдож байгаа юу? 13. өлөвлөсөн горимуудаас хэрэгжүүлж чадаагүй Т хэсгийг аудитын тайлангийн цар хүрээний хэсэгт хязгаарлаж өгсөн үү? 14. айланд тусгагдаагүй зүйлсийн шалтгааныг бүрэн Т тодорхойлж, баримтжуулсан уу? 15. удитын тайланг эцэслэж аудит хийгдсэн нэгж А болон Аудитын Хороо руу хүргүүлсэн үү? 16. ийгдсэн аудитын ажилтай холбоотойгоор байнгын Х ажлын баримтыг шинэчилсэн үү? 17. жлын баримтад оруулсан өөрчлөлтүүд нь зохих А эрх бүхий хүмүүсээр батлагдсан уу? 18. ухайн хугацааны аудитын ажлын баримтыг Т архивласан уу? Хамаарахгүй Аудитын Багийн Ахлагч: ______________________ Огноо: ___________ Дотоод àудитын нэгжийн даргад хамаарах: Тийм Үгүй 19. лэрсэн асуудлуудтай холбоотой бүх ажлын И баримтуудыг аудитын багийн ахлагч аудитын талбарын ажлын үед (төгсгөлийн уулзалтаас өмнө) үзэж шалгасан уу? 20. лэрсэн бүх асуудлуудыг дараагийн аудитад авч И үзэхээр холбогдох ажлын баримтад тусгасан уу? 21. отоод аудитын нэгжийн дарга аудитын тайланг Д эцэслэхээс өмнө шалгасан эсэх, хийсэн шалгалтыг ажлын баримтаар баримтжуулсан уу? Хамаарахгүй Дотоод àудитын нэгжийн дарга __________________ Огноо:__________ 141
  • 142.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 33 Ажлын баримт: 4003 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Дотоод аудитын ажлын тайлан ба аудитын баримтжуулалтыг шалгах хуудас Дотоод аудитын ажлын тайлан: Тайланг стандарт загварын дагуу бэлтгэсэн үү? Тайланд шаардлагатай гарчигуудыг зөв тавьсан уу? Тайланд хамгийн чухал асуудлыг харуулсан уу? Тайлан нь эерэг ба сөрөг талуудыг тэнцүү харуулсан уу? Холбогдох саналуудыг бүрэн тусгасан уу? Шаардлагатай зүйлсийг хавсралтаар дэлгэрүүлэн харуулсан уу? Тайланд тусгагдсан асуудлууд дэмжих ажлын баримтууд руу холбогдож байгаа юу? Санал: Тийм/ Шалгасан Гарын Аудиторын Санал Үгүй огноо үсэг хариулт Аудитын баримтжуулалт: Аудитын үе шат Аудитын төлөвлөлт Төлөвлөсөн ...хоног огноо... Эрсдýлийн удирдлагыг ...хоног үнэлэх огноо... Дотоод хяналтыг ...хоног үнэлэх огноо... Тестлэн шалгаж, үр ...хоног дүнг үнэлэх огноо... Төсөл тайланг бэлтгэх ...хоног огноо... Эцсийн тайланг бэлтгэх ...хоног огноо... Аудитын ажлын ...хоног баримтыг бүрдүүлэх огноо... 142 Бодит ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... ...хоног огноо... Санал Шалгасан Гарын Аудиторын огноо үсэг хариулт
  • 143.
