Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
EUSKARA ETA ELIZA                          (Eskoriatza 2011-02-02)(Oharra.- Lan hau ez da garatu idatziz emateko; halere, ...
4.1.- Erromaren eragina4.2.- Gotzainak eta elizbarrutiak       Adibide batzuk elizbarrutiz elizbarruti gotzainez:         ...
8. DOKUMENTUA: Gipuzkoako kristau-talde handi batek Munillari2009-11-29. Gaztelaniaz.9. DOKUMENTUA: 339 apaizek hierarkiar...
herri-hizkeran erabiltzen den «akulturazioaren» parekoa; inkulturazioakesan nahi du ebanjelioak kultura baten balioak bait...
Hau da, erromatar inperioa erori arte, ez dugu berririk gai honetaz:euskara eta eliza delako gaiaz. Izan zen bai, han edo ...
Gotzainei dagokienez, atzerritarrak izan ziren gehienbat. Adibidez:−1083an Pierre de Andouque, frantsesa, izendatu zuten I...
ahozkotasuna bizirik zegoen euskaldunen artean, nahiz hizkuntzarenbalioaren kontzientzia handiegirik ez izan.       Elizki...
gaur Euskal Herritzat ematen dugunaz gain, Errioxan eta gaur egunBurgostzat ematen den lurraldearen zati batean ere euskar...
ezagutzea baino» (Hemen 24, 2009ko urria-abendua,17. or.). Jakina, gauzabera esan beharko litzateke herrietako apaizez.   ...
Beste faktore bat ere, herri-boterearen eta eliz boterearen arteko bategitea, kontuan hartu beharrekoa da. Trentoren ondor...
Pavée de Villevielle-k, protesta egin zuen, lapurreta eta bidegabekeriatzatjoz; ihes egin eta Urdazubin ezkutatu zen; berr...
egokitua zegoen horretara (Xamar, Euskara Jendea 3. argit. Pamiela 2006,123. or.). «Carlos III había dispuesto en 1770, co...
Bigarren, Eliza katolikoa beti uzkur agertu zen Biblia herri-hizkuntzetan jartzeari dagokionez. Kontrako jarrera hori area...
Hona oker estrukturala. Ozen esan beharra da botere politikoak etaeliz botereak modu arrotzean eta hondamendizkoan antolat...
Hor dugu beste salbuespen bat; oraingoan Lapurdikoa; Axularrek«Gomendiozko karta»n laudorioz betetzen du Bertran de Echauz...
Baina horrelako eskariak eta adierazpenak egin behar izanak, garbiagertzen du gotzainen eta apaizen jokabidea ez zela oso ...
joaten zirela, han euskaraz egiten zutelako. Apaizek, beren burua defenditunahiz, berak ere euskaldunak zirela erantzun zu...
pulpituan hitzera naasi bat, beiñ Euskera, beiñ Erdera, beiñ Latiñera, guzialendatua, zikindua, baraustua: zeñean dirudien...
idatzia arautzea, normalizatzea zuen helburu. «zeren anitz baita Euskal-herrian irakurtzen dakienik, baina ez Euskara baiz...
Gipuzkoan lanean ari izan zen Joanes Etxeberri lapurtarrak ere idatzizuen (1716) Euskal Herrian berean euskararen kontra z...
Nafarroan, une hartan, XVIII. mendean, administrazioaren jarreraaldatu zen. Lehenago, XVI. mendean, zona euskaldunean eusk...
Interesgarria izango litzateke Iparraldeko loratze honen sustraiandiren arrazoi sozio-ekonomiko-kultural-politikoak ezagut...
katolikoen artean oraintsu arte bizirik egon den ikuspegia, hain zuzen(oraindik ere dagoena?)»     Dechepare herrikoi egin...
Eta gatozen Iparraldeko Sarako Eskolara. Hor, jakina den bezala,Axular da izarra.      Sarako Eskola       Pedro Axular (1...
jarri ahal izateaz urte batzuk geroago aitasantuak atera zuen dekretuari;sumatu zuen, nonbait, giro-aldaketa zetorrela eli...
laburra”, in: Nimegako Katekesi Institutua. Kristau Ikasbidea. Oñati: Jakin.XX).      Juan Perez de Lazarraga (1550-1605)....
Aro modernoa: konklusioa      Aro Modernoaren atala bukatzeko:       1.-Erromak, euskarari dagokionez, kalte bikoitza egin...
6.-Idazleak. Garai eta giro hartan izateko, aski txukuna izan zelaparte-hartzea esan behar. Espainiako Carlos III.a errege...
Frantse Iraultzaz bi hitz: Helburuak: hasiera batean, erregearenboterea mugatu nahi izan zuten. Gero zorroztu egin zen hai...
(konstituziozaleen eta erregezaleen artekoa), Lehen Karlistada (1833-1839)(neurri handian foruak galtzea ekarri zuena) eta...
«Sobre este fundamento antropológico se apoyan también losderechos de las naciones, que no son sino los derechos humanosco...
─«Oso komenigarri da [jatorrizkoan “expedit”; komenigarri bainosakonagoa], gainera, herrialde berri batera doazenak saia d...
proceso histórico, que cuenta además con una pluralidad de culturas que seencuentran, por ejemplo los vascos y los catalan...
behartzen du «diplomazia» deitu ohi duten faltsukeriara eta maltzurkeriarajotzera.      Nolanahi ere den, aitortu beharra ...
Gauza asko legoke hemen aipatzeko. Hainbat parametro aztertzen ahallirateke, inkestak eginez eta paperak miatuz. Esaterako...
Pertsona batek, Euskal Herrian, dagokion euskara-mailarik ez izatea,herriaren zapaltzaile izatea da: euskaraz bizi nahi du...
Lehenik eta behin esan dezadan, mende askotan Iruñekogotzaindegia atzerriko metropoli bati atxikia egon izan dela, aldi ba...
•   Bibiano (1165-1166)•   Pedro Paris-koa (1167-1193)•   Martin (1193-1194)•   Garzia Fernandez (1194-1205)•   Joan Taraz...
•   Joan Reina (1538-1539)•   Pedro Pacheco Ladrón Gebara-koa (1539-1545) (orobat Jaengo gotzain)•   Antonio de Fonseca, O...
•   Severo Leonardo Andriani Escofet (1829-1861)•   Pedro Cirilo Uriz Labayru (1861-1870) ; jaiotzez nafarra, Erriberrikoa...
Besterik izan da, zorionez, Cirardaren jarrera (Nafarroako gotzainizan zenean), nahiz berak euskara eskasa zuen. Hau dio: ...
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)

1,995 views

Published on

Dionisio Amundarainek Euskal Kulturgintzaren Transmisioa aditu tituluan irakurritako txostena.

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Euskara eta eliza (Eskoriatza 2011 02-02)

  1. 1. EUSKARA ETA ELIZA (Eskoriatza 2011-02-02)(Oharra.- Lan hau ez da garatu idatziz emateko; halere, Julen Arexolaleibaadiskidearen erreguari men egin behar izan diot.) AURKIBIDEASARRERA01.- Euskara02.- Eliza.1.- ANTZINATEA2.- ERDI AROA (V-XV mendeak)3.- Aro modernoa (XVI-XVIII mendeak)3.1.-Erromaren eragina euskararen gain3.2.-Gotzainen eragina3.3.-Herria euskarari buruz3.4.-Apaizak euskaraz3.5.- OROREN ESKOLAK3.6.- Zergatik egin euskaraz: euskal kontzientzia Iparraldean: Hegoaldean3.7.-Euskal eliz idazleak3.71.-Idazleen aipamentxoa Ipar Euskal Herrian Protestanteen arteko batzuk Sarako Eskola etab. Hegoaldean Manuel Larramendi etab.Aro modernoa: konklusioa 1.-Erroma euskarari dagokionez 2.-Euskal Herriko gotzainei dagokienez 3.-Herriari dagokionez 4.-Apaizen jokabidea 5.-Herri-kontzientzia 6.-Idazleak. 7.- Nolaz Ipar Euskal Herriko indarra euskal literaturan4.-ARO GARAIKIDEA Frantses Iraultzaz bi hitz Ipar Euskal Herriari dagokionez Hegoaldeari dagokionez 1
  2. 2. 4.1.- Erromaren eragina4.2.- Gotzainak eta elizbarrutiak Adibide batzuk elizbarrutiz elizbarruti gotzainez: Iruñea Baiona Donostia Bilbo Gasteiz Euskal elizbarrutietako gotzainak elkarrekin biltzeaz4.3.-Apaizak, erlijioso eta erlijiosak eta euskara4.4.-Eliz idazleak4.5.-Euskararen aldeko mugimenduak4.6.-Biblia4.7.-Euskal erlijio-aldizkariak4.8.-Pastoraltza euskaraz4.9.-Euskara batua4.4.-Zergatik euskarazKonklusioaEranskina:1.-Dokumentua: Bibliaren tradizioa pil-pilean Ipar Euskal Herrian2008-05-01 (ikus. Azpeitiko erabili.com)2.-Dokumentua: Euskara batua eta liturgia Euskal Herrian 2009-10-22(ikus: Azpeitiko erabili.com).3.-Dokumentua: EUSKAL HERRIKO 358 APAIZEN DEKLARAPENA(2002-05-31)4.-Dokumentua: 31-05-2002: Dionisio Amundarain • ALGUNAS PUNTUALIZACIONES • SOBRE EL ESCRITO DE 358 SACERDOTES VASCO • PUBLICADO EL 31 DE MAYO DEL 2002.5.-Dokumentua: Bizkaitik Nuntzioari 2010-06-01: Bizkaiko 677 lagunekgotzain berria dela eta.6. DOKUMENTUA: Iruñetik Fernando Sebastián 1993-04-20an:Gotzainak euskaldun behar duela etab.7. DOKUMENTUA: Gipuzkoako erretoreek Munilari 2009-12-14,euskaraz eta gaztelaniaz; laburpena eta testu osoa. 2
  3. 3. 8. DOKUMENTUA: Gipuzkoako kristau-talde handi batek Munillari2009-11-29. Gaztelaniaz.9. DOKUMENTUA: 339 apaizek hierarkiari 1960ko maiatzean.Gaztelaniaz.10. DOKUMENTUA: Biblia Euskal Herriko Historian (DionisioAmundarain)SARRERA Nire lerro hauetan, euskara eta eliza gaiaz printza batzuk biltzeramugatu naiz. Lehenik eta behin, gaia mugatu edo zehaztu beharrean nauzue. «Euskara» esatean, zertaz ariko naiz? «Eliza» esatean, zertaz? 01.- Euskara. Jakina, alde askotatik erlaziona daiteke euskaraElizarekin. Honako alde hauetatik hartuko dut hemen: Euskarari dagokionez:−Zein harreman izan du Elizak ahozkoarekin, idatziarekin?;−Adibidez, euskara erabiltzean, zein eduki izan du mintzagai Elizak? Ezdira gauza bera kristau-dotrinaz aritzea eta Bibliaz jardutea, mezakoanhomiliak eskaintzea eta unibertsitate-mailako gaiak lantzea;−Zein atxikimendu agertu izan du Elizak euskarekiko? Ez dira gauza beragai ximple honetaz euskaraz eta gai nagusi batez erdaraz hitz egitea. Ezdira gauza bera euskaraz hitz egin dadin norberak erdaraz eginez agintzeaeta euskaraz hitz egin dadin norberak ere euskaraz hitz eginez agintzea. Ezdira gauza bera, euskaraz atxikimendu instrumentalaz jardutea eta herri-atxikimenduaz jardutea; alegia, ez dira gauza bera alde batetik arrazoiketahau egitea: jende honi ebanjelioa edo dena delakoa adierazi nahi badiot,euskaraz hitz egin beharra dut (atxikimendu instrumentala) eta, bestetik,nork bere burua herritar eta euskaldun sentituz, Elizaren kasuan ebanjelioaherri horren kulturan txertatu nahi izatea; alegia, eliztar hizkuntzan«inkulturazioa» deitzen duguna egitea; (kontuan har «inkulturazioa ez dela 3
  4. 4. herri-hizkeran erabiltzen den «akulturazioaren» parekoa; inkulturazioakesan nahi du ebanjelioak kultura baten balioak baitaratu egin behar dituela,delako kultura horren adierazpideez baliatu behar dela, nahiz eta gertadaitekeen delako kultura horretako alde batzuk baztertu eta ebanjelioarenaraberakoak hartzera eragin beharko duen; adibidez, ebanjelizatu nahi denherriaren hizkuntza «sakratutzat» hartu behar dela; «Euskara salbatubeharra da», esango digu Iparraldeko Narbaitz kalonjeak).─euskarari buruz, Hego eta Ipar Euskal Herria ere hein batean desberdinakizan direla kontuan hartu behar da.02.- Eliza. Honi dagokionez, oharpen bat egin beharrean naiz. Lehenik, Elizaz azterketa teologikoa eginez jardun behar banu, bestemodu batean hartuko nuke gaia; hain zuzen, hartzen dudanaren alderantziz;alegia, ez goitik behera, baizik behetik gora; ez hierarkiatik hasita, baizikherritik hasita, Vatikano II.a kontzilioak egin duenez. Baina kasu honetarako argiago edo lauago iruditu zait hemengo hau.Hobeto ulertuko da zer esan nahi dudan, segidako nire eskematxo hauagertzean. Eliza esatean, sektore asko bereiz daitezke:− batetik, Erroman, Vatikanoan biltzen den «mundutxoa» dago; Aitasantua eta Kuria osoa; noizbehinkako Kontzilioa eta guzti; (hemendik aurrera «Erroma» idaztean, hori guztia adierazi nahi dut, besterik esaten ez badut);− bestetik, Euskal Herrian jardun duten eta diharduten gotzainak eta ingurunea;− hirugarren, Euskal Herrian jardun duten eta diharduten apaiz diozesiarrak, erlijiosoak eta erlijiosak;− laugarren, kristau-herri osoa. Beraz, Eliza esatean, normalean hartu ohi diren lehen hiru sektorehorietaz jardungo dut nagusiki: Lehengo, Erromaz; bigarren, gotzain edogoi-hierarkiaz; hirugarren, apaiz, erlijioso eta erlijiosez, hots, behe-hierarkiaz. Argibide horiek emanik, atxiki nakion gaiari: euskara eta eliza.Atrebentzia handia dela pentsatuz heldu diot gaiari, esan beharrik ez. Nirehonek balioko ahal du norbaitek gai hau tesi baterako gaitzat har dezan.1.- ANTZINATEA 4
