Download to read offline
![15DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
1. Trong taùc phaåm vaên hoïc noùi chung,
trong tieåu thuyeát noùi rieâng, gioïng ñieäu thöôøng
mang daáu aán rieâng cuûa nhaø vaên, theå hieän moät
caûm höùng noåi troäi. Trong moät taùc phaåm coù khi
chæ coù moät gioïng ñieäu nhaát quaùn, song chuû
yeáu laø ña gioïng ñieäu tuøy vaøo taâm traïng, thaùi ñoä,
tình caûm, theå hieän moät duïng yù ngheä thuaät, chuû
yeáu laø theå hieän caûm höùng cuûa nhaø vaên tröôùc
ñoái töôïng hieän dieän trong taùc phaåm hoaëc
khoâng coù trong taùc phaåm; caûm höùng cuûa taùc
giaû veà caùc vaán ñeà cuûa ñôøi soáng. Gioïng ñieäu
trong taùc phaåm goùp phaàn taïo neân phong caùch
nhaø vaên; ñeå phaân bieät nhaø vaên naøy vôùi nhaø
vaên khaùc ta cuõng laáy daáu hieäu nhaän bieát töø
gioïng ñieäu taùc phaåm.
Gioïng ñieäu laø hình thöùc haøm chöùa moät noäi
dung nhaát ñònh cuûa taùc phaåm vaên hoïc. Theo
Töø ñieån thuaät ngöõ vaên hoïc: gioïng ñieäu laø
“thaùi ñoä, tình caûm, laäp tröôøng tö töôûng, ñaïo ñöùc
cuûa nhaø vaên ñoái vôùi hieän töôïng ñöôïc mieâu taû
theå hieän trong lôøi vaên quy ñònh caùch xöng hoâ,
goïi teân, duøng töø, saéc ñieäu tình caûm, caùch caûm
thuï xa gaàn, thaân sô, thaønh kính hay suoàng saõ,
ngôïi ca hay chaâm bieám… Gioïng ñieäu phaûn aùnh
laäp tröôøng xaõ hoäi, thaùi ñoä tình caûm vaø thò hieáu
thaåm mó cuûa taùc giaû, coù vai troø raát lôùn trong
vieäc taïo neân phong caùch cuûa nhaø vaên vaø taùc
duïng truyeàn caûm cho ngöôøi ñoïc”[1.tr134]. ÔÛ
moãi moät taùc phaåm vaên chöông, gioïng ñieäu
chính laø moät hieän töôïng ngheä thuaät toaùt ra töø
baûn thaân taùc phaåm vaø mang noäi haøm tö töôûng
- thaåm mó.
Trong vaên xuoâi gioïng ñieäu thöôøng ña daïng,
phong phuù vaø mang tính khaùch quan. Ñaëc bieät
ôû theå loaïi tieåu thuyeát laø theå loaïi taùi hieän ñôøi
soáng moät caùch toáng hôïp, ña daïng, trong söï
bieán chuyeån vaän ñoäng khoâng ngöøng, neân
gioïng ñieäu cuõng luoân thay ñoåi. Moät taùc phaåm
thì vaãn coù gioïng ñieäu chuû ñaïo, beân caïnh ñoù coù
nhöõng gioïng ñieäu khaùc ñan xen, tuøy vaøo söï
kieän, hoaøn caûnh, taâm traïng nhaân vaät, taùc giaû.
Gioïng ñieäu thöôøng göûi gaém moät thoâng ñieäp
ngheä thuaät cuûa nhaø vaên, cuõng coù taùc duïng
khôi gôïi nhöõng tình caûm, caûm xuùc cuûa ngöôøi
CAÛM NHAÄN VEÀ GIOÏNG ÑIEÄU TIEÅU THUYEÁT
GAÕ TEÙP RIU* CUÛA NGUYEÃN BAÉC SÔN
ÑOAØN THÒ THANH THUÛY
(Moùng Caùi - Quaûng Ninh)
N GHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-15-2048.jpg)
![19DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
nöôùc maét cuõng hoøa cuøng nhaân vaät.
Gioïng ñieäu tröõ tình coù khi xoùt xa, cay
ñaéng theå hieän ngaøy caøng saâu hôn trong
nhöõng chöông ñoaïn maø töø khi Dieäu Thuûy
ñang xa rôøi anh tìm ñeán nhöõng quan heä baát
chính ñeå laøm baøn ñaïp treân con ñöôøng chaïy
ñua lao vaøo söï nghieäp thaêng quan tieán chöùc.
Tuøng ñaõ gaëp Mai (Döï) - coâ gaùi laøm tieáp vieân taïi
nhaø haøng karaoâkeâ Chieàu Tím, nhö moät quy
luaät töï nhieân cuûa nhöõng ngöôøi coù söï ñoàng ñieäu
taâm hoàn. Anh traû tieàn cho Mai nhöõng cuoäc heïn
laø ngöôøi taâm söï, vôùi khao khaùt tìm ñöôïc ngöôøi
ñeå troø chuyeän, laøm khoûa laáp söï troáng vaéng, noãi
buoàn cuûa moät ngöôøi ñang coâ ñôn trong chính
ngoâi nhaø cuûa mình. Lôøi keå nheï nhaøng maø buoàn
baõ cuûa Mai trong chöông möôøi Boán, nhö ru
ngöôøi ñoïc trôû veà nuoái tieác moät thôøi ñeïp ñeõ,
trong saùng xa xöa cuûa coâ ôû moät laøng queâ beù
nhoû. Trong ñoaïn truyeän khi ñeå Mai keå cho
Tuøng nghe chuyeän coâ bò löøa caû ñôøi con gaùi
trinh traéng ñeå ñöôïc nhöõng ñoàng tieàn ngaân
haøng ñòa phuû, khoâng chæ ngöôøi nghe chuyeän
“choaùng vaùng” vì söï ñeâ maït cuûa con ngöôøi,
Mai keå qua hai haøng nöôùc maét, nhaø vaên ñaõ
tieáp tuïc söû duïng nhöõng con chöõ soáng ñoäng,
caâu vaên ngaén nhö nhöõng tieáng naác ngheïn,
nhöõng hình aûnh so saùnh sinh ñoäng, ñaày xoùt
xa, thöông caûm: “Uaát öùc/ Tuûi hôøn/ Ñau ñôùn.
Ñau ñôùn toät cuøng. Ñang laø caây rau thôm
buoåi saùng, thôm maùt, xanh möôùt, môn môûn,
töôi taén trong vöôøn meï, Mai boâng ruõ ra nhö caây
döa chôï chieàu muøa haï treân væa heø”. Caùch söû
duïng ngoân ngöõ trong ñoaïn naøy thaät höõu duïng
trong vieäc theå hieän gioïng ñieäu tröõ tình thöông
caûm xen caû noãi tuûi hôøn caêm giaän cuûa nhaân vaät
tröôùc söï thaät quaù nghieät ngaõ. Gioïng ñieäu nhaân
vaät hoøa cuøng gioïng ñieäu ngöôøi keå chuyeän trong
truyeän, gôïi söï ñoàng caûm thöông yeâu cuûa nhaân
vaät Tuøng vaø chính nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn.
Hay trong chöông Naêm möôi, ñoaïn mieâu taû
caûnh chia tay ñaày xuùc ñoäng giöõa Mai vaø chò
baïn cuûa Tuøng, ngöôøi ñaõ thay anh chaêm soùc
cho Mai khi naèm vieän, gioïng ñieäu tröõ tình, tha
thieát saâu laéng ñaõ trôû thaønh gioïng ñieäu chuû ñaïo
cuûa chöông, ñoàng thôøi xen laãn gioïng ñieäu suy
tö trieát lí veà con ngöôøi, cuoäc ñôøi vaãn qua loái keå,
daãn daét tình tieát raát töï nhieân cuûa ngöôøi keå
chuyeän truøng khít vôùi caùi nhìn cuûa Tuøng baèng
nhöõng caâu vaên haøi hoøa, caân ñoái: “Ai sinh ra
cuõng toát caû. Cuoäc soáng laøm cho ngöôøi ta thay
ñoåi ñi. Ai giöõ ñöôïc thì toát maõi. Ai khoâng giöõ ñöôïc
thì xaáu ñi, hö hoûng ñi. Chò baïn anh vaãn giöõ
ñöôïc nguyeân veïn, laïi coøn toát hôn caû ngaøy cuøng
hoïc vôùi anh nöõa kia”. Trong ñoaïn truyeän Tuøng
baát ngôø ñöôïc Mai baùo tin coâ ñöôïc giaûi cho caâu
chuyeän Noãi ñau loät xaùc maø coâ giaáu anh khi vieát,
gioïng ñieäu vöøa ñaày phaán khôûi vöøa ñaày xuùc
ñoäng ngôõ ngaøng mang taâm traïng haïnh phuùc
cuûa Mai vaø Tuøng. Gioïng ñieäu tröõ tình baét nguoàn
töø caûm xuùc daøo daït cuûa chính taâm hoàn nhaø vaên,
ngöôøi ñaõ rung caûm saâu xa vaø truyeàn nhöõng tình
caûm ñoù tôùi ngöôøi ñoïc. Ñoù cuõng baét nguoàn töø
taám loøng nhaân aùi, yeâu thöông, traân troïng nhöõng
öôùc mô khao khaùt bình dò, beù nhoû nhöng laïi heát
söùc thieát yeáu, thieâng lieâng cuûa con ngöôøi. Loøng
nhaân aùi, söï xuùc ñoäng chaân thaønh giaøu giaù trò
nhaân baûn trong ngöôøi ngheä só chaân chính
Nguyeãn Baéc Sôn.
Toùm laïi, gioïng ñieäu trong tieåu thuyeát Gaõ
Teùp Riu laø gioïng ñieäu ña thanh, vôùi nhieàu saéc
thaùi khaùc nhau, song noåi baät vôùi nhöõng gioïng
ñieäu chuû ñaïo nhö chuùng toâi ñaõ trình baøy. Moãi
gioïng ñieäu ñaõ goùp phaàn khaéc hoïa nhaân vaät,
theå hieän roõ duïng yù ngheä thuaät cuûa nhaø vaên khi
taùi hieän ñôøi soáng, chuû yù xaây döïng hình töôïng
ngheä thuaät trong taùc phaåm. Qua ñoù, goùp phaàn
theå hieän roõ neùt hôn phong caùch ngheä thuaät
nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn.
* NGUYEÃN BAÉC SÔN (2013), Gaõ Teùp Riu, Nxb Hoäi nhaø vaên,
Haø Noäi.
[1] LEÂ BAÙ HAÙN, TRAÀN ÑÌNH SÖÛ, NGUYEÃN KHAÉC PHI chuû
bieân (2012), Töø ñieån thuaät ngöõ vaên hoïc, Nxb Giaùo duïc, Haø
Noäi
NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-19-2048.jpg)
![28 DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
C
ao Duy Sôn laø nhaø vaên cuûa maûnh ñaát
vaø con ngöôøi mieàn nuùi. Trong nhöõng
trang vieát cuûa oâng ngaäp traøn saéc maàu
vaên hoùa cuûa con ngöôøi Cao Baèng nhö oâng ñaõ
töøng taâm söï: “Toâi sinh ra vaø lôùn leân ôû thò traán
Coâ Saàu (huyeän Truøng Khaùnh, Cao Baèng). Ñoù
laø moät thò traán coå raát noåi tieáng. Nghieäp vaên
chöông cuûa toâi cöù baùm laáy thò traán Coâ Saàu
maø khaùm phaù, vieát maõi vaãn chöa thaáy ñuû,
chöa thaáy thaáu caùi taàng saâu vaên hoaù tieàm aån
ôû vuøng ñaát naøy.... Caû ñôøi toâi seõ vaãn laø nhöõng
cuoäc khaùm phaù veà Coâ Saàu vôùi nhöõng con
ngöôøi mieàn nuùi chaân chaát” [2]. Coù theå noùi,
tình yeâu vaø baûn saéc vaên hoùa ñoäc ñaùo cuûa
maûnh ñaát naøy ñaõ ngaám vaøo maùu thòt cuûa nhaø
vaên ñeå moãi trang vieát cuûa oâng coù söï aùm aûnh
cuûa thôøi gian, cuûa hoaøi nieäm, cuûa chieàu saâu
vaên hoùa maø ngöôøi ñoïc caàn suy ngaãm.
Xuaát phaùt töø nhöõng vaán ñeà lyù thuyeát vaø
thöïc tieãn vaên hoïc hieän nay, ñaëc bieät laø tieåu
thuyeát Ñaøn trôøi cuûa Cao Duy Sôn vôùi nhöõng
giaù trò ngheä thuaät ñaõ ñöôïc khaúng ñònh, chuùng
toâi nhaän thaáy höôùng nghieân cöùu vaên hoùa ôû
tieåu thuyeát Ñaøn trôøi cuûa Cao Duy Sôn laø moät
höôùng ñi khaû quan vaø thieát thöïc. Tuy nhieân,
trong khuoân khoå baøi vieát, chuùng toâi seõ ñi saâu
tìm hieåu moät thaønh toá cuûa vaên hoùa- ñoù laø
khoâng gian vaên hoùa. Trong ñoù, khoâng gian
taâm linh laø khoâng gian ñaëc saéc nhaát trong
phaïm truø khoâng gian vaên hoùa, ñoàng thôøi ñaây
cuõng laø khoâng gian quan troïng vaø caàn thieát
nhaát ñeå nhaø vaên truyeàn taûi nhöõng yù ñoà ngheä
thuaät cuûa mình.
Tröôùc heát phaûi khaúng ñònh vaên hoùa laø taát
caû nhöõng gì do con ngöôøi taïo ra, lieân quan
ñeán con ngöôøi. Noù thöôøng tröïc trong baàu khí
Khoâng gian vaên hoùa vaø khoâng gian
taâm linh trong tieåu thuyeát Ñaøn Trôøi
cuûa Cao Duy Sôn
NGUYEÃN ÑÖÙC HAÏNH – CAO THÒ THU HOAØI - CAO THAØNH DUÕNG
(Thaùi Nguyeân)
NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-28-2048.jpg)
![29DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
quyeån, trong hôi thôû cuûa chuùng ta. Moãi vuøng
mieàn, moãi maûnh ñaát ñeàu coù moät baûn saéc vaên
hoùa rieâng, moät khoâng gian vaên hoùa ñaëc thuø.
Ñoù laø maûnh ñaát öôm maàm cho nhieàu theá heä,
nhieàu lónh vöïc vaø ñaëc bieät laø vaên hoïc ngheä
thuaät. Tieåu thuyeát Ñaøn trôøi cuõng vaäy, noù ñöôïc
“öôm maàm” töø baûn saéc cuûa vaên hoùa mieàn nuùi
phía Baéc, thaám ñaãm nhöõng truyeàn thoáng,
phong tuïc cuûa ñoàng baøo daân toäc thieåu soá
vuøng cao. Ñoù chính laø linh hoàn cuûa taùc phaåm,
laø ñaëc tröng cho gioïng vaên Cao Duy Sôn.
Khoâng gian vaên hoùa laø moät phaïm truø raát
roäng: “Khoâng gian vaên hoùa lieân quan ñeán
laõnh thoå nhöng khoâng ñoàng nhaát vôùi khoâng
gian laõnh thoå. Noù bao quaùt taát thaûy nhöõng
vuøng laõnh thoå maø ôû ñoù daân toäc ta ñaõ toàn taïi
qua caùc thôøi ñaïi. Do vaäy, khoâng gian vaên hoùa
bao giôø cuõng roäng hôn khoâng gian laõnh thoå,
khoâng gian vaên hoùa cuûa 2 daân toäc ôû caïnh
nhau thöôøng coù phaàn choàng leân nhau, coù
mieàn giaùp ranh” [5, 210]. Khoâng gian vaên hoùa
coøn laø nhöõng gì thuoäc veà chieàu saâu tinh thaàn
con ngöôøi. Ñoù laø lí do ôû muïc naøy chuùng toâi
trieån khai khoâng gian taâm linh, khoâng gian
toàn taïi trong taâm thöùc cuûa con ngöôøi. Noù
phaûn aùnh moät theá giôùi nôi nhöõng tín ngöôõng
nguyeân sô, nhöõng nieàm tin qua nhieàu theá heä
toàn taïi.
Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø nhaø vaên Cao
Duy Sôn ñaët teân cho tieåu thuyeát cuûa mình laø
Ñaøn trôøi. Ñaøn Trôøi khoâng phaûi laø moät nhaân
vaät cuï theå nhöng thöôøng tröïc xuaát hieän trong
caâu chuyeän nhö moät söùc maïnh thieâng lieâng,
huyeàn bí, nhö nieàm tin cuûa con ngöôøi vaøo leõ
coâng baèng. Noù laø moät bieåu töôïng, moät tín
ngöôõng cuûa daân toäc Dao nôi ñaây: “Töø beù laõo
thöôøng keå cho noù nghe veà doøng thaùc Phja
Bjooùc. Noù thieâng vaø linh nghieäm nhaát vuøng
naøy ñaáy! Ngöôøi baûn Phja Ñeng thöôøng ra ñaây
caàu trôøi khi gaëp naêm naéng haïn maát muøa hay
dòch beänh ñe doïa. Caû nhöõng caâu chuyeän vui
buoàn, oan traùi cuûa con ngöôøi cuõng ñöôïc ñöa
ñeán ñeå keå vaø caàu trôøi giaûi thoaùt. Laõo noùi vôùi
con ñaây laø Thieân Ñaøn! Laø taâm cuûa vuõ truï con
ngöôøi soáng. Laø nôi giao tieáp con ngöôøi vaø nhaø
trôøi bôûi tieáng noùi cuûa con ngöôøi khi ñöôïc caát
leân ôû ñaây seõ vang voïng gaáp nhieàu laàn so vôùi
choã khaùc” [4, 308]. ÔÛ ñaây, chuùng ta thaáy
raèng, moät soá daân toäc mieàn nuùi phía Baéc vaãn
giöõ loái sinh hoaït tín ngöôõng gaàn guõi vôùi caùc
toäc ngöôøi nguyeân thuûy. Vieäc thôø thaùc nöôùc ôû
ñaây coù chuùt boùng daùng cuûa hình thaùi vaät toå -
toâ tem. Ñaây laø hình thöùc thôø cuùng moät con vaät
hay ñoà vaät, caây coû… “Khoâng sa vaøo caùc loái
khaùi quaùt laïm duïng ñoù, ta coù theå xem vaät toå
nhö laø bieåu töôïng cuûa moät moái noái keát cha
meï - con caùi (keå caû ngöôøi ñöôïc nhaän laøm con
nuoâi), vôùi moät taäp theå hay moät theá löïc sieâu -
nhaân loaïi” [1, 985].
Qua tieåu thuyeát Ñaøn trôøi chuùng toâi muoán
khaûo saùt caùc bieåu töôïng vaên hoùa hieän höõu
trong taâm thöùc cuûa con ngöôøi. Vaên hoïc hieän
ñaïi, haäu hieän ñaïi ñöôïc xem laø vaên hoïc cuûa
caùc aån duï, bieåu töôïng, huyeàn thoaïi. Nhöõng
taùc giaû löøng danh cuûa vaên hoïc theá giôùi theá kæ
XX nhö Kafka, Hemingway, L. Borge… ñoàng
thôøi cuõng laø nhöõng baäc thaày veà ngheä thuaät
aùm duï. Dó nhieân bieåu töôïng khoâng phaûi laø ñaëc
saûn duy nhaát chæ coù ôû vaên hoïc hieän ñaïi, haäu
hieän ñaïi, noù “coå xöa nhö yù thöùc” cuûa nhaân loaïi
vaäy, noùi nhö Guy Schoeller “seõ laø quaù ít neáu
noùi raèng chuùng ta soáng trong moät theá giôùi
bieåu töôïng, moät theá giôùi bieåu töôïng soáng
trong chuùng ta” [3].
Nhö vaäy, Ñaøn Trôøi ôû ñaây cuõng laø moät hình
thaùi vaät toå, moät bieåu töôïng toàn taïi trong taâm
thöùc cuûa ngöôøi mieàn nuùi. Noù ñaïi dieän cho söùc
maïnh thieâng lieâng, söùc maïnh baûo trôï, laø nôi
taâm linh con ngöôøi höôùng ñeán, taïo neân moät
khoâng gian huyeàn bí cuûa tín ngöôõng. Moãi khi
gaëp khoù khaên hay tai hoïa, ngöôøi daân nôi ñaây
laïi tìm ñeán Ñaøn Trôøi ñeå caàu xin vôùi nieàm tin
NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-29-2048.jpg)
![30 DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
cuûa mình vaøo leõ coâng baèng, pheùp nhieäm
maàu. Khoâng gian linh thieâng naøy khoâng chæ
traán an, xoa dòu noãi ñau maø coøn höôùng con
ngöôøi ñeán ñieàu thieän. Hoï cho raèng treân cao
thaàn linh seõ laéng nghe, seõ theo doõi vieäc toát,
vieäc xaáu cuûa moãi ngöôøi vaø keû aùc seõ bò tröøng
trò: “Thaùc Phja Bjooùc, ngöôøi laø Thieân Ñaøn linh
thieâng cuûa chuùng sinh, ta caàu xin ngöôøi haõy
goät röûa giuùp ta söï ñôùn heøn, haõy cho ta söùc
maïnh ñeå ta tieáp tuïc ñi treân con ñöôøng cuøng
beø baïn. Töø ñaây ta seõ daâng leân ngöôøi baøi baùo
naøy, ñaây laø lôøi toá caùo huøng hoàn nhaát maø traàn
gian khoâng ai nghe thaáy!... Thieân hoaøng,
ngöôøi coù thaáy lôøi than oaùn cuûa muoân daân? [4,
303]. Muoán hieåu saâu hôn ñôøi soáng taâm linh
cuûa con ngöôøi mieàn nuùi, chuùng ta neân khaûo
saùt caùc lôùp yù nghóa cuûa bieåu töôïng “thaùc” qua
Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa theá giôùi: “Thaùc
laø moâ típ chuû choát trong hoäi hoïa phong caûnh
Trung Hoa töø ñôøi Ñöôøng (Wou Tao - tseu,
Vöông Duy), nhöng nhaát laø ñôøi Toáng, thaùc ñoái
laäp vôùi nuùi ñaù trong caëp song haønh neàn
moùng: nuùi* (sôn) vôùi nöôùc* (thuûy), cuõng nhö
aâm vôùi döông. Höôùng chuyeån ñoäng cuûa thaùc
ñi xuoáng ngöôïc chieàu vôùi höôùng cuûa nuùi laø
vöôn leân cao, tính ñoäng cuûa thaùc ñoái laäp vôùi
tính tónh cuûa nuùi ñaù” [1, 863]. Ñeán ñaây chuùng
ta ñeán gaàn vôùi nhöõng caùch bieåu thò cuûa ñaïo
Phaät thieàn, bieåu töôïng cuûa “bieán” vôùi “baát
bieán”. Thaùc troâng thì vaãn theá nhöng thaät ra
khoâng luùc naøo noù ngöøng bieán ñoåi. Höôùng
chuyeån ñoäng ñi xuoáng cuûa thaùc cuõng coøn coù
nghóa laø höôùng taùc ñoäng cuûa Trôøi, sinh ra töø
moät ñoäng löïc ñöùng yeân, nghóa laø tónh nhöng
laïi theå hieän nhöõng khaû naêng voâ taän: maët nöôùc
ñöùng yeân laø hình aûnh cuûa Tónh, nhöng laïi
chöùa moïi ñoäng löïc vaø nhöõng ñoäng löïc naøy
cuoái cuøng nhaäp vaøo ñoù.
Qua ñaây chuùng toâi coù theå ñöa ra nhaän
ñònh: Thöù nhaát, thaùc Ñaøn trôøi trong tieåu thuyeát
cuûa Cao Duy Sôn mang yù nghóa höôùng taùc
ñoäng cuûa trôøi, töùc laø söùc maïnh sieâu nhieân ôû
theá giôùi khaùc mang ñeán. “Caùi baûn nhoû coù con
thaùc Phja Bjooùc ñoå xuoáng töø treân ñænh nuùi
luoân mang noãi loøng chuùng sinh vaøo coáng trôøi”
[4, 372]. Lôùp nghóa thöù hai coù theå thaáy ôû thaùc
Ñaøn trôøi laø söï “cheá ngöï vaø ñieàu khieån vì lôïi ích
tinh thaàn”, “Noùi vôùi con ñieàu ñoù chaéc laõo phaûi
böôùc qua noãi sôï haõi cuûa baûn thaân khi ñuïng
chaïm tôùi ñieàu linh thieâng, moät quy ñònh raèng
buoäc con ngöôøi phaûi im laëng tuaân thuû vôùi söï
thaønh kính khoâng giôùi haïn” [4, 441]. Maëc duø
trong Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa theá giôùi, yù
nghóa veà söï cheá ngöï naøy thuoäc veà ñaïo Phaät,
nhöng ôû ñaây chuùng toâi thaáy ít nhieàu coù ñieåm
töông ñoàng. Thaùc laø moät söùc maïnh nguyeân
sô, baát kham töø treân cao ñoå xuoáng. Noù mang
caùi döõ doäi cuûa nöôùc. Taâm linh con ngöôøi cuõng
caàn coù thaønh kính, ñöôïc cheá ngöï ñeán möùc
thanh saïch tuyeät ñoái khi ñöùng tröôùc Ñaøn Trôøi.
Maët khaùc, thaùc chaûy xuoáng töø nuùi… “Nuùi cuõng
theå hieän nhieàu khaùi nieäm veà tính oån ñònh, baát
di baát dòch vaø ñoâi khi caû veà tính thanh khieát”
[1, 699]. Noù bieåu töôïng cho beàn vöõng, thoâ raùp
nhöng nguyeân sô cuûa taâm linh ngöôøi daân toäc,
cho caáu keát chaët cheõ: “Nhöõng vöïc saâu vaø
ñænh nuùi tuyeát traéng bao phuû, caû thaùc Ñaøn trôøi
ñoå xuoáng ñaùy soâng traàn gian nhöõng aâm
thanh linh thieâng maïnh meõ…” [4, 619]. Roõ
raøng, chuùng ta coù theå thaáy khoâng gian taâm
linh ñöôïc xaây döïng trong tieåu thuyeát Ñaøn trôøi
gaén vôùi nhöõng bieåu töôïng nguyeân sô nhaát,
hoang daïi nhaát. Ñoù laø nhöõng maûnh kí öùc coå
xöa coøn soùt laïi trong taâm thöùc cuûa coäng ñoàng
ngöôøi daân toäc mieàn nuùi. Khoâng gian naøy coù
söùc maïnh thanh taåy ueá taïp, noù laø nhöõng neùt
vaên hoùa beà saâu ñöôïc löu giöõ vaø khoù bò taøn
phaù nhaát. Ñoái vôùi taùc phaåm, khoâng gian naøy
cuõng coù vai troø theå hieän quan nieäm veà leõ coâng
baèng ôû ñôøi.