    ÕÀÂÑÐÀËÒ - 34 УЛСЫНСАЛБАРЫН ДОТООД АУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА Ажлын баримт: 4004 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудитын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Энэ хуудсыг аудитын багийн ахлагч аудитын ажлын гүйцэтгэлийг нэгтгэн үнэлэх зорилгоор бөглөнө. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага аудитын ажил тус бүрт бөглөгдсөн хуудсуудыг аудитын ажлын чанарын хяналтыг хэрэгжүүлэхэд ашиглана. Аудитын ажлын нэр ба дугаар: Аудитын багийн ахлагчийн нэр: Тийм/Үгүй Тайлбар Аудитын Процесс 1. Аудитыг эхлэхээс өмнө аудит хийгдэх байгууллагад эсвэл нэгжийн удирдлагад аудитын ерөнхий үйл явц болон хугацааны талаар тайлбарласан эсэх 2. Аудитыг эхлэхээс өмнө аудит хийгдэх байгууллага эсвэл нэгжийн удирдлагатай аудитын зорилго, цар хүрээний талаар хэлэлцсэн эсэх 3. Аудит хийх явцад удирдлагаас гаргасан саналыг харгалзан үзсэн эсэх 4. Аудитын явцад аудит хийгдсэн байгууллагын удирдлагад аудитын явц болон аудитаар илэрсэн асуудлуудын талаар албан ёсоор мэдээлсэн эсэх 5. Аудитыг төлөвлөсөн хугацааны дотор гүйцэтгэсэн эсэх Аудитыг дуусгах 1. Аудитаар илэрсэн асуудлууд нь аудит хийгдсэн объектод хамааралтай эсэх 2. Аудитаар илэрсэн асуудлуудыг аудитын төсөл тайланд үнэн зөв ба зохистой байдлаар тусгасан эсэх 3. Аудитын зөвлөмж нь зохистой бөгөөд хэрэгцээтэй байдлаар өгөгдсөн эсэх Аудиторууд 1. Аудитын багт багтсан аудиторууд нь байгууллагын үйл ажиллагаа, эрсдэл, дотоод хяналтын талаар хангалттай ойлголт олж авсан эсэх 2. Аудитор нь мэргэжлийн ёс зүйг баримтлан ажилласан эсэх 143
  • 144.
    УЛСЫН САЛБАРЫН ДОТООДАУДИТЫН ГАРЫН АВЛАГА ÕÀÂÑÐÀËÒ - 35 Ажлын баримт: 4005 /_ _ Аудит хийгдэх нэгж:................. Огноо: 20_ _ Дотоод àудитын нэгж:............................... - Аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлэх хуудас Энэ хуудсыг аудитын багийн ахлагч аудиторын ажлын гүйцэтгэлийг үнэлэх зорилгоор бөглөнө. Дотоод аудитын нэгжийн удирдлага аудитор тус бүрийн хувьд үнэлгээний хуудсыг бөглөж, тэдгээрийг аудитын ажлын чанарын хяналтыг хэрэгжүүлэхэд ашиглана. Аудитын ажлын нэр ба дугаар: Аудиторын нэр: Аудитын зорилгыг тодорхойлохын тулд хамаарах эрсдэл болон хэрэгжиж байгаа дотоод хяналтыг тодорхойлж үнэлэхэд аудитор оролцсон эсэх Аудитын зорилгыг ханган áèåë¿¿ëýõèéã тулд аудитын хөтөлбөрт тусгагдсан горимуудыг аудитор хэрэгжүүлсэн байдал Аудитын зорилго, цар хүрээ, процедур зэрэгтэй уялдуулан аудитын нөөцийг үр дүнтэй ашигласан эсэх Аудитор нь аудит хийгдэж байгаа байгууллагын удирдлага болон аудитын нэгжийн удирдлагатай зохистой харилцаатай эсэх Аудитор аудитын зорилгыг зөв ойлгож, ажлаа чиглүүлсэн эсэх Аудитор багийн ахлагчийн өгсөн чиглэл, зааврын хүрээнд ажилласан эсэх Аудитор аудитын хөтөлбөрт тусгагдсан аудитын горимыг бүрэн хэрэгжүүлсэн эсэх Аудитаар илэрсэн асуудалд зохих дүн шинжилгээг хийж, дүгнэлт гарган, практик хэрэгжих боломжтой зөвлөмжүүдийг гаргасан эсэх Аудиторын бэлтгэсэн тайлан эсвэл тайлангийн хэсэг нь ойлгомжтой, тодорхой, бодитой байдлаар бичигдсэн эсэх Аудиторын бэлтгэсэн ажлын баримтууд нь гаргасан дүгнэлтийг хангалттай зохистой байдлаар дэмжиж байгаа эсэх Аудитор аудитын горимуудыг зөв зохистой, үр ашигтай ба үр дүнтэй байдлаар хэрэгжүүлсэн эсэх Аудиторын бэлтгэсэн ажлын баримтууд нь иж бүрэн ба зохих стандартын дагуу бэлтгэгдсэн эсэх Аудитор цаг ашиглалт ба бүтээмжийг өндөр хэмжээнд байлгахад анхаарсан эсэх Үнэлгээ Тайлбар (1-3) Үнэлгээ: 1- Хангалтгүй, 2- Боломжийн, 3- Хангалттай 144