  5. 5. Hau da, erromatar inperioa erori arte, ez dugu berririk gai honetaz:euskara eta eliza delako gaiaz. Izan zen bai, han edo hemen, Euskal Herriazari naiz jakina, talde txikiren bat. Baina halakoek, izan ziren neurrian, berenhizkuntza erabili izango zuten: latina; hirietan bizi ziren batzuk.2.- ERDI AROA (V-XV mendeak) Aro honetan, batez ere erditik aurrera, X. mendetik aurrera, askisakon sartua bide zen kristautasuna Euskal Herrian. Aro honetan, aitasantuak indar handia zuen Europan. Zeharkabederen, eragin kaltegarria izan zuen euskarekiko Erromak. Hain zuzen,XIII. mendearen hasiera arte Nafarroa zen Euskal Herri osoa; Iruñekolehenengo errege Eneko Aritza-tik (740-852) hasi eta denbora luzean,kanpoko dinastiak Nafarroan sartzen hasi arte, erregeak eta inguruneaeuskaraz mintzo ziren. XII. mendean Aimery Picaud leku ona dugu herriaeuskaraz mintzo zela agertzeko (in Xamar, Euskara Jendea 3. argit. Pamiela2006, 78. or.). Halere, zoritxarrez, errege horiek berek latina zerabiltzenadministrazioko idazkietan; adibidez, Nafarroako Antso III.a erregeakLeireko monasterioari Donostiakoak eman zizkion latineko agiriaz, 1014an(Xamar, Euskara Jendea 3. argit. Pamiela 2006, 80. or.). Bestetik, XIII.mendearen hasiera arte esan dut; izan ere, Nafarroako Antso Azkarra(1194-1234) erresumatik kanpo zela, Alfontso VIII.ak mendebaleko lurrakkonkistatu zituen: Bureba, Errioxako alde bat, Bizkaia, Araba etaGipuzkoa. Iparraldean ere, XII. mendean, Akitania (Lapurdi, Zuberoa etaNafarroa Beherea barne) Ingalaterrako erregeen mende gelditu zen(1152-1451); XV. mendean Frantziak Lapudi eta Zuberoa konkistatuzituen, eta XVI.ean gauza bera egin zuen Gaztelak Nafarroarekin.Ingelesek Baiona sortu zuten portu handi. Ingalaterra eta Nafarroaerresuma aliatu izan ziren, ezkontzak zirela medio. Gauza zaila ingelesekeguneroko bizitzan euskaldunen artean zein eragin izan zuten jakitea. Baina, aipatu nafar erregeek Erromari men egiteko, musulmanenkontra joan beharra izan zuten, eta, beraz, beste errege, konde eta dukeekinerlazionatu beharra zela medio, lurralde desberdinetan hasi berriak zirenerromantzeak sustatu zituzten beren izkribuetan. Nafarroako erregeak euskaraz aritzeaz,hona zen dioen Mateo deAnguiano-k (Compendio historial), 1704an: los reyes de Navarra deaquellos tiempos [1060], usaron del Vascuence como lengua propia ynativa (Xamar, Euskara Jendea 3. argit. Pamiela 2006, 91. or.). 5
  6. 6. Gotzainei dagokienez, atzerritarrak izan ziren gehienbat. Adibidez:−1083an Pierre de Andouque, frantsesa, izendatu zuten Iruñeko gotzain.Leireko monjeekin auzia izan zuen sororen baten jabetza zela eta.−Alonso Carrillo. Iruñeko gotzaina. Fernando el Catolico-k, 1476anBizkaiko Foruak zin egitera joatean, bere taldean eraman zuen Alonsogotzain hori. Baina bizkaitarrek bota egin zuten Bizkaitik; soilik gotzainazelako (Juan de Iturralde, La guerra de Franco, los vascos y la Iglesia tomoI, San Sebastián 1078, 228. or.). Hain sartua zuten apaiza herri-erakundeetatik kanpo egon behar zuelako ideia (ib.). Geroago, ordea, nafargotzainak izan zituzten, harik eta 1512ko konkistarekin Iruñeko kalonjeeigotzaina izendatzeko eskubidea kendu zieten arte. Halere, agertu zuten atzerritar gotzain haietako batzuek buru-pixkabat. Adibidez, 1376an, Iruñeko gotzainak Ibargoiti-Getze herriko apaizakeuskalduna izan behar zuela agindu zuen (Xamar, 80. or.). Pasadizo honekberak, halere, euskara txoko batzuetara mugatzen hasia zela adierazten du.Hau da, Nafarroan euskalduntasun-zentzu handiegirik ez zela. Etxeaneuskaraz hitz egin bai, baina ohitura zelako. Herri-kontzientzia handirikgabe. Apaizei dagokienez, berriz, ez du ematen ez formazio handiegirikzutenik, ez berotasun handiegirik jendea ebanjelizatzeko. Hori atera daitekeLetran 4.a kontzilioak, 1215ean, hartu zituen erabakiengatik; izan ere,Kontzilioak egiaztatu zuen herria ez zela hornitzen ebanjelioaz, ezkatekesian, ez igandeko homilietan. Eta XV. mendean berean eginahalhandiak egin behar izan ziren Nafarroan apaizak jantziago bihurtzeko.Baina janzte hori latinez egiten zuten; pentsa daiteke zer hizkera-moldeegingo zuten latinez ikasitako hura euskaraz ematean, ez baitzuten euskaraidatziaren erreferentziarik «itzulpena» egiteko. Kalte handia izan zen guretzat ahozkoa, orokorra, esateko, zen garaihartan, euskara idatzira ez pasatu izana. Horretan, zerikusi handia izan zuenNafarroako erregeak beste errege, konde eta dukeekin harremanetan jarriizanak. Ez zuten interesik izan, erromantzeek egin zuten bezala, latinetikeuskarara jauzi egiteko Azkenean, Nafarroa lurraldez gero eta gehiagozabaldu nahi izanak, ezkontza-bidezko harremanak ere sortu zituen. Eta,luze gabe, atzerriko dinastiak sartzea ekarri zuen horrek. Hizkuntza erromantzeek, ahozkotasunetik idatzizkora pasatzean,eragina izan zuten herritarrengan, administrazioaren mintzairabihurtzearekin. Halere, gehiengoak ez irakurtzen ez idazten ez zekielako,ez zen izan hain handia eragina. Horregatik, euskaldunen artean 6
  7. 7. ahozkotasuna bizirik zegoen euskaldunen artean, nahiz hizkuntzarenbalioaren kontzientzia handiegirik ez izan. Elizkizunetan latina erabili behar izana ere bereziki kaltegarriagertatu zen. Hasi berriak ziren erromantzeek euskarak baino abantailahandiagoa izan zuten horretan, bistakoa denez. Esan nahi da, «latinarenofizialtasunak mintzaira erromanikoen aldeko lana egiten zuen, nahi alaez» (Xamar, Euskara Jendea, Pamiela, Iruñea, 2010, 67. or.). Latin-kumeakizaki erromantzeak. Euskara, berriz, urrunekoa. Bestetik, Erdi Aroan oso garaiz kokatu ziren monasterioak EuskalHerrian: beneditarrak lehenik eta zistertarrak gero; gizonezkoenak etaemakumeenak. Eta, geroago, XIII. mendetik aurrera, eskeko ordenadeituak: frantziskotarrak eta domingotarrak: gizonezko eta emakume. Ez duematen lehenengoek bederen, beneditarrek eta zistertarrek, euskara sustatuzutenik. Pentsatzekoa da beste biek, ahozkoari gehiago emanak zirelarik,euskaraz jardungo zutela. Donejakueko bideak ere ez zion mesede handirik egin euskarari.Bide horretan auzo eta herriak eraiki ziren, zeini nafar erregeek legebereziak, foruak, eman baitzizkieten, kanpotarrak erakartzeko. Eta, jakina,kanpotar jende asko kokatu zen horietan. Hein batean, geroago XIX.mendean eta XX. mendean gertatu izan diren etorkin-uholdeen parekozerbait. Edozein kasutan, Erdi Aroko erlijio-idatzirik ez da ageri euskaraz,salbu Donemiliagako glosa-apurrak (XI. m). Halere, badira beste aztarna batzuk kristautasunaren inguruaneuskara erabiltzen zela adierazten dutenak. Esana dudanez, XII. mendeanAymery Picaud frantziarrak, euskaldunez hitz goxorik esan ez zuen hark,badakartza lekuko izan daitezkeen lerro batzuk; hona euskaraturik:«Hizketan adituko bazenitu, txakurraren zaunkaz oroituko zinateke. Berenhizkuntza guztiz barbaroa delako. Jaungoikoari Urcia –Urtzi− deitzendiote, Santa Mariari Andre Maria, ogiari ogui, ardoari ardum, haragiariharagui,arrainari araign, etxeari echea,... Santiago Jaunari Iaona domneIacue…» (Xamar, 78. or.). Askoz gutxiago ageri da euskaraz ari zen unibertsitate, teologifakultate edo antzekorik. Erromatar inperioa erori eta XVI. mendea arte, euskararen lurraldeazehazki noraino iristen zen adieraztea ez da gauza erraza. Nolanahi ere, 7
  8. 8. gaur Euskal Herritzat ematen dugunaz gain, Errioxan eta gaur egunBurgostzat ematen den lurraldearen zati batean ere euskaraz egiten zen. Herri xeheak, beraz, Elizako gorabehera eskasetan ere euskarazegingo zuen, Mezakoan latina zela-eta modu pasiboan egon behar izatenzuenean salbu. Apaizek ere, oro har, euskaraz jardungo zuten. Kontuan izan beharda, alabaina, esan dudan bezala, ez zirela oso gaituak izaten; Europakobeste lurraldeetan ere aski arlotetzat ematen zituzten apaizak. Esaterako,aipatu dudan Letran IV.a kontzilioak, Inter caetera dekretuan, kleroarigogorarazten zion predikua zaindu beharra. Alde horretatik, frantziskotarreieta domingotarrei herriak harrera ona egin izanaren arrazoia argi ikustenda; hauek arduratsuagoa jokatzen zuten. Geroxeago aipatuko dudan BeatrizMarcoteguik dio: «Concretarmente en Navarra, parece que en el siglo XIIIy parte del XIV estos religiosos superaron al clero secular y regular encuanto a formación intelectual y en la moralidad de sus costumbres» (69.or.). Ez du esaten, ordea, berariaz behintzat, herriari hitz egiten ote zioteneta zein hizkuntzatan; baina esaten du Iruñeko katedraleko eliz sermoiakaztertzean, guztiak latinez daudela, eta Iruñeko gortean, errege-erregina etakidekoentzat egiten zituzten hitzaldiak, domingotarrek nahizfrantziskotarrek, erdaraz egiten zirela (Beatriz Marcotegui, Instructiomorum et fidei. La predicación en el Reino de Navarra en el siglo XV.Gobierno de Navarra, 2009, 1 kap. passim). Bestalde, esaten du XIV.mendearen erdi arte beste apaizak baino jakintsuago izan zirela. Hainzuzen, Nafarroako Karlos III.aren (1361-1424) ─Evreuxko dinastiakoa─denboran lan handia egin zuten kleroa hobeto eskolatzeko. Geroago esango dudanez, Aro Modernoan Ipar Euskal Herriak etaHegoak euskararen kontuan izan zuten jarduera desberdina ulertzeko,kontuan izan behar da gertaera hau: XII. mendean Akitania (Lapurdi,Zuberoa eta Nafarroa Beherea barne) Ingalaterrako erregeen mende geldituzen (1152-1451); XV. mendean Frantziak Lapurdi eta Zuberoa konkistatuzituen, eta XVI.ean gauza bera Gaztelak Nafarroarekin (Xama 84. or.).Gauza zaila da ingelesek eguneroko bizitzan euskaldunen artean zeineragin izan zuten jakitea. Edozein kasutan, alde ekonomikoan ingelesekbeste maila bat eman zioten Ipar Euskal Herriari Erdi Aroari dagokion atal hau bukatzeko, Joseba Intxaustirenparagrafo hau aipatu nahi nuke: «Zoritxarrez, errazagoa da eliz erakundeaknoiz sortu edo eliz eraikinak noiz jaso ziren jakitea, nahiz monasterioekberen ondasun-ondarea nola bildu eta eratu zuten jakitea, herritarrek etamonjeek ere beren sinesmena edo eliz liturgia nola bizi izan zuten 8
  9. 9. ezagutzea baino» (Hemen 24, 2009ko urria-abendua,17. or.). Jakina, gauzabera esan beharko litzateke herrietako apaizez. Dena den, berriro itzuli nahi dut Beatriz Marcotegui Barber-enliburura, Nafarroan erregeen gortean XV. mendean egiten zen predikuaz ariden puntura. Esan dudan bezala, erregeak kanpoko dinastiak ziren garaihorretan, eta prediku guztia gaztelaniaz egiten zuten, bai frantziskotarrek,bai domingotarrek gortean bederen. Esan dezadan, XIV. mendearen erdialdera arte, Nafarroako errege Frantziako kapetoak izan ziren bitartean,Erregeak Parisen bizi zirela. Nafarroako errege Evreuxko dinatia eginzenean hasi ziren Iruñean edo Erriberrin bizitzen. Dinastia horretako KarlosIII.aren garaian nabarmendu zen gehiena gorteko sermoien bolada, etaKarlos III. horren Blanca alabaren garaian. Eta, bidenabar esan dezadan,errege horren alaba Blanca Aragoiko Juan II.arekin ezkondu zela. EtaBlanca hiltzean, senarrak, Blancaren testamentuaren kontra, Nafarroakoerrege izaten jarraitu nahi izan zuela, eta Juan II.aren eta haren bigarrenemaztearen semea izan zela 1512an Nafarroa konkistatuko zuen FernandoKatolikoa delakoa. Zer zoritxarrak ekarri dizkigun nafarrak monarkiko izannahiak! Eta barkatu digresio hori. Bestetik, euskara kultura idatzitik at gelditzearen ondorioak honelaadieraziko ditu Axularrek Aro Modernoan: «Orai badirudi euskarak [?]ahalke dela, arrotz dela, eztela jendartean ausart, entregu [gai], bithore[handi] eta ez trebe. Zeren are bere herrikoen artean ere, ezpaitakitebatzuek, nola eskiriba, eta ez nola irakur» (GERO, Villasantek prestatua,Jakin 1976,100. zk, 17. or.) Etxeparek gaitz beraz idatzia zuen bere kexua agertuz Kontrapas etaSautrela poemetan.3.- Aro modernoa (XVI-XVIII mendeak) Gaur egun Nafarroa deitzen dugun herrialdea Gaztelak konkistatuzuenetik Frantziako Iraultzara, 1512tik 1789ra. Bi gertaera horiek sakonkierasan zioten euskarari: Nafarroa 1512an konkistatu izanak eta 1789koFrantses Iraultzak. Esan behar da Nafarroa konkistatu izanak jipoi handia eman ziolaHego Euskal Herrian euskarari: goi-karguak, guztiak esateko, bai elizkarguak bai herri-karguak kanpotarren esku jarri zituzten; ordu arteadministrazioan leku gutxi batzuen, askoz gutxiago aurrerantzean. 9
