ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ- ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ

1. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΄ΛΥΚΕΙΟΥ
ΕΙΣΑΓΩΓΉ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ
ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΑΚΡΑΚΗΣ – ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΣ ΙΣΤΟΤΟΠΟΣ

2. Οι φιλοσοφικές ιδέες του Σωκράτη. Διαλεκτική, μαιευτική, ειρωνεία.
Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική μέθοδος
και η ηθική
Η Σωκρατική αμφισβήτηση.
Ειρωνεία : όπλο σκέψης, αναζήτησης έρευνας
Σύγκριση σωκρατικής και σοφιστικής αμφισβήτησης :
αρνιούνταν να δεχτούν ως δεδομένες τις παραδεδεγμένες αλήθειες
Σοφιστές Σωκράτης
Η αμφισβήτηση καταλήγει
σε άρνηση: δεν υπάρχει
αλήθεια, αν δεν υπάρχει δεν
μας επηρεάζει
θετική αμφισβήτηση :
αναζητά τη βαθύτερη
αλήθεια των πραγμάτων,
την πρώτη αναλλοίωτη
αλήθεια, που δεν εξαρτάται
από τις συνθήκες και τον
άνθρωπο.

3. Διαλεκτική
 Διάλογος
 Σταδιακή αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή και προσπάθεια εξαγωγής
νέου συμπεράσματος, νέας προσέγγισης της αλήθειας
 Στάδια σωκρατικού διαλόγου 1) Ο συνομιλητής εκθέτει μια άποψη που
θεωρεί σωστή 2) Ο Σωκράτης με απλοϊκές ερωτήσεις οδηγεί τον
συνομιλητή στην ακραία συνέπεια των θέσεων του- αποδεικνύει ότι είναι
λογικά λανθασμένη. 3) Νέα συζήτηση: με ερωτήματα ο Σωκράτης οδηγεί
τον συνομιλητή στη γενική αλήθεια, την πρώτη αλήθεια
Μαιευτική
 Ο Σωκράτης δεν παραθέτει εξαρχής κάποια θεωρία ή άποψη.
 Η συζήτηση οδηγείται ώστε να εξαχθεί η σωκρατική άποψη από το
συνομιλητή.
 Βοηθά το συνομιλητή να γεννήσει την αλήθεια (την «εκμαιεύει», όπως η
μαία το παιδί)
 Κατά το Σωκράτη ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, η
φιλοσοφική σκέψη τον βοηθά να την ξαναθυμηθεί.

4. Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική μέθοδος και η ηθική.
Τα προβλήματα που απασχόλησαν το Σωκράτη
 “Κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη”
 Ασχολήθηκε αποκλειστικά με τον άνθρωπο και την κοινωνία του (όχι
τα φυσικά φαινόμενα)
 Ο Σωκράτης δεν ενδιαφερόταν απλώς για τον ορθό τρόπο ζωής και
δράσης (ανθρώπων και κοινωνιών), αλλά αναζήτησε :
1)το σταθερό έδαφος πάνω στο οποίο να καθοριστεί αυστηρά και
αμετάκλητα κάθε έννοια καλού, αρετής και σοφίας, την αρχή κάθε
ηθικής έννοιας (ανεξάρτητα από ιστορικές-κοινωνικές συνθήκες και
αντίληψη ανθρώπου),
2) το απόλυτο (την ουσία της ηθικής),
3) απέρριψε το σχετικό (τα ηθικά φαινόμενα)

5. Η επαγωγική μέθοδος (οἱ ἐπακτικοί λόγοι) και η
αναζήτηση των ορισμών (το ὁρίζεσθαι καθόλου)
 Η σωκρατική μέθοδος για την αναζήτηση της απόλυτης
ουσίας των ηθικών εννοιών, για την εξαγωγή
καθολικών ορισμών:
 Ξεκινά από παραδείγματα (από καθημερινή ζωή –εμπειρία)
 Οδηγεί το συνομιλητή στην εξαγωγή καθολικών συμπερασμάτων
(που ξεπερνούν την εμπειρία και οδηγούν σε απόλυτη γνώση του
θέματος)
 Καταλήγει στον απόλυτο ορισμό (στην απόλυτη γνώση για την
αλήθεια καλού-κακού, δίκαιου-άδικου, ομορφιάς-ασχήμιας,
σωφροσύνης-άνοιας, θάρρους-δειλίας, ορθής διακυβέρνησης-
δεσποτείας)
Η λογική σκέψη οδηγεί στην αλήθεια (όχι οι αισθήσεις)

6. Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη
Οι κατήγοροι : Μέλητος, Άνυτος, Λύκων
Αντίκρουση των κατηγοριών
 Η κατηγορία για αθεΐα δεν ευσταθεί, γιατί :
 Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είχε ιερό βιβλίο, επίσημο δόγμα, ούτε
αιρέσεις (ποιος μπορεί να χαρακτηρισθεί, αιρετικός, άθεος;)
 Δεν υπήρχε ειδική τάξη ιερέων (εκλέγονταν μεταξύ των πολιτών)
 Αδύνατη η κατηγορία για αθεΐα εναντίον όποιου συμμετείχε και δεν
αμφισβητούσε τις τελετές
 Η συνήθης κατηγορία ήταν για ασέβεια = μη συμμετοχή ή υπονόμευση
θρησκευτικών τελετών
 Πρόσχημα η κατηγορία για ασέβεια-πολιτικοί οι λόγοι
 Η κατηγορία για διαφθορά των νέων έχει βαθύτερα πολιτικά κίνητρα:
 Οι νέοι γοητεύονταν από την αναζήτηση της αλήθειας
 Οι «απειλούμενοι» θεωρούσαν τη γοητεία αυτή διαφθορά των νέων
 Πολλοί μαθητές του Σωκράτη συμμετείχαν στην πολιτική με αρνητικό
ρόλο. Οι θεωρίες του θεωρήθηκε ότι ευθύνονταν γι’ αυτό

7. Η καταδίκη από την Ηλιαία
 Ένοχος : 281-220
 Θανατική ποινή : 300-201 (Ο Σωκράτης αντιπρότεινε σίτιση στο
Πρυτανείο και μετά πρόστιμο μιας μνας)
Η θανάτωση του Σωκράτη
 Επί ένα μήνα στο δεσμωτήριο (ως την επιστροφή της Παράλου από
τη Δήλο)
 Απέρριψε προτάσεις φίλων του για απόδραση και ήπιε το κώνειο

8. ΠΛΑΤΩΝ
 Γέννηση-καταγωγή Γέννηση: Αθήνα 428/9 π.Χ. αριστοκρατική καταγωγή:
πατέρας Αρίστων – μητέρα Περικτιόνη.
 Αγωγή : μουσική και γυμναστική παιδεία, νεανική ενασχόληση με τραγική ποίηση,
μαθητής του Σωκράτη
 Πλάτων και πολιτική: Έντονο ενδιαφέρον, απογοήτευση από διάφορα τον
απομάκρυναν οριστικά (ανάμειξη συγγενών του στο καθεστώς των Τριάκοντα,
καταδίκη Σ.)
 Μετά το θάνατο Σωκράτη έφυγε για τα Μέγαρα, κοντά στον Ευκλείδη (399) .
Υπηρέτησε ως στρατιώτης στον Κορινθιακό πόλεμο (395-394)
Τα ταξίδια του Πλάτωνα:
 Αίγυπτος, Κυρήνη (; μάλλον θρύλοι λόγω αναφορών του στην αιγυπτιακή σοφία)
 398-390 : Κ. Ιταλία (στον Τάραντα γνώρισε τον Αρχύτα, σημαντικό εκπρόσωπο
των Πυθαγορείων.)
 Σικελία : α΄ ταξίδι: προσπάθεια αποτυχημένη να μορφώσει φιλοσοφικά τον
τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο Α΄ // β΄ταξίδι: 366, για να μεταμορφώσει τον
νέο τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο Β΄ σε φιλόσοφο βασιλέα - αποτυχία-φυγή
λόγω σύγκρουσης Δίωνα και Διονυσίου Β΄// γ΄ ταξίδι: 361, έληξε με εμπλοκή
μελών της Ακαδημίας στη εμφύλια σύγκρουση Δίωνα-Διονυσίου Β΄

9. Η Ακαδημία (387-529 μ.Χ.)
 Ίδρυση μετά τον α’ ταξίδι στη Σικελία (387)
 529 μ.Χ. Ιουστινιανός κλείνει τη Σχολή
 ονομασία : από την περιοχή Ακαδήμεια, προστάτης
ήρωας Ακάδημος
 μαθήματα παρόμοια με όσα διδάσκονταν οι φύλακες
σημαντικά τα μαθηματικά , απαραίτητα για διαλεκτική.

