1. Euskalkiak

2. Euskalkiak euskararen dialektoak dira. Diotenez, VIII.mendean mendebaldekoa sortu zen eta hurrengo mendeetan eratu ziren gainerako euskalkiak. Hasieran, euskara berdina zen leku askotan, baina gero zatiketa politikoen bitartez euskalkiak sortu ziren. Hala ere, erromatarrek leinu ezberdinak zeudela esan zuten, bat datozenak gaur egungo euskalkiekin:

3. Akitaniarrak: Frantziako hego mendebaldean zeuden. Iberiarrekin Galiarrekin baino zerikusia dute, baina hizkuntzan eta fisikoan ezberdinak dira. Autrigoiak: Kantabriako Asoi ibaitik Bilboko Nerbioi ibairaino eta hegoalderantz Araba, Errioxa eta Burgos-ko alde batean zehar zabaltzen ziren. Barduliarrak: Gipuzkoan eta Nafarroan zeuden. Hauengandik datoz gaur egungo gipuzkoar edo erdialdeko euskalkiko hiztunak . Baskoiak: tribu honetan sortu zen euskara komunaren oinarria. Nafarroa osoan, eta Araba, Gipuzkoa eta Errioxako alde batean. Baskoiak latindar hitza barskunes termino zeltatik dator. Karistiarrak: Gipuzkoako eta Arabako alde bateraino. Antzinako Karistian, kristautasuna indar handiagoz sartu zen.

4. 1729. urtean , Manuel Larramendi Salamancan euskararen gramatikari buruzko liburu bat argitaratu zuen. Liburuan euskalkiak aipatzen dira: gipuzkera, bizkaiera, nafarrera eta lapurtera.

5. Luis Luziano Bonapartek, lehen ikerketa zientifikoa egin zuen euskalkiei buruzkoa eta liburu bat argitaratu zuen. Bere ikerketan, Euskal herrialde gustietako berriemaileak bilatu zituen. Bibliako pasarte ezagun bat euskaran jarri zuen. XX.mendean dialektogiaz aritu zirenek sailkapen horri jarraitu zioten, oro har.

6. Gaur egun , Koldo Zuazok euskarak bost euskalki dituela esan du: -Mendebaldekoa edo Bizkaiera (gehien hitz egiten dena). -Ekialdekoa eso Gipuzkera (Gipuzkoan eta Nafarroa Garaiko ipar-sartaldean) -Nafar-lapurtarra (Lapurdin eta Nafarroa Beherean). -Nafarrera (Nafarroa Garaiko iparraldeko eskualdeetan). -Zuberera ( Zuberoako herrialdeetan).

7. Euskalki galduak hauek dira: Ekialdeko nafar euskalkia: Hegoaldeko goi-nafarrera eta Arabako euskara. Euskalkien aniztasuna ikusteko, adibide bezala, euskal aditz bat adibide bezala hartzen dugu: Mendebaldekoan: Egin dot. Gipuzkeraz: Egin det. Nafarrera: Egin dut.

8. Euskaltzaindia eta Eusko Jaurlaritza Arabako Foru Aldundia, Bizkaiko Foru Aldundia, eta Gipuzkoako Foru Aldundia dira finantzatzen dituen erakunde publikoak. Euskara zaindu, aztertu, zabaldu, batu eta hobetzea helburu duen akademia ofizialak dira. 1919.an soru zuten Oñatin Bizkaia, Nafarroa, Gipuzkoan eta Arabaren aldundien artean. Euskara hizkuntzaren arazoak bideratuko zituen. Hasierako arazoen artean euskara batuarena zuen. Arantzazun egin zen bileran euskara batua sortzeko bideari ekin zioten eta hizkuntza idatziari buruz arauak eta erabakiak hartu zituzten: idazkera, joskera, jokabidea, aditza eta hiztegia.

9. Euskara batua Euskaltzaindiak proposatutako euskara eredu batua da. 1968ko urriaren 3tik 5era Euskaltzaindiak Arantzazuko Batzarrean Euskalkien artean elkar ulertzearen arazoak gainditzeko eta hainbat alorretan hizkuntza arautu baten beharrari erantzuteko 1964an, Baionan euskaltzale talde batek Euskal Idazkaritza sortu zuen. gizarte-taldeen babesa bilatu zuen: EAJ, ETA, Enbata eta Eliza.

10. 1964ko urrian, Idazkaritzak batzar ireki baterako deialdia egin zien Euskal Herriko idazle eta irakasleei haien iritziak entzuteko. Urtebete geroago, txosten bat plazaratu zen hartutako erabakiekin. Txostenak hiru atal zituen: Ortografia, deklinabidea eta aditza. Dokumentuak amaieran “ h” letraz idatzi beharreko hitzen zerrenda. 1968an idazle talde batek Ermuko Zina izenpetu zuen, euskara batuaren alde eta , ondoren, Biltzarrean akademiak euskara batzeko lehen arau-multzoak finkatu zituen, erabil beharreko ortografia, morfologia, deklinabidea eta neologismoak. Gipuzkeraren aditza eta erdialdeko euskalkietako aldaerak hartu ziren oinarritzat.

11. Urtez urte Euskaltzaindia euskararen alorrei buruzko arauak eta gomendioak kaleratuz doa. Gaur egun, oso sustraiturik dago, hezkuntzan, hedabideetan eta administrazioan erabiltzen den euskara bihurtu da. Literaturan ere ezin bestekoa izan da azken hamarkadetan, horrek ahalbidetu baitu idazleek egindako ekoizpen handia. Hirietako hainbat euskaldunek, euskara batua ama-hizkuntzatzat ikasi du.

12. KRITIKAK: Ipar Euskal Herriko eremu askotan euskara estandarra ez da behar bezala ezagutzera eman, eta horren arrazoietako bat erakunde publikoen gogo falta izan daiteke. Zuberoan, herrialdearen urruntasun administratibo eta linguistikoagatik, denboran eta gizartean sustrai sakonak dituen zubereraren forma literarioa lantzen da, nahiz eta hango euskaltzale gehienek euskara batua beharrezko tresna dela ulertu. Bereziki bizkaieraren eremuan, euskara batuarenganako jarrera kritikoak indartsu eta luze iraun izan du. Herri batzuetan bi ikastola eta bi euskaltegi izatera iritsi ziren.