  10. 10. Beste faktore bat ere, herri-boterearen eta eliz boterearen arteko bategitea, kontuan hartu beharrekoa da. Trentoren ondoren gogortu egin zenEliza; aldi berean erregearen boterea ere indartu; hartan, Elizakerregeagana jo zuen. Besteak beste, nabarmen ageri da hori protestantekikoerlazioan: haien kontra joate hutsa Elizaren aldeko izatea esan nahi zueneliz boterearentzat. Eta bere ondorioak izan zituen horrek EuskalHerriarekiko eta euskararekiko. Dena den, badirudi XVI. mende horretan katolikoak bezain gogorizan zirela kalbindarrak. Hona zer dioen Urbain Rhegius-ek (anabaptistenetsai amorratuak): « Jamais auparavat le “compelle intrare” n´avait étèappliqué en Europe occidentale et centrale avec autant de viguer et surtoutde méthode qu´à l´epoque de deux Réformes religieuses. Surveillance,quadrilage, encadrement : autant de termes qui expriment dans notre languemoderne les moyens employés pour rendre les populations d´alors pluschrétiennes, plus morales, plus dociles» (Belapeyre, Catechisme laburra,Euskaltzaindia 1983, Davant-en hitzaurrean 27. or.) Bestetik, Europan nagusitzen hasiko zen arrazionalismoarenideologiak ere belarrondoko handia emango zion euskarari. «Argienmugimenduak (XVIII. m) mundua eta hizkuntza bi zatitan ezarri zituen, batmodernitatean eta bestea tradizionean. Erran gabe doa mugimendu horrek─gauza interesgarri asko ekarri duela ukatu gabe─ tradizioa gutiestenzuela, tradizioa berez arrazoinaren kontrako zerbait izan balitz bezala.Ordutik, euskara, frantsesaz kanpoko beste hizkuntzak bezala, tradizioarenalorrean atxikia izan da, mendraturik» (Xarles Videgain, Euskararen geroa:utopia egingarria, in 1609ko auziak, Lapurdin, Lapurdi 1609/2009, 117.or.). Esan nahi da ideologia horren arabera arrazoiak dakarrela aurrerapena,eta tradizioak atzerapena. Horrez gero, frantsesa eta espainola diraaurrerapenerako bidea. Erromantizismoak asko leundu zuen argienmugimendu hori; euskarekiko atxikimendu zorrotzean izan zuen horreneraginik. Iraultza Frantsesa. Frantziako lurraldearen zatiketa berria erabakizuten 1790ean. Ipar Euskal Herria herri gisa desagertu zen PirinioAtlantikoaren barnean galdurik; hiru herrialdeak distritu bihurtu ziren:Lapurdi, Uztaritze distritu-buru zela; Nafarroa Beherea, Donapaleu buruzela; Zuberoa, Maule buru buru. Urte horretan berean Baionako elizbarrutia desegin zuten. Bestehorrenbeste egin zuten Akitze-ko eta Leskar-eko elizbarrutiekin. Haienordez, Oloroeko elizbarruti bakarra ezarri zuten. Baionako apezpikuak, 10
  11. 11. Pavée de Villevielle-k, protesta egin zuen, lapurreta eta bidegabekeriatzatjoz; ihes egin eta Urdazubin ezkutatu zen; berriro itzuli zen Larresorora,baina mehatxuez jabeturik, Nafarroa Garaira ihes egin zuen eta Olivan hilzen 1793an. Apaizak banatu egin ziren: batzuek zin egin zuten; gehienek ez.Elizak itxi zituzten. Egoera honek 1792ko uztaila arte iraun zuen. 1792koabuztuan hamabost eguneko epea eman zitzaien apaizei erbestera joateko.Askok bertan jarraitu zuen. Hainbat jende, apaiz eta laiko, zigortu zuten,hilez nahiz kartzelara eramanez. Jazarpenaren aurrean kristau-herriak eman zuen erantzunagatik,Baionako elizbarrutian XIX. mendeari «urre-mendea» deitu zitzaion.Berrikuntza handia izan zen ordudanik. Berrikuntza handiko izan zen; izenhandia izan zuen horretan MIKEL GARIKOITZ santuak (1797-1863)(Julen Urkiza, Elizaren Historia I, Edit El Carmen, 1995… 1045-1046 eta1080-1084 or.) Aipatu 1801eko konkordatuaren erabakiz, Baionako elizbarrutiariatxikirik gelditu ziren Leskar, Oloroe, Aire, Akitze eta Tarbes. Baina1822-1823an, gaur egun duen hedadura eman zitzaion Baionakoelizbarrutiari: Pirinio Atlantikoko Departamenduarena (antzinako Baiona,Oloroe eta Leskar apezpiku-hiriak barne hartzen dituena). Aipatu konkordatu horrek 1801-1905 bitartean iraun zuen (ik. JosebaM. Goñi/Piarres Charriton in Manex Goiheneche, Hist. General del PaísVasco III, edit Ttarttalo Donostia 2005, 437 or.). Bestetik, oso kontuan izan behar da ezen euskaren erabilerarenmaila, batez ere idatziarena, baina baita ahozkoarena ere oso desberdinaizan zela Iparraldean eta Hegoaldean, hariari jarraituz ikusiko dugunez.3.1.-Erromaren eragina euskararen gain Lehenik eta behin esan behar da, Nafarroaren konkistan parte hartzehandia izan zuela aitasantuak, Julio II.ak. Alde horretatik, NafarroaGaztelaren mendean erortzeak euskarari ekarri zion galeran zerikusinegatibo handia izan zuen, zeharka bada ere, Elizak Nafarroa konkistatu izanak txarragotu egin zuen euskararen egoera,bertako erakunde guztiak kanpotarren esku jarri zituelako. Konkista bainolehenagoko administrazioak erdara erabiltzen zuen ofizialki, baina jakinbazekien herritarren mintzo nagusia zein zen eta, neurri batean bederen, 11
  12. 12. egokitua zegoen horretara (Xamar, Euskara Jendea 3. argit. Pamiela 2006,123. or.). «Carlos III había dispuesto en 1770, como Carlos I en 1550, lascastellanización de todos los territorios dependientes de la Corona, con eladitamento ahora de que la castellanización implicase que de una vez sellegue a conseguir el que se extingan los diferentes idiomas de que se usaen los mismos dominios y sólo se hable el castellano» (Torero, Alfredo,1974, El quechua y la historia social andina; José Sánchez Carrión,Txepetx-ek aipatua in Un futuro para nuestro pasado, Donostia 1987, 327.or., 16. ohar. Gauza bera gertatu zen Elizarekin. Konkistaren ondoren, Gaztelakoerregeek desegituratu egin zuten bertako eliza, nafar erregeen aldekoazelako. Gotzainen izendapena Espainiako erregeen eskuetara pasatu zen, ezziren gehiago Iruñeko kalonjeek hautatuak izango, ordu arte izan zirenbezala. Honen aurrean, 1539an kalonjeek enperadoreari gotzain bertako bataukeratzearen egokitasuna agertu zioten, besteak beste hizkuntzagatik:«porque además que saben la lengua y conocen la cualidad y condicionesde cada uno de aquella tierra […] será amado, obedecido y temido de lossúbditos por ser natural, porque la gente vascongada, que es la mayor partey la que mayor necesidad padece de buen pastor de todo aquel reino, amasobre todas las naciones, a su naturaleza y lengua y se dexa fácilmentedomar y subjetarse a ella, siendo indómita para otras naciones» (Xamar,124. or.). Enperadoreak ez zien erantzun ere. Parentesi moduan, hartu kontuan zer esanahi ematen dioten, testuhonetan, «vascongado» terminoari. Varcongado= euskaradun.Erromanzado=erromantzea zekiena zen bezala. Gure artean, zaila dugunola deitu Euskal Herrian bizi, baina euskaldun ez denari. Inoiz«vascongado» proposatu izan da. Baina jatorriaz, «vascongado»k besteesanahi bat du. Batetik, Erromako Elizak eta gobernuak denbora luzean elkarrekinkorapilaturik jardun izana begi-bistakoa da historian barna. Hona adibidebat: Espainiako Felipe II.ak eliz mugak eta herri-mugak berdinak izateanahi zuen; hala, Hondarribiko artzapezgoa, Baztan, Bortziriak Iruñekoarilotu zizkion Baionakoari kenduz; Frantzian protestantismoa sartu izanaabagune ona izan zuen horretarako; Pio V.ak baietza eman zion 1566an,bata, Felipe II.a, Elizaren alde eta bigarrena, Frantzia, kontra ari omenzirela argudiatuz. Zer tristeak izan diren eliztar askoren ikuskerak etajokabideak! 12
  13. 13. Bigarren, Eliza katolikoa beti uzkur agertu zen Biblia herri-hizkuntzetan jartzeari dagokionez. Kontrako jarrera hori areagotu egin zenTrentoko kontzilioak (1545-1563) agertu zuen anbiguotasuna zela medio.Baina, okerrago dena, Kontzilioaren ondoko Kontrarreformak debekatuegin zuen, berariaz, Biblia herri-hizkuntzan jartzea. Bistakoa denez, Protestanteen Erreformak, aurreko horren kontrakojarrera bizi zuen, eta mesede handia egin zien beste lurraldeetan Bibliaherriaren eskuetan jarriz. Modu askotan gertatu zen hori aberasgarri.Hizkuntzari dagokionez, alor askotara ireki zion bidea Bibliak hizkuntzari:poesia eta prosa, historia eta geografia, ipuinak eta diskurtsoak eta mitoak,kontsolatzea eta agiraka egitea, etab. lantzeko aukera eman zion. Hitzbatean arlo desberdin askotara zabaltzeko aukera. Bistan da horrenabantaila hizkuntza bat garatzen joateko; batez ere garai hartan. Ordu arte,eta geroago ere, kultur hizkuntza latina izan baitzen: herri-hizkuntza, beraz,aski murritza; bai hiztegiari dagokionez, bai joskerari, bai literatur arlodesberdinei dagokienez. Pentsa dezagun, adibidez, zer aldea dagoeneuskaraz alfabetatua ez den euskaldun baten eta, ostera, euskarazalfabetatua den beste euskaldun baten artean; azken hizkuntza-hedadura,besteak beste, mila bider handiagoa. Zer esanik ez bi horietan lehenengoaerdaraz ere ez bada alfabetatua eta bigarrena, berriz, erdaraz ere alfabetatuabada. Garai hartan, ahozko euskara hutsa zuenaren eta ahozko euskara gehilatina zituenaren kasua zatekeen; nolabait esateko. Zorionez, XVIII. mendean aipatu debeku hori Erromak desegin zuen.Eta, nekez bazen ere, katolikoen artean ere Biblia euskaratzen hasi zen,harik eta XX. mendean egundoko loratzea hartuko zuen arte. Halere, esan behar da, katolikoen kontrarreformak areagotu eginzuela herriari kristau-dotrina irakatsi beharra. Horrek, alde batetik, euskarazidatzi behar handia eragin zuen; bestetik, idatzitakoa erabili beharra. Baina,dotrina ikasten zuenak gehienbat entzunez eta kantuz ikasten zuen orduan,baita geroago ere, denbora luzean.3.2.-Gotzainen eragina Esan dezagun beste ezer baino lehenago, Euskal Herriko elizak okeredo bekatu estrukturala jasan izan duela eta jasaten duela, bai Erdi Aroan,bai Aro Modernoan, bai Aro Garaikidean. Zein bekatu? Horren aurrean, ñabardura teologikoa alde batera utzirik, galdegenezake: Euskal Herrian izan al dugu Euskal Herriko Elizarik? 13
  14. 14. Hona oker estrukturala. Ozen esan beharra da botere politikoak etaeliz botereak modu arrotzean eta hondamendizkoan antolatu izan dituztelaEuskal Herrian elizaren barrutiak; barrutiak ez ezik gotzainen karguak erebai. Modu arrotzean, esan dut. Izan ere, ez dugu izan sekula santa EuskalHerri osoko eliztarrak bilduko dituen zentro eta metropolirik. Esatebaterako, Iruñeko elizbarrutia, hasiera batean, Tarragonan zen txertatua;1318az gero, Zaragozan; 1574az gero, Burgosen; 1851z gero, Zaragozan;1956an metropoli bihurtu zuten Iruñea, baina atxikirik zituela Donostia,Jaka, Kalahorra eta Tutera; Gasteiz eta Bilbo Burgosi atxikirik geldituzirelarik. Horrek esan nahi du, arrotzen mende egon izan garela eta garela.Iparraldeaz antzeko zerbait esaten ahal genuke: «Baionako Elizbarrutianola osatua: Frantses Iraultza arte (1789), oraingo (2011) “Baionakoelizbarrutiaren” eremuan hiru elizbarruti baziren : Baiona, Oloron etaLescar; azken herri hau Paue ondoan da, Biarnon, beraz. Gaur egun (2011)gure apezpikua “Evêque de Bayonne, Lescar et Oloron" deitzen da»(Belokeko Martzel Etchehandy). Modu hondamendizkoan, esan dut. Izan ere, herrian bizi ez denak,herri hori hondatzeko joera du, bera bizi den herriaren mendeko bihurtzekojoera. Inkulturazioaren ordez, akulturazioa bilatzen du. Hau da, ebanjelioaherriaren kulturan txertatu ordez, herriaren kultura hori beste kultura bateknola asimilatuko jardun ohi du. Oso esanahitsua da datu hau: 18 elizbarruti desberdinek gobernatuizan dute Euskal Herriko Eliza (?) (Eliza izan dela esan badaiteke). Gotzainbatzuek, gainera, gotzain-egoitza atzerrian izan dute. Horrekin batean, beste hau dago: Aro Moderno osoan gotzainguztiak, esateko, atzerritarrak izan direla Nafarroan. Esan nahi baitaeuskararik ez zekitela. Eta gaztetan irakatsi zigutena gogoratuko dut: Nemodat quod non habet (inork ezin eman ez duenik). Nafarroa konkistatu ondoren (1512), Iruñeko gotzain guztiak gauregun Espainia deitzen dugunekoak izan ziren XVIII. mende bukaera arte.«Hauetako batek bakarrik, Antonio Venegas y Figueroak (1609), erakutsizuen begirunea bere eliztarren mintzoarekiko; literatur lehiaketa batLatinez, Erromantzez eta Euskaraz antolatu zuelarik: “no es razón que lalengua matriz del Reino quede desfavorecido”» (Xamar 145. or.). Badirabeste aitorpen bakan batzuk ere apaizei euskaldun izatea eskatzen zitzaielaadierazten dutenak. 14