Neáu nhöõng tín ngöôõng gaén boù vôùi Ñaøn trôøi
laø yeáu toá thuoäc veà yù thöùc thì beân caïnh ñoù,
NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-30-2048.jpg)
![31DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
trong taùc phaåm naøy coøn coù nhöõng yeáu toá
thuoäc veà ñôøi soáng voâ thöùc theo lyù thuyeát cuûa
C. G. Jung. Ñoïc kó taùc phaåm Ñaøn trôøi chuùng
ta seõ thaáy nhöõng daáu veát taâm lyù aáy. Tröôùc
heát, ñoù laø bieåu töôïng doøng soâng. Doøng soâng
xuaát hieän trong taùc phaåm raát nhieàu laàn, ñaëc
bieät laø hình aûnh con soâng Daâng. Noù gaén vôùi
soá phaän, tình yeâu cuûa caùc nhaân vaät. Nhöng
hôn theá nöõa, ñaèng sau noù coøn theå hieän nhieàu
quan nieäm trong chieàu saâu: “Khoâng coù söông
giaêng, khoâng coù aùnh traêng, khoâng coù nhöõng
maûng luoàng troâi treân soâng Daâng nhö laù, ñoäc
khuùc tieân khau vaøo ñeâm nhöõng aâm thanh
laëng buoàn voâ voïng” [4, 172], “Doïc bôø soâng
Daâng, chò nhaém maét thôû nheï nhö muoán tìm
laïi caùch anh haèng nhaän bieát muøa chuyeån” [4,
90].
Theo thoáng keâ cuûa chuùng toâi, trong taùc
phaåm, taùc giaû 24 laàn nhaéc ñeán vaø mieâu taû con
soâng Daâng. Nhöng yù nghóa cuûa doøng soâng
ñoái vôùi ngöôøi Vieät noùi chung vaø ñoàng baøo
mieàn nuùi noùi rieâng ra sao? Chuùng ta moät laàn
nöõa tìm hieåu yù nghóa cuûa noù qua Töø ñieån Bieåu
töôïng Vaên hoùa Theá giôùi: “Bieåu töôïng soâng
hay doøng nöôùc chaûy ñoàng thôøi laø bieåu töôïng
cuûa cuûa vaïn vaät, cuûa tính löu chuyeån cuûa moïi
daïng theå (F.S), cuûa söï phong nhieâu, cuûa caùi
cheát vaø söï ñoåi môùi. Doøng chaûy laø doøng cuûa
söï soáng vaø söï cheát.…” [1, 829]. ÔÛ moãi nôi, con
ngöôøi laïi coù nhöõng quan nieäm, tín ngöôõng
daønh cho nguoàn soáng naøy. Khaûo saùt caùc yù
nghóa, chuùng toâi thaáy quan nieäm veà nöôùc,
soâng ôû Vieät Nam coù nhieàu ñieåm gioáng vaø
khaùc so vôùi caùc daân toäc treân theá giôùi. Hy voïng
ñaây seõ laø chìa khoùa giuùp môû roäng yù nghóa taùc
phaåm cuõng nhö khaùi quaùt theâm veà ñôøi soáng
tinh thaàn trong chieàu saâu vaên hoùa cuûa con
ngöôøi mieàn nuùi.
Thöù nhaát, con soâng trong Ñaøn trôøi cuõng
theå hieän “khaû naêng cuûa vaïn vaät, cuûa tính löu
chuyeån moïi daïng theå”. Con soâng gaén vôùi
nhöõng bieán thieân, thaêng traàm cuûa lòch söû, gaén
vôùi tan hôïp, chia li, ñoaøn tuï: “Ñeán ñaây teân con
soâng Daâng khoâng coøn nöõa. Phaûi ñaáy! Caùi khe
nöôùc nhaäp vaøo doøng suoái seõ maát teân, con
suoái gia nhaäp vaøo doøng soâng roài cuõng maát
teân, con soâng gia nhaäp vaøo bieån lôùn duø roäng
daøi ñeán maáy cuõng khoâng coøn mang theo caùi
teân cuõ nöõa” [1, 261]. Roõ raøng quan nieäm vaø
söï bieán ñoåi ñöôïc gaén chaët vôùi hình töôïng
doøng soâng. Noù laø neùt taâm lyù aên saâu trong
töøng con ngöôøi. Noù töôïng tröng cho doøng ñôøi
ñeå ngöôøi ta ngaãm nghó, xoùt xa, e sôï. Ngaøy
hoâm nay coù theå yeân bình nhö khuùc soâng lôø
löõng, ngaøy mai troâi daït boán phöông trôøi vuøi
daäp.
YÙ nghóa thöù hai cuûa con soâng laø söï queân
laõng vaø hoái tieác: “Ñoù laø nhöõng tieáng loøng tieác
nuoái cuûa ngaøy xöa moãi khi chaïnh nhôù traän
möa raøo thaùng baûy, chieác aùo hoa caø, mieäng
cöôøi cuûa em, caû gioïng noùi run leân vì laïnh, vaø
ñeâm veà beân soâng Daâng, ngaøy tröôùc khi em
veà Haø Noäi vaøo tröôøng ñaïi hoïc” [4, 172]. Con
soâng Daâng trong taùc phaåm gaén boù chaët cheõ
vôùi moái tình cuûa Vöông vaø Dieäu. Trong taâm trí
hai ngöôøi ñoù khoâng coøn laø moät con soâng thöïc
maø laø con soâng cuûa kí öùc, cuûa nuoái tieác, cuûa
noãi nhôù tröôùc moät moái tình dang dôû. Ñoù laø nôi
linh thieâng cuûa tình yeâu maø hai ngöôøi toân thôø.
Con soâng coøn laø bieåu töôïng cuûa doøng thôøi
gian chaûy troâi coù theå xoùa nhoøa taát caû roài khieán
ta nuoái tieác: “Coù khi naøo nhôù tôùi em, anh laïi
moät mình ñeán ngoài beân bôø soâng Daâng, nôi
anh cuøng em ñaõ coù chung bao kæ nieäm” [4,
120]. Doøng soâng chaûy qua tieàm thöùc khoâng
gioáng nhö thaùc Ñaøn Trôøi uy nghi, linh thieâng
nhöng noù môû ra moät khoâng gian buoàn baõ
trong loøng ngöôøi, trong nhöõng quan nieäm veà
cuoäc soáng, veà tình yeâu cuûa ngöôøi Vieät. Doøng
soâng vôùi nhöõng yù nghóa veà söï bieán ñoåi, queân
laõng vaø hoaøi nieäm môû ra theâm chieàu saâu ñôøi
soáng tinh thaàn cuûa ngöôøi daân toäc mieàn nuùi.
NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-31-2048.jpg)
![32 DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
Noù coù nhöõng ñieåm chung theo quy luaät cuûa
quan nieäm nhaân loaïi nhöng cuõng coù nhöõng
neùt rieâng nhö söï xoa dòu, giuùp chöõa laønh veát
thöông tinh thaàn. Cho neân khi ñau ñôùn, tuyeät
voïng Vöông vaø Dieäu laïi tìm ra nôi doøng soâng
eâm ñeàm chaûy ñeå vôi bôùt noãi u saàu.
Moät bieåu töôïng nöõa chuùng ta cuõng thaáy
xuaát hieän nhieàu trong taùc phaåm Ñaøn trôøi laø
caây. Lyù giaûi ñieàu naøy cuõng khaù ñôn giaûn bôûi
caùc daân toäc mieàn nuùi phía Baéc sinh soáng nôi
röøng nuùi, quanh naêm gaén boù vôùi caây coû
nhöng bieåu töôïng naøy coù vai troø nhö theá naøo
trong ñôøi soáng taâm linh cuûa hoï? Taïi sao ngoân
ngöõ cuûa con ngöôøi nôi ñaây thöôøng duøng
nhöõng hình aûnh cuûa caây nhö nhöõng ñònh ngöõ:
“nhieàu nhö caây röøng”, “ñöôïc naáu böõa cho anh
aên, ñöôïc cuøng anh leân nöông troàng caây luùa,
caây ngoâ...” [4, 301]. “Ta vaø vôï ta ñeàu thöông
chaùu nhö con Myû, thaèng Say... laõo Maïc
thöông chaùu nhieàu nhö laù röøng” [4, 151].
Trong Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa theá giôùi,
“caây” mang raát nhieàu quan nieäm vaø ñöôïc chia
ra laøm nhieàu muïc nhöng ôû ñaây chuùng toâi chæ
caên cöù treân nhöõng yù nghóa phoå quaùt nhaát ñeå
öùng duïng vaøo tìm hieåu taùc phaåm: “Traùi vôùi
moät soá bieåu hieän beà ngoaøi, moät soá keát luaän
voäi vaõ, caây ngay caû caây thieâng, khoâng phaûi
vaät thôø baùi ôû khaép nôi; noù laø moät hình aûnh
bieåu tröng veà moät baûn theå vöôït leân treân noù,
chính caùi baûn theå aáy môùi trôû thaønh ñoái töôïng
cuûa thôø baùi. Laø bieåu töôïng cuûa söï soáng trong
tieán hoùa lieân tuïc, trong söï vöôn leân veà phía
trôøi, caây gôïi nhôù toaøn boä haøm nghóa bieåu
tröng cuûa chieàu thaúng ñöùng…”[1, 141].
Qua nhöõng yù nghóa khaûo saùt ôû treân, chuùng
toâi nhaän thaáy trong bieåu töôïng veà caây trong
taùc phaåm Ñaøn trôøi coù theå khaùi quaùt nhö sau:
Thöù nhaát, noù bieåu thò nhöõng gì gaàn guõi, coäi
nguoàn cuûa con ngöôøi nôi ñaây. Maûnh ñaát ñaïi
ngaøn laø nôi con ngöôøi höôùng veà, caûm thaáy
bình yeân. Caây xanh vôùi nhöõng taùn laù xanh,
vôùi goác reã beàn chaët, vöõng chaõi laøm con ngöôøi
thaáy yeân taâm, thö thaùi. Thöù hai, noù bieåu thò söï
soáng. Trong taùc phaåm, nhaø vaên luoân gaén
cuoäc soáng cuûa nhaân vaät vôùi hình aûnh caây coái:
“Ai cuõng noùi anh laø caây nghieán ñoû treân nuùi
cao, möa to, gioù maïnh khoâng nghieâng ngaû”
[4, 301]. “Tình caûm cuûa baïn beø, ñoàng nghieäp
nhö moät thöù coû caây giaûn ñôn, maàu nhieäm, ñaõ
kheùp laïi daàn veát thöông loøng” [4, 149]. Roõ
raøng trong thaúm saâu taâm thöùc cuûa con ngöôøi
mieàn nuùi, caây röøng ñaõ trôû thaønh moät phaàn
khoâng theå thieáu. Noù gaén boù vôùi ñôøi soáng con
ngöôøi, cung caáp cho con ngöôøi nhöõng thöù
caàn thieát nhaát vaø an uûi taâm hoàn hoï. Caây xuaát
hieän nhö moät bieåu töôïng veà söùc soáng con
ngöôøi nôi ñaây.
ÔÛ baøi vieát naøy chuùng toâi laøm saùng toû kieåu
khoâng gian taâm linh vaø ñaëc tröng cuûa noù.
Khoâng gian naøy taäp trung nhöõng daáu veát taâm
lyù coäng ñoàng vôùi nieàm tin, tín ngöôõng xa xoâi
coøn laïi. Khoâng gian taâm linh trong taùc phaåm
ñöôïc khaûo saùt qua ba bieåu töôïng laø thaùc Ñaøn
Trôøi, caây, soâng Daâng, noù vöøa döõ doäi, vöøa
mang veû traàm laëng. Ñaây cuõng laø hai neùt ñaëc
tröng noåi baät cuûa con ngöôøi mieàn nuùi. Hoï
soáng maïnh meõ, kieân cöôøng nhöng cuõng saâu
laéng, coâ ñôn. Khoâng gian chieàu saâu naøy môùi
thaät söï laø nhöõng neùt vaên hoùa beàn vöõng. Noù laø
“caùi coøn laïi khi ta ñaõ queân taát caû”.
1. Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (1969), Töø ñieån bieåu
töôïng vaên hoùa theá giôùi (baûn dòch tieáng Vieät cuûa NXB Ñaø
Naüng, Tröôøng vieát vaên Nguyeãn Du).
2. Chu Thu Haèng, “Nhaø vaên Cao Duy Sôn: Caû ñôøi toâi chæ ñeo
ñuoåi ñeà taøi veà ngöôøi mieàn nuùi”, baovanhoa.vn, 2008.
3. Nguyeãn Quang Huy, “Thöû daãn vaøo nghieân cöùu vaên hoïc
töø goùc nhìn coå maãu” (archeùtype), tapchisonghuong.com,
2012.
4. Cao Duy Sôn (2006), Ñaøn trôøi, Nxb Hoäi Nhaø vaên, Haø Noäi.
5. Traàn Quoác Vöôïng (chuû bieân), 2003, Cô sôû vaên hoùa Vieät
Nam, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi.
NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH](https://image.slidesharecdn.com/diendanso3diendanso7-140402060003-phpapp02/75/Di-n-dan-van-ngh-Vi-t-Nam-S-3-2014-vanhien-vn-32-2048.jpg)
More Related Content
Similar to Diễn đàn văn nghệ Việt Nam-Số 3/2014-vanhien.vn
Diễn đàn văn nghệ Việt Nam-Số 3/2014-vanhien.vn
- 1. DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 1
- 2. 2 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014
- 3. 3DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 T HÔØI LUAÄN Kính thöa Toång Bí thö Nguyeãn Phuù Troïng, Kính thöa caùc ñoàng chí laõnh ñaïo Ñaûng, Nhaø nöôùc, Kính thöa caùc baùc, caùc anh, caùc chò, Nhaân dòp 84 naêm thaønh laäp Ñaûng vaø ñoùn Teát coå truyeàn cuûa daân toäc, thay maët Ñaûng ñoaøn Lieân hieäp caùc Hoäi Vaên hoïc ngheä thuaät Vieät Nam, toâi xin baøy toû loøng caûm ôn Ban chaáp haønh Trung öông Ñaûng, Boä Chính trò, Ban Bí thö vaø Toång Bí thö Nguyeãn Phuù Troïng veà söï tin caäy vaø quan taâm ñoái vôùi giôùi vaên hoïc ngheä thuaät trong nhieàu naêm qua. Chuùng toâi tin töôûng saâu saéc, vôùi truyeàn thoáng veû vang vaø daïn daøy kinh nghieäm trong ñaáu tranh caùch maïng, nhaát ñònh Ñaûng ta, Ñaûng do Baùc Hoà saùng laäp vaø reøn luyeän seõ tieáp tuïc laõnh ñaïo nhaân daân ta vöôït qua moïi khoù khaên thaùch thöùc, ñöa ñaát nöôùc ta tieáp tuïc ñaït nhieàu thaønh töïu veû vang trong nhöõng naêm thaùng troïng ñaïi tröôùc maét. Naêm 2013, Lieân hieäp caùc Hoäi Vaên hoïc ngheä thuaät Vieät Nam kyû nieäm troïng theå 65 naêm ngaøy truyeàn thoáng cuûa mình. Trong dòp vui möøng naøy, chuùng toâi raát xuùc ñoäng ñöôïc ñoùn Toång Bí thö Nguyeãn Phuù Troïng ñeán döï vaø trao böùc tröôùng cuûa Ban Bí thö “Ñoaøn keát, Ñoåi môùi, Daân chuû, Saùng taïo“ cho giôùi vaên ngheä só caû nöôùc. Tieáp sau ñoù, Toång Bí thö ñaõ daønh thôøi gian ñeán thaêm vaø laøm vieäc vôùi Ñaûng ñoaøn Lieân hieäp Vaên hoïc ngheä thuaät, tìm hieåu raát caën keõ tình hình hoaït Caàn coù Nghò quyeát môùi veà vaên hoùa, vaên ngheä, giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà böùc thieát ñang ñaët ra cho söï phaùt trieån VNHT nöôùc nhaø(*) (Phaùt bieåu cuûa nhaø thô HÖÕU THÆNH - Chuû tòch Lieân hieäp caùc Hoäi VHNT Vieät Nam, Bí thö Ñaûng ñoaøn Lieân hieäp caùc Hoäi VHNT Vieät Nam taïi buoåi Ban Bí thö TÖ. Ñaûng gaëp maët, chuùc Teát caùc trí thöùc, vaên ngheä só, saùng 26/01/2014, taïi Haø Noäi) Toång Bí thö NGUYEÃN PHUÙ TROÏNG phaùt bieåu taïi cuoäc gaëp maët
- 4. 4 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñoäng vaø taâm tö, nguyeän voïng vaên ngheä só. Sau khi nghe baùo caùo cuûa Ñaûng ñoaøn vaø nhöõng yù kieán phaùt bieåu, Toång Bí thö nhieät lieät bieåu döông nhöõng thaønh töïu vaø cuûa giôùi vaên hoïc ngheä thuaät sau 15 naêm thöïc hieän Nghò quyeát 05 cuûa Trung öông veà vaên hoaù vaø Nghò quyeát 23 cuûa Boä Chính trò veà xaây döïng phaùt trieån vaên hoïc, ngheä thuaät trong tình hình môùi; chæ roõ phöông höôùng, nhieäm vuï phaùt trieån vaên hoaù, ngheä thuaät, ñoàng thôøi giao nhieäm vuï cho caùc Ban, Boä ngaønh coù lieân quan giaûi quyeát 16 kieán nghò cuûa Ñaûng Ñoaøn vaên hoïc ngheä thuaät. Tình caûm thaân thieát, ñaàm aám vaø taùc phong saâu saùt, cuï theå, döùt ñieåm töøng vieäc cuûa Toång Bí thö taïo moät baàu khoâng khí, phaán khôûi, tin töôûng vaø nieàm hy voïng môùi cho giôùi vaên hoïc ngheä thuaät nöôùc nhaø. Trong dòp ñoùn Teát coå truyeàn Giaùp Ngoï 2014, caùc vaên ngheä só vaø trí thöùc tieâu bieåu ñöôïc nhaän moùn quaø hoã trôï khoù khaên cuûa Ñaûng theo Quyeát ñònh 59 cuûa Ban Bí thö, coù theâm moät höông vò môùi ñaày yù nghóa trong söï gaén boù giöõa Ñaûng vôùi vaên ngheä só, vaên ngheä só vôùi Ñaûng. Naêm 2013 ñöôïc söï chæ ñaïo saâu saùt cuûa Ban Tuyeân giaùo Trung öông, caùc hoaït ñoäng vaên hoïc ngheä thuaät dieãn ra soâi noåi, haøo höùng vaø thu ñöôïc keát quaû toaøn dieän treân taát caû caùc lónh vöïc saùng taùc, bieåu dieãn, quaûng baù taùc phaåm vaø giao löu vaên hoaù quoác teá, theå hieän qua nhöõng neùt noåi baät sau ñaây. - Veà ñeà taøi: ñaõ coá gaéng baùm saùt thöïc tieãn soâi ñoäng cuûa ñaát nöôùc, ruùt ngaén khoaûng caùch vôùi ñôøi soáng. - Veà chuû ñeà: Noåi baät nhaát laø cuoäc ñaáu tranh choáng suy thoaùi veà ñaïo ñöùc xaõ hoäi, theå hieän traùch nhieäm vaø löông taâm cuûa vaên Toång Bí thö NGUYEÃN PHUÙ TROÏNG vaø caùc ñoàng chí trong Ban Bí thö chuïp aûnh löu nieäm vôùi caùc trí thöùc, vaên ngheä só THÔØI LUAÄN
- 5. 5DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ngheä só tröôùc nhöõng vaán ñeà hoaøn thieän nhaân caùch con ngöôøi. - Veà phöông thöùc hoaït ñoäng: Ñaõ toå chöùc thaønh coâng haøng traêm cuoäc trieån laõm ngheä thuaät khu vöïc, lieân hoan muùa, aâm nhaïc, lieân hoan phim Giaûi Caùnh dieàu vaøng laàn thöù VII, thi nhieáp aûnh quoác teá, trao giaûi thöôûng kieán truùc treû, ñaåy maïnh caùc hoaït ñoäng söu taàm vaø xuaát baûn caùc di saûn vaên ngheä daân gian, taïo moâi tröôøng hoaït ñoäng roäng raõi ñeå ñöa saûn phaåm vaên hoïc ngheä thuaät ñeán vôùi coâng chuùng. Sau moät thôøi gian bi haøi kòch laán saân, chính kòch trôû laïi vôùi vai troø linh hoàn cuûa saân khaáu nöôùc nhaø, tuaàn leã kòch Löu Quang Vuõ thu huùt haøng vaïn khaùn giaû laø moät ñieåm saùng cuûa saân khaáu 2013. Caùc cuoäc thi truyeän ngaén, tieåu thuyeát cuûa Hoäi Nhaø vaên Vieät Nam thu ñöôïc keát quaû toát ñeïp. - Veà löïc löôïng: Ñoäi nguõ caùc taøi naêng treû tham gia ngaøy caøng coâng ñaûo vaø böôùc ñaàu theå hieän ngoân ngöõ vaø phong caùch môùi meû, nhieàu theå nghieäm raát ñaùng khuyeán khích. - Giao löu quoác teá dieãn ra soâi noåi. Vieäc toå chöùc thaønh coâng Hoäi nghò Ban chaáp haønh caùc nhaø vaên AÙ - Phi sau khi taùi laäp vaø ñoùn ñoaøn nhaø vaên caáp cao Trung Quoác coù aán töôïng toát trong xaõ hoäi. Trong lyù luaän pheâ bình, cuoäc ñaáu tranh xung quanh moät luaän aùn thaïc só cuûa tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Haø Noäi coù taùc duïng caûnh baùo, ngaên chaën nhöõng quan ñieåm sai traùi trong vaên hoïc - ngheä thuaät, ñöôïc xaõ hoäi quan taâm, ñoàng tình. Beân caïnh nhöõng coá gaéng, khoù khaên, lôùn nhaát hieän nay vaãn laø vieäc theå cheá hoaù nghò quyeát ñeå sôùm coù moät chính saùch ñoàng boä phaùt trieån vaên hoïc ngheä thuaät. Maët khaùc, khoù khaên veà kinh teá cuõng aûnh höôûng khoâng nhoû ñeán thò tröôøng vaên hoïc - ngheä thuaät vaø ñôøi soáng cuûa vaên ngheä só. Tröôùc tình hình ñoù, chuùng toâi ñeà nghò: Moät laø, Ñaûng caàn coù Nghò quyeát môùi veà vaên hoaù, moät maët laøm giaøu coù vaø saâu saéc theâm caùc quan ñieåm tö töôûng veà vaên hoaù, vaên hoïc - ngheä thuaät, maët khaùc caàn tìm ra nhöõng giaûi phaùp ñoàng boä, khaû thi, giaûi quyeát thoaû ñaùng nhöõng vaán ñeà böùc thieát ñang ñaët ra cho söï phaùt trieån vaên hoïc - ngheä thuaät nöôùc nhaø. Coù Nghò quyeát laø raát quan troïng, nhöng vieäc trieån khai Nghò quyeát caøng quan troïng hôn, laøm cho Nghò quyeát ñi vaøo ñôøi soáng, laøm chuyeån bieán maïnh meõ nhaän thöùc, tö töôûng cuûa toaøn Ñaûng, toaøn daân ñoåi môùi lónh vöïc saûn xuaát caùc giaù trò tinh thaàn cuûa ñaát nöôùc. Hai laø, trong chæ ñaïo, caàn löïa choïn moät soá lónh vöïc coù tính muõi nhoïn ñeå taïo böôùc ñoät phaù laøm chuyeån bieán ñaïi cuïc vaên ngheä. Ba laø, Boä Chính trò, Ban Bí thö, Ban Tuyeân giaùo Trung öông taêng cöôøng chæ ñaïo ñeå caùc Hoäi chuyeân ngaønh tieán haønh toát Ñaïi Hoäi nhieäm kyø trong hai naêm 2014 -2015. Tröôùc khi ngöøng lôøi, toâi xin pheùp thay maët caùc vaên ngheä só coù maët taïi ñaây xin kính göûi lôøi chuùc möøng naêm môùi toát ñeïp nhaát ñeán Boä Chính trò, Ban Bí thö vaø Toång Bí thö Nguyeãn Phuù Troïng. Xin traân troïng caûm ôn. (*)Ñaàu ñeà cuûa DÑVNVN THÔØI LUAÄN