10. Πλάτωνος, Πρωταγόρα
Εισαγωγή : ο Σωκράτης διηγείται τη συζήτησή του με
τον Πρωταγόρα σε έναν φίλο του.
Βγαίνοντας από το σπίτι του Καλλία, ο Σωκράτης συναντά ένα φίλο του και του
διηγείται τη συζήτηση με τον Πρωταγόρα. Έτσι το έργο είναι όχι η ίδια η
συζήτηση, αλλά η διήγηση της συζήτησης (σε πλάγιο λόγο). Το έργο κερδίζει σε
ζωντάνια και αμεσότητα, χωρίς να χάνεται η ακρίβεια του φιλοσοφικού διαλόγου.
Παραστατικότητα και γλαφυρότητα αφήγησης του Σωκράτη γοητεύει.
 Πρόλογος : Ο Ιπποκράτης και η σφοδρή του επιθυμία να
γίνει μαθητής του Πρωταγόρα
Ο Σωκράτης διηγείται πώς βρέθηκε στο σπίτι του Καλλία. Ο Ιπποκράτης παρακαλεί
το Σ. να μεσολαβήσει, γιατί θέλει πολύ να γίνει μαθητής του Πρωταγόρα. Ο Σ.
τον ρωτά γιατί και ο Ιππ. δεν ξέρει να απαντήσει. Έτσι, τον πηγαίνει στον ίδιο τον
Πρωταγόρα, στο σπίτι του Καλλία, για να τον ρωτήσει τι μπορεί να διδάξει στον
Ιππ. Γίνεται, έτσι, μια εισαγωγή στο θέμα του διαλόγου : ποια είναι η αξία της
σοφιστικής; μπορούν οι σοφιστές (ή και ο οποιοσδήποτε) να διδάξουν την αρετή;

11.  Ο Σωκράτης στο σπίτι του Καλλία. Περιγραφή του Πρωταγόρα και των
άλλων προσώπων του διαλόγου: Σωκράτης, Αλκιβιάδης, Ιπποκράτης,
Κριτίας , Πρόδικος, Πρωταγόρας.
 Η αρχή της συζήτησης. Είναι δυνατόν να διδαχθεί η πολιτική αρετή, όπως
ισχυρίζεται ο Πρωταγόρας;
Θέση Πρωταγόρα Θέση Σωκράτη
Ο Σ. ρωτά τον Π. τι ακριβώς θα μάθει ο
Ιππ. αν γίνει μαθητής του. Ο Π. απαντά
πως θα τον καθοδηγήσει ώστε να
βελτιώνεται συνεχώς. Θα αποκτήσει την
ικανότητα να σκέφτεται και να αποφασίζει
σωστά στα ζητήματα και του ιδιωτικού
και του δημόσιου βίου Αυτή η θέση
συνεπάγεται ότι όλοι οι άνθρωποι μπορούν
να διδαχθούν την πολιτική αρετή και ότι
υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να
διδάξουν σε άλλους την πολιτική αρετή.
Ο Σ. εκφράζει έντονες αμφιβολίες.
Παράδειγμα η αθηναϊκή εκκλησία του
δήμου : αν κάποιος μη ειδικός
συμβουλεύσει σε θέμα τεχνικό, τον
διώχνουν κοροϊδεύοντάς τον. Αν το
θέμα όμως αφορά προβλήματα
πολιτικής και καλής διοίκησης, ο
οποιοσδήποτε μπορεί να μιλήσει, χωρίς
να έχει εκπαιδευτεί σχετικά.
Παράδειγμα Περικλή. Άρα, μπορούμε να
διδάξουμε μια οποιαδήποτε τέχνη, αλλά
όχι την πολιτική αρετή.

12.  Η απάντηση του Πρωταγόρα και ο μύθος για τη δημιουργία της ανθρώπινης
κοινωνίας.
Η απάντηση του είναι ένας μεγάλος λόγος και χωρίζεται σε δύο μέρη.
Ο Μύθος του Προμηθέα Με λογικά επιχειρήματα
Αποδεικνύει ότι καλώς οι Αθηναίοι παραχωρούν
σε όλους το δικαίωμα έκφρασης άποψης σε
πολιτικά ζητήματα : το βουλεύεσθαι (σκέψη,
διατύπωση απόψεων, ανάληψη ευθυνών,
ψήφιση), επί πολιτικών ζητημάτων εξαρτάται
από τη δικαιοσύνη και τη λογική, ιδιότητες
που συνιστούν την αρετή του πολίτη και κατέχει
κάθε πολίτης, αφού αλλιώς δεν θα μπορούσαν να
σχηματιστούν οργανωμένες κοινωνίες, όπως
δείχνει ο μύθος του Προμηθέα. Ο άνθρωπος εξ
ορισμού κατέχει τις ιδιότητες αυτές και άρα την
ιδιότητα του πολίτη. Άλλωστε όποιος λέει πως
δεν τις κατέχει θεωρείται τρελός. Οι πόλεις έχουν
προβλέψει τιμωρίες για όποιον αδικεί. Άρα,
υπάρχει η πανανθρώπινη πίστη ότι το να είναι
κανείς καλός πολίτης δεν είναι θέμα τύχης (όπως
το να είναι ωραίος), αλλά κάτι διδακτόν, κάτι
που το κατακτά κανείς με τη διδασκαλία και τη
θέλησή του. Αλλιώς, θα ήταν παράλογο να
υπάρχουν τιμωρίες για ένα ελάττωμα του
χαρακτήρα, για κάτι που ο άνθρωπος δεν μπορεί
να το διορθώσει.
Η αρετή είναι και πρέπει να θεωρείται
διδακτή. Είναι η αναγκαία ιδιότητα που
επιτρέπει στους ανθρώπους να συμμετέχουν
στην κοινωνική και πολιτική ζωή, που κάνει
δυνατή την ύπαρξη κοινωνιών και πόλεων.
Χωρίς αρετή, δικαιοσύνη, σωφροσύνη και
σεβασμό προς ό,τι ιερό δεν υπάρχουν κοινωνίες.
Άρα, πρέπει οι κοινωνίες και οι γονείς να
διδάσκουν στα παιδιά την αρετή. Όποιος δεν
θέλει ή δεν μπορεί να τη διδαχθεί, πρέπει να
τιμωρείται με θάνατο ή εξορία. Ο Σ. σφάλλει
λέγοντας ότι οι μεγάλοι πολιτικοί δεν
προσπαθούν να διδάξουν την αρετή στα παιδιά
τους. Τη διδάσκουν αλλά όχι υπό μορφή
μαθήματος. Από τη στιγμή που το παιδί μιλάει,
όλοι προσπαθούν να του δώσουν διδάγματα και
παραδείγματα αρετής. Κι όταν τα παιδιά
μαθαίνουν ποίηση και μουσική, οι δάσκαλοι τους
μαθαίνουν, μέσω αυτών την αρετή. Το ίδιο και η
πόλη, που μαθαίνει στους νεαρούς πολίτες τους
νόμους και την υπακοή σε αυτούς.