  15. 15. Hor dugu beste salbuespen bat; oraingoan Lapurdikoa; Axularrek«Gomendiozko karta»n laudorioz betetzen du Bertran de Echauz(1556-1641), Baigorriko semea, Baionako gotzain izana eta ondorenTourseko artzapezpiku. Bestalde, Erromaren jardueraz aritzean esan dugunez,Kontrarreformako gotzain askok izan zuen ardura kristau-dotrina euskarazeman zedin; baita mezako hitzaldia ere euskaraz egin zedin. Baina, jakina,gauza bat da norberak etsenplu emanez besteei zerbait eskatzea eta bestebat norberak ezin duena edo nahi ez duena beste batzuei hotz-hotzeskatzea. Eta azken hau gertatu zitzaion gotzain bati baino gehiagori. BaiNafarroan, bai Kalahorrako elizbarrutian. Dena den, hor dago euskaraz egitea eskatu izate hori. Esaterako,Kalahorrako apezpikuarena. Logroñon 1601ean egindako bileran dotrinakeuskaraz argitaratu beharra erabaki zuten. Are gehiago, euskalkiak kontuanhartuz: «… que cada provincia tenga la doctrina cristiana impresa enlengua paterna. Y porque ay en la Tierra Vazcongada deste nuestroobispado diferencias en el Vazquence del Señorío de Vizcaya, Provincia deGuipuzcoa y Alaba hagan imprimir cada año cartillas de la doctrinachristiana en romance y vazquence, según el uso de las dichasprovincias…» (Xamar, 144. or.). Predikua erdaraz egiten zutelako eresalaketa egin zuten bilera hartan. (Zehaztasun gehiagorako: José María Jimeno Jurío, Navarra yGipuzkoa Historia del euskera, Pamiela 2005, 48-55)3.3.-Herria euskarari dagokionez Hego Euskal Herrian, esan den bezala, herri- eta eliz agintariakespainola ezartzen saiatu arren, herriak neurri handian jarraitu zueneuskarari atxikirik. Iruñean, esaterako, (1606) garbi agertu zuten sermolari euskaldunaizendatzeko arrazoia: euskara zela hiriko hizkuntza naturala eta biztanleugarik besterik ez zekiela. Juan Arregi bikarioak ere (1645) gauza bera defenditu zuenNafarroan: «La lengua bascongada es la natural y materna de esta ciudad ytoda su montaña, y la accidental y adbenediza es la castellana» (Xamar,145. or.) 15
  16. 16. Baina horrelako eskariak eta adierazpenak egin behar izanak, garbiagertzen du gotzainen eta apaizen jokabidea ez zela oso gizatarra, euskarazaritzeari dagokionez. Joera zutela, alegia, apaizek herriaren hizkuntzarikasurik egin gabe, gutxiengo baten hizkuntza erabiltzeko. Gaur egungoapaiz askoren jarrera, euskararekikoa, ez da gaur goizekoa, alajaina! Gipuzkoan ere kexu asko agertu zen. Dena den, XVI. mendean desberdintasun nabarmena ageri daIparraldearen eta Hegoaldearen artean. Espainian latina ez zen jada kulturmailako hizkuntza, eta espainola erabiltzen zen. Frantzian, aldiz, askiberandu arte mantendu zen latina kultur hizkuntza bazala, eta frantsesa ezzen sartu eskolan hain garaiz. Horrela, elizgizonek euskara hautatu zutenberen izkribuetarako. Eta herrietako parrokietan sortutako eskoletan ereeuskara erabiltzen zen (Xamar, 141. or.). Iparraldeari dagokionez, oso esanahitsua da Lapurdin Pierre deLancre inkisidoreari, 1609an «sorgin» bila egin zuen sarraski-aldian,gertatu zitzaiona: auzipetuek euskara baizik ez jakin eta apaizengana jobeharra, interpretari ari zitezen.3.4.-Apaizak euskaraz Jakina, apaizek beren ikasketak erdaraz egin beharra zuten. Horrek,bistan denez, bere ajea uzten zien. Irakurria dut nonbait Manuel Lekuonakesana: bera bezalako elizgizonak umetan atera zirela euskal girotik, eta horiantzeman egiten zela gerora euskal girora itzultzean; alde horretatik, Orixebatek abantaila handiagoa izan zuela, 16 urteak arte ez zelako irten bereeuskal girotik. Alde horretatik, baditugu gaur egun bi lekuko, bimuturretakoak: Olabideren Biblia irakurri ala Beloko Martzelen Bibliairakurri badago alderik; bata, gasteiztarra, euskaldun berria, ia bere bizitzaguztia atzerrian egina; bestea Nafarroa Behereko baserritik aski garaizirtena izan arren, garai hartan aski giro euskaldunekoa zen Beloken bizidena, lauren bat urte ikasten atzerrian emandakoak salbu. Alde batetik, zertarainokoa izango zuten euskal kontzientzia?Bestetik, zertaraino landuko zuten euskara? Baditugu adibide esanahitsuak. Donostian 1559an gertatutako hau kontzientzia-faltaren lekuko.Donostiako parrokietako apaizek salatu egin zuten hiriaren harresiz kanpobizi zen zenbait herritar elizara, apaiz horien elizara, etortzen ez zelako.Auzian salatuek euskara baizik ez zutela ulertzen agertu zuten, eta hirikoparrokietan erdaraz bakarrik aritzen zirela; horregatik, Santa Katalinara 16
  17. 17. joaten zirela, han euskaraz egiten zutelako. Apaizek, beren burua defenditunahiz, berak ere euskaldunak zirela erantzun zuten. Auzia apaizek irabazizuten (Xamar, 1127. or.). Bai tristea Donostiako orduko jarrera! Etagaurkoa? Gaur egungo apaiz askoren jarrera islatzen ote duen nago ordukohorrek, euskararen erabilerari dagokionez. Adibide bat neuri gertatuaDonostian, ez XVI mendean, baizik XX.ean: ahaide baten hileta-elizkizunean buru-edo izan beharra egokitu niri, eta apaiz bat galdezka:«Zein hizkuntzatan eman behar duzu meza?» Eta nik: «Euskaraz». Etalehengoak: «Euskaraz bakarrik?» «Zergatik ez?» Bai, euskaraz bakarrikemateko mila komeria apaiz hark eta beste askok. Gaztelaniaz bakarrikemateko inongo arazorik ez! Eta XVIII. mendean apaizen euskara-maila eskasaren lekuko daManuel Larramendi. Berak ere euskaraz gutxi idatzi zuen arren, SebastianMendibururi egindako gutunean, «Jesusen Biotzaren Debozioa» (1747)izeneko liburua argitaratzean, salaketa bikoitza dakar (EnciclopediaGeneral Ilustrada del País Vasco, Literatura, Auñamendi 1968, 236-237).Batetik dio, erdaraz bakarrik ari direla apaiz batzuk. Bestetik, beste batzuekpupurri nahasian ematen dituztela euskara eta gaztelania (gaur egungoapaiz askok ondo asko kopiaturiko trakeskeria). Kasu bietan euskaldunakbaraurik uzten dituztela jarraitzen du. Soilik Zarauzko frantziskotarmisiolariak laudatzen ditu; orduan eta urte asko geroago ere, berenapostolutza euskaraz egin baitzuten. Baina ezin utzi Larramendiren testuegiatia bera hona aldatu gabe, nahiz luzexka izan: «Eskriturak nonbaitdiona da «aurtxoak ogi eske zeuden, ta etzan nork puska ziezaten»: ta oraiñere auxe bera esan dezakegu Euskalerrientzat; bada Jainkoaren hitzarenogia txikitu bageaz, sekereak igartuak bezala, goseak hilzen daude asko taasko. Zer bada? eztabilza gure Eleizetan Predikarioz franko? eztarasatesurmurrez ta deadarrez Zeruko jakinbidea? Egia da, badabilza tabadarasate. Ordea zer da ansi, enzunle geyenak erausi hura aditzenezpadute? Sinisterazo nai digute, aditzen dala Gaztelania, are ikasi ezdutenen artean. Ezta hori egia: alperren erausiak eta aitzakiak dirade: hitzbanakaren batzuek adituagatik aizeak daramatzi besteak, eta Jainkoarenhitzaren ogia gelditzen da Euskaldunentzat txeatu bagez probetxurik gabea.Baña egia baliz ere, ezta lotsagarri hitzegin bear digutela EuskaldunakEuskalerrietan, ez guziok dakigun hizkunzan, ez gure erriko, gure gurasoenhizkunzan, ez bularrarekin batean edoski genduen ta lenbiziko ginekienhizkunzan; baizikan Gaztelauen hizkunza arrotzean? Siñis nazazu, ereillegaistoetan dago azaro txarra, eta gero uzta soilla ta utsa. Alabañan gutxikdaki bere jayeterriko Euskeraren erdia, eta alperrak diraden bezala, eztuteikasi nai geiago, ta eztie nai beren buruai atsekaberik eman. Baña onetatikzer gertatzen da? Dakiten piska arekin, hitz moltxo, eskumen baten diñaeztan arekin nola eziñ adierazo dituzten beren esakariak, badarasate 17
  18. 18. pulpituan hitzera naasi bat, beiñ Euskera, beiñ Erdera, beiñ Latiñera, guzialendatua, zikindua, baraustua: zeñean dirudien, igo dirala gaiñ artara enzuleguzien burla egitera: ta arritu oi naz, nola asko ta asko, bulzaka ordugaistoan ayentzat, botatzen eztituzten andikan bera. Are gogaikarriena da,txarlari oyek ikustea ta aditzea, nola dauden isekaz ta musinka Euskerazederki dakienen jolasari, beiñ Nafarroako minzoa dela, gero Bizkaikoberba dongea batean ausaz ere Goyerriko hizketa dezula, bestean noaskiroBeterrikoa; atxurlarien ta nekazarien hitzera dala hura, baserritarradirudizula, ta milla onelako astakeria. Eztute izen obeagorik merezi.Ayenatu bear ginituke gure hizkuntza ederra galtzen diguten hizjario moteltxarr oyek» (Manuel Larramendi “Euskal Testuak” ; SebastianMendiburu,1747, Jesusen Biotzaren Debozioa); Aita Manuel deLarramendiren karta liburu onen egilleari. Armiarma-ren web orritikhartua).3.5.- OROREN ESKOLAK Eskola hauetako asko elizak bultzatu zituen, eta bere babespean hartu Zuberoako Athanase Belapeyre apaiz katolikoak (aita protestanteaeta ama katolikoa zituena) bere Catechisme laburra (1696) delakoan«Ororen Eskola» hauek aipatzen ditu; dio: «Hala gure Jaun Apezpikuarenordenanzen arau, Nork bere Parropietan, Ororen eskola bat ezar erazirendie ahalik sarriena…». Batzuen ustez, eskola hauetako irakasleei zor zaieZuberoako Pastoralak sortu izana. Duela gutxi jakin dut , Martin Lasa salletarraren lumatik, salletarrekere kudeatu zutela ikastetxe bat baino Iparraldean; baina hauek AroGaraikidekoak dira: lehenengoa Baionan (1820), Hazparnen (1841),Uztaritzen (1854), Baigorrin (1869) etab.3.6.- Zergatik egin euskaraz: euskal kontzientzia Aro Modernoan badira euskarari atxikitzeko arrazoiez idaztendutenak. Baita arrazoiez gehiegi arduratu gabe ere, bihotzari hitz egitenuzten diotenak. Batzuetan, arrazoi pragmatikoak dira: jendeari kristau-dotrina emango bazaio, dakien hizkuntzan eman beharko. Beste batzuetan,euskara bera da kontuan hartzekoa. Iparraldean: Materren helburua: Dotrina emateaz gain, beste helburu hau: «Etaikus dadin halaber nola behar den euskara eskiribatu eta irakurtu». Euskara 18
  19. 19. idatzia arautzea, normalizatzea zuen helburu. «zeren anitz baita Euskal-herrian irakurtzen dakienik, baina ez Euskara baizen bertze hizkuntzarikaditzen…» (Xamar, 134. or.). Gaur egungo zenbait jendek, kristau-dotrinaren zale berok, laster botako zion aurpegira: ez da Elizaren egitekoahizkuntza bat sustatzea; baina halako horien iritzira, jokoan inperioenhizkuntza dagoenean, dena zor zaio. Kontuan har bedi, aipatu Materre horiimmigrantea zela Euskal Herrian, frantziskotarra, eta gogotik ikasi zuelaeuskara. Orduko eta gaurko gotzainek, eta apaiz askok ez dute horrelakopremiarik nabaritu. Ad majora natus sum, diote (gauza handiagoetarakojaioa naiz eta ez horrelako zirtzilkerietarako). Hizkuntzarekiko giza eskubidea: Hizkuntzarekiko giza eskubideenkontzientzia bazuten batzuek behintzat; Baionako apezpikuaren babesaeskertu ondoren, Joanes Etxeberrik (+1637/1638) idatzia da: «Erregeakbehar ditu defendatu jendeak, / Hizkuntza batekoak hain ungi nolaberzeak» (Xamar, 135. or.)─Mintzaira hiztunek dute garatzen: Axularrek esana: «Baldin egin balizeuskaraz hanbat liburu, nola egin baita latinez, franzeses, edo bertzeerdaraz eta hizkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskaraere, eta baldin hala ezpada, euskaldunek berek dute falta eta ez euskarak».(GERO, Villasante, JAKIN, Oñati 1976, 17. or., 10. zk.). Jakina,euskaldunak izan dira eta dira errudun: «Hizkuntza bat ez da galtzen ezdakitenek ikasten ez dutelako, dakitenek hitz egiten ez dutelako baizik»(J.A. Artze). Hegoaldean Juan de Beriainek (?-1638) dio: «porque no ha abido nación en elmundo, que no se haya preciado de la lengua natural de su patria, y deenseñarla en las escuelas a leer y escribir […]. Según esto, razón es quenosotros estimemos nuestra lengua Bascongada […] y después acá hasta eldía de oy, se ha conservado en la muy noble ciudad de Pamplona, y en todala tierra Bascongada…». (Xamar, 143. or.). Badira, ordea, euskaraz egin behar horren kontra ari direnak ere. Azken hauen kontra ari izan zirenen artean, Manuel Larramendi,jesuita, izan zen gehiena nabarmendu zena- 19