- 6. 6 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Q uaù trình thaûo luaän, laáy yù kieán roäng raõi cuûa nhaân daân ôû trong vaø ngoaøi nöôùc veà Hieán phaùp 1992 ñaõ dieãn ra raát phong phuù vaø phöùc taïp, nhöng keát quaû cho thaáy baûn Hieán phaùp môùi ñaõ ñöôïc thoâng qua vôùi soá phieáu ñoàng thuaän gaàn nhö tuyeät ñoái, quaû laø ñieàu baát ngôø vôùi nhieàu ngöôøi. Thaät ra thì, chaúng coù gì baát ngôø, ñoù laø söï theå hieän söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam. Ñeå thaáy roõ ñieàu töôûng nhö baát ngôø neâu treân, ñoàng thôøi thaáy roõ söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam, caàn phaûi tìm hieåu caû quaù trình töø tröôùc, trong vaø sau Ñaïi hoäi laàn thöù XI cuûa Ñaûng, cuõng nhö nhöõng dieãn bieán töø tröôùc vaø trong quaù trình thaûo luaän Hieán phaùp 1992 ôû Quoác hoäi khoùa XIII, nhaát laø nhöõng dieãn bieán veà thöïc traïng ñaát nöôùc töø sau Ñaïi hoäi XI cuûa Ñaûng ñeán nay. 1.Nhôù laïi, thôøi kyø dieãn ra Ñaïi hoäi XI cuûa Ñaûng, chuùng ta coù theå thaáy nhieàu ñieàu khoâng bình thöôøng, khieán cho Ñaïi hoäi ñaày soùng gioù, phöùc taïp, töôûng coù theå thay ñoåi ñöôøng loái phaùt trieån ñaát nöôùc. Traùi vôùi muïc tieâu xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi, moät soá caùn boä, ñaûng vieân, trong ñoù coù caû nhöõng caùn boä, ñaûng vieân caáp cao, ñaõ ñöa ra quan ñieåm khoâng coi kinh teá quoác doanh laø chuû ñaïo, neâu yù kieán sôû höõu tö nhaân môùi laø coäi nguoàn caûm höùng, laø ñoäng löïc cho söï phaùt trieån. Quan ñieåm treân khoâng chæ dieãn ra tröôùc Ñaïi hoâi maø caû trong Ñaïi hoäi XI cuûa Ñaûng, do ñoù môùi coù bieåu quyeát veà vaán ñeà naøy. Ñoù laø caùi côù ñeå sau Ñai hoäi, coù ngöôøi nhaân danh moät vieän nghieân cöùu vieát caû moät cuoán saùch xuyeân taïc, cho raèng Ñaïi hoäi XI ñaõ thaønh coâng ôû choã töø boû con ñöôøng phaùt trieån chuû nghóa xaõ hoäi vôùi ña soá phieáu aùp ñaûo töø boû quan ñieåm nhaø nöôùc chieám höõu tö lieäu saûn xuaát chuû yeáu, vaø kinh teá nhaø nöôùc ñoùng vai troø chuû ñaïo, nghóa laø töø boû moät trong nhöõng nguyeân lyù quan troïng nhaát veà chuû nghóa xaõ hoäi treân cô sôû chuû nghóa Maùc – Leânin vaø tö töôûng Hoà Chí Minh. Nhöng, ngay sau Ñaïi hoäi XI cuûa Ñaûng, moät Nghò quyeát môùi ra ñôøi – Nghò quyeát Hoäi nghò Trung öông 4 (khoùa XI) vôùi yù kieán neâu roõ: moät boä phaän khoâng ít caùn boä, ñaûng vieân thoaùi hoùa, bieán chaát veà tö töôûng, ñaïo ñöùc, loái soáng. Tieáp sau ñoù, laø Nghò quyeát 03 cuûa Boä Chính trò veà vieäc tieáp tuïc ñaåy maïnh cuoäc vaän ñoäng hoïc taäp vaø laøm theo taám göông ñaïo ñöùc Hoà Chí Minh. Ñoù laø chöa noùi ñeán nhöõng quyeát saùch heát söùc quan troïng veà toå chöùc vaø caùn boä, nhö vieäc khoâi phuïc laïi Ban Noäi chính vaø Ban Kinh teá Trung öông, ñaëc bieät laø vieäc coâng khai hoùa nhieàu vieäc cuûa Ñaûng ñeå daân bieát, daân baøn vaø daân coù theå kieåm tra, giaùm saùt söï laõnh ñaïo ñuùng ñaén Baûn Hieán phaùp môùi vaø söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam thôøi kyø hoäi nhaäp quoác teá THAØNH DUY (Hoäi Nhaø vaên Vieät Nam) D IEÃN ÑAØN
- 7. 7DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 cuûa Ñaûng. Nhöõng vieäc laøm ñaëc bieät ñoù ñaõ theå hieän ba ñieàu cô baûn caàn ñöôïc ghi nhaän, maø theo toâi, ñeàu laø bieåu hieän cuûa söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam. Moât laø, vieäc BCH Trung öông Ñaûng ra Nghò quyeát Hoäi nghò Trung öông 4 (Khoùa XI) vôùi chuû tröông pheâ bình vaø töï pheâ bình nghieâm khaéc trong Ñaûng, töø Trung öông ñeán ñòa phöông. Ñieàu ñoù theå hieän Ñaûng ta thöïc hieän ñieàu Baùc Hoà ñaõ noùi veà Ñaûng: “Moät Ñaûng maø giaáu dieám khuyeát ñieåm cuûa mình laø moät Ñaûng hoûng. Moät Ñaûng coù gan thöøa nhaän khuyeát ñieåm cuûa mình, vaïch roõ nhöõng caùi ñoù, vì ñaâu maø coù khuyeát ñieåm ñoù, xeùt roõ hoaøn caûnh sinh ra khuyeát ñieåm ñoù, roài tìm moïi caùch ñeå söûa chöõa khuyeát ñieåm ñoù. Nhö theá laø moät Ñaûng tieán boä, maïnh daïn, chaéc chaén, chaân chính (1) . Vôùi Nghò quyeát Hoäi nghò Trung öông 4 (Khoùa XI) vaø nhöõng vieäc laøm sau ñoù, chöùng toû Ñaûng ta chöa hoûng, khoâng giaáu khuyeát ñieåm. Thaáy roõ thöïc traïng xuoáng caáp nghieâm troïng veà tö töôûng, ñaïo ñöùc, loái soáng cuûa moät boä phaän khoâng nhoû caùn boä, ñaûng vieân, chaéc chaén Ban Chaáp haønh TW cuõng thaáy caû nhöõng khuyeát ñieåm cuûa mình, vaø toû roõ yù chí, quyeát taâm söûa chöõa nhöõng khuyeát ñieåm, yeáu keùm ñoù. Hai laø, vieäc ñaåy maïnh cuoäc vaän ñoäng hoïc taäp vaø laøm theo taám göông ñaïo ñöùc Hoà Chí Minh, ñoàng thôøi vôùi vieäc thöïc hieän Nghò quyeát Hoäi nghò Trung öông 4 (khoùa XI), chöùng toû Ban Chaáp haønh TW ñaõ baét ñaàu thaáu hieåu vaø quaùn trieät phöông phaùp laøm vieäc bieän chöùng maø Hoà Chí Minh ñaõ khaúng ñònh tính öu vieät cuûa hoïc thuyeát Maùc. Ñoù cuõng laø ñieàu Hoà Chí Minh ñaõ noùi vaø laøm: Muoán naâng cao ñaïo ñöùc caùch maïng phaûi quyeát taâm choáng chuû nghóa caù nhaân, nhö baøi baùo Ngöôøi vieát luùc saép ñi xa. Cuõng vaäy, muoán thöïc hieän thaønh coâng Nghò quyeát Hoäi nghò Trung öông 4 (khoùa XI) phaûi hoïc taäp vaø laøm theo taám göông ñaïo ñöùc Hoà Chí Minh. Ñoù laø hai vieäc khaùc nhau, nhöng gaén lieàn vôùi nhau trong moái quan heä bieän chöùng. Ñaûng vieân, nhaát laø ñaûng vieân caáp cao, maø suy thoaùi tö töôûng, ñaïo ñöùc vaø loái soáng thì laøm sao laõnh ñaïo ñöôïc Nhaø nöôùc phaùp quyeàn cuûa daân, do daân vaø væ daân. Moái quan heä giöõa Ñaûng laõnh ñaïo, Nhaø nöôùc quaûn lyù vaø Daân laø chuû, laø moái quan heä bieän chöùng, bieåu hieän cuûa söùc maïnh vaên hoùa vaø chæ quaùn trieät ñöôïc phöông phaùp laøm vieäc bieän chöùng, chuùng ta môùi thaáy vaø thöïc hieän ñuùng nhöõng noäi dung cô baûn noùi treân. Ba laø, vieäc coâng khai hoùa nhieàu chuû tröông cuûa Ñaûng, keå caû vieäc pheâ bình vaø töï pheâ bình trong Ñaûng tröôùc nhaân daân, ñeå nhaân daân bieát, nhaân daân baøn vaø kieåm tra, giaùm saùt, laø moät vieäc môùi, tröôùc ñaây noùi nhieàu, nhöng laøm coøn raát ít. Ñoù laø haønh vi vaên hoùa, theå hieän söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam. Chính laø nhôø ba quyeát taâm neâu treân, nhieàu dieãn bieán trong Quoác hoäi, Chính phuû ñeán caùc Ban, Boä, ngaûnh ôû Trung öông vaø ñòa phöông vaø caû daân toäc, ñaõ coù nhöõng hoaït ñoäng khôûi saéc hôn, theå hieän quyõ ñaïo tích cöïc theo tö töôûng Hoà Chí Minh veà con ñöôøng gaén ñoäc laäp daân toäc vôùi chuû nghóa xaõ hoäi. 2. Nhöõng soùng gioù trong quaù trình thaûo luaän, thoâng qua Hieán phaùp 1992 söûa ñoåi vaø boå sung trong Quoác hoäi khoùa XIII ñaõ phaûn aûnh nhöõng dieãn bieán töø trong Ñaûng. Roõ raøng, nhieàu vieäc laøm cuûa Quoác hoäi khoùa XIII ñaõ phaûn aûnh quyeát taâm cuûa Trung öông Ñaûng trong vieäc pheâ vaø töï pheâ, vieäc DIEÃN ÑAØN
- 8. 8 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 coâng khai hoùa nhöõng vieäc trong Quoác hoäi cho daân bieát, daân baøn vaø daân kieåm tra, giaùm saùt. Nhöõng yù ñoà muoán nhaân cô hoäi söûa ñoåi Hieán phaùp 1992 ñeå tìm caùch “dieãn bieán hoøa bình”, thay ñoåi baûn chaát cheá ñoä, xuaát hieän caû ôû trong vaø ngoaøi nöôùc, ñeàu thaát baïi; Nhöõng suy tö, thieáu kieân ñònh laäp tröôøng cuûa nhöõng ngöôøi suy thoaùi veà tö töôûng, ñaïo ñöùc, loái soáng… ñeàu ñöôïc nhaän thöùc laïi. Cho neân, töø choã yù kieán coøn raát phaân taùn,ñeán choã baûn Hieán phaùp ñöôïc thoâng qua taïi Quoác hoäi vôùi soá phieáu ñoàng thuaän gaàn nhö tuyeät ñoái, laø caû quaù trình voâ cuøng phöùc taïp, nhöng cuoái cuøng ñaõ theå hieän söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam, bieåu hieän roõ tinh thaàn ñoaøn keát, ñaïi ñoaøn keát, chuû nghóa yeâu nöôùc ñuùng ñaén vaø caû ñöùc ñoä, taøi ba cuûa nhöõng caùn boä caáp cao cuûa Ñaûng trong vieäc laéng nghe yù kieán nhaân daân, bieát döïa vaøo daân vaø coi daân laø goác, khoâng chæ trong moïi vieäc cuûa ñaát nöôùc maø caû vieäc xaây döïng, chính ñoán laïi Ñaûng. Ñoù laø con ñöôøng laõnh ñaïo ñuùùng ñaén, coi vaên hoùa laø noäi löïc, söùc maïnh vaên hoùa chæ ñöôøng, nhaát laø vaên hoùa laõnh ñaïo, laø nhöõng noäi dung coát loõi trong tö duy vaên hoùa Hoà Chí Minh. Vaên hoùa gaén vôùi moïi ngöôøi, moïi coâng daân; noùi vaên hoùa laõnh ñaïo laø noùi ñeán noäi löïc vaên hoùa cuûa moïi ngöôøi, moi coâng daân, chöù khoâng rieâng cuûa Ñaûng. Do ñoù, coù theå noùi, baøi hoïc ñaàu tieân, quan troïng nhaát, ñaõ ñöôïc Hoà Chí Minh vaän duïng vaø noùi roõ trong nhieàu vaên kieän, tuy chuùng ta noùi nhieàu, nhöng chöa ñöôïc vaän duïng ñuùng ñaén, ñoù chính laø baøi hoïc veà söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam. Chæ ñeán khi ñaát nöôùc ñöùng tröôùc nhöõng cam go, phöùc taïp, thöû thaùch quyeát lieät, chuùng ta môùi thaáy heát yù nghóa cuûa hai chöõ vaên hoùa trong tö duy vaên hoùa Hoà Chí Minh. Noùi veà yù Ñaûng, loøng Daân cuõng laø noùi ñeán noäi dung vaên hoùa, bôûi leõ söï suy thoaùi, bieán chaát cuûa caùn boä, ñaûng vieân, thöïc chaát cuõng laø söï suy thoaùi, bieán chaát veà vaên hoùa chính trò, vaên hoùa tö töôûng, vaên hoùa ñaïo ñöùc. Ñeå thaáy roõ ñieàu ñoù, caàn phaân bieät nhöõng yù ñoà choáng ñoái cheá ñoä, choáng ñoái Ñaûng, chuû tröông ña nguyeân vôùi nhöõng ngöôøi do taàm vaên hoùa coøn thaáp keùm vaø caû phaåm chaát vaên hoùa suy thoaùi, daãn ñeán nhöõng khuyeát ñieåm, thaäm chí laø sai laàm nghieâm troïng. Do ñoù, caàn phaân bieät thaùi ñoä cuûa ngöôøi choáng ñoái, vôùi ngöôøi suy thoaùi tö töôûng, ñoàng thôøi caûnh giaùc vôùi nhöõng caùi goïi laø “yù töôûng môùi” cuûa ñoäng löïc phaùt trieån, ñeà cao daân chuû voâ nguyeân taéc, baát chaáp nhöõng nguyeân lyù cô baûn cuûa vieäc xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi treân cô sôû chuû nghóa Maùc – Leânin vaø tö töôûng Hoà Chí Minh. Nhöõng noäi dung coát yeáu nhaát cuûa baûn Hieán phaùp môùi, chính laø theå hieän yù Ñaûng loøng Daân, bieåu bieän roõ söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam. Hieän töôïng phaân taâm trong khi thaûo luaän Hieán phaùp, chuû yeáu vaøo nhöõng ñieåm huyeät cuûa ñöôøng loái phaùt trieån chuû nghóa xaõ hoäi, nhö Ñieàu 4 veà söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng, veà nhieäm vuï, chöùc naêng cuûa quaân ñoäi trong vieäc baûo veä Ñaûng, nhaát laø hieän töôïng yeáu keùm cuûa kinh teá quoác doanh daãn ñeán ñoøi hoûi tö nhaân hoùa, v. v. ñeàu laø nhöõng ñieåm huyeät cuûa ñöôøng loái xaây döïng vaø phaùt trieån chuû nghóa xaõ hoäi Thöû hoûi, neáu nhöõng ñieåm huyeät aáy thay ñoåi thì coøn gì laø chuû nghóa xaõ hoäi; Bôûi leõ, laøm gì coøn chuû nghóa xaõ hoäi, neáu khoâng coù Ñaûng laõnh ñaïo ñuùng ñaén; laøm gì coøn Ñaûng laõnh ñaïo, neáu khoâng coù quaân ñoäi trung thaønh vôùi Ñaûng; laøm gì coøn Nhaø nöôùc cuûa daân, do daân vaø vì daân, neáu khoâng coù neàn kinh teá DIEÃN ÑAØN
- 9. 9DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 vöõng maïnh do Nhaø nöôùc chuû ñaïo. Chuùng ta khoâng ñaùnh giaù thaáp nhöõng ñoùng goùp cuûa caùc nhaø haûo taâm, ñaëc bieät laø caùc doanh nghieäp tö nhaân vaø ñoäi nguõ doanh nhaân. Nhöng, khoâng theå coi hoï chòu traùch nhieäm tröôùc nhaân daân nhö moät muïc tieâu chuû yeáu cuûa chuû nghóa xaõ hoäi. Chæ coù moät Ñaûng thöïc söï vì nöôùc, vì daân, moät Nhaø nöôùc thöïc söï cuûa daân, do daân vaø vì daân, thì Ñaûng vaø Nhaø nöôùc aáy môùi coù traùch nhieäm vôùi daân, môùi coi daân laø tröôùc heát vaø treân heát, vaø ñöông nhieân, Ñaûng vaø Nhaø nöôùc aáy môùi thöïc hieän ñöôïc nhöõng ñieàu Hoà Chí Minh ñoøi hoûi: “Neáu daân ñoùi, Ñaûng vaø Chính phuû coù loãi; neáu daân reùt laø Ñaûng vaø Chính phuû coù loãi; neáu daân doát laø Ñaûng vaø Chính phuû coù loãi; neáu daân oám laø Ñaûng vaø Chính phuû coù loãi” (2) . Ñoù laø nhaân quyeàn vaø daân quyeàn, gaén lieàn vôùi neàn daân chuû xaõ hoäi chuû nghóa. Nhöõng ñieàu ñoù ñaõ ñöôïc khaúng ñònh töø laâu, nhöng tröôùc ñaây chöa ñöôïc thöïc hieän ñuùng möùc. Cho duø Hieán phaùp thay ñoåi laàn naøy cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu môùi, nhöng veà baûn chaát khoâng bao giôø thay ñoåi. Traùi laïi, Hieán phaùp môùi chæ laøm roõ theâm nhöõng chöùc naêng thuoäc baûn chaát cuûa moät xaõ hoäi môùi, nhö Ñaûng phaûi coù traùch nhieäm tröôùc daân vaø chòu söï kieåm tra, giaùm saùt cuûa nhaân daân; Nhaø nöôùc thì taát nhieân phaûi vì daân, coi daân laø treân heát, tröôùc heát vaø coù traùch nhieäm tröôùc daân. Do ñoù, caùn boä, ñaûng vieân, coâng chöùc, phaûi laø coâng boäc thaät söï trung thaønh cuûa nhaân daân chöù khoâng phaûi laø nhöõng “oâng quan caùch maïng”. Thaät may, Ñaûng, Nhaø nöôùc vaø Nhaân daân ta ñaõ naém vöõng ñieàu chuû choát ñoù vaø ñöa baûn Hieán phaùp môùi ñeán thaønh coâng nhö nhaân daân mong ñôïi. Ñoù laø thaønh coâng cuûa söùc maïnh vaên hoùa Vieät Nam, khi vaên hoùa trôû thaønh neàn taûng tinh thaàn cuûa xaõ hoäi. Ñoù cuõng laø thaønh coâng cuûa chuû nghóa Maùc – Leânin vaø tö töôûng Hoà Chí Minh, khi noäi dung Hieán phaùp môùi ñaõ theå hieän roõ nhöõng chaân lyù lyù luaän cuûa chuû nghóa xaõ hoäi. 3. Hôn nöõa, coøn phaûi thaáy thöïc teá ñieàu haønh ñaát nöôùc cuûa Ñaûng, Chính phuû tröôùc nhöõng mong ñôïi cuûa nhaân daân. Chuùng ta xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi trong boái caûnh ñaát nöôùc hoäi nhaäp quoác teá toaøn caàu hoùa tö baûn chuû nghóa, thì ñöông nhieân, khoâng theå vaän duïng chuû nghóa Maùc – Leânin vaø tö töôûng Hoà Chí Minh moät caùch maùy moùc, giaùo ñieàu. Ñaây cuõng laø tö duy bieän chöùng duy vaät maø caùc nhaø kinh ñieån cuõng nhö Hoà Chí Minh ñaõ noùi vaø laøm. Quaû nhö Maùc noùi: “Söï giaûi phoùng laø moät söï kieän lòch söû chöù khoâng phaûi söï kieän tö töôûng, vaø noù naûy sinh ra töø nhöõng ñieàu kieän lòch söû ”(3) . Ñoù laø tö duy bieän chöùng, ñoøi hoûi cuûa vaên hoùa, do vaên hoùa chæ ñöôøng. Cho neân, vieäc chuùng ta ñoåi môùi vaø hoäi nhaäp quoác teá laø hoaøn toaøn ñuùng ñaén. Vaán ñeà laø hoäi nhaäp nhö theá naøo cho coù lôïi cho daân thì laïi laø vieäc phaûi suy nghó, nhöng suy nghó theo höôùng tích cöïc vöôn leân vöôït qua nhöõng khoù khaên, thaùch thöùc, chöù khoâng phaûi theo höôùng tieâu cöïc theo nhöõng ñoäng cô caù nhaân. Ñuùng laø phaûi ñuoåi kòp chuû nghóa tö baûn khi chuùng ta muoán vöôït qua, nhöng ñoàng thôøi phaûi bieát traùnh xa nhöõng tieâu cöïc cuûa noù, nhö caùch noùi cuûa Max.Weber. nhaø kinh teá hoïc, xaõ hoäi hoïc, söû hoïc vaø luaät hoïc, nguôøi Ñöùc (4) . Ñieàu ñoù cuõng coù nghóa laø, chuùng ta vöôït qua chuû nghóa tö baûn khoâng chæ veà vaät chaát nhö coâng nghieäp maø tröôùc heát laø veà tinh thaàn, cuõng laø veà vaên hoùa, maø vaên hoùa chính trò, vaên hoùa tö töôûng, vaên hoùa ñaïo ñöùc, laø nhöõng noäi dung coát loõi. DIEÃN ÑAØN
- 10. 10 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Hôn theá nöõa, nhöõng ngöôøi ñieàu haønh ñaát nöôùc coøn phaûi maïnh daïn vaø duõng caûm vöôït qua nhöõng raøo caûn voán laø haäu quaû tieâu cöïc cuûa chuû nghóa tö baûn maø chính nhöõng trí thöùc coù löông taâm trong xaõ hoäi tö baûn, cuõng phaûi leân aùn. Ngaøy nay, ai cuõng hieåu nguyeân nhaân khuûng hoaøng baét nguoàn töø moät nhoùm caùc nhaø tö baûn taøi chính ñang duøng nhöõng thuû ñoaïn ñaàu cô taøi chính nhaèm tìm kieám sieâu lôïi nhuaän. Ñieàu ñoù moät laàn nöõa chöùng minh khoâng chæ döï baùo cuûa Maùc maø caû Hoà Chí Minh cuõng sôùm thaáy roõ, nhö Ngöôøi ñaõ töøng noùi: “Thôøi ñaïi cuûa chuû nghóa tö baûn luõng ñoaïn cuõng laø thôøi ñaïi cuûa moät nhoùm nöôùc lôùn do boïn tö baûn taøi chính caàm ñaàu thoáng trò caùc nöôùc phuï thuoäc” (5) . Chính nhoùm nöôùc lôùn do boïn tö baûn taøi chính caàm ñaàu aáy laø “Thaày phuø thuyû” khoâng kieåm soaùt noåi cuûa chuû nghóa tö baûn. Cho neân, khoâng phaûi laø ngaãu nhieân tình traïng khuûng hoaûng taøi chính vöøa qua laïi baét ñaàu töø phoá Wall trung taâm nöôùc Myõ. Chuùng ta ñang vaän haønh neàn kinh teá theo cô cheá thò tröôøng ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa, nhöng laïi hoaø nhaäp vôùi theá giôùi toaøn caàu hoaù tö baûn chuû nghóa, thì roõ raøng coù söï khoâng aên khôùp giöõa lyù luaän vaø thöïc tieãn, giöõa noùi vaø laøm. Vaäy laøm theá naøo ñeå khoâng rôi vaøo nhöõng caùi goïi laø “maâu thuaãn” coá höõu cuûa chuû nghóa tö baûn, ñeå khoâng bò chính nhöõng nhaø ñaàu tö laø tö baûn taøi chính tìm caùch thu lôïi nhuaän toái ña treân moät ñaát nöôùc coøn ngheøo vaø ñaày khoù khaên nhö nöôùc ta. Roõ raøng ñieàu ñoù khoâng deã daøng khi hình thaønh moät chuû thuyeát phaùt trieån theo ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa nhö Vieät Nam. Lieân heä vôùi ñaát nöôùc ta, chuùng ta coù theå thaáy nhieàu vieäc sai laø do chuùng ta chöa chuù yù ñeán quan ñieåm ñuùng ñaén cuûa caùc nhaø kinh ñieån, ñaëc bieät laø cuûa Hoà Chí Minh. Ngöôïc laïi, nhieàu vieäc ñuùng cuõng chính laø do chuùng ta thöïc haønh theo yù töôûng vaên hoùa chæ ñöôøng, theå hieän roõ lyù luaän vaø tö duy bieän chöùng cuûa caùc nhaø kinh ñieån. Vaên hoùa buøng noå, coâng ngheä thoâng tin, nhaát laø kyõ thuaät soá phaùt trieån…, chuû nghóa tö baûn cuõng ñöôïc ñieàu chænh theo höôùng tích cöïc, nhöng cuõng ñang xuaát hieän nhöõng yù ñoà ñen toái, phaûn aûnh baûn chaát chuû nghóa tö baûn trong vieäc kinh doanh tieàn teä, kieám lôïi nhuaän toái ña, daãn ñeán khuûng hoaûng taøi chính laø ñieàu khoù traùnh. Chæ rieâng vieäc ñoù, chuùng ta ñaõ thaáy vieäc nhaø nöôùc phaûi quaûn lyù coù vai troø quan troïng nhö theá naøo trong ñieàu tieát neàn kinh teá quoùc daân. Coi vaên hoùa laø neàn taûng tinh thaàn cuûa xaõ hoäi, vöøa laø muïc tieâu, vöøa laø ñoäng löïc cuûa phaùt trieån, cuõng coù nghóa laø coi vaên hoùa coù khaû naêng chæ ñöôøng cho quoác daân ñi trong hoaøn caûnh khoù khaén nhaát, Hoà Chí Minh ñaõ laõnh ñaïo hai cuoäc khaùng chieán ñeán thaønh coâng, ñöa nöôùc ta ñeán thaéng lôïi nhö ngaøy nay. Ñoù laø söùc maïnh vaên hoùa, chaân lyù ñaõ ñöôïc theá giôùi coâng nhaân. Ngaøy nay, chuùng ta caàn trôû laïi vôùi baøi hoïc ñoù trong xaây döïng vaø phaùt trieån beàn vöõng ñaát nöôùc theo ñònh höôùng chuû nghóa xaõ hoäi. (1) Hoà Chí Minh Toaøn taäp. Xuaát baûn laàn thöù ba, Nxb. Chính trò Quoác gia, Haø Noäi, 2011, t.5, tr. 301 (2) Hoà Chí Minh, Toaøn taäp , Sññ , t 9, tr. 518 (3) Maùc vaø Awngghen: Tuyeån taäp, Nxb. Söï that, Haø Noäi, t.1, tr. 280 (4) Xem: Moät neàn vaên hoùa bieát xaáu hoå, Leâ Sôn dòch, Nxb. Vaên hoïc, Haø Noäi, 2013, tr. 89 (5) Hoà Chí Minh: Toaøn taäp, Sññ t. 11, tr. 169. DIEÃN ÑAØN