13. Η φιλοσοφική σημασία του διαλόγου.
 Τα θέματα του Διαλόγου:
 Ποια είναι η φύση της αρετής;
 Ποιος μπορεί να διδάξει την αρετή; Είναι οι σοφιστές κατάλληλοι για τη διδασκαλία της αρετής;
(είναι διδακτή η αρετή; Με ποιες μεθόδους;)
 Το ζήτημα της κατάλληλης μεθόδου.
Η μέθοδος του Σωκράτη: Διαλεκτική : συνεχείς ερωτήσεις για ακρίβεια στον ορισμό
κάθε θέματος και όρου, για απόλυτη γνώση και κατανόηση
Μέθοδοι Πρωταγόρα (και σοφιστών)
 Μύθος:
 Κάθε αφήγηση με ποιητικό χαρακτήρα (από παράδοση, θρύλο ή κατασκευασμένη)
 Συμβολική αξία
 Δεν οδηγεί με ακρίβεια στη φιλοσοφική και επιστημονική γνώση
 Η χρήση του μύθου από τον Πλάτωνα: συμπληρώνει μια αυστηρή φιλοσοφική
απόδειξη, όχι αυτόνομη - ισοδύναμη με άλλες μεθόδους (δεν ειρωνεύεται τον
Πρωταγόρα).

14.  Διάλεξη
• Ο Πλάτων την απορρίπτει ειρωνικά (ο Σ. δυσκολεύεται να θυμάται τις
λεπτομέρειες στις μακροσκελείς διαλέξεις)
• Ο ομιλητής εκθέτει ιδέες-ο ακροατής δεν μπορεί να τις ελέγξει
• Μέθοδος πειθούς –όχι προσέγγισης και κατάκτησης της αλήθειας
(κατάλληλη στις συνελεύσεις-δικαστήρια)
 Σχολιασμός ποιητικών κειμένων
• Συνήθης η αναφορά στον Όμηρο ή άλλους ποιητές ως αυθεντίες
• Οι σοφιστές ασχολήθηκαν με ανθρωπιστικές επιστήμες-πρωτοπόροι
λογοτεχνικής ανάλυσης, φιλολογίας, γλωσσολογίας
• Καχυποψία Σωκράτη (και Πλάτωνα) έναντι γραπτού λόγου : βουβός, δεν
απαντά στα ερωτήματα
 Πώς καταλήγει η συζήτηση για τη φύση της αρετής;
1) Δεν διατυπώνεται οριστικό συμπέρασμα-συμφωνούν να συνεχίσουν 2)
Οι απόψεις τους διαγράφονται καθαρά 3) Πρωταγόρας αρνείται το
απόλυτο, ασπάζεται τη σχετικότητα 4) Σωκράτης αναζητά μια αλήθεια
γενική και απόλυτη 5) Ανολοκλήρωτη η σωκρατική-πλατωνική θέση
για την αρετή (στην Πολιτεία ολοκληρώνεται)