  20. 20. Gipuzkoan lanean ari izan zen Joanes Etxeberri lapurtarrak ere idatzizuen (1716) Euskal Herrian berean euskararen kontra zirenez: «Egiazkiezta hau Eskuararen zortea, ez eta ere Eskualdun haukien xedea, zeinekaitzinarazi behar bidean, nahiago bailukete ikusi osoki iraungia, etaehortzia, erraiten dutelarikan ezen, Eskuara hitzetan agorra, eskasa, etamoldegaitza dela, eta ez dela deusetako…» (Xamar, 152. or.). Gureegunetako Jon Juaristi batek ere ondo baitaratua du Etxeberrik salatzenduen ikusmolde hori: «El euskera no ha servido como vehículo cultural. (.)El euskera, para mí, es un idioma del pasado. (.) Obviamente las lenguas nomatan, pero se mata en nombre del euskera. Jamás sobre esta tierra decristianos / volveré a hablar vuestro ingrato euskera. (.) La lengua vascanunca ha sido perseguida sino abandonada espontáneamente por sushablantes, conscientes de su escaso valor, por lo que la normalizaciónlingüística no tiene justificación histórica». Esan beharra da, orobat eta batez ere, XVIII. mendean Frantziako etaEspainiako monarkiak ere beren hizkuntzaren aldeko politika zorrotzagobihurtzen hasi zirela. Espainian XVIII. mendean errege borboiaktronuratzeak areagotu egin zuen politika zentralista, baita hizkuntzarizegokionean ere. Jarrera horren kontra idatzi zuen Agustin Kardaberaz-ekEusqueraren berri onak, eta ondo escribitceco, ondo iracurteco, ta ondohitzeguiteco erreglac (1761) izeneko liburuan. AGUSTIN KARDABERAZen kexua: : «Hemen guraso eta maisuakfalta handi bat erremediatu behar dute, ta gure euskerari oraindaino bainomesede gehiago egin; jendeen artean beste lenguajerik euskera baino ditxagabeagorik ezta ikusi, ta, gure jatorrizko edo jaiotzako hizkera ez balitzbezala, ta euskaraz hitzegitea pekaturik haundiena balitz bezala, gizaartetik kendu ta lurpean ondatu nahi dute, ta eskolatan sortija edosinaleakin, azote ta kastiguakin, eagotzi nahi dute. Zer erokeria itsuagorikhau baño? Euskaldun prestuak , ez arren horrelako ofentsarik zuenlehenengo ta beti behar dezuten euskerari egin. Zuen juizioa non da?Euskalerrietan nola gauza onik izango da? […]Araban nebilen batean, hango adiskide ta Erregeren guardietako kapitanbaliente batek behin esan zidan: −Aita, nola Euskalerrietan umeen hazieraona eta behar dan dotrinarik izango da, baldin euskera ondatzeko ahaleginguziak egiten badira, eta gure mutiltxo ta haurrai beldur ta azoteakineuskeraz hitzegitea eragozten bazaie? Horiek berak gero edo eleizagizonedo etxajaunak izan behar dute…». 20
  21. 21. Nafarroan, une hartan, XVIII. mendean, administrazioaren jarreraaldatu zen. Lehenago, XVI. mendean, zona euskaldunean euskaraz etaerdaldunean erdaraz egiten zuten. XVIII. hartan dena erdaraz. (Xamar, 152.or.). Iparraldean ere hizkuntza politika aldatu egin zen. Eta Frantziakoiraultzak (1789) okerragotu egin zuen euskararen egoera.3.7.-Euskal eliz idazleak Aro Modernoko gaietan euskal eliz idazleen atal hau azkena jarribadut ere, ez da garrantzi eskasa duelako. Askoz gutxiago ere. Dena den,ahozkoari eman nahi izan diot lehentasuna. Ahozkoa da lehenengo,idatzizkoa gero. Aro Modernoa eliz izkributan aski hornitua izan da. Kontua da idatziziren garaian jendea ez zela oso trebea irakurtzeko. Esaterako, Trentokokontzilioaren ondoren kristau-dotrina asko idatzi bazen ere, hartzekodunekentzunez jasotzen zuten, gehienbat, haien berri. Dena den, etorkizuneaneuskarak bizirik iraungo bazuen, iturri sendo gertatu ziren. Hasteko, esan behar da, literatura idatzian Ipar Euskal Herriak bimendeko aldea atera ziola Hegokoari. Hain zuzen, XVI. eta XVII.mendeetan idazle-multzo ederra izan zen Iparraldean: Bernat Etxepare,Joannes Leizarraga, Pedro Axular (1556-1644) (hirurak nafarrak), JoannesEtxeberri Ziburukoa (+1637/38), Esteban Materre, frantziskotarra (XVII.m), Joannes Haranburu, frantziskotarra (XVII. m), Juan Tartaz zuberotarra(XVII. m), Bernardo Gazteluzar lapurtarra (XVII. m) etab. Hegoaldean,berriz, XVIII. mendean hasi zen indar hartzen idazleen mugimendua. Ez daesan nahi Hegoaldean lehenago euskal idazlerik izan ez zenik; adibidez,hor dira: Joan Beriain (+1638), Martin Otsoa Kapanaga, Mañarian jaioa(+1661), Rafael Mikoleta, bilbotarra (1611-?). Baina azpimarra dezadan Iparraldeko mugimendua. Lapurdin XVII.mendearen hastapenetan latina zen jakintza-hizkuntza, eta frantsesaadministraziora eta legedira mugaturik zen. Are gehiago, frantsesaikasteko, kanpora joan beharra zegoen. Giro honetan, hiztun eskolatubatzuek liburu-kulturara jauzi egin zuten: Axular, Etxeberri, Haranburu,Argaignarats, Harizmendi, Haraneder elizako gaietan; mugimendu honensortzaileetariko bi Lapurdin euskaldundu ziren Silvain Pouvreau etaEtienne Materre apaiz etorkin izan ziren. (Xamar, 133. or.) 21
  22. 22. Interesgarria izango litzateke Iparraldeko loratze honen sustraiandiren arrazoi sozio-ekonomiko-kultural-politikoak ezagutzea. ZergatikIparraldean bai eta Hegoaldean ez? Hitz bitan esateko, hona:─kulturalki, errenazimentua sartua zen gaur Europa deitzen dugunhorretan, eta Euskal Herria mugimendu askoren pasaleku izan da, askotanbeste lurraldeekin zerikusirik ez zuen uharte bezala agertu nahi izandutenaren kontra; lekuko jakinak dira Karlomagnoren pasadizoa, Orreagan;baita Santiagorako erromesena ere;─ekonomikoki, Ternuako arrantzuak ondasun asko zekarren Baiona aldera;gainera, Ingalaterraren mende egonik, Baionako itsas portuak bazituenbeste aberastasun-bide batzuk ere;─sozialki, esan behar da, idazleen mugimendu hau guztia burges txikienarazoa izan zela; jenderik gehiena analfabetoa zen;─politikoki, azkenik, frantsesa erlatiboki berandu errotu zen gaur egunFrantzia deitzen dugun horretan; Espainia deitzen dugun horretan espainolabaino beranduago. Hartara, latina utzi eta euskara hartzea errazago gertatuzitzaien Iparraldean. Hegoaldean besterik gertatuko zen; izan ere,gainerako baldintzak umotu-edo zirenean, espainola eta gobernuespainolaren esku-hartzea errotuago zeuden Hegoaldean.3.7.1.-Idazleen aipamentxoa Jakina, batzuk bakarrik aipatuko ditut; bidea urratu dutenak edo. Iparraldean BERNAT DECHEPARE.- Ezaguna dugu lehen euskal liburuarenegile hau: Linguae Vasconum primitiae, 1545ean. Eskura dudanargitalpena 1968koa da: K. Mitxelenaren hitzaurrea du. Euskaraz etagaztelaniaz dator liburu osoa, elkarren parean emanik; segidan, frantsesez.Lehenengo poemak gai erlijiosoa du gai. Irakurtzean, sentimendu gazi-gozoa uzten du. Darabilen euskara ona da. Edukia, ordea, oso arrotzgertatzen da gaur egun; bere garairako ere aski pobrea zela esango nuke.Esan zitekean, «Doctrina Christiana» titulupean Kristori lotuagoko zerbaitaurkitu behar zela. Baina ez. Nire lantxo batean, «Biblia Euskal HerrikoHistorian», esandakoa berrituko dut: «Poema horrek 19 orritan 500 lerroinguru ditu; behin ere ez du aipatu Jesus edo Jesu Kristo izena. Gurutzeaaipatu du, Gorputz Santua ere bai, Jainkoaren Semea orobat, baina JesuKristo aipatu ere gabe, eta askoz gutxiago piztuera. Jedinek Europako XV.mendeko joeraz dioena nabari zaio XVI. mendeko poema honi: “irakaspenmoral praktikoa” da nagusi; eta hori baino okerragoa: ebanjeliokopasarte apokaliptikoei hondamendizko esanahia ezarri die; zoritxarrez, 22
  23. 23. katolikoen artean oraintsu arte bizirik egon den ikuspegia, hain zuzen(oraindik ere dagoena?)» Dechepare herrikoi egin duena «Kontrapas» izeneko poema izan da:«Heuskara, ialgi adi plazara!» Autore honekikoa bukatzeko, Euskal Herriak nahi dezala «Sautrela»poemako azken hitzok egia bihur daitezen: «Debile principium meliorfortuna sequatur» (hasiera apalak izan dezala zori hobea). Protestanteen arteko batzuk Merezi luke gai hau sakon samar aztertzea. Lan asko egin da gureartean honetaz. Eta ez naiz luzatuko. Baina gure arteko protestantismoarenprotagonista nagusia den Joannes Leizarragaren itzalpean beste hainbatjende jardun da lanean. Hor dira, batzuk aipatzeko: ─Nafarroako eta Biarnoko errege-erreginak: Enrike II.a etaMargarita; kalbinismoaren kide bezala ofizialki deklaratu ez baziren ere,haren aldeko agertu ziren; ─aurreko bien alaba Juana Albret eta Antonio Borbon senarraNafarroako errege bihurtu ziren 1555an (berez, Nafarroa osoko; izatez,ordea, Nafarroa Behereko soilik; dakigun bezala, Errege Katolikoekkonkistatua baitzuten Nafarroa Garaia 1512an); Juana kalbindar egin zen,eta berak eragin zuen Testamentu Berria-ren euskaratzea; baina erlijio-gerla zela-eta kalbindarrak galtzen atera ziren, eta Juanak eragindakomugimendua ere etena. ─Joannes Leizarraga (1506-1601) izan zen protagonista handienamugimendu honetan, gure arloari dagokionez bederen. Beste batzuenlaguntzarekin euskaratu zuen Testamentu Berria. Bibliaren zati handi batenlehen itzulpena ─Pierre d´Urte (1644-1717). Donibane Lohitzunen jaioa. Fraidekaputxino zen, baina, nola ez dakigula, Ingalaterran agertu zen lanean;segur aski, Ipar Euskal Herriko erlijio-gerlan (protestante/katolikoartekoan) galtzen ateratzean, ihes egin beharra gertatu zitzaion. TestamentuZaharreko Hasiera liburua eta Irteera liburuaren zati bat euskaratu zituen.K. Mitxelenak dioenez hizkera laua eta jatorra du, Donibane Lohitzunekoeuskara. Protestanteek, gerora, Leizarragaren itzulpenaren hainbat argitalpenegin zituzten: osorik nahiz partez, bere hartan nahiz ukituren batekin. 23
  24. 24. Eta gatozen Iparraldeko Sarako Eskolara. Hor, jakina den bezala,Axular da izarra. Sarako Eskola Pedro Axular (1556-1644). Urdazubiko Axular etxekoa izan arreneta ordurako Nafarroa Garaia konkistatu zelarik, Lapurdin ageri da apaiz-lanean; Saran, hain xuxen. Ezaguna da haren lana: «GERO, bi partetan partitua eta berezia»,Bordele, 1643. Liburuak aszetika du gaia: gerotik gero ibiltzearen arriskua. Salamancan ikasi zuen Axularrek. Zergatik han? Zergatik ez OñatikoUnibertsitatean? Honi, Ignazio Zuloagak «Gipuzkoako Toledo» izena emanzion, eta On Rodrigo Mercado de Zuazola gotzainak, Oñatiko semeak,fundatua zen 1540an, Paulo III.a aitasantuaren bulda tartean zela. Ez noa liburuko euskararen laudoriotan luzatzera. Edukiaz, zer esan?Gau batean esna nintzela, gogora etorri zitzaidan: «Zer erantzungo hiokenorbaitek galdeko balik “zein duk gustukoago: Leizarragaren TestamentuBerria ala Axularren Gero”». Garbi dut: edukiari dagokionez, Leizarraga;euskarari dagokionez, Axular. Bada, ordea ─bidenabar aipatzeko─ , beste arazo bat aski zirikatuizan nauena; batez ere, 1609an Lapurdin Pierre de Lancre inkisidoreak,«sorgin» bila egin zuen sarraski-aldia Axularrek aipatu ere ez izana. Pentsadezagun Lancre 1609an aritu zela, eta Axular 1596an apaiztu zela, 1600dikaurrera Sarako erretore zela eta 1643an plazaratu zuela bere lana. Arelarriagoa da arazo hori kontuan hatzen bada, Axular bertako erretore zela,Sarako bereko neskatilak ere atxilotu zituenean; «1609ko auziak,Lapurdin» liburuan (Lapurdi 16/2909, 46. or.) datorrenez, 9 lagun atxilotuzituen Sara-n; haietarik lau 10-17 urtekoak; haietarik bat, 14 urtekoa, erreegin zuten. Gainera, Kalahorrako inkisizioak ezarria zuen zentro batAxularren jaioterrian, Urdazubin. Badirudi, K. Mitxelenak bere egitenduela Aingeru Irigarairen iritzi hau: «Apunta con razón A. Irigaray quesólo puede tomarse como una manifestación de disconformidad, no menoselocuente por callada, que Axular, que tanto por el lugar de su nacimientocomo por el de su residencia vivió tan cerca de los centros de brujería, nohaga mención de ésta en su extenso libro ascético» (L. Michelena, Historiade la literatura vasca, Erein, 62. or., 1. oharra). Oso bihotz oneko ageri diraIrigarai eta Mitxelena. Baina, egia hori ote den ez nago batere seguru. Ioannes de Haraneder. Iparraldeko beste hainbat idazleren artean,beste bat aipatu nahi nuke. Joannes Leizarraga kalbindarraren ondoren,baina mende eta erdi beranduago (1740), Testamentu Berria euskaratuzuena. Beraz, Haraneder aurreratu egin zitzaion, Biblia herri-hizkuntzaz 24
  25. 25. jarri ahal izateaz urte batzuk geroago aitasantuak atera zuen dekretuari;sumatu zuen, nonbait, giro-aldaketa zetorrela eliza katolikoan Biblia herri-hizkuntzan jartzeaz. Benedikto XIV.a aita santuak Brevis agiria atera zuen1757an Biblia herri-hizkuntzan irakurtzeko baimena emanez. Dena den, nahasmendu handia da Haraneder honen inguruan. Ez naizsartuko horretan. Soilik esan dezadan, jatorrizko itzulpen hau ez zelaargitaratu, Patxi Altunak paraturik, Euskaltzaindiak 1990ean plazaratu zuenarte. Nahasmendua, alegia, beste lagun batzuek, Haranederrena oinarritazhartuz, berena moldatu zutelako eta publikatu harena bailitzan; soilik,ordea, lau ebanjelioak argitaratu zituzten, eta Haranederrek Itun Berri osoazuen euskaratua, eta hala argitaratu zuen Euskaltzaindiak. Hegoaldean Iparraldekoen loratzeaz hitz egin dudan arren, Hegoaldean ere izanziren lantxo apal batzuk. Gogoratu lehenago ere esandakoa; Trentokokontzilioaren ondoren, Erromak agindurik, gotzainak askoz gehiagoarduratu ziren eliztarrak kristau-dotrinaz janzteaz. Alabaina, K. Mitxelenakiradokitzen duenez, baliteke Leizarragaren lanak bere eragina izanahorretan. Nolanahi dela, hainbat dotrina idatzi ziren. Adibidez: ─Juan de Beriain-en Dotrina Christiana, Iruñean1626; elebiduna.─ Sancho de Elso, Doctrina Christiana, Iruñea 1561; badirudi hau izanzela lehenengo dotrina; baina ez da gorde honen alerik.Beste dotrina gehiago izan bide ziren, baina ez dugu ezagutzen Otxoa deArin-en 1713koa arte. Bizkaierazko dotrinaz, baditugu Kalahorrako on Pedro Mansogotzainaren hitzak: «que Nos assí lo hemos començado a hazer en nuestrotiempo» eta, izatez, ezaguna da Docrtina christiana en romance ybasquençe (Bilbao, 1656). Halere, gogora dezadan Ondarroako erretorea den Jose MariRementeriak aldi horretaz ari dela dioen hau: «Azken gizaldiotan, Elizaosoan erabili diren Kristau Ikasbide gehienak 1566an agertu zenCatechismus Romanus-en oinarrituak izan dira; baina Trento-ko Dotrinaharen alderdi on asko −haren Bibli kutsua, Irakatsi guztiak Kristoreninguruan eratzea, metodu aldetik ematen dituen argibideak... − guztiz aldebatera uzten dituztela. Dotrina hauen ardura guztia, herejeen aurka, fedeegiak argi irakastea izango da» (“Euskal «Kristau Ikasbideen» historia 25