- 11. 11DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Thöïc tieãn vaø saùng taïo taùc phaåm muùa PGS.TS. NSND. LEÂ NGOÏC CANH (Hoäi ngheä só Muùa Vieät Nam) N gheä thuaät muùa caùch maïng Vieät Nam, ñaõ ñaït nhieàu thaønh töïu theo doøng chaûy cuûa lòch söû caùch maïng, ñaùng khích leä vaø töï haøo. Nhöõng thaønh töïu aáy ñöôïc taïo neân bôûi nhieàu theá heä ngheä só muùa ñaày taâm huyeát vôùi ngheà, vôùi con ñöôøng söï nghieäp ñaõ choïn. Coù theå noùi con ñöôøng aáy, söï nghieäp aáy ñaõ gaén boù vôùi ñôøi ngöôøi ngheä só luoân phaán ñaáu cho söï nghieäp muùa caùch maïng Vieät Nam. Nhöõng ngheä só aáy coù theå quy thaønh 5 theá heä ngheä só , luoân baùm saùt vôùi thöïc tieãn, gaén boù vôùi thöïc tieãn ñeå saùng taïo thaønh coâng nhieàu taùc phaåm muùa coù giaù trò. Theá heä thöù nhaát: Theá heä ñaàu tieân tham gia cuoäc khaùng chieán choáng Phaùp vaø choáng Myõ. Nay laø theá heä U80. Theá heä thöù hai: Theá heä chuyeån tieáp, thôøi kyø xaây döïng xaõ hoäi chuû nghóa ôû mieàn Baéc vaø choáng Myõ cöùu nöôùc. Nay laø theá heä U70. Theá heä thöù ba: Sau giaûi phoùng, thoáng nhaát ñaát nöôùc. Nay laø theá heä U60. Theá heä thöù tö: Thôøi kyø xaây döïng ñaát nöôùc. Nay laø theá heä U50. Theá heä thöù naêm: Theá heä treû, thôøi kyø hoäi nhaäp, giao löu vaên hoùa, thôøi môû cöûa. Nay laø theá heä U30. Song, coù moät ñieàu quan troïng laø caùc theá heä ngheä só ñeàu tröôûng thaønh trong thöïc tieãn caùch maïng Vieät Nam. Chính thöïc tieãn naøy ñaõ laø nguoàn caûm höùng voâ taän ñeå ngheä só saùng taïo nhöõng taùc phaåm muùa coù söùc soáng, coù hôi thôû cuûa thôøi ñaïi. Nhöõng theá heä ngheä só aáy, nhöõng taùc phaåm aáy naûy maàm töø thöïc tieãn ñeå saùng taïo, ñi leân töø thöïc tieãn, thaønh coâng töø thöïc tieãn. Thöïc tieãn vôùi khaùi nieäm, noäi haøm roäng, laø taát caû nhöõng söï kieän, nhöõng nhaân vaät, taát caû nhöõng dieãn bieán trong ñôøi soáng cuûa chuùng ta, toàn taïi quanh ta. Tieáp caän thöïc tieãn coù nhieàu caùch, nhieàu höôùng khaùc nhau, cuõng töø ñoù caùc ngheä só coù söï rung caûm, saùng taïo khaùc nhau. Coù theå keå ñeán nhöõng caùch tieáp caän thöïc tieãn sau: - Ñi söu taàm, thaâm nhaäp thöïc tieãn cuûa cuoäc soáng, töùc laø ñi ñieàu tra thöïc ñòa. - Nghieân cöùu, söu taàm töø mó thuaät, khaûo coå (tranh töôïng). - Nghieân cöùu, söu taàm töø vaên hoïc (tieåu thuyeát, truyeän coå tích, vaên, thô). 1. Tieáp caän thöïc tieãn töø söu taàm nghieân cöùu ñieàn daõ thöïc ñòa. Töø nhöõng lónh vöïc, noäi dung thöïc tieãn coù vai troø raát quan troïng trong vieäc caûm höùng ñeå xaây döïng nhöõng taùc phaåm muùa coù taâm hoàn daân toäc, coù hôi thôû thôøi ñaïi. Khi tieáp caän thöïc tieãn ñuùng höôùng seõ ñem laïi söï thaønh coâng cho taùc phaåm muùa. Töø nhöõng caùch tieáp caän thöïc tieãn seõ giuùp cho chuùng ta khaûo cöùu nhöõng taùc phaåm muùa coù coäi nguoàn töø thöïc tieãn, ñieàn daõ. Muùa muøa hoa ban nôû (Muùa noùn, toäc DIEÃN ÑAØN
- 12. 12 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ngöôøi Thaùi). Coá Ngheä só nhaân daân Ñoã Minh Tieán ñaõ coù gaàn hai thaùng ñi söu taàm, nghieân cöùu muùa Thaùi vuøng Taây Baéc ñeå saùng taïo thaønh coâng muùa Muøa hoa Ban nôû. Taùc phaåm ñeå ñôøi vôùi söï saùng taïo ñoäc ñaùo, aán töôïng laø hình töôïng hoa ban nôû, nhöõng chieác noùn töôïng tröng cho nhöõng caùnh hoa ban ñoùn chaøo bình minh. (AÛnh) Muùa Boâng hoa ñaàu xuaân (muùa oâ, toäc ngöôøi Moâng). Coá Ngheä só öu tuù Nguyeãn Minh Hieán, ñaõ coù thôøi gian ñi söu taàm, nghieân cöùu muùa ngöôøi Moâng vaø söï quan saùt sinh hoaït cuûa toäc ngöôøi Moâng. Töø söï söu taàm, quan saùt thöïc tieãn thaåm thaáu trong taâm hoàn ngöôøi ngheä só. Töø söï quan saùt daùng nhöõng coâ gaùi Moâng, cuøng vôùi chaát lieäu muùa Moâng vaø chieác oâ cuûa caùc coâ gaùi che naéng, che möa, Coá Ngheä só öu tuù Nguyeãn Minh Hieán ñaõ saùng taïo thaønh coâng taùc phaåm muùa Boâng hoa ñaàu xuaân raát thaønh coâng. Muùa Ca Tu (Toäc ngöôøi Ca Tu) Ngheä só öu tuù Ngaân Quyù ñaõ coù thôøi gian ñi nghieân cöùu muùa caùc daân toäc vuøng Taây Nguyeân (qua caùc ngheä nhaân taäp keát). Cuøng keát hôïp vôùi Ngheä só nhaân daân Thaùi Ly, vôùi söï töôûng töôïng phong phuù, ñoäc ñaùo hai ngheä só ñaõ saùng taïo raát thaønh coâng taùc phaåm muùa Ca Tu, taùc phaåm ñeå ñôøi, ñeå laïi aán töôïng toát ñeïp trong coâng chuùng trong vaø ngoaøi nöôùc. Muùa Quaït Chaêm (toäc ngöôøi Chaêm) Ngheä só nhaân daân Nguyeãn Thò Hieån ñaõ coù nhieàu laàn nghieân cöùu muùa Chaêm, cuøng vôùi söï tö duy, töôûng töôïng ñaõ saùng taïo thaønh coâng taùc phaåm muùa Quaït Chaêm, coù daáu aán taâm hoàn daân toäc, coát caùch daân toäc Chaêm. Ñoù laø moät trong nhöõng taùc phaåm thaønh coâng cuûa Ngheä só nhaân daân Nguyeãn Thò Hieån. Taùc phaåm ñaõ ñeå laïi aán töôïng trong coâng chuùng trong vaø ngoaøi nöôùc. Muùa Tieáng chuoâng ngaøy hoäi (Toäc ngöôøi Dao). Ngheä só nhaân daân Vuõ Hoaøi, coù haøng chuïc naêm cuûa tuoåi treû gaén boù vôùi mieàn Taây Baéc, soáng trong kho taøng muùa mieàn Taây Baéc. Do vaäy voán muùa mieàn Taây Baéc vôùi ngheä só laø quyù giaù, neân ngheä só nhaân daân Vuõ Hoaøi ñaõ coù haøng loaït taùc phaåm muùa ra ñôøi giaàu tính daân toäc. Trong ñoù phaûi keå ñeán taùc phaåm muùa Tieáng chuoâng ngaøy hoäi. Muùa Tieáng chuoâng ngaøy hoäi ñaõ phaùt huy nhöõng ñaëc tröng, chaát lieäu muùa Dao ñöôïc hoäi tuï trong taùc phaåm naøy, ñeå laïi aán töôïng toát ñeïp trong coâng chuùng. Muùa Troáng Taây Nguyeân (toäc ngöôøi Banar) Ngheä só nhaân daân YBrôm, toäc ngöôøi Banar, sinh ra vaø lôùn leân töø queâ höông ñaát meï, vaø thaønh ñaït töø neàn ngheä thuaät muùa vuøng Taây Nguyeân trong phuù, ñoäc ñaùo. Töø kho taøng muùa quyù giaù aáy, Ngheä só nhaân daân YBrôm ñaõ saùng taïo thaønh coâng muùa Troáng Taây Nguyeân (muùa ba ngöôøi). Muùa Troáng Taây Nguyeân ñöôïc phaùt trieån chuû yeáu töø chaát lieäu muùa troáng cuûa ngöôøi Banar. Taùc phaåm ñeå laïi aán töôïng trong coâng chuùng. Taùc phaåm ñaäm ñaø tính daân toäc, taâm hoàn daân toäc. Muùa Bieån vaø löûa queâ toâi Ngheä só nhaân daân Leâ Ngoïc Canh ñaõ coù nhieàu laàn nghieân cöùu thöïc ñòa, tìm hieåu veà coâng nghieäp daàu khí. Töø hình aûnh ngoïn löûa daàu khí vuït saùng in hình treân soùng bieån meânh moâng, ñaõ laø hình töôïng chuû ñaïo ñem laïi caûm xuùc vaø söï töôûng töôïng DIEÃN ÑAØN
- 13. 13DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 cuûa taùc giaû ñeå taïo döïng taùc phaåm muùa ñem laïi aán töôïng trong coâng chuùng. Ñoù laø söï caùch ñieäu taám luïa lôùn maøu xanh laøm soùng bieån vaø taám luïa maøu ñoû taïo thaønh ngoïn löûa daàu khí soi boùng giöõa bieån khôi meânh moâng löôïn soùng. 2. Tieáp caän thöïc tieãn töø mó thuaät khaûo coå Töø nhöõng böùc tranh, pho töôïng coù yeáu toá muùa, hình töôïng muùa nhieàu ngheä só ñaõ caûm höùng, saùng taïo thaønh nhöõng taùc phaåm coù giaù trò cao. Muùa höùng döøa (toäc ngöôøi Vieät) Tranh höùng döøa laø moät böùc tranh daân gian ñaëc saéc, noåi troäi trong kho taøng tranh daân gian Vieät Nam. Töø böùc tranh aáy, Ngheä só nhaân daân Leâ Ngoïc Cöôøng ñaõ saùng taïo raát thaønh coâng taùc phaåm muùa Höùng Döøa ñeå laïi aán töôïng raát ñeïp trong coâng chuùng Vieät Nam vaø baïn beø treân theá giôùi. Vôùi söï nghieân cöùu, am hieåu vaø giaøu trí töôûng töôïng ñaõ taïo neân taùc phaåm ngheä thuaät ñoäc ñaùo. Töø noäi dung, hình töôïng, ñaëc ñieåm, tính caùch, baûn chaát thaåm mó cuûa tranh höùng döøa ñaõ haøm chöùa trong taùc phaåm cuøng teân, taùc phaåm muùa Höùng Döøa. Muùa khaùt voïng (toäc ngöôøi Chaêm) Ngheä só nhaân daân Ñaëng Huøng coù nhieàu naêm gaén boù, ñaém mình ôû xöù sôû Champa ñeå tìm kieám kho taøng muùa Chaêm. Vôùi taâm huyeát, trí tueä vaø giaàu trí töôûng töôïng, Ngheä só nhaân daân Ñaëng Huøng ñaõ saùng taùc haøng loaït taùc phaåm phaùt trieån töø chaát lieäu muùa Chaêm ñeå laïi aán töôïng toát ñeïp cho coâng chuùng. Muùa khaùt voïng laø moät taùc phaåm ñaëc saéc cuûa Ngheä só nhaân daân Ñaëng Huøng, tieáp caän thöïc tieãn, töø nhöõng pho töôïng coå muùa Chaêm. Ngheä só nhaân daân Ñaëng Huøng ñaõ bieán nhöõng töôïng ñaù coå nhö Apsara, Xiva, … bieán nhöõng töôïng ñaõ thaønh nhöõng töôïng ñaù bieát noùi, coù hoàn, coù söùc soáng, ñoù laø muùa Khaùt Voïng. Muùa Khuùc bieán taáu töø pho töôïng coå Töø nhöõng aûnh, nhöõng pho töôïng ñaù coå, coù yeáu toá muùa, taïo hình muùa, vôùi söï quan saùt tinh teá, giaàu tö duy, töôûng töôïng Ngheä só nhaân daân ÖÙng Duy Thònh ñaõ saùng taïo raát thaønh coâng taùc phaåm muùa Khuùc bieán taáu töø pho töôïng coå Töôïng muùa coå Chaêm ñaõ coù nhieàu taùc giaû tieáp caän, khai thaùc vôùi nhieàu goùc ñoä vaø rung caûm khaùc nhau. Ngheä só nhaân daân ÖÙng Duy Thònh ñaõ töï tìm cho mình caùch tieáp caän rieâng vôùi thuû phaùp, keát caáu, taïo hình, toå hôïp muùa khaù ñoäc ñaùo. Taùc phaåm raát roõ neùt tính daân toäc, tính hieän ñaïi vaø nhieàu taïo hình bieán ñoåi, taïo hình, ñoäng taùc phong phuù, ña daïng, giaàu tính thaåm mó. DIEÃN ÑAØN
- 14. 14 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Taùc phaåm muùa Khuùc bieán taáu töø pho töôïng coå, laø moät trong nhöõng taùc phaån noåi troäi cuûa taùc giaû ñaõ ñeå laïi aán töôïng toát ñeïp trong coâng chuùng trong nöôùc vaø quoác teá. Töø nhöõng pho töôïng muùa coå Champa ñaõ coù nhieàu ngheä só muùa saùng taïo thaønh coâng. Ñoù laø taùc phaåm cuûa Ngheä só nhaân daân Leâ Ngoïc Canh, Nhaø giaùo nhaân daân Phaïm Minh Phöông, Ngheä só öu tuù Trung Kieân, Ngheä só öu tuù Minh Vaân… 3. Tieáp caän thöïc tieãn töø vaên hoïc (Vaên baûn) Ngheä só nhaân daân Trònh Xuaân Ñònh laø moät ngöôøi raát thaønh coâng trong vieäc nghieân cöùu, söu taàm caùc taùc phaåm vaên hoïc ñeå taïo thaønh nhöõng taùc phaåm kòch muùa, raát aán töôïng. Tieâu bieåu cho söï thaønh coâng naøy laø kòch muùa Chò Söù. Töø noäi dung, hình töôïng, nhaân vaät, xung ñoät, tính caùch, coát truyeän trong tieåu thuyeát Hoøn Ñaát, taùc giaû Xuaân Ñònh ñaõ saùng taïo kòch muùa, vôùi söï thaáu hieåu tieåu thuyeát Hoøn Ñaát, cuøng vôùi nhöõng suy ngaãm, tö duy saùng taïo, caáu truùc taùc phaåm kòch muùa thaønh coâng, phuø hôïp vôùi ñaëc tröng ngheä thuaät muùa. Muùa khoaûnh khaéc ñeâm heø (Toäc ngöôøi Vieät) Töø coát truyeän truyeän ngaén Chí Pheøo, Nhaø giaùo öu tuù Nguyeãn Baù Thaùi ñaõ taùi hieän, choïn loïc caùi coát tinh vaø nhöõng nhaân vaät ñieån hình cuûa coát truyeän ñeå taïo neân taùc phaåm muùa Khoaûnh khaéc ñeâm heø. Vôùi tö duy, saùng taïo môùi, caáu truùc, ngoân ngöõ môùi ñeå khaéc hoïa tính caùch ñoäc ñaùo cuûa nhaân vaät Thò Nôû. Thò Nôû laø nhaân vaät hình töôïng chính yeáu cuûa taùc phaåm, ñaõ ñem laïi söï thaønh coâng cuûa taùc phaåm, raát aán töôïng, ñoäc ñaùo. Kòch muùa Moät thôøi nhôù maõi Töø taùc phaåm nhật kyù Ñaëng Thuøy Traâm, Ngheä só nhaân daân Leâ Huaân ñaõ kheùo chaét loïc nhöõng söï kieän, taâm hoàn, tính caùch cuûa lieät só Ñaëng Thuøy Traâm caáu taïo thaønh taùc phaåm kòch muùa: Moät thôøi nhôù maõi. Ngheä só ñaõ bieán nhöõng doøng chöõ tónh thaønh ngoân ngöõ muùa ñoäng, raát phuø hôïp vôùi ñaëc tröng ngheä thuaät muùa. Moät thôøi nhôù maõi ñaõ ñöôïc daøn döïng khaù coâng phu, giaøu hình töôïng, giaøu tính thaåm mó vaø ngoân ngöõ muùa daân toäc hieän ñaïi. Taùc phaåm ñaõ khaéc hoïa thaønh coâng nhaân vaät anh huøng Ñaëng Thuøy Traâm. Ñoù laø moät trong nhöõng taùc phaåm aán töôïng thaønh coâng cuûa Ngheä só nhaân daân Leâ Huaân. Taùc phaåm naøy ngheä só Leâ Huaân laø taùc giaû kòch baûn vaø toång ñaïo dieãn, cuøng vôùi bieân ñaïo Baù Thaùi, Hoàng Haø. Thöïc tieãn vaø saùng taïo laø moái quan heä gaén boù, khoâng theå chia caét trong quaù trình thöïc hieän taùc phaåm. Noùi caùch khaùc chæ coù thöïc tieãn, soáng vôùi thöïc tieãn, rung caûm vôùi thöïc tieãn môùi taïo neân nhöõng taùc phaåm muùa coù hoàn, coù söùc soáng vaø coù giaù trò, coù tính nhaân vaên cao caû. Qua nhöõng taùc phaåm treân, cho thaáy nhöõng taùc phaåm muùa ñeàu ñöôïc naûy sinh töø thöïc tieãn caùch maïng Vieät Nam. Thöïc tieãn ñaõ thoåi caùi hoàn vaøo nhöõng taùc phaåm muùa coù giaù trò, coù nhöõng taùc phaåm ñeå ñôøi nhôù maõi khoâng ñeå naøo queân. Ñaëc bieät nhöõng taùc giaû ñaõ boû nhieàu coâng söùc ñi söu taàm, nghieân cöùu, ñieàn daõ thöïc ñòa thì coù thaønh coâng, ngoân ngöõ coù ñòa chæ, coù aán töôïng. Nhöõng taùc phaåm muùa aáy ñaõ laø nhöõng vieân ngoïc quyù trong thaønh töïu ngheä thuaät muùa caùch maïng Vieät Nam. DIEÃN ÑAØN
- 15. 15DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 1. Trong taùc phaåm vaên hoïc noùi chung, trong tieåu thuyeát noùi rieâng, gioïng ñieäu thöôøng mang daáu aán rieâng cuûa nhaø vaên, theå hieän moät caûm höùng noåi troäi. Trong moät taùc phaåm coù khi chæ coù moät gioïng ñieäu nhaát quaùn, song chuû yeáu laø ña gioïng ñieäu tuøy vaøo taâm traïng, thaùi ñoä, tình caûm, theå hieän moät duïng yù ngheä thuaät, chuû yeáu laø theå hieän caûm höùng cuûa nhaø vaên tröôùc ñoái töôïng hieän dieän trong taùc phaåm hoaëc khoâng coù trong taùc phaåm; caûm höùng cuûa taùc giaû veà caùc vaán ñeà cuûa ñôøi soáng. Gioïng ñieäu trong taùc phaåm goùp phaàn taïo neân phong caùch nhaø vaên; ñeå phaân bieät nhaø vaên naøy vôùi nhaø vaên khaùc ta cuõng laáy daáu hieäu nhaän bieát töø gioïng ñieäu taùc phaåm. Gioïng ñieäu laø hình thöùc haøm chöùa moät noäi dung nhaát ñònh cuûa taùc phaåm vaên hoïc. Theo Töø ñieån thuaät ngöõ vaên hoïc: gioïng ñieäu laø “thaùi ñoä, tình caûm, laäp tröôøng tö töôûng, ñaïo ñöùc cuûa nhaø vaên ñoái vôùi hieän töôïng ñöôïc mieâu taû theå hieän trong lôøi vaên quy ñònh caùch xöng hoâ, goïi teân, duøng töø, saéc ñieäu tình caûm, caùch caûm thuï xa gaàn, thaân sô, thaønh kính hay suoàng saõ, ngôïi ca hay chaâm bieám… Gioïng ñieäu phaûn aùnh laäp tröôøng xaõ hoäi, thaùi ñoä tình caûm vaø thò hieáu thaåm mó cuûa taùc giaû, coù vai troø raát lôùn trong vieäc taïo neân phong caùch cuûa nhaø vaên vaø taùc duïng truyeàn caûm cho ngöôøi ñoïc”[1.tr134]. ÔÛ moãi moät taùc phaåm vaên chöông, gioïng ñieäu chính laø moät hieän töôïng ngheä thuaät toaùt ra töø baûn thaân taùc phaåm vaø mang noäi haøm tö töôûng - thaåm mó. Trong vaên xuoâi gioïng ñieäu thöôøng ña daïng, phong phuù vaø mang tính khaùch quan. Ñaëc bieät ôû theå loaïi tieåu thuyeát laø theå loaïi taùi hieän ñôøi soáng moät caùch toáng hôïp, ña daïng, trong söï bieán chuyeån vaän ñoäng khoâng ngöøng, neân gioïng ñieäu cuõng luoân thay ñoåi. Moät taùc phaåm thì vaãn coù gioïng ñieäu chuû ñaïo, beân caïnh ñoù coù nhöõng gioïng ñieäu khaùc ñan xen, tuøy vaøo söï kieän, hoaøn caûnh, taâm traïng nhaân vaät, taùc giaû. Gioïng ñieäu thöôøng göûi gaém moät thoâng ñieäp ngheä thuaät cuûa nhaø vaên, cuõng coù taùc duïng khôi gôïi nhöõng tình caûm, caûm xuùc cuûa ngöôøi CAÛM NHAÄN VEÀ GIOÏNG ÑIEÄU TIEÅU THUYEÁT GAÕ TEÙP RIU* CUÛA NGUYEÃN BAÉC SÔN ÑOAØN THÒ THANH THUÛY (Moùng Caùi - Quaûng Ninh) N GHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 16. 16 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñoïc veà ñoái töôïng trong taùc phaåm. 2. Trong tieåu thuyeát Gaõ Teùp Riu (2013) cuûa Nguyeãn Baéc Sôn, gioïng ñieäu theå hieän thaät ña daïng phong phuù, ñan xen nhau trong nhöõng chöông ñoaïn khaùc nhau, coù khi linh hoaït trong moät tình huoáng cuï theå. Gioïng ñieäu cuûa tieåu thuyeát naøy laø gioïng khaùch quan, bình thaûn, vöøa haøi höôùc, gieãu nhaïi, laïi vöøa chieâm nghieäm trieát lí, hoaøi nghi. Gioïng ñieäu trong taùc phaåm luoân luoân thay ñoåi, nhieàu saéc thaùi khaùc nhau, coù khi töng töûng töôûng nhö ñeán voâ caûm, coù khi laïi saâu ñaèm, xoùt xa. Ñaèng sau nhöõng gioïng ñieäu laø taâm huyeát cuûa nhaø vaên tröôùc con ngöôøi vaø cuoäc soáng. Gioïng ñieäu phong phuù, ña daïng ñoù laø thaùi ñoä, tình caûm vaø caû nhöõng day döùt, traên trôû veà bi kòch cuûa nhöõng caûnh ñôøi, kieáp ngöôøi, trong ñoù coù caû nhöõng kieáp ngöôøi beù nhoû, moûng manh soáng trong boùng toái cuûa ñôøi. Gioïng ñieäu laø moät phöông dieän saéc thaùi thaåm mó cuûa taùc phaåm, ñoàng thôøi gioïng ñieäu goùp phaàn toâ ñaäm chaân dung, tính caùch cuûa nhaân vaät trong taùc phaåm moät caùch haáp daãn, töï nhieân. Khi ñoïc toaøn boä taùc phaåm Gaõ Teùp Riu ta baét gaëp moät caùi nhìn töôûng nhö laïnh luøng, khaùch quan, cuûa ngöôøi nhö ñöùng ngoaøi cuoäc caâu chuyeän maø keå chuyeän, nhöng ñoù chæ laø caùi voû ngoân ngöõ haøm chöùa nhöõng haøm löôïng thoâng tin khaùc ñaày aån yù. Ñoù laø caùch traàn thuaät thöôøng gaëp trong vaên hoïc ñöông ñaïi ñaëc bieät trong tieåu thuyeát thöôøng höôùng veà ñôøi soáng qua thöù ngoân ngöõ ñôøi thöôøng ñaày pha taïp, xoâ boà, mang tính khaåu ngöõ trong giao tieáp haøng ngaøy. Ñoù laø ngoân töø ñöôïc söû duïng ngaén goïn maø coù duïng yù roõ reät, vôùi gioïng ñieäu suoàng saõ, töï nhieân. Ñaây cuõng laø neùt môùi trong quaù trình caùc nhaø vaên coá gaéng caùch taân moät caùch maïnh meõ hình thöùc tieåu thuyeát. Trong tieåu thuyeát Gaõ Teùp Riu, nhaø vaên coù yù thöùc hôn veà caùch theå hieän noäi dung so vôùi hai tieåu thuyeát tröôùc ñaây cuûa oâng. Ñeán Gaõ Teùp Riu, döôøng nhö tieåu thuyeát cuûa Nguyeãn Baéc Sôn ñaõ hoøa nhaäp daàn vaøo doøng chaûy vaên chöông vôùi caùch vieát môùi meû, ngoân ngöõ saùng taïo ñoäc ñaùo, ñeà taøi raát môùi maëc duø taùc phaåm vaãn chöa thoaùt ra khoûi hình thöùc vaên chöông truyeàn thoáng quen thuoäc. Phaûi chaêng, ôû ñaây laø söï daàn vöôït thoaùt cuûa oâng ñeå höôùng tôùi traøo löu chung cuûa vaên hoïc ñöông ñaïi. Trong tieåu thuyeát naøy gioïng ñieäu ñöôïc nhaø vaên söû duïng nhö moät phöông tieän coù hieäu quaû phuïc vuï cho vieäc khaéc hoïa tính caùch cuûa caùc nhaân vaät. Gioïng ñieäu gieãu nhaïi, haøi höôùc trong taùc phaåm: töø chöông ñaàu cuûa taùc phaåm gioïng ñieäu chuû yeáu laø gioïng keå khaùch quan, töï nhieân, nhöng vaãn thaáp thoaùng chaát gieãu nhaïi nheï nhaøng, phaûi raát tinh môùi caûm nhaän ñöôïc, töø caùch mieâu taû “côø Ñoaøn tay caàm côø ñoû sao vaøng huøng duõng, oai phong” cuõng vaäy. Hay caùch nhaéc laïi lôøi baøi haùt, lôøi phaùt bieåu ñaày hoa mó, nhöng coù phaàn saùo cuûa Bí thö Quaän Ñoaøn - Dieäu Thuûy, nhö lôøi gieãu nhaïi ñoái vôùi nhaân vaät naøy cuûa ngöôøi vieát. Roài nhöõng cöû chæ maø Dieäu Thuûy theå hieän nhö cuûa moät dieãn vieân trong moät vôû kòch ñaõ ñöôïc daøn döïng maø toång ñaïo dieãn laø “ñoàng chí choàng” Xuaân Tuøng. ÔÛ ñoaïn vaên naøy cuûa tieåu thuyeát gioïng ñieäu ñem laïi hieäu quaû haøi höôùc khieán ta lieân töôûng nhaân vaät Dieäu Thuûy phaàn naøo thaáp thoaùng cuûa vai dieãn trong moät vôû haøi kòch chaâm bieám nheï nhaøng. Trong ñoaïn mieâu taû ñoàng chí laõnh ñaïo caáp cao döï cuoäc hoïp toå daân phoá maø taùc giaû laïi mieâu taû vò naøy laø “noåi höùng reõ vaøo” thì thaät ñaéc ñòa, taøi tình. Söï im laëng trang troïng khi vò khaùch baát ngôø naøy hoûi moïi ngöôøi trong cuoäc hoïp thì laïi ñöôïc mieâu taû laø “ thin thít nhö thòt naáu ñoâng”, ñaõ taïo neân gioïng ñieäu haøi höôùc ñaëc bieät. ÔÛ ñaây chính lôøi vaên ñaõ taïo neân gioïng ñieäu ñoù. Hay caùch phaùt bieåu trong cuoäc hoïp daân phoá cuûa nhaân vaät laõnh ñaïo caáp cao naøy vöøa chæ ñaïo, giaùo huaán, laïi coù phaàn giaùo ñieàu cöùng nhaéc, cuõng laø daùng daáp cuûa moät boä phaän kieåu ngöôøi daäp khuoân maùy moùc nguyeân taéc, noùi nhieàu thöïc hieän ít, quan lieâu trong xaõ hoäi. NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 17. 17DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Gioïng ñieäu chi phoái caùch söû duïng ngoân töø theå hieän chuû yù cuûa nhaø vaên trong mieâu taû thieân nhieân, söï kieän, hay nhaân vaät. Hay trong chöông Ba, nhöõng ñoaïn noùi veà chuyeän hai vôï choàng Tuøng vaø Thuûy vaãn coøn ñang thôøi kì “höông löûa maën noàng” (Truyeän Kieàu), lôøi leõ hoï noùi chuyeän maø taùc giaû söû duïng laø haøng loaït ngoân töø khieán ngöôøi ñoïc lieân töôûng tôùi chuyeän chaên goái buoàng the, laø lôùp ngoân töø ñaày ôõm ôø, aån yù cuûa thaønh ngöõ, chôi chöõ, noùi laùi. Ñoaïn vaên naøy cuõng nhö trong nhieàu chöông, ñoaïn khaùc cuûa tieåu thuyeát ñaõ vaän duïng Truyeän Kieàu vaø thô cuûa Baø Chuùa thô Noâm - Hoà Xuaân Höông. Taùc giaû coøn duøng raát nhieàu lôùp töø ñôøi thöôøng raát môùi cuûa cuoäc soáng hieän ñaïi haøng ngaøy. Chính lôùp töø ñoù ñaõ taïo neân gioïng ñieäu töï nhieân, suoàng saõ, cuûa ñôøi soáng sinh hoaït haøng ngaøy, vaø cuõng theå hieän tính caùch haøi höôùc, dí doûm cuûa nhaân vaät Tuøng, bôûi nhöõng töø ngöõ ñoù ñöôïc theå hieän qua lôøi nhaân vaät, coøn thaáp thoaùng caùi chaát dí doûm, haøi höôùc maø thaâm traàm, saâu saéc cuûa chính nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn trong ñôøi soáng thöôøng ngaøy. Ngoaøi vieäc söû duïng gioïng ñieäu goùp phaàn khaéc hoïa tính caùch nhaân vaät chính cuûa tieåu thuyeát laø nhaân vaät Tuøng Teùp Riu ra, gioïng ñieäu coøn theå hieän tính caùch cuûa nhaân vaät khaùc. Nhö trong chöông möôøi Hai cuûa taùc phaåm, xuaát hieän nhaân vaät phuï nhö vai heà trong tích dieãn cheøo, coù vai troø laøm sinh ñoäng theâm ñeà taøi cuûa taùc phaåm vaø noåi baät theâm tính caùch cuûa nhaân vaät chính. Ñoù laø nhaân vaät khoâng coù teân - ngöôøi thích ñuøa, ngöôøi döôøng nhö luoân luoân laät taåy nhöõng ñieàu traùi khoaùy, nhöõng söï thaät baèng nhöõng caùch noùi “chaâm choïc, cöôøi côït, gieãu nhaïi, chua ngoa, quay quaét, nhöng thoâng minh trí tueä”. Nhaân vaät naøy so vôùi Tuøng coù phaàn coøn noùi thaúng “noùi toaïc moùng heo” ra söï thaät, theå hieän roõ thaùi ñoä vôùi ñoái töôïng noùi. Ngoaøi ra, nhaân vaät naøy cuõng coù caùch noùi chôi chöõ ñoäc ñaùo. Nhaø vaên ñöa theâm nhaân vaät naøy ñeå toân theâm, phuï hoïa cho tính caùch cuûa Tuøng - nhaân vaät chính cuûa taùc phaåm, laøm noåi baät theâm noäi dung cuûa caâu chuyeän. Gioïng ñieäu bình thaûn, töï nhieân, khaùch quan cuõng laø gam gioïng chuû ñaïo cuûa taùc phaåm naøy. Nhöng ñoù cuõng chæ laø caùch söû duïng hình thöùc ñeå theå hieän thaùi ñoä, tình caûm moät caùch kheùo leùo, töï nhieân cuûa nhaø vaên maø thoâi. Trong suoát nhöõng ñoaïn coù gioïng ñieäu töï nhieân ñoù, cuõng chöùa ñaày nhöõng suy tö, tình caûm thaùi ñoä cuûa nhaø vaên veà nhaân vaät vaø cuoäc ñôøi. Trong nhöõng chöông sau, khi tình caûm vôï choàng cuûa Tuøng ngaøy caøng xaáu ñi, baét ñaàu töø caêng thaúng, ñoái ñaàu trong coâng vieäc daãn tôùi raïn nöùt quan heä vôï choàng, thì nhöõng lôøi troø chuyeän hoøa hôïp vui veû tröôùc ñaây, giôø thay baèng nhöõng ñoái thoaïi khoâ khan, tranh caõi lí söï veà coâng vieäc nhieàu hôn, coù khi khoâng thoûa hieäp ñöôïc, coù khi chieán tranh laïnh giöõa hai vôï choàng. Trong moái quan heä cuûa Tuøng vôùi ñoái taùc trong coâng vieäc ngaøy caøng ngaët ngheøo hôn, gioïng vaên trong nhöõng ñoaïn mieâu taû coâng vieäc ôû cô quan cuûa Tuøng ngaøy caøng caêng thaúng, gaáp gaùp, gay caán. Nhaân vaät leân gioïng raên ñe Tuøng trong coâng vieäc ôû chöông Möôøi laêm, ñöôïc nhaø vaên söû duïng ngoân töø cuõng ngaén goïn, maø ñaày söùc gôïi saéc thaùi, thaùi ñoä cuûa ngöôøi noùi, ôû nhöõng caâu vaên ñaäm ñaëc töø taïo hình, nhö nhöõng caâu thô ngaén: “Keû caû/ Tròch thöôïng/ Kheänh khaïng/ Khinh khænh/ Kheà khaø/ Khoâ khoác/ Laïnh tanh”. Caùch söû duïng gioïng ñieäu ôû ñaây töôûng nhö raát laïnh luøng, khaùch quan, voâ tö maø laïi chöùa ñaày xuùc caûm, thaùi ñoä cuûa ngöôøi theå hieän. Noù gôïi leân ñaày ñuû chaân dung vôùi cöû chæ, thaùi ñoä, aùnh maét, ngöõ ñieäu noùi cuûa nhaân vaät maø chæ caàn xuaát hieän qua gioïng noùi laø Tuøng caûm nhaän ñöôïc ngay. Gioïng ñieäu chieâm nghieäm, suy tö trieát lí cuõng laø gioïng ñieäu thöôøng gaëp trong nhieàu tieåu thuyeát ñöông ñaïi noùi chung vaø trong tieåu thuyeát naøy noùi rieâng. Bôûi vì thoâng qua taùc phaåm, nhöõng con ñeû tinh thaàn cuûa nhaø vaên NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 18. 18 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 bao giôø cuõng ñöôïc göûi gaém nhöõng thoâng ñieäp veà cuoäc ñôøi cuûa taùc giaû. Trong tieåu thuyeát Gaõ Teùp Riu, gioïng ñieäu chieâm nghieäm, trieát lí, suy tö ñöôïc theå hieän chuû yeáu qua suy nghó, caùi nhìn cuoäc ñôøi, vaø nhöõng lôøi ñoái thoaïi, ñoäc thoaïi. Ñaëc bieät laø nhöõng ñoaïn nhaân vaät Tuøng tranh luaän veà chuyeän ñôøi, chuyeän coâng vieäc vôùi Dieäu Thuûy ôû gia ñình vaø phaûn bieän vôùi ñoái taùc trong coâng vieäc ôû cô quan. Nhöõng ñoaïn vaên nhaân vaät lí giaûi, suy tö, tranh luaän veà cuoäc ñôøi, coâng vieäc… theå hieän söï hieåu bieát thoâng tueä, uyeân baùc cuûa ngöôøi trí thöùc coù beà daøy kinh nghieäm trong coâng vieäc, coù khi laø caû nhöõng döï baùo veà caùc vaán ñeà vaên hoùa nhö vaán ñeà quaûn lí chuøa chieàn, cô cheá chính saùch xaõ hoäi. Ñoù laø nhöõng vaán ñeà maø nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn, ngöôøi coâng daân coù traùch nhieäm saâu saéc tröôùc caùc vaán ñeà cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, vôùi moät khaùt voïng maïnh meõ vì söï tieán boä xaõ hoäi thöôøng traên trôû, day döùt, vöôït leân treân cao hôn caùi gieãu nhaïi, haøi höôùc, dí doûm trong taùc phaåm naøy. Nhöõng ñoaïn maø Tuøng phaûn bieän ñoái thoaïi vôùi nhöõng nhaân vaät khaùc, maø coù khi ñoù laø ñoäi quaân töôûng nhö “binh huøng töôùng maïnh” ñònh ñeø beïp ñoái phöông, nhöng keát cuïc laïi thaát traän beõ baøng, cho thaáy Tuøng laø con ngöôøi trí thöùc tuy Teùp Riu nhöng coù taøi naêng vaø baûn lónh nghò löïc soáng. Ñoù cuõng laø nhöõng daãn chöùng cho thaáy chaát coâng daân theå hieän raát roõ trong con ngöôøi nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn, vì oâng göûi gaém suy nghó cuûa chính mình trong ñoù. Tieåu thuyeát naøy tuy ñaõ chuyeån ñeà taøi thuoäc taâm lí xaõ hoäi nhöng vaãn laø taùc phaåm noái tieáp veà tieåu thuyeát luaän ñeà cuûa oâng töø Luaät ñôøi vaø cha con vaø Löûa ñaéng. Trong taùc phaåm, coù nhieàu ñoaïn anh noùi veà caùc vaán ñeà xaõ hoäi trong vaø ngoaøi nöôùc, Ñoâng Taây Kim Coå vôùi gioïng ñieäu vöøa coù tính chaát töï söï vöøa laø lôøi trieát lí, suy tö veà ñoái töôïng noùi tôùi, theå hieän taàm hieåu bieát vaø söï traûi ñôøi cuûa Tuøng ôû nhieàu lónh vöïc, ñoàng thôøi cuõng theå hieän moät “voán soáng khoång loà”cuûa nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn - theo caùch noùi cuûa Ma Vaên Khaùng, coù theå cuõng khoâng phaûi laø hôi quaù. Söï thay ñoåi linh hoaït caùc saéc thaùi gioïng ñieäu khaùc nhau cuõng laø moät thaønh coâng cuûa Nguyeãn Baéc Sôn trong tieåu thuyeát naøy, ñan xen beân caïnh gioïng khaùch quan, bình thaûn vaø gieãu nhaïi, haøi höôùc, hoùm hænh, ôû caùc chöông ñoaïn khaùc, coøn coù gioïng ñieäu tröõ tình, saâu laéng vaø xoùt xa thöông caûm saâu saéc. Ñoaïn hoài töôûng cuûa Tuøng veà ñöùa con hi sinh trong moät traän ñaùnh ngoaøi bieån trong chöông Möôøi laø moät daãn chöùng ñieån hình. ÔÛ ñoaïn vaên naøy ta baét gaëp caùch söû duïng ngoân töø khaùc xa vôùi nhöõng caùch chôi chöõ, vaän duïng ngoân ngöõ daân gian raát ñaëc bieät trong taùc phaåm cuûa nhaø vaên. ÔÛ ñaây ngoân ngöõ raát gaàn guõi, nhöõng lôøi vaên nhö ñöôïc thoát ra töø tình caûm cuõng raát saâu ñaèm cuûa nhaân vaät Tuøng. Gioïng ñieäu tröõ tình theå hieän söï ñoàng caûm taâm tö vôùi con trai cuûa nhaân vaät Tuøng: “Töï nhieân anh nhôù con voâ cuøng. Anh mang nhaät kí noù ra, vöøa ñoïc vöøa khoùc”. Hay caùch nhaø vaên trích caû nhöõng ñoaïn nhaät kí daøi cuûa thaèng Laâm, ta nhö thaáy Tuøng ñang laät töøng trang quaù khöù ñeå hieåu vaø nhôù thöông con nhieàu hôn. Trong lôøi tröõ tình ngoaïi ñeà veà nhöõng suy nghó traûi nghieäm cuûa con ñaõ laïi ñan xen nhöõng suy tö chieâm nghieäm, böøng ngoä cuûa Tuøng “Mình ngoài trong phoøng coù maùy laïnh theá naøy…hoùa ra cuõng chöa töøng neám gian khoå nhö noù”. Gioïng ñieäu tröõ tình saâu laéng theå hieän neùt khaùc trong tính caùch cuûa nhaân vaät laø tình caûm raát saâu trong taâm hoàn ngöôøi cha töôûng nhö chæ bieát lí leõ gang theùp saéc saûo, cöùng raén, raát baûn lónh tröôùc cuoäc ñôøi cuõng luoân khao khaùt tình ngöôøi vôùi nhöõng giaù trò beàn vöõng vónh haèng cuûa cuoäc soáng laø gia ñình, tình caûm vôùi ngöôøi thaân. Nhaø vaên ñaõ ñeå cho lôøi keå cuûa ngöôøi keå ôû ngoâi thöù nhaát laø nhaân vaät “toâi”, theå hieän söï töï baøy toû noãi loøng vaø traûi nghieäm, khieán saéc thaùi tröõ tình caøng thieát tha, saâu laéng. Ngoân ngöõ ôû ñaây hoøa ñieäu vaøo vaø laøm neân gioïng ñieäu tröõ tình ñoù, laøm lay tænh, xuùc ñoäng taâm hoàn tình caûm cuûa ngöôøi ñoïc, coù khi khoâng kìm ñöôïc NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHE BÌNH
- 19. 19DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 nöôùc maét cuõng hoøa cuøng nhaân vaät. Gioïng ñieäu tröõ tình coù khi xoùt xa, cay ñaéng theå hieän ngaøy caøng saâu hôn trong nhöõng chöông ñoaïn maø töø khi Dieäu Thuûy ñang xa rôøi anh tìm ñeán nhöõng quan heä baát chính ñeå laøm baøn ñaïp treân con ñöôøng chaïy ñua lao vaøo söï nghieäp thaêng quan tieán chöùc. Tuøng ñaõ gaëp Mai (Döï) - coâ gaùi laøm tieáp vieân taïi nhaø haøng karaoâkeâ Chieàu Tím, nhö moät quy luaät töï nhieân cuûa nhöõng ngöôøi coù söï ñoàng ñieäu taâm hoàn. Anh traû tieàn cho Mai nhöõng cuoäc heïn laø ngöôøi taâm söï, vôùi khao khaùt tìm ñöôïc ngöôøi ñeå troø chuyeän, laøm khoûa laáp söï troáng vaéng, noãi buoàn cuûa moät ngöôøi ñang coâ ñôn trong chính ngoâi nhaø cuûa mình. Lôøi keå nheï nhaøng maø buoàn baõ cuûa Mai trong chöông möôøi Boán, nhö ru ngöôøi ñoïc trôû veà nuoái tieác moät thôøi ñeïp ñeõ, trong saùng xa xöa cuûa coâ ôû moät laøng queâ beù nhoû. Trong ñoaïn truyeän khi ñeå Mai keå cho Tuøng nghe chuyeän coâ bò löøa caû ñôøi con gaùi trinh traéng ñeå ñöôïc nhöõng ñoàng tieàn ngaân haøng ñòa phuû, khoâng chæ ngöôøi nghe chuyeän “choaùng vaùng” vì söï ñeâ maït cuûa con ngöôøi, Mai keå qua hai haøng nöôùc maét, nhaø vaên ñaõ tieáp tuïc söû duïng nhöõng con chöõ soáng ñoäng, caâu vaên ngaén nhö nhöõng tieáng naác ngheïn, nhöõng hình aûnh so saùnh sinh ñoäng, ñaày xoùt xa, thöông caûm: “Uaát öùc/ Tuûi hôøn/ Ñau ñôùn. Ñau ñôùn toät cuøng. Ñang laø caây rau thôm buoåi saùng, thôm maùt, xanh möôùt, môn môûn, töôi taén trong vöôøn meï, Mai boâng ruõ ra nhö caây döa chôï chieàu muøa haï treân væa heø”. Caùch söû duïng ngoân ngöõ trong ñoaïn naøy thaät höõu duïng trong vieäc theå hieän gioïng ñieäu tröõ tình thöông caûm xen caû noãi tuûi hôøn caêm giaän cuûa nhaân vaät tröôùc söï thaät quaù nghieät ngaõ. Gioïng ñieäu nhaân vaät hoøa cuøng gioïng ñieäu ngöôøi keå chuyeän trong truyeän, gôïi söï ñoàng caûm thöông yeâu cuûa nhaân vaät Tuøng vaø chính nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn. Hay trong chöông Naêm möôi, ñoaïn mieâu taû caûnh chia tay ñaày xuùc ñoäng giöõa Mai vaø chò baïn cuûa Tuøng, ngöôøi ñaõ thay anh chaêm soùc cho Mai khi naèm vieän, gioïng ñieäu tröõ tình, tha thieát saâu laéng ñaõ trôû thaønh gioïng ñieäu chuû ñaïo cuûa chöông, ñoàng thôøi xen laãn gioïng ñieäu suy tö trieát lí veà con ngöôøi, cuoäc ñôøi vaãn qua loái keå, daãn daét tình tieát raát töï nhieân cuûa ngöôøi keå chuyeän truøng khít vôùi caùi nhìn cuûa Tuøng baèng nhöõng caâu vaên haøi hoøa, caân ñoái: “Ai sinh ra cuõng toát caû. Cuoäc soáng laøm cho ngöôøi ta thay ñoåi ñi. Ai giöõ ñöôïc thì toát maõi. Ai khoâng giöõ ñöôïc thì xaáu ñi, hö hoûng ñi. Chò baïn anh vaãn giöõ ñöôïc nguyeân veïn, laïi coøn toát hôn caû ngaøy cuøng hoïc vôùi anh nöõa kia”. Trong ñoaïn truyeän Tuøng baát ngôø ñöôïc Mai baùo tin coâ ñöôïc giaûi cho caâu chuyeän Noãi ñau loät xaùc maø coâ giaáu anh khi vieát, gioïng ñieäu vöøa ñaày phaán khôûi vöøa ñaày xuùc ñoäng ngôõ ngaøng mang taâm traïng haïnh phuùc cuûa Mai vaø Tuøng. Gioïng ñieäu tröõ tình baét nguoàn töø caûm xuùc daøo daït cuûa chính taâm hoàn nhaø vaên, ngöôøi ñaõ rung caûm saâu xa vaø truyeàn nhöõng tình caûm ñoù tôùi ngöôøi ñoïc. Ñoù cuõng baét nguoàn töø taám loøng nhaân aùi, yeâu thöông, traân troïng nhöõng öôùc mô khao khaùt bình dò, beù nhoû nhöng laïi heát söùc thieát yeáu, thieâng lieâng cuûa con ngöôøi. Loøng nhaân aùi, söï xuùc ñoäng chaân thaønh giaøu giaù trò nhaân baûn trong ngöôøi ngheä só chaân chính Nguyeãn Baéc Sôn. Toùm laïi, gioïng ñieäu trong tieåu thuyeát Gaõ Teùp Riu laø gioïng ñieäu ña thanh, vôùi nhieàu saéc thaùi khaùc nhau, song noåi baät vôùi nhöõng gioïng ñieäu chuû ñaïo nhö chuùng toâi ñaõ trình baøy. Moãi gioïng ñieäu ñaõ goùp phaàn khaéc hoïa nhaân vaät, theå hieän roõ duïng yù ngheä thuaät cuûa nhaø vaên khi taùi hieän ñôøi soáng, chuû yù xaây döïng hình töôïng ngheä thuaät trong taùc phaåm. Qua ñoù, goùp phaàn theå hieän roõ neùt hôn phong caùch ngheä thuaät nhaø vaên Nguyeãn Baéc Sôn. * NGUYEÃN BAÉC SÔN (2013), Gaõ Teùp Riu, Nxb Hoäi nhaø vaên, Haø Noäi. [1] LEÂ BAÙ HAÙN, TRAÀN ÑÌNH SÖÛ, NGUYEÃN KHAÉC PHI chuû bieân (2012), Töø ñieån thuaät ngöõ vaên hoïc, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 20. 20 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 B aøn veà “söï khaùc nhau giöõa aûnh baùo chí vaø ngheä thuaät” laø moät vaán ñeà ñöôïc ñeà caäp nhieàu laàn. Laàn naøy chuùng ta laïi trôû laïi vaán ñeà naøy. Noùi veà aûnh duøng phöông phaùp phoùng söï ñöôïc caùc phoùng vieân baùo chí söû duïng khi taùc nghieäp cho coâng vieäc laøm baùo laø moät vaán ñeà ñöôïc nhieàu ngöôøi quan taâm, thöïc ra aûnh in treân baùo ngoaøi aûnh taân vaên thôøi söï coù söû duïng taát caû caùc theå loaïi aûnh khaùc nhöng nhöõng aûnh aáy chæ in treân baùo laø ñeå minh hoïa hay thoâng tin veà nhöõng vaán ñeà cuûa chuyeân ngaønh aáy. Thí duï: Moät vaøi böùc aûnh ñöôïc giaûi trong cuoäc trieån laõm aûnh ngheä thuaät (laø ñeå thoâng tin veà cuoäc trieån laõm ñoù), aûnh chaân dung ngheä thuaät veà moät cuoäc thi hoa haäu hoaëc aûnh chuïp veà moät nghieân cöùu khoa hoïc töï nhieân… Nhöõng aûnh ñoù vaãn in treân baùo nhöng khoâng thuoäc theå loaïi aûnh taân vaên baùo chí. Nhieáp aûnh taân vaên baùo chí laø moät theå loaïi baùo chí, laø moät ngaønh taân vaên ñöa tin vaø hình aûnh, ñaëc tröng cuûa noù laø phaûn aùnh tröïc tieáp baèng hình aûnh, do ñoù noù coù öu ñieåm ñaëc bieät laø phaûn aùnh caùc söï kieän, söï vaät trong cuoäc soáng hieän thöïc moät caùch chaân thaät vaø chính xaùc tuyeät ñoái. Nhöõng thoâng tin vaø hình aûnh treân baùo chí ñöôïc moät phoùng vieân laønh ngheà cung caáp seõ laøm taêng theâm söùc haáp daãn cuûa tôø baùo. Ñeå coù nhöõng thoâng tin baèng aûnh toát treân baùo thì aûnh phaûi coù nhöõng tính chaát sau ñaây: Tính chaân thaät: Phaûi laø nhöõng söï kieän, söï vaät coù thöïc vaø ñöôïc chuïp ñuùng luùc trong khoâng gian vaø thôøi gian xaûy ra söï kieän. Tính tö töôûng: aûnh phaûi ñöôïc chuïp ñuùng baûn chaát söï thaät cuûa söï kieän, ñöôïc choïn loïc vôùi quan ñieåm ñuùng ñaén cuûa moät nhaø baùo chuyeân nghieäp. Tính quaàn chuùng: aûnh phaûi theå hieän, neâu baät ñöôïc vaán ñeà caàn thoâng tin vaø laø thoâng tin thieát thöïc coù ích ñeán vôùi quaàn chuùng nhaân daân. Tính kòp thôøi: aûnh phaûi thoâng tin nhanh nhaát nhöõng söï kieän vöøa môùi xaûy ra hoaëc AÛNH BAÙO CHÍ - AÛNH NGHEÄ THUAÄT MAI NAM (Hoäi Ngheä só Nhieáp aûnh Vieät Nam) NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH NSNA. Mai Nam vôùi böùc aûnh Baùc Hoà vôùi thieáu nhi do oâng chuïp