15. Πλάτωνος, Πολιτεία
Νεανική φιλοδοξία Πλάτωνα για ενασχόληση με πολιτική, εγκαταλείφθηκε
λόγω αρνητικών εμπειριών:
Η αρνητική εμπειρία της τυραννίας των τριάκοντα Αρχικά θετικός, γιατί :
 εκ καταγωγής και πεποιθήσεως αριστοκράτης
 δύο συγγενείς του ήταν εκ των τριάκοντα (Κριτίας, Χαρμίδης)
 έλπιζε ότι η αυταρχική διοίκηση θα θεράπευε τις πληγές από την ασυδοσία των
δημαγωγών
Γρήγορα απογοητεύτηκε, γιατί οι τριάκοντα:1. διοίκησαν με ωμότητα 2. προσπάθησαν
να κάνουν συνένοχό τους το Σωκράτη
Η καταδίκη του Σωκράτη:
 403 π.Χ. : τέλος τυραννίας τριάκοντα, αποκατάσταση δημοκρατίας.
 Νέα απογοήτευση : καταδίκη του Σωκράτη σε θάνατο (399 π.Χ.) για αθεΐα και
διαφθορά των νέων.
 Η υποψία για αντιδημοκρατικά αισθήματα του Σ. συνέβαλε στην καταδίκη.

16. Η ατυχής παραμονή του στην αυλή του τυράννου των Συρακουσών Διονυσίου Α΄
 398 π.Χ. ο Πλάτων ταξιδεύει στη Σικελία
 αναλαμβάνει να μορφώσει φιλοσοφικά τον τύραννο Διονύσιο Α΄.
 Εκδιώκεται κακήν κακώς και κινδυνεύει να πουληθεί ως δούλος. Τελικά
φτάνει στην Αθήνα.
Οι ηγεμόνες-φιλόσοφοι
 Ο Πλάτων σχημάτισε την πεποίθηση ότι όλα τα πολιτεύματα είναι
διεφθαρμένα.
 Η πολιτική ζωή θα είναι υγιής μόνο αν καταλάβουν την εξουσία οι φιλόσοφοι
ή οι ηγεμόνες αρχίσουν να φιλοσοφούν.
 Πυρήνας της πολιτικής του σκέψης είναι η ιδέα της δικαιοσύνης : ο καθένας
πράττει αυτό για το οποίο είναι πλασμένος και κατάλληλα εκπαιδευμένος. Αν
όλοι θέλουν να έχουν λόγο για όλα και να αποφασίζουν για όλα, θα
επικρατήσει χάος

17. Η συγγραφή της πολιτείας.
 Στο διάλογο Πολιτεία ή περί δικαίου ο Πλάτων εκθέτει τις απόψεις του
για την ιδεώδη πολιτεία (καλλίπολις), που διασφαλίζει στον πολίτη της
τον άριστο βίο.
 Ολοκληρώθηκε, μετά από πολύχρονη προσπάθεια, το 374 π.Χ.
 Ογκώδες έργο, διαιρείται σε 10 βιβλία.
 Δραματικός χρόνος (τότε υποτίθεται ότι διεξάγεται ο διάλογος) :421
π.Χ.

18.  Η σκηνοθεσία και τα πρόσωπα του διαλόγου.
 Σωκράτης και Γλαύκων είχαν πάει στον Πειραιά για τη γιορτή της Βενδίδας.
Επιστρέφοντας, σταματούν στο σπίτι του Κέφαλου. Ακολουθεί συζήτηση στην
οποία συμμετέχουν οι : 1) Κέφαλος, ο οικοδεσπότης, πλούσιος μέτοικος, πατέρας
του γνωστού ρήτορα Λυσία, 2) Πολέμαρχος, μεγαλύτερος γιος του Κέφαλου,3)
Θρασύμαχος, σοφιστής,4) Κλειτοφών, 5) Γλαύκων και Αδείμαντος, οι μεγαλύτεροι
αδελφοί του Πλάτωνα και 6)Σωκράτης
 Θέμα του διαλόγου
 Η φύση της δικαιοσύνης και της αδικίας και κατ’επέκταση αν και κατά πόσο
ο δίκαιος ή ο άδικος είναι ευτυχέστερος και σε αυτή και στην άλλη ζωή.
 Για να εξετασθεί το θέμα, ο Σωκράτης προτείνει να το εξετάσουν στο
ευρύτερο πλαίσιο μιας πόλης- κράτους.
 Κατασκευάζει θεωρητικά εξαρχής μια πόλη-κράτος, που συγκροτείται σιγά-
σιγά για να φτάσει από το πρωτόγονο στάδιο στην πλήρη της ανάπτυξη.
 Πώς λειτουργεί η δικαιοσύνη μέσα στο ζωντανό αυτό οργανισμό, στη
συλλογική αυτή ψυχή;
• Έννοιες : Πόλις : η πόλη-κράτος, όπως αναπτύχθηκε στην Ελλάδα από την
αρχαϊκή εποχή. Πολιτεία : το πολίτευμα, οι βασικές αρχές που υπόκεινται στη
νομοθεσία και στους θεσμούς της πόλης

19. ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΤΑΞΕΙΣ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ
ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ • η πολυπληθέστερη τάξη: γεωργοί, τεχνίτες, έμποροι,
χειρώνακτες.
• Αποκλεισμένη από την εξουσία, εργάζεται
προστατευμένη, πλουτίζει ως ένα βαθμό. Δεν επιτρέπονται
μεγάλες οικονομικές διαφορές. Συντηρεί τις δυο ηγεμονικές
τάξεις (όχι πλουσιοπάροχα).
• Παιδιά δημιουργών με εξαιρετικά προσόντα μεταπηδούν
στην ανώτερη τάξη και αντίστροφα. (κοινωνική
κινητικότητα)
ΦΥΛΑΚΕΣ -
ΕΠΙΚΟΥΡΟΙ
• στρατιωτικά και διοικητικά καθήκοντα, αφοσιωμένοι
στην υπηρεσία του κράτους
ΦΥΛΑΚΕΣ-
ΑΡΧΟΝΤΕΣ
•μετά τα 50 χρόνια τους επιλέγονται με αυστηρά κριτήρια
από την προηγούμενη τάξη και αναλαμβάνουν τη
διακυβέρνηση. Μεριμνούν για την ευδαιμονία της πόλης.
• Αριστοκρατία του πνεύματος, υπηρετεί το πλήθος

20.  Η αγωγή των φυλάκων
 Οι φύλακες έχουν επιλεγεί με κριτήρια την καλή σωματική τους διάπλαση
και την οξύνοια.
 Η νομοθεσία φροντίζει για την ορθή τους αγωγή, σε τρία στάδια :
A. (1-20): εξισορρόπηση γυμναστικής και μουσικής αγωγής. Γυμναστική = φροντίδα
για ευεξία σώματος, απλές ασκήσεις, υγιεινός τρόπος διαβίωσης. Μουσική =
ενασχόληση με καλές τέχνες : μουσική, χορός, τραγούδι, ανάγνωση, καλλιέργεια
εικαστικής ευαισθησίας. Ο νομοθέτης εποπτεύει το περιεχόμενο της καλλιτεχνικής
έκφρασης.
B. (20-30) : μαθηματικές επιστήμες
C. (30-35): σπουδή της διαλεκτικής Οδηγεί στην ύψιστη μορφή γνώσης, στην
αναζήτηση της ουσίας όλων των πραγμάτων και στη θέαση του Αγαθού.
Όσοι φύλακες-επίκουροι υποστούν τις καθορισμένες κρίσεις με επιτυχία προάγονται
(μετά τα 50 τους) στην τάξη των φυλάκων-βασιλέων(παντελών).
Οι φύλακες-βασιλείς : 1. έχουν και πρακτικές ενασχολήσεις (διοίκηση κράτους) και
θεωρητικές (επιστήμες- φιλοσοφία). 2. έχουν την ευθύνη για την εκπαίδευση της
νέας γενιάς φυλάκων-βασιλέων, 3. ζουν μακάρια (γιατί απολαμβάνουν τις
πνευματικές ηδονές, τις μόνες που διαρκούν), 4. τιμώνται μετά θάνατον ως ήρωες

21.  Φιλόσοφοι – βασιλείς
 Μοναδική ελπίδα για την ορθή διοίκηση της πόλης: να φιλοσοφήσουν οι
άρχοντες ή να κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι.
 Ο Πλάτων παρουσιάζει την πολιτεία ως σκάφος ακυβέρνητο. Ο ιδιοκτήτης είναι
μύωπας και κουφός, δεν ξέρει τη ναυτική τέχνη, τα μέλη του πληρώματος
καυγαδίζουν και δεν σκέπτονται ότι ο κυβερνήτης πρέπει να είναι έμπειρος και
να ξέρει τα άστρα και τους ανέμους. Ο μόνος που μπορεί να σώσει το
«μεθυσμένο καράβι» είναι ο κυβερνήτης-φιλόσοφος.
 Γιατί όμως; Οι φιλόσοφοι είναι κατάλληλοι για την επίλυση πρακτικών
προβλημάτων; Δεν είναι απορροφημένοι από τις θεωρητικές τους αναζητήσεις,
αδέξιοι και «εκτός τόπου και χρόνου»; Η αλληγορία του σπηλαίου δίνει την
απάντηση .
 Οι φιλόσοφοι-βασιλείς δεν έχουν μόνο γνώσεις και συνθετική σκέψη, αλλά και
πείρα ζωής, διοικητικές ικανότητες και αδαμάντινο χαρακτήρα. Αναλαμβάνουν
την εξουσία από αίσθηση καθήκοντος, για να νομοθετήσουν με τα σοφία και την
ακεραιότητά τους. Είναι αδέκαστοι και αφοσιωμένοι στο λειτούργημά τους,
καθώς δεν διαθέτουν ούτε οικογένεια ούτε προσωπική περιουσία.