  26. 26. laburra”, in: Nimegako Katekesi Institutua. Kristau Ikasbidea. Oñati: Jakin.XX). Juan Perez de Lazarraga (1550-1605). Hegoaldearen lehen loratzeaberandu etorri zela esan dudan arren, eta nahiz ez den, berez, «Euskara etaEliza» gai honetan sartzen, egoki iruditu zait autore hau ere aipatzea. Eta jo dezagun dezagun Hegoaldeko idazle handiagoetara. Esanbezala, Iparraldeko loratzetik 200 urte inguru geroago harrotu zen idazle-mugimendu handia Hegoaldean. Guztien buru Manuel Larramendi. Manuel Larramendi (1690-1766) Jesuita zen.Euskararen apologista handia. Hauts asko harrotu zuen.Aldeko asko izan zuen, baina kontrakoak ez gutxiago. Euskaraz gutxi idatzi zuen. Oso entzunak dira haren gaztelaniazkobatzuk: De la antigüedad y unibertsalidad del Bascuence en España(1728); El imposible vencido. Arte de la Lengua Bascongada (1729),Discurso histórico sobre la antigua famosa Cantabria (1736), Diccionariotrilingüe del Castellano, Bascuence y Latín (1745) eta Coreografía odescripción general de la Muy Noble y Muy Leal Provincia de Guipúzkoa(1882) Orduan bezala gaur egun ere gaurkotasun handia duen haren deiaezin izan dut bazterrera utzi. Kexatzen da jendearen etsai-jarreraz: «Hi tahire balleracoac besteric ezpaliz mendarte oietan, eusqueraren saietseticeuscaldunoc galduac baita ondatuac ere guinduquec erdaldunen becaitzez,ecin ecusiaz ta juzcu gaiztoz. Baldin elcar artzen baguendu gucioc, nor beresallari dichecala, Francian ycaratuco guintuque Franciar guciac, taEspañian Españiar guciac. Non da ordea elcarte ori? Nagoan ysillic. Neremin garratzena da, are eztacuscula onetatic darraizcun calteac eta gaitzaceta, dirudienez, ezagutuco ere eztitugula, ditugun on piscac galdu ditzagunartean elcarte ori?» (Coreografia 268. or.). Halere, Larramendik jarraitzaile onak izan zituen: AgustinKardaberaz (1703-1770) jesuita, Sebastian Mendiburu (1708-1782)… Aipatzeko baino ez bada ere, ezin utzi alde batera 1764an Bergaransortu zuten Sociedad Bascongada de los Amigos del País. MenéndezPelayo-ren hitzetan: «la primera escuela laica de la nación» (aipatua L.Michelena, Historia de la literatura 108. or.). Zori txarrez espainola hartuzuten tresnatzat, euskara erabat baztertuz. 26
  27. 27. Aro modernoa: konklusioa Aro Modernoaren atala bukatzeko: 1.-Erromak, euskarari dagokionez, kalte bikoitza egin zigun: batetik,Nafarroaren 1512ko konkistatzaileei haizea eman zien, eta laguntza handia;bestetik, Biblia herri-hizkuntzan jartzea debekatuz, atzerapen handia eraginzuen euskararen garapenari dagokionez. 2.-Euskal Herriko gotzainei dagokienez, gehienak kanpotarrak izanziren; edozein kasutan, euskararik ez zekiten. Nekez egin ziezaioketen onhandirik Euskal Herriari. Egia handia da Jose Migel Barandiaranileporaturik ikusi ditudan hitz hauena: «Bizi ez duguna ezin dugu ongiulertu». 3.-Herriari dagokionez, ongi eutsi zion euskarari. Baina esan beharda euste aski pasiboa izan zela, inkontzientea-edo. Han eta hemen kontrakohaizea jotzen hasi zenean, galdu egin zuen aspaldiko tinkotasun hura. 4.-Apaizen jokabidea. Idazleen kasuan ikusi dugunez, gutxiengobatek fermuki eutsi zion. Gehienek, ordea, aski lasai jo zuten errazera. Etaez euskarari dagokionez bakarrik, baita ebanjelizatze-lanari dagokionez ere.Koldo Mitxelena harriturik agertu da Iruñeko eta Kalahorrako gotzainakbeharturik sentitu izanaz apaizei esatera predikua eta dotrina eliztarreiberen hizkuntzan eskaini behar zietela. Horrek ondo adierazten duTernuako arrantzaleen erantzuna, «Zer moduz» galdetzen zitzaienean:«Apaizak hobeto» (l. Michelena, Hist Liter. 62. or.). Erlijiosoen artean frantziskotarrak eta jesuitak ageri dirakonprometituenak. Azken Erdi Aroan, frantziskotarrekin batean,ebanjelizazio-lanean (ez dakit zertaraino euskaraz) indartsu ageri zirendomingotarrak ez dira gehiegi nabarmendu Aro Modernoan Erlijiosez, mojez alegia, ez dut aurkitu testigantzarik. Emakume laikoen testigantza De Lancreren inkisizio-pertsekuzioanbenetan harrigarria izan zen. Euskarari eta beren iritziari eutsiz, biziaemateraino. Hain zuzen, De Lancrek 1609an Lapurdin atxilotu zituenakemakume izan ziren gehienak; asko, gazteak. Axularrek arazo horretaz hitzbat ere ez esan izana aipatu dut. Harrigarriagoa egin zait garai hartanBaionako gotzaina zen Etxauz-ek arazoan parte hartu izana, baina soilik DeLancre hura apaizak atxilotzen hasi zenean. 5.-Herri-kontzientzia. Gutxiengo baten kontua izan zen guztia. 27
  28. 28. 6.-Idazleak. Garai eta giro hartan izateko, aski txukuna izan zelaparte-hartzea esan behar. Espainiako Carlos III.a erregeak jesuitakdeserriratzearekin, euskararen munduan aski bizkor ari ziren batzuk ereatzerrira joan beharra izan zuten. Laikoen parte-hartzeak huts egin zuen neurri handian, ia erabat. Osoesanguratsua da Azkoitiko Zalduntxoen (Caballeritos de Azkoitia) Losaldeanos críticos (1758) liburuan datorren esaldi hau: «… ya sabe vuestramerced que esto de teólogo en España es lo mismo que hombre unibersal.No ignora vuestra merced que están acostumbrados a que se les consulte,no sólo en puntos de Religión y conciencia, sino en todo género de cosas»(in L. Michelena, Hist. Lit. 109. or.). 7.- Nolaz Ipar Euskal Herriko indarra euskal literaturan Zerbait esan dut lehenago. Hona Juan San Martinen iritzia etaDavantena: Ipar Eusk. literatura indartsu: «Ifar Euskal Herrian ideologia-borrokek bizkortu zuten euskarazko literatura. Politika eta erlijioa nahastuziren eta elkarren arteko norgehiagoka sortu zen lehenbizi; kalbindarrakbere dotrina berriak hedatu nahirik eta katolikoak kontrakanpaina batondorean. Dena izan zen euskal literaturaren bizkortzerako eta pizteko.Horrela, XVI. mendearen azkenaldea eta XVII.aren lehenak sustraitu zuengure literaturaren hastapena» (Juan San Martin, in Euskera XX. 1975, 205eta 206. or.; aipatua Davant-ek in Belapeyre, Catechisme laburra,Euskaltzaindia 1983, 29. or.). «Literatura landua ideologian oinarritua da,ekonomian baino gehiago» (Davant, ib.)4.-ARO GARAIKIDEA Frantses Iraultzatik (1789) gaur arte. Esan dezadan segitutik,Frantses Iraultzak geratzen zitzaizkion eskubideen azken hondarrak kenduzizkiola Iparraldean eliza katolikoari; halere, gertaera hori eliza suspertzekoaukera izan zen. Esana denez, Frantziako eta Espainiako gobernuen hizkuntza-politika indartuz joan zen Aro Modernoaren azken aldean. Euskarenkaltetan. Frantses Iraultza, bestalde, ideologia biren arteko borroka jatorri izanzen: liberalen eta erregimen zahar edo erregezalearen artekoa. Liberalek,Frantziako Iraultzaren eragile izan zen ideologiaren jarraitzaileek alegia,alde batetik, eta karlistek eta bestek, bestetik, muturka jardun zuten. 28
  29. 29. Frantse Iraultzaz bi hitz: Helburuak: hasiera batean, erregearenboterea mugatu nahi izan zuten. Gero zorroztu egin zen haien jarrera etaeredu politiko zahar guztia suntsitu nahi izan zuten. Frantses nobleziarenpribilegioak desegin. Eskualdeetako estatutuak ere desegin. Ez zutenkontuan hartu privilèges deitzen zituzten haiek privata lex, hots, legepropioa zirela. Besteak beste, hizkuntza bakarra ezarri zuten. Azken batean,Hego Euskal Herrian ere halatsu gertatuko zen: foruak pribilegiotzathartuko zituzten eta ez lege pribatutzat. Oraindik ere jende batek horrelairizten dio euskal foruez hitz egitean. Esan behar da ere, Euskal Herrian Iraultza horren ideologialiberalaren lehen ordezkari izan zen REAL SOCIEDAD BASCONGADADE AMIGOS DEL PAÍS (1765) delakoak, erakunde bezala, ez zuelaurratsik eman euskararen alde (Xamar, 156. or.). Garai hartan zer giro zenadierazten du horrek, euskarari dagokionez. Teorian euskara lantzekohelburua bazuen ere aipatu Soziedadeak, baina praktikan elkartearenjarduera guztiak erdaraz izan ziren; garaiko eskolatuenen joera nolako zenadierazten du. Gaur egun Deustuko Unibertsitatetik eta Iruñekoetatikateratzen diren goi-eskoladun askoren zoria gogorarazten du. Ipar Euskal Herriari dagokionez, Frantses Iraultzak kolpe gogorraeman zion euskarari: estatu bat, lege bat, hizkuntza bat izan zen Iraultzaharen jarrera. Eta, jakina, eragin gogorra izan zuen horrek, bai eskoletan,bai jendearen herri-kontzientzian. Eta herriarekiko eta euskarekiko sasi-kontzientzia hori sakonduz joan zen, harik eta XX. mendeko bigarrenerditik aurrera, Hegoaldeko mugimenduak eta errefuxiatuak zirela medio,hein handian, esnatze bortitz bat izan zen arte. Ahaztu gabe, esan nahinuke, aipatu XX. mendearen erditik aurrerako Iparraldeko mugimenduhorretan, bazterturik-edo gelditu ohi den emakumeen lana azpimarratubeharra dela; horren lekuko bizi naiz; Iparraldeko ikastolen lehenengoandereñoa ez bada (uste dut lehenengoa dela), lehenengoetakoa izan zenLazkaotik ihesi joan zen Libe Goñi (amaren aldetik, Intxaurrondokuartelean hil zuten Mikel Zabaltzaren lehengusua); lehenengoetako bestebatzuk ere ezagutu genituen Lazkaon. Iparraldeari gagozkiola, kontuak hartzekoak erlijioen ikastetxeenkontra gobernuak hartu zituen bideak; batez ere, 1904an. Salletarrek osoondo dute horren berri. Hegoaldean, Frantses Iraultzaz gero, eta batez ere aipatu ideologienarteko borrokaren ondorioz, gerla gerlaren gain bizi izan ziren BigarrenKarlistada (1872-1876) arte: Konbentzio-gerla (1793-1795), Napoleonenkontrakoa (Frantsestea) (1808-1814), Errege-gerla (1821-1823) 29
  30. 30. (konstituziozaleen eta erregezaleen artekoa), Lehen Karlistada (1833-1839)(neurri handian foruak galtzea ekarri zuena) eta Bigarren Karlistada(1872-1876) (foruak erabat galtzea ekarri zuena, Canovasen eskutik);noski, tartean izan ziren beste hainbat altxamendu aipatu gabe. XX.mendean entzunagoak ditugu: bi mundu-gerlak eta hurbilagotik erasanziguten 36ko gerla eta haren segidako frankismoa, sekulako hondamenaekarri zigutenak. Ezin ahaztuzkoa dugu, era berean, XIX. mendearen azken hereneaneta XX. mendearen bigarren erdian izan genituen immigrazio-saldosalbaiak. Euskarari dagokionez, urrats ezkor handia.4.1.- Erromaren eragina Gasteizko elizbarrutia (Araba-Bizkaia-Gipuzkoa) 1851ean sortuzuten, eta Erromaren eta Espainiako Gobernuaren arteko konkordatuaaurreikusi, nahiz ez zen gauzatu 1862a arte. Konkordatu horren arabera ,gotzainak euskalduna behar zuen izan. Hala esaten zuen 1861eanErromatik Madrilera iritsi zen ezarpen-buldak. Ez alferrik; segidakogotzainak, urte askotan, espainolak eta espainiazaleak izan ziren (Karmel266. zk., 2009-2, 5. or.). Eta, jakina, berriro ere Jose Migel Barandiaranena:«Bizi ez duguna ezin dugu ongi ulertu». 1936ko gerlan ere, hasieran koloka egon ondoren, Franco garailezela ikusirik, haren alde agertu zen Erroma. Gotzainek besterik ez zutenbehar izan berenari gogor baino gogorrago eusteko; baina horietaz,geroxeago Jakina denez, Vatikano II.a Kontzilioa (1962-1965) arte, latinarieutsi zion Erromak meza guztietan eta sakramentu-emate guztietan. Aldehorretatik, 1950ean Orixeren Urte guziko Meza-Bezperak argitaratu izanagertaera handia izan zen askorentzat. Ordudanik meza jarraitzen ahalgenuen euskaraz. Jakina, are gertaera handiagoa Vatikano II.aren ondorenliturgian sakramentuak euskaraz eman ahal izana. Hainbat dokumentutan aitortu izan du Erromak hizkuntzen etakulturen balioa. «Salbamen-mezuaren eta giza kulturaren artean loturaugari dira» (Gaudium et spes 58. zk.). Eta Joan XXIII.ak: «Gutxienenbizimodua hobetzeari ekin behar diote agintariek, hizkuntzari, kulturari,tradizioei baliabide eta ekimen ekonomikoei dagokienean, batez ere»(Pacem in terris 96). 30