- 21. 21DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 nhöõng vaán ñeà maø quaàn chuùng, baïn ñoïc ñang caàn bieát. Tính ngheä thuaät: aûnh phaûi ñöôïc theå hieän vôùi moät hình thöïc ngheä thuaät toát nhaát, giaây phuùt baám maùy phaûi ôû ñænh ñieåm cuûa söï kieän. Boá cuïc, aùnh saùng vaø caùc chi tieát phuï laøm noåi baät chuû ñeà cuûa söï kieän caàn thoâng tin. Taát caû ñöôïc thöïc hieän vôùi moät kó naêng ngheà nghieäp hoaøn haûo laøm taêng söùc haáp daãn cuûa söï kieän. Nhöõng böùc aûnh taân vaên baùo chí coù tính ngheä thuaät cao, taïo ra ñöôïc hình töôïng tieâu bieåu ñieån hình töø nhöõng söï kieän, söï vaät trong ñôøi soáng xaõ hoäi, khoâng nhöõng ñaùp öùng vieäc thoâng tin kòp thôøi, noù coøn vöôït qua thôøi gian, vaø trôû thaønh taùc phaåm ngheä thuaät coù giaù trò laâu daøi, vì noù ñaõ taïo ra ñöôïc hình töôïng ngheä thuaät vaø nhöõng thoâng tin thôøi söï luùc ñoù, vaø veà sau naøy laø tính taøi lieäu cuûa taùc phaåm ngheä thuaät aáy. Ñoù laø nhöõng taùc phaåm aûnh ngheä thuaät duøng phöông phaùp phoùng söï, chaét loïc töø cuoäc soáng muoân maët, nhöõng hình aûnh mang tính hình töôïng nhaân vaên, nhaân baûn, taïo ra nhöõng taùc phaåm chaân thöïc aáy. Noùi nhö vaäy ñeå thaáy ñöôïc söï lieân quan raát maät thieát giöõa aûnh ngheä thuaät vaø aûnh baùo chí nhöng phaûi hieåu laø aûnh ngheä thuaät coøn coù nhöõng phöông phaùp saùng taùc khaùc, khoâng phaûi laø phöông phaùp phoùng söï. Nhieáp aûnh ra ñôøi ñaõ ñöôïc gaàn 200 naêm, Nhieáp aûnh cuõng ñeán vôùi ñaát nöôùc ta raát sôùm keå töø khi cuï Ñaëng Huy Tröù môû hieäu aûnh Caûm Hieáu Ñöôøng. Nhieáp aûnh laø moät thaønh töïu cuûa khoa hoïc vaät lyù. Nhöõng nhaø phaùt minh ra nhieáp aûnh luùc ñaàu chæ muoán ghi cheùp ñöôïc nhöõng hình aûnh cuûa con ngöôøi vaø thieân nhieân trong nhöõng khoaûnh khaéc cuûa thôøi gian vaø khoâng gian nhaát ñònh. Nhöng ñeán ngaøy nay nhieáp aûnh ñaõ trôû thaønh moät nhu caàu roäng lôùn, ñaùp öùng nhöõng nhu caàu khaùc nhau veà hình aûnh phuïc vuï cho taát caû caùc ngaønh hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi: - Laøm daáu tích chöùng lyù - Löu giöõ tö lieäu lòch söû - Thoâng tin baùo chí - Phuïc vuï khoa hoïc kó thuaät… Nhöng ngoaøi nhöõng kó naêng treân, nhieáp aûnh coøn trôû thaønh moät boä moân ngheä thuaät taïo hình. Tröôùc nhöõng naêm 40 cuûa theá kyû tröôùc ngöôøi ta chöa coâng nhaän nhieáp aûnh laø moät boä moân ngheä thuaät. Ngöôøi ta cho raèng, ñoù chæ laø nhöõng hình aûnh ghi laïi ñöôïc thoâng qua chieác maùy aûnh. Nhöõng hoïa só naøo veõ quaù gioáng thaät thì bò pheâ phaùn laø oâng aáy veõ nhö aûnh. Kyõ thuaät nhieáp aûnh ôû thôøi kyø ñaàu coøn chöa hoaøn thieän, hình aûnh chæ caàn laøm sao roõ neùt vaø ñoái töôïng phaûi tónh môùi chuïp ñöôïc. Caøng veà sau: maùy aûnh, phim giaáy aûnh, hoùa chaát caøng tieán boä, chaát löôïng caøng cao, thôøi löôïng ghi hình töø nhieàu giôø cho ñeán 1/ 10000/ giôø. Nhöõng ñoái töôïng vôùi löôïng chieáu saùng raát nhoû, nhöõng ñoái töôïng chuyeån ñoäng lôùn, vaãn coù theå ñöôïc ghi hình laïi ñöôïc. Maùy aûnh tröôùc ñaây coàng keành, naëng neà, nay thì nhoû, nheï hôn, coù theå mang tôùi moïi nôi, moïi choán ñeå ghi hình. Nhaát laø ngaøy nay maùy aûnh kó thuaät soá ra ñôøi. Ngöôøi chuïp aûnh qua nhieàu naêm kinh nghieäm ñaõ thaáy ñöôïc töï nhöõng laàn chuïp khaùc nhau vôùi cuøng moät ñoái töôïng, thu ñöôïc nhöõng hình aûnh khaùc nhau do goùc ñoä thu hình, do nguoàn saùng, do caùc yeáu toá taâm lyù cuûa ngöôøi chuïp cuõng nhö caùc ñoái töôïng ñöôïc ghi hình. Caùc kinh nghieäm veà boá cuïc, taïo ñöôøng neùt, taïo maûng saùng toái cuûa ngheä thuaät hoäi hoïa, ñöôïc ngöôøi chuïp söû duïng laøm cho aûnh ñeïp hôn vaø baét ñaàu coù söùc truyeàn caûm thaåm myõ. Caøng veà sau, nhöõng ngöôøi chuïp aûnh caøng coù NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 22. 22 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 nhöõng kinh nghieäm ñöôïc tích luõy. Ngöôøi ta nhaän thöùc ñöôïc raèng; Vôùi cuøng moät hình aûnh, ngöôøi naøy chuïp thì chæ ra moät böùc aûnh ghi cheùp ñôn thuaàn, nhöng ôû ngöôøi khaùc chuïp thì töø hình aûnh aáy laïi trôû thaønh haáp daãn, truyeàn caûm, chính laø do kó naêng taïo hình vaø söï rung ñoäng thaåm myõ cuûa ngöôøi chuïp mang laïi. Nhöõng böùc aûnh nhö vaäy ñaõ mang trong noù daáu aán taâm hoàn cuûa ngöôøi laøm ra noù. Khi nhöõng böùc aûnh ñöôïc taïo ra ñaõ mang daáu aán taâm hoàn rieâng cuûa töøng ngöôøi thì noù khoâng ñôn thuaàn chæ laø moät saûn phaåm cuûa maùy moùc kyõ thaät nöõa. Vaø aûnh ngheä thuaät ñaõ ra ñôøi nhö theá. Khaùc vôùi hoäi hoïa, nhieáp aûnh ngheä thuaät duøng maùy aûnh ñeå taïo ra taùc phaåm neân moät böùc aûnh ngheä thuaät vaãn mang trong noù moät taøi lieäu chính xaùc veà con ngöôøi hay caûnh vaät thieân nhieân. Ngöôøi xem moät böùc aûnh ngheä thuaät ñeïp seõ coù moät caûm nhaän: Sao maø treân ñôøi laïi coù moät ngöôøi ñeïp nhö vaäy, hoaëc nhaø nhieáp aûnh laøm sao maø ghi laïi ñöôïc moät giaây phuùt ñoäc ñaùo, moät khung caûnh tuyeät vôøi ñeán theá. Ngöôøi chuïp aûnh ngheä thuaät ñeàu duøng phöông phaùp phoùng söï keát hôïp vôùi nhöõng kó naêng taïo hình cuûa hoäi hoïa veà boá cuïc ñöôøng neùt, aùnh saùng, maûng maøu saéc phuø hôïp ñeå taïo ra moät taùc phaåm ñeïp chæ trong moät khoaûnh khaéc, trong cuoäc soáng ñang vaän ñoäng muoân maøu, mang moät noäi dung coù tính ñieån hình taïo ra hình töôïng tieâu bieåu veà moät vaán ñeà maø taùc giaû muoán truyeàn ñaït tôùi coâng chuùng. Khaùc vôùi hoäi hoïa, coâng chuùng ñoùn nhaän taùc phaåm nhieáp aûnh khoâng chæ rieâng veà veû ñeïp thaåm myõ cuûa taùc phaåm maø coøn thaáy ñoù laø ñieàu coù thöïc trong cuoäc soáng. Tính taøi lieäu, tính laøm chöùng laø nhöõng neùt ñaëc thuø cuûa nhieáp aûnh. Chính vì vaäy, phöông phaùp phoùng söï trong chuïp aûnh thöôøng ñöôïc ñaùnh giaù cao trong saùng taïo nhieáp aûnh. Vì ñeå ñaït ñöôïc moät taùc phaåm coù giaù trò, ngöôøi chuïp phaûi coù voán soáng daøy daën, phaûi coù kó naêng taïo hình thuaàn thuïc, phaûi ñi nhieàu ñeå tieáp caän vôùi cuoäc soáng, phaûi nhaïy beùn ñeå trong choác laùt coù theå nhìn ra ñöôïc nhöõng ñeà taøi, coù khi chæ dieãn ra trong khoaûnh khaéc vaø khoâng bao giôø trôû laïi. Nhieáp aûnh duøng phöông phaùp phoùng söï laø phöông phaùp chuïp aûnh cuûa caùc nhaø baùo, noù hoaøn toaøn khaùc vôùi loaïi chuïp aûnh taøi lieäu ñôn thuaàn chæ ghi cheùp nhöõng caùi coù thaät dieãn ra trong cuoäc soáng. Nhöõng phöông phaùp phoùng söï laø söï ghi cheùp coù yù thöùc cuûa ngöôøi phoùng vieân nhieáp aûnh baùo chí. Nhieáp aûnh ngheä thuaät qua nhieàu thôøi gian phaùt trieån, nhöõng nhaø nhieáp aûnh khoâng thoûa maõn vôùi khaû naêng bieåu hieän ñôn thuaàn theo phöông phaùp phoùng söï. Ngöôøi ta muoán môû roäng caùc hình aûnh ngheä thuaät ñeå taïo ra söï môùi laï baèng caùc kó xaûo – buoàng saùng, buoàng toái, baèng caùch chaép gheùp, aûnh noåi, aûnh phaân saéc ñoä, aûnh nhoøe saùng… Ngöôøi ta chuïp aûnh baèng nguoàn saùng, töï ñieàu chænh ñöôïc trong phoøng, ngöôøi ta daøn dung nhöõng ñeà taøi khaùc nhau ñeå “phuïc hoài” laïi nhöõng boái caûnh vaø tình huoáng ñaõ dieãn ra roài, hoaëc cheá taùc ra nhöõng tình huoáng theo chuû quan cuûa ngöôøi chuïp. Nhöõng phöông phaùp naøy chæ thaønh coâng khi nhaø nhieáp aûnh phaûi coù moät kó naêng hoaøn haûo vaø hieåu bieát caën keõ, logic cuoäc soáng. Nhieàu nhaø nhieáp aûnh theo phöông phaùp saùng taùc cuûa hoäi hoïa taïo ra nhöõng böùc aûnh gioáng nhö tranh sôn daàu, sôn maøi, thuoác nöôùc vv… Taát caû nhöõng phöông phaùp naøy laøm phong phuù theâm cho nhieáp aûnh ngheä thuaät, coù môû roäng theâm nhieàu caùch nghó, caùch laøm ñeå ñaït tôùi moät taùc phaåm coù giaù trò thaåm myõ laøm giaøu theâm cho nhieáp aûnh ngheä thuaät. NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 23. 23DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Ngaøy nay, nhöõng phöông phaùp treân ñöôïc vi tính hoùa, nhôø coâng ngheä tin hoïc, kyõ thuaät soá. Taát caû caùc kyõ xaûo treân ñöôïc thöïc hieän moät caùch deã daøng nhôø nhöõng phaàn meàm kyõ thuaät soá. Nhö vaäy duø muoán hay khoâng, thì chuùng ta caàn phaûi ñoùn nhaän moät theå loaïi nhieáp aûnh ngheä thuaät duøng kyõ thuaät soá. Nhaø nhieáp aûnh chuïp aûnh coi nhö ñi laáy taøi lieäu theo moät yù töôûng naøo ñaáy, roài seõ saép xeáp, laép gheùp vaø ñieàu chænh baèng maùy vi tính ñeå cho ra moät taùc phaåm theo yù muoán maø khoâng caàn coù thôøi cô baám maùy. Roõ raøng laø tính laøm chöùng, tính tö lieäu cuûa nhieáp aûnh ñaõ khoâng coøn nöõa. Nhöõng böùc aûnh nhö vaäy ñaõ khoâng coøn khaùc maáy vôùi taùc phaåm hoäi hoïa. Nhieáp aûnh vi tính seõ laø moät theå loaïi laøm cho nhieáp aûnh gaàn vôùi hoäi hoïa hôn vaø môû ra moät phöông phaùp môùi raát roäng raõi cho nhöõng yù töôûng bay boång cuûa nhieáp aûnh, nhöng cuõng laïi laøm cho nhieáp aûnh maát ñi neùt ñaëc thuø rieâng, laø tính laøm chöùng, tính taøi lieäu vaø tính khoaûnh khaéc cuûa noù. Vì vaäy chaáp nhaän aûnh vi tính laø moät theå loaïi aûnh ngheä thuaät, nhöng nhieáp aûnh ngheä thuaät truyeàn thoáng vaãn giöõ nguyeân giaù trò cuûa noù, bôûi saùng taïo moät taùc phaåm theo phöông phaùp phoùng söï truyeàn thoáng bao giôø cuõng coù giaù trò xaõ hoäi cao trong coâng chuùng, vì noù ñöôïc ghi laïi trong khoaûnh khaéc cuûa cuoäc soáng thöïc ngoaøi giaù trò ngheä thuaät cuûa noù, noù coøn laø moät tö lieäu lòch söû coù giaù trò laâu daøi. Ñoái vôùi nhieáp aûnh baùo chí duøng caùc phaàn meàm vi tính, kó thuaät soá laø moät ñieàu caám kî vì noù ñaõ laøm sai laïc söï thaät maø baùo chí khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc. Vöøa qua, Toøa soaïn DÑVNVN ñaõ nhaän ñöôïc baøi vôû, tin, aûnh, taùc phaåm, VHNT cuûa caùc taùc giaû, coäng taùc vieân: ÑOÃ DUÕNG, NGUYEÃN ÑÖÙC HAÏNH, CAO THÒ THU HOAØI, CAO THAØNH DUÕNG (Thaùi Nguyeân); NGOÂØ COÂN, VUÕ THEÁ THÖÔÏC (Baéc Ninh); CAÀM SÔN, HÖÕU THOÏ, TRAÀN THÒ LEÄ THUÛY (Phuù Thoï); ÑOÃ VAÊN THAÛO, VUÕ TRUNG ÑÖÙC (Vónh Phuùc); LÖÔNG KIM PHÖÔNG (Haûi Phoøng); VUÕ THÒ TÖÔI; HOAØNG GIANG PHUÙ (Haø Nam); NGUYEÃN HÖÕU VAÊN (Ninh Bình); HOAØNG THÒ THAÉM, THY LAN (Thanh Hoùa), SÓ NHIEÁP (Haø Tónh); NGUYEÃN THAØNH, NGUYEÃN THÒ DIEÄU LAN (Thöøa Thieân - Hueá); HUYØNH VIEÁT TÖ, MAI MOÄNG TÖÔÛNG (Ñaø Naüng); NGUYEÃN THÒ AÙNH HUYEÀN, NGUYEÃN THANH TUAÁN (Quaûng Nam); BUØI KHAÉC PHUÙC (Gia Lai); HAØ HÖÕU NEÁT (Laâm Ñoàng); TRAÀN ÑÌNH SÔN, LEÂ HÖNG TIEÁN (Ninh Thuaän); VINH THOÂNG (An Giang), THANH TRAÉC NGUYEÃN VAÊN, TRAÀN HOAØI ANH (TP. Hoà Chí Minh); LYÙ HOAØI THU, TRAÀN THÒ PHUÙ, NGUYEÃN ANH HUØNG, TRÒNH MINH HIEÁU, NGUYEÃN THÒ MYÕ DUNG (Haø Noäi). Traân troïng caûm ôn söï coäng taùc cuûa Quyù vò! DÑVNVN NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 24. 24 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 C haân laø taû chaân, taû thöïc, laø chaân thöïc nhö voán coù, coøn dung laø dung nhan, laø boä maët. Ñeå deã hieåu chuïp chaân dung töùc laø chuïp con ngöôøi, chuïp sao cho gioáng, cho ñuùng vôùi ngöôøi ñöôïc chuïp. Nhöng ôû nhöõng lónh vöïc nhieáp aûnh khaùc nhau thì yeâu caàu vaø muïc ñích chuïp, caùch dieãn ñaït cuõng khaùc nhau. Chaân dung kyû nieäm (laøm taøi lieäu) nhö caùc loaïi aûnh ñeå laøm theû, aûnh kyû nieäm gia ñình duøng trong vieäc hieáu, hyû. AÛnh naøy yeâu caàu phaûi gioáng, phaân bieät roõ ngöôøi naøy vôùi ngöôøi khaùc (duøng trong caùc loaïi giaáy tôø laøm chöùng, trong lao ñoäng hoaëc hoä chieáu, ñöôïc gaén keøm vôùi trích ngang. AÛnh naøy khoâng caàn söï baøy toû thaùi ñoä vaø taâm traïng ñoái töôïng, ñaëc ñieåm ngheà nghieäp hoaëc vò trí xaõ hoäi cuûa nhaân vaät. AÛnh laøm theû hay kyû nieäm thöôøng xu höôùng ñöôïc ñeïp hôn moät chuùt. Caùc loaïi oáng kính tieâu cöï töø 70mm - 80mm hay 100, 135mm khaù phuø hôïp ñeå chuïp loaïi aûnh chaân dung naøy. Vieäc saép xeáp, chuaån bò, coù theâm nguoàn chieáu saùng laø raát caàn thieát, seõ taïo theâm hieäu quaû cho böùc aûnh. Chaân dung trong aûnh baùo chí: Ñaây laø ngöôøi ñöôïc bieåu döông, ca ngôïi hoaëc pheâ phaùn, chæ trích, laø ñoái töôïng coù ñòa chæ. Boái caûnh nôi toàn taïi cuûa nhaân vaät caøng roõ, tính chaát coâng vieäc, vò trí xaõ hoäi cuûa nhaân vaät caøng roõ thì aûnh caøng coù söùc thuyeát phuïc. Ví duï: Giôùi thieäu moät baùc só gioûi thì neân chuïp ôû beänh vieän, gaén vôùi beänh nhaân hay trong moät ca chöõa beänh, moät giaùo vieân neân gaén vôùi boái caûnh nhaø tröôøng hoaëc hoïc sinh, moät nhaø khoa hoïc noâng nghieäp neân gaén vôùi ñoàng ruoäng, moät caûnh saùt giao thoâng neân gaén vôùi ñöôøng phoá.v.v.. ÔÛ aûnh chaân dung baùo chí, vieäc chôùp ñöôïc caùc tình huoáng laøm vieäc coù taùc duïng thuyeát phuïc baïn ñoïc, cho ngöôøi xem bieát ñöôïc tinh thaàn laøm vieäc taän tuïy, maãn caùn cuûa nhaân vaät maø nhaø baùo coù yù ñònh ca ngôïi, bieåu döông. Vôùi aûnh baùo chí, haïn cheá toái ña vieäc saép ñaët, boá trí theo kieåu “moät, hai, ba“. Chuïp theo kieåu ñoù, caùc böùc aûnh seõ chæ “ñeïp” theo caùch chuïp trong caùc tieäm aûnh, gaây nhaøm chaùn, thaäm chí phaûn caûm cho ngöôøi xem aûnh. AÛnh chaân dung ngheä thuaät: Ñaây laø theå loaïi aûnh vaøo loaïi khoù chuïp nhaát trong lónh vöïc nhieáp aûnh ngheä thuaät, bôûi chính söï ña daïng phong phuù cuûa con ngöôøi maø “con ngöôøi laïi laø toång hoaø cuûa caùc moái quan heä xaõ hoäi “. Yeâu caàu cao nhaát, caàn nhaát cuûa loaïi aûnh naøy laø nhaân vaät phaûi boäc loä caûm xuùc, thaùi ñoä, phaûi coù noäi taâm, con ngöôøi phaûi ñöôïc dieãn taû thöïc vaø tinh AÛNH CHAÂN DUNG (Taûn maïn chuyeän ngheà) VUÕ HUYEÁN (Hoäi Ngheä só Nhieáp aûnh Vieät Nam) NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 25. 25DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 teá. Cöôøi thöïc loøng, vui thöïc loøng, vôùi cöôøi göôïng gaïo, cöôøi theo yeâu caàu cuûa ngöôøi chuïp laø “nhöõng caùi cöôøi khoâng gioáng nhau“. ÔÛ loaïi aûnh naøy, toaøn boä caùc chi tieát coù treân khuoân hình phaûi phuïc vuï cho yù ñoà cuûa taùc giaû, khoâng coù caùc chi tieát thöøa, khoâng logic vaø tuøy tieän. Loaïi aûnh naøy coù theå ñöôïc chuïp baèng loái chuïp nhanh, “baét soáng“ ñöôïc khoaûnh khaéc thaät, cuõng coù theå boá trí, xeáp ñaët mieãn sao taám aûnh gaây caûm xuùc cho ngöôøi xem, khoâng nhaát thieát, caùc yeáu toá nhö: YÙ töôûng môùi, caùch chuïp môùi, goùc ñoä, aùnh saùng laï.v.v... ñeàu coù cuøng treân moät böùc aûnh, coù nhieàu tröôøng hôïp chæ töø moät caùi laï töø choïn goùc, xöû lyù oáng kính hôïp lyù .v.v.. cuõng taïo neân söùc haáp daãn cho taám aûnh. Chuïp nöûa ngöôøi hay caû ngöôøi? cuõng laø tuøy töøng lónh vöïc nhieáp aûnh. AÛnh ñeå laøm theû thì chæ caàn nöûa ngöôøi, nhöng chuïp kyû nieäm thì nöûa hay caû ngöôøi laø theo yeâu caàu cuûa ngöôøi ñöôïc chuïp. Trong aûnh baùo chí, ñeå nhaán maïnh moät nhaân vaät raát gaàn vôùi ñoàng ñoäi, nhaân vieân, gaàn vôùi xí nghieäp, ruoäng vöôøn... coù theå chuïp nhaân vaät cuøng vôùi ngöôøi khaùc nhöng chuù yù khi laáy neùt, söû duïng ñoä neùt saâu vaø khuoân hình sao cho nhaân vaät chính phaûi ñöôïc boäc loä. Ñoâi chaân, ñoâi giaøy... laø caùc chi tieát chöa haún ñaõ laø thöøa khi nhaø baùo giôùi thieäu chaân dung cuûa moät nhaân vaät cuï theå. Böùc aûnh Söï saûng khoaùi (chuïp nhaø vaên Tuøng Ñieån - Phoù chuû tòch Lieân hieäp VHNT Vieät Nam) ñöôïc chuïp vaøo ñaàu thaùng 10/ 2013 nhaân khai maïc Lieân hoan aûnh caùc tænh khu vöïc ñoàng baèng soâng Hoàng laàn thöù 16 naêm 2013 laø moät ví duï. Nhìn thaáy nhaø vaên Tuøng Ñieån töø xa khi ñang cuøng caùc ñoàng nghieäp xem aûnh, toâi laïi raát gaàn vaø chuïp raát nhanh ñeå baét laáy neùt rieâng cuûa nhaø vaên Tuøng Ñieån, moät ngöôøi quaûn lyù vaên ngheä ñöôïc anh em trong giôùi quyù meán bôûi söï côûi môû, chaân thaønh. Tröôùc ñoù ñoàng chí Phoù Chuû tòch Tuøng Ñieån coù xuaát hieän treân leã ñaøi, luùc gaëp gôõ quan khaùch nhöng toâi khoâng chuïp. Moät ngöôøi laøm quaûn lyù vaên ngheä toàn taïi trong ñoàng nghieäp, cuøng ñoàng nghieäp vaø theo toâi phaûi luoân bieát côûi môû loøng mình. Baïn beø xem aûnh toâi chuïp ñeàu coù nhaän xeùt: “Ñuùng laø chaát cuûa nhaø vaên Tuøng Ñieån“. Toâi hy voïng laø oâng seõ raát thích, neáu nhö ñöôïc taùc giaû taëng taám aûnh naøy. Vaø haún oâng seõ giöõ noù nhö kyû nieäm moät chuyeán ñi ñòa phöông khoâng nhaøm chaùn. NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 26. 26 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Ñ aøi truyeàn hình Vieät Nam (VTV1) vöøa baét ñaàu moät chöông trình raát haáp daãn mang teân “Giai ñieäu töï haøo”. Toâi may maén xem ñöôïc chöông trình ñaàu tieân. Ñaáy laø moät theå nghieäm raát hay, raát môùi, raát ñoäc ñaùo. Nhöõng baøi haùt ñöôïc choïn loïc quaû laø raát ñaét, ñuùng vôùi teân goïi cuûa noù laø “giai ñieäu töï haøo”. Noù mang ñaäm khí phaùch cuûa moät thôøi tranh ñaáu baèng caû xöông maùu vaø nöôùc maét cuûa daân toäc ta. Caùi hay cuûa chöông trình laø ñaõ duøng caùc baøi haùt truyeàn thoáng laøm moät thöû nghieäm ñeå xaùc ñònh nhaän thöùc cuûa caùc theá heä khaùc nhau tröôùc moät chöùng cöù lòch söû. Coøn toâi coù caûm nghó ñoù coù leõ coøn laø moät pheùp “caân, ñong” hieäu quaû ñeå ñaùnh giaù veà coâng taùc tuyeân huaán maø chuùng ta ñaõ thöïc hieän trong suoát thôøi gian vöøa qua. Toâi say söa ngoài xem chöông trình ñeå thöôûng thöùc chöù khoâng heà nghó tôùi vieäc seõ tranh luaän, baøn caõi veà vieäc toå chöùc, veà noäi dung, veà caùch theå hieän cuûa caùc ngheä só vaø veà nhöõng lôøi phaùt bieåu cuûa caùc vò ñaïi dieän khaùn giaû ôû hai theá heä giaø vaø treû. Tuy nhieân, xem xong chöông trình, toâi caûm thaáy coù caùi gì ñoù gôïn trong mình; Noù khoâng phaúng phiu, troâi chaûy; Noù day döùt, aùy naùy; Caùi ñöôïc, caùi maát choàng cheùo leân nhau… Toâi khoâng coøn nhôù töôøng taän moïi vieäc dieãn ra trong chöông trình ñoù. Nhöng noù ñoïng laïi trong toâi moät soá caûm nhaän: vui coù, buoàn coù. Toâi muoán neâu ra suy nghó cuûa mình ñeå moïi ngöôøi cuøng goùp theâm yù kieán. Ban toå chöùc môøi ñaïi bieåu cuûa hai theá heä ñeán nghe: Moät beân laø caùc baäc cao nieân, caùc vò laõo thaønh; Moät beân laø caùc baïn treû chöa traûi qua giai ñoaïn chieán tranh. Sau moãi baøi haùt, hoï xin yù kieán cuûa caû hai beân. Toâi xin khoâng baøn tôùi nhöõng vaán ñeà heát söùc haáp daãn maø chöông trình ñaõ ñem ñeán cho toâi. Toâi chæ xin nhaéc tôùi moät vaøi yù kieán cuûa caùc baïn treû ñaõ khieán chuùng toâi phaûi day döùt. Tröôùc heát, phaûi noùi tôùi thieáu soùt cuûa Ban toå chöùc: Trong moät soá khaùch môøi, toâi chaúng thaáy ai laø noâng daân! taïi sao khoâng môøi noâng daân?! Noâng daân laø löïc löôïng chuû yeáu cuûa ñaát nöôùc. Moïi böôùc ngoaït vó ñaïi nhaát cuûa ñaát nöôùc mình ñeàu coù söï ñoùng goùp quyeát ñònh cuûa noâng daân. Trong thôøi gian khaùng chieán choáng Phaùp, ta ñaõ töøng coù baøi haùt Noâng daân laø quaân chuû löïc, aáy vaäy maø sao ta laïi queân noâng daân! Ñaõ coù thôøi, ñaøi Truyeàn hình Vieät Nam laáy yù kieán roäng raõi cuûa khaùn giaû veà caùc THAÁY GÌ QUA CHÖÔNG TRÌNH “GIAI ÑIEÄU TÖÏ HAØO” CUÛA ÑAØI TRUYEÀN HÌNH VIEÄT NAM NS. NGUYEÃN LAÂN HUØNG (Hoäi AÂm nhaïc Haø Noäi) NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 27. 27DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 chöông trình cuûa Ñaøi. Hoï hoûi raát nhieàu ngöôøi, ñuû moïi thaønh phaàn nhöng rieâng vôùi noâng daân thì khoâng ai ñöôïc hoûi. Vì vaäy, thieáu haún nguyeän voïng cuûa noâng daân. Baây giôø ñeán ca nhaïc, hoï laïi queân noâng daân! Toâi khoâng taùn thaønh vieäc naøy; Noâng daân hieàn laønh vaø chaát phaùc nhöng cuõng raát chaân thaønh vaø saâu saéc. Xin haõy hoûi theâm yù kieán cuûa noâng daân!. Quay laïi vôùi vaán ñeà chính, toâi xin baøn veà hai yù kieán cuûa hai baïn treû. Sau khi nghe baøi Toâi laø ngöôøi thôï loø cuûa nhaïc só Hoøang Vaân vaø yù kieán cuûa NSND. Trung Kieân, moät baùc só treû phaùt bieåu: “Toâi chaû thaáy coù ñænh cao naøo caû!...” Toâi raát ngaïc nhieân veà yù kieán ñoù. Coù leõ baùc só treû khoâng bieát tí gì veà giai ñoaïn ñoù ôû vuøng moû Quaûng Ninh. Thôøi aáy, maùy bay neùm bom treân ñaàu nhöng coâng nhaân vaãn kieân cöôøng vaøo loø. Luùc ñoù maø khoâng coù than thì ta cheát! Moïi thöù ñeàu troâng vaøo than, lôùp lôùp coâng nhaân duõng caûm baùm moû, baùm loø ñeå khôi nguoàn “vaøng ñen” cho ñaát nöôùc. Bieát bao ngöôøi ñaõ hi sinh taïi ñaây. Baøi haùt cuûa nhaïc só Hoaøng Vaân nhö keøn leänh vang leân, thoâi thuùc moïi ngöôøi duõng caûm ñeán loø. Neáu baïn baùc só treû ñoù bieát töôøng taän veà giai ñoaïn naøy, veà söï hi sinh voâ cuøng to lôùn cuûa lôùp lôùp coâng nhaân vuøng moû giai ñoaïn aáy thì chaéc baïn seõ khoâng coù suy nghó voâ caûm nhö yù kieán cuûa baïn. Ta khoâng traùch anh aáy vì anh aáy voán raát thaät, hieåu sao noùi vaäy. Neáu caâu naøy hoûi moät coâng nhaân ñang laøm ôû vuøng moû thì chaéc caâu traû lôøi seõ khaùc. Ñieàu ñaùng traùch laø coâng taùc tuyeân giaùo cuûa ta raát keùm, khoâng hoaøn thaønh nhieäm vuï. Chuùng ta khoâng ñeå cho theá heä treû hieåu ñöôïc veà thôøi ñaïi ñoù, khoâng giuùp hoï töï haøo veà nhöõng ngöôøi ñi tröôùc vaø tieáp böôùc theá heä cha anh. Ñaây laø ñieàu caàn nghieâm tuùc xem xeùt vaø uoán naén. Khoâng neân xueà xoøa trong trong chuyeän naøy. Ta phaûi giuùp cho theá heä treû bieát toân troïng lòch söû, toân troïng truyeàn thoáng, soáng khoâng ích kyû, soáng vì mình vaø vì moïi ngöôøi, soáng vì ñaát nöôùc. Ñaát nöôùc ta chöa bình yeân, haõy nghó tôùi nhöõng chieán só nôi bieân cöông vaø haûi ñaûo. Ñaõ luùc naøo hoï ñöôïc rôøi tay suùng ñaâu!... Moät baïn treû khaùc (hình nhö laø moät nhaø vaên hay nhaø baùo gì ñoù) laïi cho raèng: “… Nhöõng baøi haùt chæ laø caùi côù ñeå ngöôøi ta yeâu thöông nhau hôn thoâi”. Noùi nhö vaäy raát ñuùng nhöng chöa ñuû. AÂm nhaïc coù vai troø to lôùn hôn nhieàu. Toâi khoâng phaûi laø nhaø lyù luaän aâm nhaïc neân khoâng theå bao quaùt heát vaán ñeà. Chæ xin chia seû vôùi baïn moät ví duï nhoû cuûa chính chuùng toâi. Vaøo nhöõng naêm chieán tranh aùc lieät, toâi daïy ôû Ñaïi hoïc Sö phaïm Vinh. Chuùng toâi sô taùn trong röøng saâu. Coù nhöõng ñeâm phaûi ñi haøng chuïc caây soá ñeå gaùnh gaïo, gaùnh than hoaëc vaän chuyeån duïng cuï thí nghieäm. Meät ñöùt hôi nhöng thaày vaø troø vaãn laàm daàm haùt vôùi nhau baøi “Böôùc chaân treân daûi Tröôøng Sôn” cuûa nhaïc só Vuõ Troïng Hoài. Luùc aáy, haùt coù phaûi ñeå yeâu nhau ñaâu neân haùt laø ñeå ñoäng vieân chính mình vöôït qua caùi meät, caùi ñoùi. Cöù laàm luõi nhö vaäy trong suoát ñeâm maø vaãn hoaøn thaønh nhieäm vuï. AÂm nhaïc coù taùc ñoäng kyø laï laém!... Toâi nghó raèng, chöông trình “Giai ñieäu töï haøo” raát ñaùng töï haøo. Noù khôi daäy cho chuùng ta bao ñieàu suy nghó. Noù nhaéc nhôû moïi ngöôøi phaûi giuùp nhau giöõ laáy truyeàn thoáng, giöõ laáy khí phaùch cuûa daân toäc. Caùc theá heä caàn xít laïi gaàn nhau, hieåu nhau vaø giuùp nhau ñi leân. NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 28. 28 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 C ao Duy Sôn laø nhaø vaên cuûa maûnh ñaát vaø con ngöôøi mieàn nuùi. Trong nhöõng trang vieát cuûa oâng ngaäp traøn saéc maàu vaên hoùa cuûa con ngöôøi Cao Baèng nhö oâng ñaõ töøng taâm söï: “Toâi sinh ra vaø lôùn leân ôû thò traán Coâ Saàu (huyeän Truøng Khaùnh, Cao Baèng). Ñoù laø moät thò traán coå raát noåi tieáng. Nghieäp vaên chöông cuûa toâi cöù baùm laáy thò traán Coâ Saàu maø khaùm phaù, vieát maõi vaãn chöa thaáy ñuû, chöa thaáy thaáu caùi taàng saâu vaên hoaù tieàm aån ôû vuøng ñaát naøy.... Caû ñôøi toâi seõ vaãn laø nhöõng cuoäc khaùm phaù veà Coâ Saàu vôùi nhöõng con ngöôøi mieàn nuùi chaân chaát” [2]. Coù theå noùi, tình yeâu vaø baûn saéc vaên hoùa ñoäc ñaùo cuûa maûnh ñaát naøy ñaõ ngaám vaøo maùu thòt cuûa nhaø vaên ñeå moãi trang vieát cuûa oâng coù söï aùm aûnh cuûa thôøi gian, cuûa hoaøi nieäm, cuûa chieàu saâu vaên hoùa maø ngöôøi ñoïc caàn suy ngaãm. Xuaát phaùt töø nhöõng vaán ñeà lyù thuyeát vaø thöïc tieãn vaên hoïc hieän nay, ñaëc bieät laø tieåu thuyeát Ñaøn trôøi cuûa Cao Duy Sôn vôùi nhöõng giaù trò ngheä thuaät ñaõ ñöôïc khaúng ñònh, chuùng toâi nhaän thaáy höôùng nghieân cöùu vaên hoùa ôû tieåu thuyeát Ñaøn trôøi cuûa Cao Duy Sôn laø moät höôùng ñi khaû quan vaø thieát thöïc. Tuy nhieân, trong khuoân khoå baøi vieát, chuùng toâi seõ ñi saâu tìm hieåu moät thaønh toá cuûa vaên hoùa- ñoù laø khoâng gian vaên hoùa. Trong ñoù, khoâng gian taâm linh laø khoâng gian ñaëc saéc nhaát trong phaïm truø khoâng gian vaên hoùa, ñoàng thôøi ñaây cuõng laø khoâng gian quan troïng vaø caàn thieát nhaát ñeå nhaø vaên truyeàn taûi nhöõng yù ñoà ngheä thuaät cuûa mình. Tröôùc heát phaûi khaúng ñònh vaên hoùa laø taát caû nhöõng gì do con ngöôøi taïo ra, lieân quan ñeán con ngöôøi. Noù thöôøng tröïc trong baàu khí Khoâng gian vaên hoùa vaø khoâng gian taâm linh trong tieåu thuyeát Ñaøn Trôøi cuûa Cao Duy Sôn NGUYEÃN ÑÖÙC HAÏNH – CAO THÒ THU HOAØI - CAO THAØNH DUÕNG (Thaùi Nguyeân) NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 29. 29DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 quyeån, trong hôi thôû cuûa chuùng ta. Moãi vuøng mieàn, moãi maûnh ñaát ñeàu coù moät baûn saéc vaên hoùa rieâng, moät khoâng gian vaên hoùa ñaëc thuø. Ñoù laø maûnh ñaát öôm maàm cho nhieàu theá heä, nhieàu lónh vöïc vaø ñaëc bieät laø vaên hoïc ngheä thuaät. Tieåu thuyeát Ñaøn trôøi cuõng vaäy, noù ñöôïc “öôm maàm” töø baûn saéc cuûa vaên hoùa mieàn nuùi phía Baéc, thaám ñaãm nhöõng truyeàn thoáng, phong tuïc cuûa ñoàng baøo daân toäc thieåu soá vuøng cao. Ñoù chính laø linh hoàn cuûa taùc phaåm, laø ñaëc tröng cho gioïng vaên Cao Duy Sôn. Khoâng gian vaên hoùa laø moät phaïm truø raát roäng: “Khoâng gian vaên hoùa lieân quan ñeán laõnh thoå nhöng khoâng ñoàng nhaát vôùi khoâng gian laõnh thoå. Noù bao quaùt taát thaûy nhöõng vuøng laõnh thoå maø ôû ñoù daân toäc ta ñaõ toàn taïi qua caùc thôøi ñaïi. Do vaäy, khoâng gian vaên hoùa bao giôø cuõng roäng hôn khoâng gian laõnh thoå, khoâng gian vaên hoùa cuûa 2 daân toäc ôû caïnh nhau thöôøng coù phaàn choàng leân nhau, coù mieàn giaùp ranh” [5, 210]. Khoâng gian vaên hoùa coøn laø nhöõng gì thuoäc veà chieàu saâu tinh thaàn con ngöôøi. Ñoù laø lí do ôû muïc naøy chuùng toâi trieån khai khoâng gian taâm linh, khoâng gian toàn taïi trong taâm thöùc cuûa con ngöôøi. Noù phaûn aùnh moät theá giôùi nôi nhöõng tín ngöôõng nguyeân sô, nhöõng nieàm tin qua nhieàu theá heä toàn taïi. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø nhaø vaên Cao Duy Sôn ñaët teân cho tieåu thuyeát cuûa mình laø Ñaøn trôøi. Ñaøn Trôøi khoâng phaûi laø moät nhaân vaät cuï theå nhöng thöôøng tröïc xuaát hieän trong caâu chuyeän nhö moät söùc maïnh thieâng lieâng, huyeàn bí, nhö nieàm tin cuûa con ngöôøi vaøo leõ coâng baèng. Noù laø moät bieåu töôïng, moät tín ngöôõng cuûa daân toäc Dao nôi ñaây: “Töø beù laõo thöôøng keå cho noù nghe veà doøng thaùc Phja Bjooùc. Noù thieâng vaø linh nghieäm nhaát vuøng naøy ñaáy! Ngöôøi baûn Phja Ñeng thöôøng ra ñaây caàu trôøi khi gaëp naêm naéng haïn maát muøa hay dòch beänh ñe doïa. Caû nhöõng caâu chuyeän vui buoàn, oan traùi cuûa con ngöôøi cuõng ñöôïc ñöa ñeán ñeå keå vaø caàu trôøi giaûi thoaùt. Laõo noùi vôùi con ñaây laø Thieân Ñaøn! Laø taâm cuûa vuõ truï con ngöôøi soáng. Laø nôi giao tieáp con ngöôøi vaø nhaø trôøi bôûi tieáng noùi cuûa con ngöôøi khi ñöôïc caát leân ôû ñaây seõ vang voïng gaáp nhieàu laàn so vôùi choã khaùc” [4, 308]. ÔÛ ñaây, chuùng ta thaáy raèng, moät soá daân toäc mieàn nuùi phía Baéc vaãn giöõ loái sinh hoaït tín ngöôõng gaàn guõi vôùi caùc toäc ngöôøi nguyeân thuûy. Vieäc thôø thaùc nöôùc ôû ñaây coù chuùt boùng daùng cuûa hình thaùi vaät toå - toâ tem. Ñaây laø hình thöùc thôø cuùng moät con vaät hay ñoà vaät, caây coû… “Khoâng sa vaøo caùc loái khaùi quaùt laïm duïng ñoù, ta coù theå xem vaät toå nhö laø bieåu töôïng cuûa moät moái noái keát cha meï - con caùi (keå caû ngöôøi ñöôïc nhaän laøm con nuoâi), vôùi moät taäp theå hay moät theá löïc sieâu - nhaân loaïi” [1, 985]. Qua tieåu thuyeát Ñaøn trôøi chuùng toâi muoán khaûo saùt caùc bieåu töôïng vaên hoùa hieän höõu trong taâm thöùc cuûa con ngöôøi. Vaên hoïc hieän ñaïi, haäu hieän ñaïi ñöôïc xem laø vaên hoïc cuûa caùc aån duï, bieåu töôïng, huyeàn thoaïi. Nhöõng taùc giaû löøng danh cuûa vaên hoïc theá giôùi theá kæ XX nhö Kafka, Hemingway, L. Borge… ñoàng thôøi cuõng laø nhöõng baäc thaày veà ngheä thuaät aùm duï. Dó nhieân bieåu töôïng khoâng phaûi laø ñaëc saûn duy nhaát chæ coù ôû vaên hoïc hieän ñaïi, haäu hieän ñaïi, noù “coå xöa nhö yù thöùc” cuûa nhaân loaïi vaäy, noùi nhö Guy Schoeller “seõ laø quaù ít neáu noùi raèng chuùng ta soáng trong moät theá giôùi bieåu töôïng, moät theá giôùi bieåu töôïng soáng trong chuùng ta” [3]. Nhö vaäy, Ñaøn Trôøi ôû ñaây cuõng laø moät hình thaùi vaät toå, moät bieåu töôïng toàn taïi trong taâm thöùc cuûa ngöôøi mieàn nuùi. Noù ñaïi dieän cho söùc maïnh thieâng lieâng, söùc maïnh baûo trôï, laø nôi taâm linh con ngöôøi höôùng ñeán, taïo neân moät khoâng gian huyeàn bí cuûa tín ngöôõng. Moãi khi gaëp khoù khaên hay tai hoïa, ngöôøi daân nôi ñaây laïi tìm ñeán Ñaøn Trôøi ñeå caàu xin vôùi nieàm tin NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 30. 30 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 cuûa mình vaøo leõ coâng baèng, pheùp nhieäm maàu. Khoâng gian linh thieâng naøy khoâng chæ traán an, xoa dòu noãi ñau maø coøn höôùng con ngöôøi ñeán ñieàu thieän. Hoï cho raèng treân cao thaàn linh seõ laéng nghe, seõ theo doõi vieäc toát, vieäc xaáu cuûa moãi ngöôøi vaø keû aùc seõ bò tröøng trò: “Thaùc Phja Bjooùc, ngöôøi laø Thieân Ñaøn linh thieâng cuûa chuùng sinh, ta caàu xin ngöôøi haõy goät röûa giuùp ta söï ñôùn heøn, haõy cho ta söùc maïnh ñeå ta tieáp tuïc ñi treân con ñöôøng cuøng beø baïn. Töø ñaây ta seõ daâng leân ngöôøi baøi baùo naøy, ñaây laø lôøi toá caùo huøng hoàn nhaát maø traàn gian khoâng ai nghe thaáy!... Thieân hoaøng, ngöôøi coù thaáy lôøi than oaùn cuûa muoân daân? [4, 303]. Muoán hieåu saâu hôn ñôøi soáng taâm linh cuûa con ngöôøi mieàn nuùi, chuùng ta neân khaûo saùt caùc lôùp yù nghóa cuûa bieåu töôïng “thaùc” qua Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa theá giôùi: “Thaùc laø moâ típ chuû choát trong hoäi hoïa phong caûnh Trung Hoa töø ñôøi Ñöôøng (Wou Tao - tseu, Vöông Duy), nhöng nhaát laø ñôøi Toáng, thaùc ñoái laäp vôùi nuùi ñaù trong caëp song haønh neàn moùng: nuùi* (sôn) vôùi nöôùc* (thuûy), cuõng nhö aâm vôùi döông. Höôùng chuyeån ñoäng cuûa thaùc ñi xuoáng ngöôïc chieàu vôùi höôùng cuûa nuùi laø vöôn leân cao, tính ñoäng cuûa thaùc ñoái laäp vôùi tính tónh cuûa nuùi ñaù” [1, 863]. Ñeán ñaây chuùng ta ñeán gaàn vôùi nhöõng caùch bieåu thò cuûa ñaïo Phaät thieàn, bieåu töôïng cuûa “bieán” vôùi “baát bieán”. Thaùc troâng thì vaãn theá nhöng thaät ra khoâng luùc naøo noù ngöøng bieán ñoåi. Höôùng chuyeån ñoäng ñi xuoáng cuûa thaùc cuõng coøn coù nghóa laø höôùng taùc ñoäng cuûa Trôøi, sinh ra töø moät ñoäng löïc ñöùng yeân, nghóa laø tónh nhöng laïi theå hieän nhöõng khaû naêng voâ taän: maët nöôùc ñöùng yeân laø hình aûnh cuûa Tónh, nhöng laïi chöùa moïi ñoäng löïc vaø nhöõng ñoäng löïc naøy cuoái cuøng nhaäp vaøo ñoù. Qua ñaây chuùng toâi coù theå ñöa ra nhaän ñònh: Thöù nhaát, thaùc Ñaøn trôøi trong tieåu thuyeát cuûa Cao Duy Sôn mang yù nghóa höôùng taùc ñoäng cuûa trôøi, töùc laø söùc maïnh sieâu nhieân ôû theá giôùi khaùc mang ñeán. “Caùi baûn nhoû coù con thaùc Phja Bjooùc ñoå xuoáng töø treân ñænh nuùi luoân mang noãi loøng chuùng sinh vaøo coáng trôøi” [4, 372]. Lôùp nghóa thöù hai coù theå thaáy ôû thaùc Ñaøn trôøi laø söï “cheá ngöï vaø ñieàu khieån vì lôïi ích tinh thaàn”, “Noùi vôùi con ñieàu ñoù chaéc laõo phaûi böôùc qua noãi sôï haõi cuûa baûn thaân khi ñuïng chaïm tôùi ñieàu linh thieâng, moät quy ñònh raèng buoäc con ngöôøi phaûi im laëng tuaân thuû vôùi söï thaønh kính khoâng giôùi haïn” [4, 441]. Maëc duø trong Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa theá giôùi, yù nghóa veà söï cheá ngöï naøy thuoäc veà ñaïo Phaät, nhöng ôû ñaây chuùng toâi thaáy ít nhieàu coù ñieåm töông ñoàng. Thaùc laø moät söùc maïnh nguyeân sô, baát kham töø treân cao ñoå xuoáng. Noù mang caùi döõ doäi cuûa nöôùc. Taâm linh con ngöôøi cuõng caàn coù thaønh kính, ñöôïc cheá ngöï ñeán möùc thanh saïch tuyeät ñoái khi ñöùng tröôùc Ñaøn Trôøi. Maët khaùc, thaùc chaûy xuoáng töø nuùi… “Nuùi cuõng theå hieän nhieàu khaùi nieäm veà tính oån ñònh, baát di baát dòch vaø ñoâi khi caû veà tính thanh khieát” [1, 699]. Noù bieåu töôïng cho beàn vöõng, thoâ raùp nhöng nguyeân sô cuûa taâm linh ngöôøi daân toäc, cho caáu keát chaët cheõ: “Nhöõng vöïc saâu vaø ñænh nuùi tuyeát traéng bao phuû, caû thaùc Ñaøn trôøi ñoå xuoáng ñaùy soâng traàn gian nhöõng aâm thanh linh thieâng maïnh meõ…” [4, 619]. Roõ raøng, chuùng ta coù theå thaáy khoâng gian taâm linh ñöôïc xaây döïng trong tieåu thuyeát Ñaøn trôøi gaén vôùi nhöõng bieåu töôïng nguyeân sô nhaát, hoang daïi nhaát. Ñoù laø nhöõng maûnh kí öùc coå xöa coøn soùt laïi trong taâm thöùc cuûa coäng ñoàng ngöôøi daân toäc mieàn nuùi. Khoâng gian naøy coù söùc maïnh thanh taåy ueá taïp, noù laø nhöõng neùt vaên hoùa beà saâu ñöôïc löu giöõ vaø khoù bò taøn phaù nhaát. Ñoái vôùi taùc phaåm, khoâng gian naøy cuõng coù vai troø theå hieän quan nieäm veà leõ coâng baèng ôû ñôøi. Neáu nhöõng tín ngöôõng gaén boù vôùi Ñaøn trôøi laø yeáu toá thuoäc veà yù thöùc thì beân caïnh ñoù, NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 31. 31DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 trong taùc phaåm naøy coøn coù nhöõng yeáu toá thuoäc veà ñôøi soáng voâ thöùc theo lyù thuyeát cuûa C. G. Jung. Ñoïc kó taùc phaåm Ñaøn trôøi chuùng ta seõ thaáy nhöõng daáu veát taâm lyù aáy. Tröôùc heát, ñoù laø bieåu töôïng doøng soâng. Doøng soâng xuaát hieän trong taùc phaåm raát nhieàu laàn, ñaëc bieät laø hình aûnh con soâng Daâng. Noù gaén vôùi soá phaän, tình yeâu cuûa caùc nhaân vaät. Nhöng hôn theá nöõa, ñaèng sau noù coøn theå hieän nhieàu quan nieäm trong chieàu saâu: “Khoâng coù söông giaêng, khoâng coù aùnh traêng, khoâng coù nhöõng maûng luoàng troâi treân soâng Daâng nhö laù, ñoäc khuùc tieân khau vaøo ñeâm nhöõng aâm thanh laëng buoàn voâ voïng” [4, 172], “Doïc bôø soâng Daâng, chò nhaém maét thôû nheï nhö muoán tìm laïi caùch anh haèng nhaän bieát muøa chuyeån” [4, 90]. Theo thoáng keâ cuûa chuùng toâi, trong taùc phaåm, taùc giaû 24 laàn nhaéc ñeán vaø mieâu taû con soâng Daâng. Nhöng yù nghóa cuûa doøng soâng ñoái vôùi ngöôøi Vieät noùi chung vaø ñoàng baøo mieàn nuùi noùi rieâng ra sao? Chuùng ta moät laàn nöõa tìm hieåu yù nghóa cuûa noù qua Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa Theá giôùi: “Bieåu töôïng soâng hay doøng nöôùc chaûy ñoàng thôøi laø bieåu töôïng cuûa cuûa vaïn vaät, cuûa tính löu chuyeån cuûa moïi daïng theå (F.S), cuûa söï phong nhieâu, cuûa caùi cheát vaø söï ñoåi môùi. Doøng chaûy laø doøng cuûa söï soáng vaø söï cheát.