22.  Η δικαιοσύνη
Η ιδεώδης πολιτεία ενσαρκώνει τις τέσσερις θεμελιώδεις αρχές, δηλαδή:
 είναι σοφή γιατί οι άρχοντές της είναι σοφοί, την καθοδηγούν προς το Αγαθόν
 είναι ανδρεία, γιατί οι φύλακες –επίκουροι είναι ανδρείοι και υπερασπίζονται την
εδαφική της ακεραιότητα και τις αξίες που προβάλλει το εκπαιδευτικό της σύστημα.
 έχει σωφροσύνη ( αυτοκυριαρχία-νομιμοφροσύνη), γιατί μεταξύ των των τάξεων
επικρατεί αρμονία, λόγω της υποταγής της κατώτερης στις ανώτερες.
 είναι δίκαιη, γιατί κάθε στοιχείο της λειτουργεί χωρίς να παρακωλύει τη λειτουργία
των άλλων, ο καθένας πράττει το έργο του και δεν πολυπραγμονεί.
Από την πόλη στο άτομο:
 Αφού το όλον (η πόλις, η μεγάλη συλλογική ψυχή) είναι ισορροπημένη και δίκαιη,
έτσι και η ατομική ψυχή είναι αρμονική. Το κατώτερο μέρος της, το ἀλόγιστον ή
ἐπιθυμητικόν, τιθασεύεται από το θυμοειδές. Και τα δυο υπακούουν στο ανώτερο
μέρος της ψυχής, το λογιστικόν. Εφόσον τα τρία αυτά στοιχεία βρίσκονται σε
αρμονία μεταξύ τους, ο άνθρωπος είναι δίκαιος. Αν τα δύο κατώτερα μέρη πάρουν
την εξουσία του λογιστικού, επέρχεται σύγχυση και καταστροφή. Την αρμονία την
εξασφαλίζει η δικαιοσύνη που απονέμει στον καθένα ό,τι του ανήκει και τον
τοποθετεί στη θέση που του αρμόζει.

23.  Οι διάφορες απόψεις περί δικαιοσύνης που διατυπώνονται
στην Πολιτεία.
 Κέφαλος (εκπρόσωπος παλιάς γενιάς) : δικαιοσύνη είναι η εντιμότητα
στις συναλλαγές. Ο πλούσιος είναι δίκαιος, αφού εξοφλεί τα χρέη του.
 Πολέμαρχος : δικαιοσύνη είναι να αποδίδεις τα ίσα, καλό στο φίλο,
κακό στον εχθρό (ενδέχεται όμως ο φίλος να είναι άδικος και ο εχθρός
δίκαιος).
 Θρασύμαχος (σοφιστής, ωμός, κυνικός) : το συμφέρον του ισχυρού
καθορίζει τι είναι δίκαιο.
 Γλαύκων (φερέφωνο αριστοκρατικής ηθικής) : η δικαιοσύνη είναι
μια υποκριτική κοινωνική σύμβαση που επιβάλλεται από τους
πολλούς και αδύνατους για την αυτοπροστασία τους.
 Σωκράτης : δικαιοσύνη είναι «τό τά αὑτοῦ πράττειν», δηλαδή, ο
καθένας οφείλει να πράττει για το κοινωνικό σύνολο «εἰς ὅ αὐτοῦ ἡ
φύσις ἐπιτηδειοτάτη πεφυκυῖα εἴη» .

24.  Ερμηνεία της Σωκρατικής – Πλατωνικής άποψης περί δικαιοσύνης.
Είναι σωστός ο ορισμός για μια κοινωνία; Ποιος και με ποια κριτήρια θα καθορίσει
τι πρέπει να πράττει ο άλλος; Δεν αναιρείται η ισότητα των πολιτών; Για να
κατανοηθεί ο ορισμός αυτός, επιστρατεύεται ο Ηράκλειτος:«Ἥλιος οὐχ
ὑπερβήσεται μέτρα. εἰ δέ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν».
 Ούτε και ο ήλιος δεν μπορεί να υπερβεί τα όρια μέσα στα οποία κινείται. Αν τα
υπερβεί, οι Ερινύες, βοηθοί της Δικαιοσύνης θα τον βρουν και θα τον
επαναφέρουν στην τροχιά του. Ο ήλιος διαπράττει ὕβριν και τιμωρείται αυστηρά.
 Έτσι και ο άνθρωπος : οφείλει να μην υπερβαίνει τα προσωπικά του όρια, για να
μην διαπράττει αδικία. Αν δεν μπορεί ο ίδιος (από φιλαυτία ή ματαιοδοξία) να
οριοθετήσει τον τομέα της δράσης του, πρέπει τουλάχιστον να συμμορφώνεται
προς τις υποδείξεις των εμπειροτέρων, σοφοτέρων και σωφρονεστέρων.
 Δικαιοσύνη, άρα, είναι ένα είδος αρμονίας των αντιμαχομένων τάσεων της ψυχής.
Η αρμονία αυτή πηγάζει από το γνῶθι σαυτόν και τον συνακόλουθο
αυτοπεριορισμό. Αν ο άνθρωπος διερευνήσει τον εαυτό του και αποδεχτεί τα όριά
του, τότε η συμπεριφορά του απέναντι στους συνανθρώπους του, στην πόλη,
στους θεούς, στη φύση είναι η ορθή.
 Από την άποψη αυτή στη δικαιοσύνη εμπεριέχονται και οι τρεις άλλες αρετές :
o η σοφία, που διαβλέπει και εκτιμά το βάρος της προσωπικότητάς μας,
o η ανδρεία, που έχει το θάρρος να αποδεχθεί την εκτίμηση και
o η σωφροσύνη, που επιβάλλει τον αυτοέλεγχο.