  31. 31. «Sobre este fundamento antropológico se apoyan también losderechos de las naciones, que no son sino los derechos humanosconsiderados a este específico nivel de la vida comunitaria. Una reflexiónsobre estos derechos no es fácil, teniendo en cuenta la dificultad de definirel concepto de nación que no se identifica a priori con el de Estado. Es, sinembargo, una reflexión improrrogable, si se quieren evitar los errores delpasado y tender a un orden mundial justo. Algo presupuesto de los demás derechos de una nación es su derechoa la existencia: nadie ─un Estado, otra nación o una organizacióninternacional─ puede pensar legítimamente que una nación no sea digna deexistir. Este derecho fundamental a la existencia no exige una soberaníaestatal, siendo posibles dignas formas de agregación jurídica entrediferentes naciones, como sucede en los Estados federales, en lasconfederaciones o en Estados caracterizados por amplias autonomíasregionales. Puede haber circunstancias históricas en las que agregacionesdistintas de una soberanía estatal sean incluso aconsejables, pero con lacondición de que suceda en un clima de verdadera libertad, garantizada porel ejercicio de la autodeterminación de los pueblos». (Joan Paulo II.akONUren Batzar Nagusian, 1995-10-05). Baina, batetik, botere tenporalei, gobernuari etab.i, egiten dizkiehorrelako gomendioak eta ez, hainbeste, bere buruari; horixe dio AntonioAñoveros Bilboko gotzainak bere hitzaldi sonatuan: «Sin embargo, laIglesia debe comenzar en su propia vida interna aquello que aconsejainstaurar en la vida civil. Esto presupone adaptar su acción pastoral yeducativa a las características propias de la población que debe evangelizary educar en la fe» (Antonio Añoveros, in Kurt Egger, Iglesia y minoríasétnicas. Desclée, 1998, 146. or.) Bestetik, modu abstraktuan egindako horrelako aitorpenak ezerezeangelditu izan dira askotan eguneroko bizitzara etortzean. Oker kronikohandia da hori Elizan: modu abstraktuan eskubideak aitortu, bainapraktikan, mila sasi-arrazoi dela medio, dena deskafeinaturik utzi; puntubatean izan ezik: sexu-arazoetan izan ezik. Halere, badira bere buruari aplikatzen dizkionak ere. Dokumentu edoagiri horietarik dira bere buruari aplikatzen dizkion beste hauek, batzukaipatzeko:─ «Atzerriko herrialde batera joan behar duen orok, oso aintzat izan bitzahaien ondarea, hizkuntzak eta ohiturak» (Elizaren misio-ekintza, AG, 26.zk.) 31
  32. 32. ─«Oso komenigarri da [jatorrizkoan “expedit”; komenigarri bainosakonagoa], gainera, herrialde berri batera doazenak saia daitezen ezbakarrik bertako hizkuntza behar den bezala [“apte cognoscere”]ezagutzen, baita apalki zerbitzatu nahi duten herri haren berariazko izaerapsikologiko eta soziala ere, harekin ahalik hobekien [“quam perfectissime”]komunikatuz». (Apaizen ministerioa eta bizitza PO 10). Tokitan gelditu dira Euskal Herrian izan diren eta diren gotzain etabestelako eliz agintarien jokabideak. Zenbat bider egokitu zaigun misio-lurraldeetako klero indijena eskatu behar izatea, geurean atzerritarrak jauneta jabe ditugularik!─Gaudium eta spes osoa ere hor dago, munduko balioez ari dena; besteakbeste Kulturaz eta hizkuntzaz.─ Paulo VI.ak, 1974ko Eguberrietan Kardinalei mintzo zitzaielarik, esana:«... Herri guztien eskubide guztiak, autodeterminaziorakoa etaindependentziarakoa barne, behar bezala aitortuak eta onartuak ezdireino, ezingo da bake egiazkorik eta iraunkorrik izan».─ Joan Paulo II.k gogoraraztzen zuenez, kanpotiko ezein legek ezinstantziak ukatu edo galarazi ezin duena :«... Diskriminazio modu bereziki larria. Dirkriminazio modudramatikoenetako bat da talde etnikoei eta gutxiengo nazionalei direnbezala bizirauteko funtsezko eskubidea ukatzea edo galeraztea. Horixegertatzen da beraien ezabatzea edo erbesteratzea saiatzen denean, etaberaien identitate etnikoa ezagutezina bihurtzeraino ahultzeko ahaleginakegiten direnean. Bidezkoa al da gizateriaren kontrako krimen hain larrienaurrean isilik gelditzea? Ez da gehiegitzat jo daiteken ahaleginik gizakiarenlotsagarri diren aberrazio hauek bukatzeko eginahaletan». (1999koBakearen aldeko Jardunaldi Mundiala.- «Benetako bakearen muina gizaeskubideen begirunean datza»).─ Modu informalagoan Benedikto XVI.ak baietsi du euskal kulturarenberezitasuna. El Papa reconoce la «pluralidad cultural en España, convascos y catalanes». Baina egiazko orduan, zer?«El libro-entrevista con Benedicto XVI del periodista alemán PeterSeewald, Luz del mundo: el Papa confirma que la comparación que hizoen su viaje a España con los días de la Segunda República no fue unaimprovisación, pues repite tal cual la misma polémica idea. Dice: “Españaes un país de contrastes dramáticos. Pensemos en el contraste entre laRepública de la década de 1930 y Franco, o en la dramática lucha actualentre la secularidad radical y la fe decidida”. Pero además destaca de formainesperada que es un país “que hoy como ayer se encuentra en un gran 32
  33. 33. proceso histórico, que cuenta además con una pluralidad de culturas que seencuentran, por ejemplo los vascos y los catalanes”.Es una mención curiosa, pues no era necesaria, pero el Papa ha queridosubrayar esa diferencia. No es un aspecto secundario en una situación comola que vive la Iglesia vasca, donde los nombramientos de los obispos deSan Sebastián y Bilbao han causado tantas fricciones, y que está enmarcadaen la tensión tradicional con el grueso de la Conferencia Episcopal.Ratzinger, que es bávaro y conoce la importancia de la identidad delterritorio, parece sensible a estos aspectos. Si bien en otro pasaje del libro,hablando de las fuerzas centrífugas de la Iglesia, opina que “la tendenciahacia las Iglesias nacionales es un anacronismo en la sociedadglobalizada”». Lehentxeago esan dudanaren lekuko argia da paragrafo hori: batean,taldeen ezberdintasunak aitortu, bai, baina, beste batean, eliza nazionalenbila ibiltzea anakronismotzat jo, ñabardura handirik egin gabe. Bada beste arazo bat euskaldunek ezin ahantzi duguna. Gure herrianarazo larriak bizi izan ditugunean, behin eta berriz jo nahi izan da arazoaaitasantuari berari agertzera. Baina, beti, Berlingo behinolakoa bainomurru gogorragoa aurkitu izan da Erroman. Hor ditugu, buruz aipatzeko,36ko gerlakoan Erromara joan ziren apaizak; Pio XI.arekin egon nahizuten; baina alferrik; doi-doi, Pacellik hartu zituen, Pio XII.a izango zenak,eta jela baino hotzago hartu ere (luze azaldu du pasadizo hau Juan deIturraldek, La Guerra de Franco, Los Vascos y la Iglesia, II. liburukia,Publicaciones Clero Vasco, Donostia, 1978, 254-257 or.). Beste kasu bat:duela urte batzuk presoen gurasoek joan nahi izan zuten. Alferrik. EuskalHerriko apaizek ere behin baino gehiagotan egin izan diote eskaririkidatziz. Hego Euskal Herriko gotzainek berek, guztiek, eta Madrilekogotzain batzordearen oniritziarekin, eskatu zuten gure bost elizbarrutiak─Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Iruñea eta Tutera─ berregituratu zitzaten.Dena alferrik. Aipatu eskari horren aurrekoa den beste arazo bat. 1950eanGasteizko elizbarrutia banatu egin zuten. Zergatik? Azaleko arrazoia:elizbarruti batentzat jende gehiegi zela orduko Gasteizko elizbarrutian;munduan elizbarruti handiagorik ez balego bezala. Setien bera ere ausartuda, noizbait, esatera arrazoi politikoak ibili zirela hor tartean; nire baitarakoez dakit horrelako jokabideri , alde batetik «arrazoi» deitzerik badagoen etabestetik «politiko» deitzerik. Eliza katolikoak, mendeak joan mendeaketorri, bizi duen kontraesan makurra dago jokabide horren azpian: bereburua munduko beste estatuen parekotzat hartzea; horrek eragiten eta 33
  34. 34. behartzen du «diplomazia» deitu ohi duten faltsukeriara eta maltzurkeriarajotzera. Nolanahi ere den, aitortu beharra dugu elizkizunetan euskarasartzeko bidea urratu izana egundoko altxorra izan dela Euskal Herrian etamundu osoan. Ezin esan txalotzeko jokabidea izan denik. Aspaldian eskuraizan behar genuena da. Alde horretatik, Joanes Leizarragak eta EuskalHerrian izan diren ebanjeliko batzuek (ez, haatik, guztiek) irakaspen ederraeman izan diete katolikoei. Zer esanik ez ebanjelikoak hemen bainougariago izan diren eta diren beste lurralde askotan. Ebanjelikoek,hasieratik, beren ospakizunetan herri-hizkuntzaz baliatu izan dira, izan ere.Begi-bistako jokabidea, gizabidezkoa. Dena den, okerrik handiena, Erromak ezarri izan dizkigun gotzainenkasua da. Guztia Espainiako eta Frantziako gobernuei loturik jokatuizateagatik. Inoiz edo behin agertu du Erromak uztarri hori bota nahia(nahikeria, hobeto esan). Donostiako gotzain izan zen Argaiak baduhorretaz esaldi bat Kontzilioari buruzko bere DIARIOn (Vat. II.ean izanbaitzen). Argaiaren arabera, Vatikano II.a bitartean, 1964an, Riberi nuntzioak,arrazoi linguistikoengatik, Espainian gotzain batzuk tokiz aldarazi zituen.Hau dio Donostiako Argaia gotzainak bere Diario-n (1964-11-07), 334:«Larga conbersación con mons. Bascuñana (Solsona) . Me refiere sutraslado de la diócesis de Ciudad-Rodrigo a la actual. Ha partido de lainiciativa personal de Mons Riberi. Como ha obedecido a la mismainiciativa, el traslado a Gerona de mons. Jubany, contra la voluntad delgobierno, me dice. Se ve que la Santa Sede quiere que cada regiónlingüística en España, tenga obispos, natu et lingua, del país» (aipatuaJoseba Intxausti, in Karmel 266. zk., 2009-2… 59. or.). Halere, horrelakoak huskerian gelditu izan dira. Eta Euskal Herriratokian tokikoak bidali izan dituenean ere… burua, kasurik gehienetan,beste nonbait zutenak izan dira eta dira. Beste maila bateko adibidera joz,harako gogoeta zorrotz hura gogorarazten didate gotzain horiek guztiek:behien ganbela Euskal Herrian, baina errapea Madrilen.4.2.- Gotzainak eta elizbarrutiak Erromaz aparte ari izan naizen bezala, gotzainez ere aparte jardunnahi izan dut. Halere, jarduteko orduan, nekoso gertatu zait gotzainena etaapaiz-erlijiosoena bereiztea, batzuetan hain korapilaturik ageri baitira.Halere, gauza batzuetan neureari eusten saiatu naiz. 34
  35. 35. Gauza asko legoke hemen aipatzeko. Hainbat parametro aztertzen ahallirateke, inkestak eginez eta paperak miatuz. Esaterako: - meza elebidunen izaera; - euskarazko homilien edukia eta erdarazkoena; - seminarioetako eta komentuetako formazioa; - katekisten formazioa; - pastoraltzako arduradunen formazioa; - katekesia; - helduen bilerak; - gotzainen idazkiak: itzulpenak ala euskaraz sortuak?; - eliz atarietan aurkezten diren idazkiak; - argitalpenak; - zenbat argitalpen euskaraz?, eta nork?; - erdaraz dagoen materialarekin konparazio-hurbilpen txiki bat; - apaizen, katekisten, pastoraltzako arduradunen euskara-kalitatea; - etab. Ezinezkoa zait horretaz guztiaz hitz egitea. Aro Modernoko Eliza katolikoaren bekatu estrukturalak, oro har,indarrean jarraitu eta jarraitzen du. Esan nahi da, kanpoko gotzainak izanditugula nagusiki, jaun eta jabe (ezin esan nik horietaz ebanjelizatzaile izandirenik). Edota euskararik ez zutenak gehienak. Eta euskara zekitenenartean, nik dakidala, bat bakarra ─ Karmelo Etxenagusia ─ lanbidearidagokion mailako euskaradun. Lanbideari dagokion euskara-maila esatean, argi da zer esan nahiden. Bestelako zertzeladetan sartu gabe, hauxe: gotzain bati zer erdara-maila ─espainolez nahiz frantsesez─ eskatzen zaio? Gutxienez, parekomaila eskatzen diot nik euskaraz: gotzain izan, apaiz izan, Gasteizkolehendakari izan, katekista… Alde horretatik, 70ko hamarraldian Eguberriinguruan, hainbat urtetan, bilerak eginak gara erlijioso- eta erlijiosa-sailhandia Loiolako Santutegian. Han agertu ziren arazoetako bat izan zen hau:Euskal Herriko erlijioso eta erlijosa asko atzerrira bidaltzen zituztelakongregazio-buruek. Hala, Txostenak bidali izan genizkien kongregazio-buruei jokabide maltzur eta gaizto hori salatuz. Kasuren batean, jaramonegin ziguten. Dena den, kontzientzia koloka jartzeko izan bide zen.Erlijiosoen kasurik ez dut ezagutzen, bai erlijiosa batena, zeinak utzi eginbatzuen kongregazioa, kasurik egiten ez zietelako. 35