25. Οι φαύλες πολιτείες
Η ιδεώδης πολιτεία
 Αριστοκρατική : αριστοκρατία της δεν βασίζεται στην καταγωγή αλλά στο πνεύμα.
Τιμοκρατία
 φθορά ιδεώδους πολιτείας : αίτια εσωτερικά = ανάμειξη χρυσού με χάλκινο γένος
Διαστρεβλωμένο απότοκό της : η τιμοκρατική πολιτεία (ιστορικό πρότυπο: η Σπάρτη).
 φιλοπόλεμη
 υποχείριο της φιλαργυρίας
 ο τιμοκρατικός άνθρωπος παραδομένος στο θυμοειδές στοιχείο, επιδιώκει τιμές, διακρίσεις,
πλούτο και ηδονές.
Ολιγαρχία (πλουτοκρατία) :
 προκύπτει από την Τιμοκρατία, όπου ο άμετρος πλουτισμός εκκολάπτει ένα πλήθος
κηφήνων.
 Κηφήνες με κεντρί (οι κακούργοι) - άκεντροι (οι πτωχοί), επιδιώκουν την ανατροπή
της πολιτείας.
 Ο ολιγαρχικός : λατρεύει το χρήμα
 περιφρονεί την παιδεία
 αδιαφορεί για την τιμή και την υπεράσπιση της πατρίδας
 πρότυπο Καρχηδόνα (μυωπικοί ηγεμόνες έθεταν υπεράνω των πάντων το προσωπικό
τους συμφέρον)

26. Δημοκρατία:
 Προκύπτει από την Ολιγαρχία, όπου οι κηφήνες πληθύνονται (οι ολιγαρχικοί ευνοούν την
κατασπατάληση της πατρικής περιουσίας των απόρων για να πλουτίζουν οι ίδιοι ακόμη πιο πολύ)
 Οι κηφήνες συνειδητοποιούν τη δύναμή τους, ανατρέπουν την ολιγαρχία και εγκαθιστούν
Δημοκρατία (ένα ανάπηρο πολίτευμα)
 επιτρέπονται τα πάντα : ο καθένας πράττει και λέγει ό,τι θέλει και ζει όπως θέλει. Τα αξιώματα
μοιράζονται με κλήρο ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι οι πολίτες είναι ίσοι. Οι δάσκαλοι
φοβούνται και κολακεύουν τους μαθητές, οι γέροντες συμπεριφέρονται σαν να είναι νέοι, ακόμη
και τα ζώα ωθούν έξω από τον δρόμο τους τους ανθρώπους!
Τυραννίδα :
 Η άμετρη ελευθερία της Δημοκρατίας οδηγεί στην αναρχία και στην πόλωση : άπληστοι
ολιγαρχικοί και άκεντροι κηφήνες (οι πτωχοί) που έχουν ωστόσο ως προστάτες τους κηφήνες με
κεντρί.
 Όταν ο κακούργος κηφήνας αναλάβει με τη βοήθεια του Δήμου την εξουσία εγκαθιστά την
Τυραννίδα.
 λησμονεί τις υποσχέσεις που είχε δώσει στους πτωχούς για την αναδιανομή του πλούτου
 κηρύσσει πολέμους για να αποσπά τον λαό από τα προβλήματά του
 καταδιώκει τους επιφανείς πολίτες.
 Για να προστατευθεί συγκροτεί σωματοφυλακή από απελεύθερους
 περιτριγυρίζεται από σμήνος ηδονών, κλέπτει, συκοφαντεί και διαπράττει κάθε είδους
ανοσιούργημα.

27. Το παρόν υλικό είναι χρήσιμο στο διάβασμα
ενός υποψήφιου αλλά πάντα συνοδευτικό. Το
σχολικό βιβλίο είναι απαραίτητο.
ΜΑΚΡΑΚΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ
ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΣ ΙΣΤΟΤΟΠΟΣ