  36. 36. Pertsona batek, Euskal Herrian, dagokion euskara-mailarik ez izatea,herriaren zapaltzaile izatea da: euskaraz bizi nahi duen herritar bat erdarazbizitzera behartzen du halakoak; zer esanik ez delako pertsona erdaldunakargu altukoa denean. Sinestezin bezain lotsagarri gertatzen zait EuskalHerriko gotzain batek, ez bakarrik euskara-zipitzik ez jakitea,baita gotzainbati dagokion mailako euskararen jabe ez izatea ere: ez goi-mailakohitzaldi bat emateko (gaia gatazkatsua-edo delako; Gipuzkoako GoierrikoEuskal Eskolako koordinatzaileak izan du duela gutxi horrelakoesperientziarik), ez atzain-gutun bat idazteko… Baina, zoritxarrez, horixe da Euskal Herriko gure egoera. Dakidala,esan bezala, izan diren gotzain guztien artean, Karmelo Etxenagusiabakarrik izan da euskara-maila egoki baten jabe. Beste inor ez. Hartara,horietako nornahi giza eskubideez jarduten entzuteak goraka eragiten dit.Jakina, hizkuntzaren jabe izatea hizkuntzarekiko jarrerarekin batean doa. Gotzainei dagokien puntu hau borobiltzeko segidako hau. Orduko,1997ko, EKBko (Euskararen Kulturaren Batzarra-ko) Jose Jabier Iñigokeskaturik 1997-01-11n prestatu nuen Txostenetik aldatuko dut hona:«[Anjel Unzueta Zamalloa txostengileak dio:] Elizbarruti bakoitzak berehizkuntza politika du, euskararen tokian tokiko egoerari aurpegi ematenahaleginduz». Lehenik eta behin, «egoerari aurpegi eman» hori ez da, nireustez, oso esapide jatorra, «kontra egin» esan nahi baitu; ez dut usteautoreak hori esan nahi zuenik. Dena den, hona orduan jarri nuena, aipatuUnzuetaren Txostenari erantzunez: «Gure mundu honetan, izen borobilakerabiltzen ohiturik gaude: "Hizkuntz politika": termino eta izendapenborobila! Ez nuke jakingo, ordea, esaten, adibidez, Donostiako Elizbarrutiakzein hizkuntz politika duen (hizkuntz politika esplizituaz ari naiz; praktikoazbesterik da; lan honetan aurreratu ahala, zerbait esanen dut horretaz). Ustedut, inoizka egin izan den zenbait deklarazio gorabehera, diozesi batek ere ezduela hizkuntz politika berariazkorik; praktikoa bai, baina, herriaren aurreangaizki geldituko diren beldurrez-edo, espresatzen ausartzen ez diren hizkuntzpolitika: oro har, gaztelaniaren eta frantsesaren aldeko politika garbia,euskara morroi izateko». Eta orain adibide batzuk elizbarrutiz elizbarruti gotzainez Gogoan har izenburuko «adibide» terminoa. Beraz, segidan kasubatzuk aipatuko dira, kasu esanguratsuak. Iruñea 36
  37. 37. Lehenik eta behin esan dezadan, mende askotan Iruñekogotzaindegia atzerriko metropoli bati atxikia egon izan dela, aldi bateanbati, bestean beste bati. Horrela 1956an metropoli edo artzapezpikutegiegin zuten arte; orduan ere, hara: elizbarruti sufraganeo edo atxikitzeak hiruhauek eman zizkioten: Donostia, Kalagurri eta Jaka. Gero ikusiko dugunez,Araba eta Bilbo Burgosi atxiki zizkioten. Jakina, arrazoi pastoralak zirelamedio! Bestetik, 1984an Iruñea eta Tutera batu egin zituzten. Hori bai, elizlegeen bitxikeria losagarriak gordez: pertsona bat bera izango da Iruñekoartzapezpiku eta Tuterako gotzain. Zenbat umekeria! Hona Nafarroan izan diren gotzain gehienen zerrenda; Internetekahalbide handiak ematen ditu kasu askotan; honetan, adibidez:• San Fermin (272-303)• Liliolo (g.g.b. 589-592)• Joan I. (g.g.b. 610)• Atilano (g.g.b. 683)• Martziano (g.g.b. 693)• Opilano (g.g.b. 829)• Wilesindo (848-860)• Jimeno (876-914)• Basilio (918-922)• Galindo (922-928)• Balentín (928-947)• Blasko I. (g.g.b. 971-972)• Bibas (g.g.b. 979)• Julian (983-985)• Sisebuto (981-997)• Eximeno (1000-1005)• Antxo "Handia" (1015-1024)• Antxo "Txikiar" (1025-1051)• Joan II. (1052-1068)• Blasko II. (1070-1076)• Garzia Ramirez (1077-1083)• Pedro Roquez-koa edo Anduque-koa (1083-1115)• Gilermo (1122)• Antxo Larrosa-koa (1122-1142)• Lope Artaxona-koa (1143-1159)• Antxo (1160-1164)• Pedro Compostelano (1162-1164)• Raimundo (1163) (1) 37
  38. 38. • Bibiano (1165-1166)• Pedro Paris-koa (1167-1193)• Martin (1193-1194)• Garzia Fernandez (1194-1205)• Joan Tarazonakoa (1205-1211)• Espárago de la Barca (1212-1215)• Gilermo Santonge-koa (1215-1219)• Remigio Nafarroa-koa (1220-1229)• Pedro Ramirez Piedrola-lakoa (1230-1238)• Pedro Ximenez Gazolaz-koa (1241-1266)• Armingo (1268-1277)• Migel Sanchez Unkastilo-koa (1277-1286)• Migel Periz Legaria-koa (1288-1304)• Arnaldo Puyana-koa (1310-1316)• Gilermo Mechín (1316-1317)• Raul Rossellet (1317)• Migel Maucondiut-ekoa (1317)• Semen Garzia Asiaingoa (1317)• Arnaldo Barbazan-ekoa (1318-1355)• Pierre de Monteruc (1355-1356)• Migel Sanchiz Asiain-goa (1356-1364)• Bernardo Folcaut (1364-1377)• Martín Zalba-koa (1377-1390 gotzain; 1390-1403 administratzaile ; iruindarra ; (Karmel 268. zenb.; 2009-4, 147 or.)• Migel Zalba-koa (1404-1406) (administratzaile)• Martin Eusa-koa (1406-1407) (bikario nagusi)• Nicolas Lopez Orreagakoa (1407-1408) (bikario)• Garzia Aibarkoa (1408) (bikario nagusi)• Lantzelote Nafarroakoa (1408-1420) (bikario nagusi)• Antxo Sanchiz Oteizakoa (1420-1425)• Martin Peraltakoa I. (1426-1456)• Martin Peraltakoa II. (1457-1458)• Joan Bessarion (1458-1462) (administratzaile)• Nikolas Etxabarrikoa (1462-1469)• Alfontso Karrilo (1473-1491)• Zesar Borgia (1491-1492) (orobat Valentziako artzapezpiku, eta Alejandro VI. aitasantuaren semea)• Antonio Pallavicino Gentili (1492-1507) (administratzaile)• Fazio Giovanni Santori (1507-1510) (administratzaile)• Amandeo Labrit-ekoa (1510-1512) (administratzaile) (1. aldian)• Joan Rufo (1512-1517) (administratzaile)• Amandeo Labrit-ekoa (1517-1520) (administratzaile) (2. aldian)• Alessandro Cesarini (1520-1538) (administratzailea) 38
  39. 39. • Joan Reina (1538-1539)• Pedro Pacheco Ladrón Gebara-koa (1539-1545) (orobat Jaengo gotzain)• Antonio de Fonseca, O.S.A. (1545-1550)• Alvaro Moscoso (1550-1561) (orobat Zamorako gotzain)• Diego Ramirez Sedeño Fuenleal-koa (1561-1573)• Antonio Manrique Valencia (1575-1577)• Pedro de Lafuente (1578-1587)• Bernardo de Rojas y Sandoval (1588-1596) (orobat Jaengo gotzain)• Antonio Zapata y Cisneros (1596-1600) (orobat Burgosko artzapezpiku)• Mateo Burgos Moraleja, O.F.M. (1600-1606) (orobat Siguentzako gotzain)• Antonio Benegas Figueroa (1606-1610) (orobat Siguentzako gotzain)• Prudencio Sandobal, O.S.B. (1612-1620)• Francisco Hurtado de Mendoza y Ribera (1621-1622) (orobat Malagako gotzain)• Kristobal Lobera Torres (1623-1625) (orobat Kordobako gotzain)• Jose Gonzalez Diez, O.P. (1625-1627) (orobat Konpostolako Done Jakueko artzapezpiku)• Pedro Fernandez Zorrilla (1627-1637)• Joan Queipo de Llano Flores (1639-1647) (orobat Jaengo gotzain)• Francisco Díaz Alarcón y Covarrubias (1648-1657) (orobat Kordobako gotzain)• Diego de Tejada y la Guardia (1658-1663)• Andrés Girón (1664-1670)• Pedro Roche (1670-1683)• Joan Grande Santos de San Pedro (1683-1692)• Toribio Mier (1693-1698)• Joan Iñiguez Arnedo (1700-1710)• Pedro Aguado, C.R.M. (1713-1716)• Joan Camargo Angulo (1716-1725)• Andres Murillo Velarde (1725-1728)• Melchor Angel Gutierrez Vallejo (1729-1734)• Frantzisko Ignazio Añoa Busto (1735-1742) (orobat Zaragozako artzapezpiku)• Gaspar Miranda Argaiz (1742-1767)• Joan Lorenzo Irigoien Dutari (1768-1778)• Agustin Lezo Palomeque (1779-1783) (orobat Zaragozako artzapezpiku)• Esteban Antonio Aguado Rojas (1785-1795)• Lorentzo Igual Soria (1795-1803) (orobat Plasentziako gotzain)• Veremundo Anselmo Arias Teixeiro (1804-1814) (orobat Valentziako artzapezpiku)• Joakin Xabier Uriz Lasaga (1815-1829) 39
  40. 40. • Severo Leonardo Andriani Escofet (1829-1861)• Pedro Cirilo Uriz Labayru (1861-1870) ; jaiotzez nafarra, Erriberrikoa ; Nafarroako 95. gotzaina ; aurrez Lleidako gotzain• Jose Oliver y Hurtado (1875-1886) (Blanca Urmenetak, Navarra ante el vascuence. Actitudes y actuaciones 1876-1919 liburuan dionez, Oliver hau eta Lopez-Mendoza eta beste asko euskararen alde) (ikus Karmel 262. zk., 2008-2, 113 or, 7 oh.)• Antonio Ruiz-Cabal y Rodríguez (1886-1899)• Jose Lopez Mendoza y García, O.S.A. (1899-1923)• Mateo Mujika eta Urrestarazu (1923-1928) (ondoren, Gasteizko gotzain)• Tomas Muñiz Pablos (1928-1935) (orobat Konpostelako Done Jakueko artzapezpiku)• Martzelino Olaetxea Loizaga, S.D.B. (1935-1946) (orobat Valentziako artzapezpiku)• Enrique Delgado y Gómez (1946-1968) (1956tik artzapezpiku) (euskararik ez)• Arturo Tabera Araoz, C.M.F. (1968-1971) (1969tik kardinal) (euskararik ez)• Jose Mendez Asensio (1971-1978) (euskararik ez) (Granadara toki- aldatua)• Jose Maria Cirarda Lachiondo (1978-1993), bizkaitarra, euskara kili- kolo• Fernando Sebastián Aguilar, C.M.F. (1993-2007), aragoarra (euskararik ez)• Francisco Pérez González (2007tik), busgostarra (euskararik ez) (Vicario General Castrense izana) Ez dut astirik izan gotzain horietako berri zehatzik jasotzeko.Nolanahi ere, izen-deituretatik atera daiteke gehienak atzerritarrak zirela. Amadeo Labrit-ekoa, gotzain, (1510-1520); 1512an NafarroaBeherera ihes egin behar izan zuen errege legitimoaren anaia. Amadeohiltzean, katedraleko kalonjeek Remiro Goñikoa izendatu zuten gotzain,baina aginte zibilak baliogabetu egin zuen izendapen hura; konkistatzaileekez zuten nahi nafarrek goi-kargurik izan zezaten. «El Boletín Oficial Eclesiástico de Pamplona» 1862an sortu zuten,Uriz Labairu gotzain zela; nafarra izan arren, ez zen gauza izan euskarazezer publikatzeko, eta aldizkariaren lehen 40 urtetan ez zen ezer emaneuskaraz (ik. Karmel 266. zk., 2009-2, 10. or. 7. ohar.). 40
  41. 41. Besterik izan da, zorionez, Cirardaren jarrera (Nafarroako gotzainizan zenean), nahiz berak euskara eskasa zuen. Hau dio: «Hiltzeko zorilarrian dagoen egiazko oroigailu bizia baldin bada euskera, buruz eta gogozahalegindu behar dugu denok, Eliza barne, beraren salbatzeko». (Cirardak1981-09-08an sinatua eta urte bereko urrian aldizkari ofizialean plazaratua309-316 or; Xabier Lasak aipatua in Euskera XLVIII, 2003-2, 702 or.). Ebanjelizazioaren izenean erabili ohi diren sasiko beste irizpidebatzuen ondoan, bai garrantzitsua, garbia eta zuzena Cirardaren hau; izanere, arrazoi ekologikoak (hizkuntza bat galtzen ez uzteak), zientziarenaraberako arrazoiak (soziolinguistikoak) ez ote dute lekurikebanjelizazioaren baitan? Gainera, Jose Maria Cirardak, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterakogotzain zela, 1991-11-17an Dekretua argitaratu zuen esanez (AldizkariOficialean 1991ko abendukoan): berretsi egiten zuela Mendez gotzainak1974-08-15ean eta Cirardak berak 1981-09-08an agindua: euskaraelizbarrutian hizkuntza ofiziala dela, beharrezkoa dela euskara erabiltzealiturgian, irakaskuntzan eta pastoraltzan, eta, agindua luze arrazoituz,euskarari dagokion Pastoral Idazkaritza sortu zuen. Zoritxarrez denboragutxi iraun zuen Idazkaritza horrek Cirardaren ondoren, dena azkenera eramango zuena etorri zen.1993an, oroitzapen gaiztoko Fernando Sebastian izendatu zuten Iruñekoartzapezpiku, aragoitarra. Berehala, 100 apaizek sinaturiko gutuna bidalizioten, Nafarroako kultura askotarikoa dela azpimarratuz; euskaraz hitzegiten jakin gabe Nafarroara etorri zelako. Gotzainak euskaldun beharduela. Ez alferrik! Nafarroan sartu eta hilabete baino lehen, apaiz euskaldunen bilerabatean, haren ibilbide osoa deskribatzen duen esaldi hau bota zienSebastian artzapezpikuak: «Zuek klabe politikoan interpretatzen duzueeuskara».Honetan guztian, jakina, jokoan dagoena ez da euskara bakarrik, baizikelizaren beraren izaera ere bai. Ederki bukatu du Pello ApezetxeakElizaren euskarakiko jarrera Nafarroan izeneko bere idazki kritikoa:«Nola onartu hizkuntza ezberdina eta anitza, inperioa indartu nahiduenak?» (in Euskera XLVIII 2003-2 787 ir.). Elizak −zuk eta nik etaeliztar guztiok− badu zer hausnartua! Baiona 41

×