…” [1, 829]. ÔÛ moãi nôi, con ngöôøi laïi coù nhöõng quan nieäm, tín ngöôõng daønh cho nguoàn soáng naøy. Khaûo saùt caùc yù nghóa, chuùng toâi thaáy quan nieäm veà nöôùc, soâng ôû Vieät Nam coù nhieàu ñieåm gioáng vaø khaùc so vôùi caùc daân toäc treân theá giôùi. Hy voïng ñaây seõ laø chìa khoùa giuùp môû roäng yù nghóa taùc phaåm cuõng nhö khaùi quaùt theâm veà ñôøi soáng tinh thaàn trong chieàu saâu vaên hoùa cuûa con ngöôøi mieàn nuùi. Thöù nhaát, con soâng trong Ñaøn trôøi cuõng theå hieän “khaû naêng cuûa vaïn vaät, cuûa tính löu chuyeån moïi daïng theå”. Con soâng gaén vôùi nhöõng bieán thieân, thaêng traàm cuûa lòch söû, gaén vôùi tan hôïp, chia li, ñoaøn tuï: “Ñeán ñaây teân con soâng Daâng khoâng coøn nöõa. Phaûi ñaáy! Caùi khe nöôùc nhaäp vaøo doøng suoái seõ maát teân, con suoái gia nhaäp vaøo doøng soâng roài cuõng maát teân, con soâng gia nhaäp vaøo bieån lôùn duø roäng daøi ñeán maáy cuõng khoâng coøn mang theo caùi teân cuõ nöõa” [1, 261]. Roõ raøng quan nieäm vaø söï bieán ñoåi ñöôïc gaén chaët vôùi hình töôïng doøng soâng. Noù laø neùt taâm lyù aên saâu trong töøng con ngöôøi. Noù töôïng tröng cho doøng ñôøi ñeå ngöôøi ta ngaãm nghó, xoùt xa, e sôï. Ngaøy hoâm nay coù theå yeân bình nhö khuùc soâng lôø löõng, ngaøy mai troâi daït boán phöông trôøi vuøi daäp. YÙ nghóa thöù hai cuûa con soâng laø söï queân laõng vaø hoái tieác: “Ñoù laø nhöõng tieáng loøng tieác nuoái cuûa ngaøy xöa moãi khi chaïnh nhôù traän möa raøo thaùng baûy, chieác aùo hoa caø, mieäng cöôøi cuûa em, caû gioïng noùi run leân vì laïnh, vaø ñeâm veà beân soâng Daâng, ngaøy tröôùc khi em veà Haø Noäi vaøo tröôøng ñaïi hoïc” [4, 172]. Con soâng Daâng trong taùc phaåm gaén boù chaët cheõ vôùi moái tình cuûa Vöông vaø Dieäu. Trong taâm trí hai ngöôøi ñoù khoâng coøn laø moät con soâng thöïc maø laø con soâng cuûa kí öùc, cuûa nuoái tieác, cuûa noãi nhôù tröôùc moät moái tình dang dôû. Ñoù laø nôi linh thieâng cuûa tình yeâu maø hai ngöôøi toân thôø. Con soâng coøn laø bieåu töôïng cuûa doøng thôøi gian chaûy troâi coù theå xoùa nhoøa taát caû roài khieán ta nuoái tieác: “Coù khi naøo nhôù tôùi em, anh laïi moät mình ñeán ngoài beân bôø soâng Daâng, nôi anh cuøng em ñaõ coù chung bao kæ nieäm” [4, 120]. Doøng soâng chaûy qua tieàm thöùc khoâng gioáng nhö thaùc Ñaøn Trôøi uy nghi, linh thieâng nhöng noù môû ra moät khoâng gian buoàn baõ trong loøng ngöôøi, trong nhöõng quan nieäm veà cuoäc soáng, veà tình yeâu cuûa ngöôøi Vieät. Doøng soâng vôùi nhöõng yù nghóa veà söï bieán ñoåi, queân laõng vaø hoaøi nieäm môû ra theâm chieàu saâu ñôøi soáng tinh thaàn cuûa ngöôøi daân toäc mieàn nuùi. NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 32. 32 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Noù coù nhöõng ñieåm chung theo quy luaät cuûa quan nieäm nhaân loaïi nhöng cuõng coù nhöõng neùt rieâng nhö söï xoa dòu, giuùp chöõa laønh veát thöông tinh thaàn. Cho neân khi ñau ñôùn, tuyeät voïng Vöông vaø Dieäu laïi tìm ra nôi doøng soâng eâm ñeàm chaûy ñeå vôi bôùt noãi u saàu. Moät bieåu töôïng nöõa chuùng ta cuõng thaáy xuaát hieän nhieàu trong taùc phaåm Ñaøn trôøi laø caây. Lyù giaûi ñieàu naøy cuõng khaù ñôn giaûn bôûi caùc daân toäc mieàn nuùi phía Baéc sinh soáng nôi röøng nuùi, quanh naêm gaén boù vôùi caây coû nhöng bieåu töôïng naøy coù vai troø nhö theá naøo trong ñôøi soáng taâm linh cuûa hoï? Taïi sao ngoân ngöõ cuûa con ngöôøi nôi ñaây thöôøng duøng nhöõng hình aûnh cuûa caây nhö nhöõng ñònh ngöõ: “nhieàu nhö caây röøng”, “ñöôïc naáu böõa cho anh aên, ñöôïc cuøng anh leân nöông troàng caây luùa, caây ngoâ...” [4, 301]. “Ta vaø vôï ta ñeàu thöông chaùu nhö con Myû, thaèng Say... laõo Maïc thöông chaùu nhieàu nhö laù röøng” [4, 151]. Trong Töø ñieån Bieåu töôïng Vaên hoùa theá giôùi, “caây” mang raát nhieàu quan nieäm vaø ñöôïc chia ra laøm nhieàu muïc nhöng ôû ñaây chuùng toâi chæ caên cöù treân nhöõng yù nghóa phoå quaùt nhaát ñeå öùng duïng vaøo tìm hieåu taùc phaåm: “Traùi vôùi moät soá bieåu hieän beà ngoaøi, moät soá keát luaän voäi vaõ, caây ngay caû caây thieâng, khoâng phaûi vaät thôø baùi ôû khaép nôi; noù laø moät hình aûnh bieåu tröng veà moät baûn theå vöôït leân treân noù, chính caùi baûn theå aáy môùi trôû thaønh ñoái töôïng cuûa thôø baùi. Laø bieåu töôïng cuûa söï soáng trong tieán hoùa lieân tuïc, trong söï vöôn leân veà phía trôøi, caây gôïi nhôù toaøn boä haøm nghóa bieåu tröng cuûa chieàu thaúng ñöùng…”[1, 141]. Qua nhöõng yù nghóa khaûo saùt ôû treân, chuùng toâi nhaän thaáy trong bieåu töôïng veà caây trong taùc phaåm Ñaøn trôøi coù theå khaùi quaùt nhö sau: Thöù nhaát, noù bieåu thò nhöõng gì gaàn guõi, coäi nguoàn cuûa con ngöôøi nôi ñaây. Maûnh ñaát ñaïi ngaøn laø nôi con ngöôøi höôùng veà, caûm thaáy bình yeân. Caây xanh vôùi nhöõng taùn laù xanh, vôùi goác reã beàn chaët, vöõng chaõi laøm con ngöôøi thaáy yeân taâm, thö thaùi. Thöù hai, noù bieåu thò söï soáng. Trong taùc phaåm, nhaø vaên luoân gaén cuoäc soáng cuûa nhaân vaät vôùi hình aûnh caây coái: “Ai cuõng noùi anh laø caây nghieán ñoû treân nuùi cao, möa to, gioù maïnh khoâng nghieâng ngaû” [4, 301]. “Tình caûm cuûa baïn beø, ñoàng nghieäp nhö moät thöù coû caây giaûn ñôn, maàu nhieäm, ñaõ kheùp laïi daàn veát thöông loøng” [4, 149]. Roõ raøng trong thaúm saâu taâm thöùc cuûa con ngöôøi mieàn nuùi, caây röøng ñaõ trôû thaønh moät phaàn khoâng theå thieáu. Noù gaén boù vôùi ñôøi soáng con ngöôøi, cung caáp cho con ngöôøi nhöõng thöù caàn thieát nhaát vaø an uûi taâm hoàn hoï. Caây xuaát hieän nhö moät bieåu töôïng veà söùc soáng con ngöôøi nôi ñaây. ÔÛ baøi vieát naøy chuùng toâi laøm saùng toû kieåu khoâng gian taâm linh vaø ñaëc tröng cuûa noù. Khoâng gian naøy taäp trung nhöõng daáu veát taâm lyù coäng ñoàng vôùi nieàm tin, tín ngöôõng xa xoâi coøn laïi. Khoâng gian taâm linh trong taùc phaåm ñöôïc khaûo saùt qua ba bieåu töôïng laø thaùc Ñaøn Trôøi, caây, soâng Daâng, noù vöøa döõ doäi, vöøa mang veû traàm laëng. Ñaây cuõng laø hai neùt ñaëc tröng noåi baät cuûa con ngöôøi mieàn nuùi. Hoï soáng maïnh meõ, kieân cöôøng nhöng cuõng saâu laéng, coâ ñôn. Khoâng gian chieàu saâu naøy môùi thaät söï laø nhöõng neùt vaên hoùa beàn vöõng. Noù laø “caùi coøn laïi khi ta ñaõ queân taát caû”. 1. Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (1969), Töø ñieån bieåu töôïng vaên hoùa theá giôùi (baûn dòch tieáng Vieät cuûa NXB Ñaø Naüng, Tröôøng vieát vaên Nguyeãn Du). 2. Chu Thu Haèng, “Nhaø vaên Cao Duy Sôn: Caû ñôøi toâi chæ ñeo ñuoåi ñeà taøi veà ngöôøi mieàn nuùi”, baovanhoa.vn, 2008. 3. Nguyeãn Quang Huy, “Thöû daãn vaøo nghieân cöùu vaên hoïc töø goùc nhìn coå maãu” (archeùtype), tapchisonghuong.com, 2012. 4. Cao Duy Sôn (2006), Ñaøn trôøi, Nxb Hoäi Nhaø vaên, Haø Noäi. 5. Traàn Quoác Vöôïng (chuû bieân), 2003, Cô sôû vaên hoùa Vieät Nam, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi. NGHIEÂN CÖÙU - TRAO ÑOÅI - PHEÂ BÌNH
- 33. 33DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 T RANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG Laø thaønh phoá coâng nghieäp, caûng bieån lôùn cuûa caû nöôùc, moät trong nhöõng trung taâm kinh teá troïng ñieåm phía Baéc, Haûi Phoøng cuõng ñöôïc bieát ñeán laø nôi xuaát hieän nhöõng taøi naêng vaên hoïc ngheä thuaät cuûa ñaát nöôùc töø nhöõng naêm ñaàu cuûa theá kyû XX (Leâ Ñaïi Thanh, Theá Löõ, Nguyeãn Huy Töôûng,Vaên Cao, Nguyeãn Ñình Thi, Leâ Thöông, Hoaøng Quyù, Khaùi Höng, Theá Löõ, Traàn Tieâu, Nguyeân Hoàng…). Traûi qua 7 Ñaïi hoäi töø khi ñöôïc thaønh laäp (1964) ñeán nay, Hoäi Lieân hieäp Vaên hoïc ngheä thuaät Haûi Phoøng luoân keá thöøa, phaùt huy nhöõng truyeàn thoáng quyù baùu voán coù, hoäi tuï vaø ñoäng vieân, khích leä ñoäi nguõ vaên ngheä só nhieät taâm saùng taùc, ñoùng goùp tích cöïc vaøo söï nghieäp xaây döïng, baûo veä ñaát nöôùc. Coù theå noùi, baát kyø ôû thôøi kyø naøo, neàn vaên hoïc ngheä thuaät nöôùc nhaø ñeàu ghi nhaän söï goùp maët cuûa nhieàu vaên ngheä só tieâu bieåu, söï ñoùng goùp tích cöïc vaø hieäu quaû cuûa caùc taùc giaû Haûi Phoøng. Tröôùc theàm Ñaïi hoäi ñaïi bieåu Hoäi Lieân hieäp Vaên hoïc ngheä thuaät Haûi Phoøng laàn thöù VIII (nhieäm kyø 2014-2019), trong soá naøy. Taïp chí Dieãn ñaøn Vaên ngheä Vieät Nam traân troïng giôùi thieäu cuøng baïn ñoïc moät soá taùc phaåm môùi cuûa caùc vaên ngheä só thaønh phoá Caûng. Quang caûnh Ngaøy thô Vieät Nam laàn thöù XII (Xuaân Giaùp Ngoï) taïi Haûi Phoøng AÛnh: ÑINH THÖÔØNG
- 34. 34 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 LÖU ÑÌNH HUØNG Ñeâm sieâu baõo Haiyan vaø ... CHUØM THÔ CAÙC TAÙC GIAÛ HAÛI PHOØNG Chæ laø moät laùt caét baát chôït. Chöa haún laø nhöõng baøi tieâu bieåu cuûa nhöõng taùc giaû ñöôïc giôùi thieäu ôû trong chuøm thô naøy. Nhöng, vaãn thaáy ôû Haûi Phoøng moät vuøng thô nhieàu phong caùch; khoâng töï raøng buoäc vaøo nhöõng traøo löu, khuynh höôùng thôøi thöôïng. Caùc taùc giaû thöôøng coù yù thöùc nuoâi döôõng noäi löïc ñeå môû roäng bieân ñoä thi ca, ngoõ haàu nhöõng yù töôûng duø höôùng noäi hay höôùng ngoaïi cuõng coù ñaát ñeå bieåu hieän. Daãu laø hieän thöïc hay hieän thöïc huyeàn aûo, hieän ñaïi hay haäu hieän ñaïi gì ñaáy thì cuõng laø nhöõng neûo ñöôøng tìm ñeán vôùi thô (hay). Neáu baïn ñoïc naøo thaáy coù ít nhieàu chia seû, coù nghóa laø caùc taùc giaû ñaõ tìm thaáy gì ñoù; coøn ñoäc giaû naøo vaãn chöa heát laên taên thì ñaønh chôø vaäy, vì caùc taùc giaû coøn ñang ñi tìm. HOÄI LIEÂN HIEÄP VHNT HAÛI PHOØNG Sieâu baõo mang caùi teân thaät hieàn - Haûi Yeán Theá maø söï “Dòu hieàn” ñoù gieát cheát haøng ngaøn ngöôøi daân Philippin Phaûi chaêng “Hoa ñeïp thöôøng coù ñoäc” Mang teân moät thieáu nöõ, sieâu baõo ñem aùc ñoäc ñeán Haûi Phoøng... Trôøi ñaõ noåi gioù to Möa ñaõ truùt Toâi môû cöûa ra muoán nhìn roõ khuoân maët mang teân hieàn laønh maø aùc hieåm Ai ñaùnh caây baøng tröôùc cöûa ngaû nghieâng choáng ñôõ Caùnh gioù tua tuûa nhö nhöõng voøi baïch tuoäc cuûa Haûi Yeán thít vaøo thaân theå toâi Muoán tung toâi leân cao vaø neùm maïnh xuoáng maët ñöôøng töø ban coâng nhaø mình Baûn naêng töï veä giuùp ñöùng vöõng Toâi muoán nhìn roõ maët Con quaùi vaät mang caùi teân thaät hieàn. Baát chôït, hôi giaät mình Caùi giaät mình haïnh phuùc Trong boùng toái lôø môø ôû ñaàu ban coâng Hình nhö coù ba con chim traéng loäng laãy vaø phaùt saùng Xoøe ñuoâi nhö coâng trong boùng ñeâm Muøi höông lan toûa dòu daøng Khoâng bieát ví von laø gì Thieân thaàn chaêng? Chæ bieát roõ moät ñieàu Ba con chim traéng dieäu kyø trong ñeâm baõo Truùt heát trong toâi moïi loãi laàm Con quaùi vaät mang teân ngoït ngaøo kia khoâng coù gì laø gheâ gôùm nöõa Haûi Phoøng cuûa toâi, Haûi Phoøng ñang môû roäng cöûa. Ba com chim - Ba boâng hoa quyønh nôû. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 35. 35DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 HOÀ ANH TUAÁN Haùt vôùi Baïch Ñaèng Giang TRAÀN THÒ LÖU LY Cuoái trôøi gioâng gioù (Taëng hoïa só Ñaëng Xuaân Hoøa vôùi böùc tranh sôn daàu Con ñöôøng maø hoï ñaõ ñi). Ñöa em qua Ñaèng Giang Toùc vöông hoaøng hoân ñoû Chieàu bôi trong ngoïn gioù Maây bieån veà lang thang Thaûng thoát baày chim hoang Caét muõi thuyeàn voäi vaõ Ñeøn trôøi vöøa kheâu toû Ñaàu soùng rôi traéng vaøng Soâng ôi, soâng meânh mang Traùi tim ta thì heïp Soâng vaø em ñeàu ñeïp Ñeàu laøm môùi tình yeâu Anh hoùa ngoïn thuûy trieàu Chôø em nôi cöûa bieån Con soâng thaønh lôøi heïn Ngaøn naêm soùng aâm vang Haùt vôùi Baïch Ñaèng Giang Tình yeâu laø maõi maõi Con soâng thaønh huyeàn thoaïi Moät ñôøi soâng huy hoaøng Haùt vôùi Baïch Ñaèng Giang Tuoân traøo xanh khaùt voïng Moät laàn qua beán soâng Haùt vôùi chính loøng mình. Con ñöôøng maø hoï ñaõ ñi Ñaát boøn aáp vaøo quoác loä AÂm döông chaúng hôïp duyeân laønh Maõi cuoái trôøi coøn gioâng gioù Naéng quaùi mong manh aùnh xaï Haét hiu töôøng traéng ñôn coâi Baõi boài ñaãm xanh thaûng thoát Ríu chen laù töï che mình ÔÛ ñaâu vaàng döông, vaàng döông Töøng aám loøng soi chaân böôùc Xanh cao duïc voïng nhaán chìm Giaác mô moà coâi phieâu baït Ngöôøi ñi veà mieàn linh giaùc Hay nôi vaät theå höõu hình Mong bieát caùi ñieàu chöa bieát Gioù giaät aùo mình goïi teân Ñi qua maây ñen ñang leân Tìm veà ñöôøng xöa loái cuõ Goàng ngöôøi caêng vai ngöïc môû Nhoùm leân khoaûng saùng tim mình. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 36. 36 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Maây traéng naâng nuùi leân trôøi cao ta naâng giaác say cuûa mình treân löng ngöïa khoan thai treân con ñöôøng möôùt coû em röïc rôõ vaùy Meøo nhö caùnh böôùm vôøn hoa. Troâi xanh eâm giöõa nhöõng laøn laù môû giaác mô boàng beành theo söông thaû chôi vôi coù bình yeân naøo hôn ñöôïc naèm trong maét vôï dìu daäp tieáng kheøn dan díu löùa ñoâi? Baäm bòch voù caâu voã vaøo söôøn ñaù khoùi beáp xa xa…nhuoäm tím naéng chieàu röøng xao ñoäng, ñaøo vöông hoàng maët suoái muøa caùch muøa coù maáy quaêng dao Traêng treo giöõa voõng ñeøo nhö traùi chín ñeâm nuùi cao ai taåm öôùp höông hoài em ôû ngay beân, maét cöôøi luùng lieáng chæ thì thaàm tieáng cuûa traùi tim thoâi. ÖØ, gioù cöù bay nhanh maëc gioù maø tình yeâu vaãn ngôøi ngôïp bôøi bôøi nhaø mình kia, beân söôøn non ñoû löûa ta töïa vaøo em, thong thaû ôû döôùi trôøi. Choán ñænh chung chöa traûi chieáu caïp ñieàu Thoâi ôû laøng toâi môøi anh leân chieáu nhaát Voäi chi !? Xin ngoài laïi ñaây uoáng vôùi nhau moät cheùn röôïu aám Beân beáp than hoàng meï nhoùm ngaøy xöa, töø nhöõng maåu than rôi Vaø ôû ñaáy giôø chæ coøn nhöõng thanh theùp nguoäi Nhöng khoâng laø dao nhoïn Nhöng khoâng laø keùo saéc Maø chæ laø löôõi cuoác caàn maãn gô maøu xanh caây coû vöôøn nhaø Ñi qua muøa toùc baïc Ñeå giöõ cho ngoâi nhaø cuûa cha nguyeân daùng moät con taøu Bình yeân buoâng neo vaøo phoá cuõ Ñeå nhöõng ræ seùt moûi moøn Ñöøng laøm ñaéng ñoùt caâu thô Veà moät thôøi binh löûa Cho boâng hoa traëc trìu ngaøy xöa, Vaãn thôm ñeán taän baây giôø Vaø nhöõng maën moøi seõ ñöôïc haøo phoùng seû chia Cho lôùp lôùp trai laøng Cöù ngaân maõi baûn tình ca gioïng bieån Moät giôø seõ ñi qua, Moät ngaøy seõ ñi qua… Vaø moät ñôøi seõ ñi qua! Muoái seõ ñaåy maët trôøi leân töø ñaùy phuø sa Xua ñi nhöõng boùng ñeâm dò hôïm, nhöõng khoå ñau, chua xoùt doái löøa Caû nhöõng nghó suy nöûa ngöôøi nöûa ngôïm Ñeå khoâng moät söï haèn hoïc naøo Seõ khoâng bao giôø Seõ khoâng bao giôø Coù maët trong thô! NGUYEÃN ÑÌNH MINH Thong thaû ôû döôùi trôøi NGUYEÃN PHÖÔÙC GIANG Vôùi moät nhaø thô TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 37. 37DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 PHAÏM THUÙY NGA Boán ngöôøi ñi laïc MINH QUYEÀN Caùnh chim Laïc Vieät ôû Tröôøng Sa Kính taëng ngheä syõ nhieáp aûnh Haûi quaân Minh Nhaät OÂng trôøi ñeå laïc boán ngöôøi ñaøn oâng trong nhaø toâi ngöôøi thöù nhaát cha toâi sinh haï ba chò em goùi gheùm chaøo tuoåi thô khi toâi hai tuoåi. Ngöôøi thöù hai moät ngaøy mang chò toâi veà beân kia ñoàng caûi thaét chieác daây gaäp guïi chia muøa trong beán neûo ñôøi. Ngöôøi thöù ba trong trí nhôù cuûa toâi hình troøn vo moäng mò doãi hôøn vôùi naéng aûo giaùc vôùi möa saáp ngöûa caàu luõy thöøa. Ngöôøi thöù tö mang muøa xuaân cuûa meï chaïy doïc caùnh ñoàng veát chieàu thaønh chim seû nhaët haït vaõi chieâm chaát toäi thaùng gieâng. OÂng Trôøi! ñöa laïc maùi nhaø toâi meï thaønh cha toâi chò thaønh cha con chò toâi thaønh cha cuûa hai ñöùa treû... Theá giôùi ngöôøi ñaøn baø trong vì laân tinh nhoû ngaãm ñôïi chieàu laïc caû muøa yeâu… Coù nhöõng yù töôûng ñaõ thu vaøo oáng kính Nhöng hoàn coát taùc phaåm vaãn naèm ngoaøi oáng kính Khi vaàng maây mang hình caùnh chim Laïc Vieät Treân ngoâi chuøa Tröôøng Sa Cöù bình tónh moät saéc vaøng loäng laãy Ngheä syõ baøng hoaøng voà vaäp khí thieâng Giöõa meânh mang bieån trôøi Toå Quoác Nôi nhöõng vaàn thô laøm thöôùc ngaém chuû quyeàn Nôi caùc chieán syõ haûi quaân AÙo gioù tung bay theo höôùng suùng Taïc treân neàn trôøi Song Töû Taây Nhöõng hình caùnh chim AÂu Cô Canh giöõ bieån trôøi Laïc Vieät Treân maët troáng tieàn tieâu ñang caêng troøn voàng ngöïc Rung leân soùng ñaù traàm huøng Ngöôøi ngheä syõ ñoå mình theo oáng kính Trong theá baït phong naéng chaùy sinh toàn OÂng cuõng mang rieâng mình caùnh chim Laïc Vieät Ñeå daëm daøi quaàn ñaûo khaép Tröôøng Sa Ñeå giöõ töøng vuoâng vöùc quaû baøng vaø taàng xanh phong ba. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 38. 38 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Hình nhö quaùn vaéng Daùng oâng ñang ngoài Hoaøng hoân chaùt ñaéng Roùt ñaày vaøo ly... Moät mình nhaâm nhi Lim dim thi töù Tieáng chuoâng say löû Ñang loang trong chieàu... Beáân xöa coâ lieâu Möa xöa öôùt nhaïc Tröông Chi nöôùc maét Tình xöa luaân hoài... Chieàu ñang daàn vôi Saãm maøu reâu cuõ Phoá nghìn oâ cöûa Kheùp môû kieáp ngöôøi... CHU THÒ MINH NGUYEÄT Nhöõng con vooïc Caùt Baø TRAÀN QUOÁC MINH Ñaøn xuaân ôû phoá Vaên Cao Khi ñoâi vooïc taùch baày ñaøn aân aùi Röøng nguyeân sinh nín thôû OØa phuùt thaêng hoa Vooïc sinh soâi Ñeå vöông mieän lung linh ñaûo Ngoïc Caùt Baø. Moät thôøi, röøng xanh ngöng tieáng suùng Thu haàm choâng, baãy ñaù choáng keû thuø Tung taêng hoang sô Baày ñaøn sinh nôû Moät thôøi vooïc khoâng choã truù Bí maät saên luøng theo caáp soá nhaân Luõ linh tröôûng ñaùng thöông cuoàng chaân chaïy Khieán röøng xanh tan taùc. Baûn naêng gioáng ñöïc, gioáng caùi Khoâng vöôït khoûi ñaøn nhö tröôùc. Nguoàn gien boãng choác tieâu tan. Öu aùi cuûa thieân nhieân Tuoàn vaøo tuùi ngöôøi tham Ñaøn thuù vôi Vì nhöõng caùi ñaàu roãng tueách. May maén coù nhöõng ngöôøi Ñeán töø beân kia baùn caàu yeâu thöông loaøi vaät Laøm caùi aùc khoâng choã leo thang. Coù chuyeän laï luøng Moät ngöôøi ñi saên Chöùng kieán caûnh vooïc meï cöùu vooïc con Maùu traøo töø trong maét. Ngöôøi aáy suoát ngaøy vöøa cöôøi, vöøa khoùc Sôï caû boùng ñeâm! TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 39. 39DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 L ao ñoäng ngheä thuaät beàn bæ vaø meâ maûi cuûa Mai Vaên Phaán vôùi thô ñaõ khieán ngöôøi ta kinh ngaïc tröôùc khaû naêng saùng taïo cuûa anh. Naêm 1992 Mai Vaên Phaán coâng boá taäp thô ñaàu tieân mang teân Gioït naéng. Ñeán naêm 2013, sau 20 naêm, 10 taäp thô nöõa ra ñôøi. Sau taäp thô thöù 10 Hoa giaáu maët (Nxb. Hoäi Nhaø vaên, 2012), naêm 2013, song haønh vôùi vieäc lieân tieáp cho xuaát baûn, taùi baûn taïi Hoa Kyø, Canada, Anh, UÙc vaø caùc nöôùc chaâu AÂu; ñoàng thôøi treân maïng phaùt haønh saùch cuûa Amazon caùc taäp thô song ngöõ: Firmament without Roof Cover (Baàu trôøi khoâng maùi che), Out of the Dark Out of the Dark (Buoâng tay cho trôøi raïng), Seeds of Night and Day (Nhöõng haït gioáng cuûa ñeâm vaø ngaøy), thì taäp thô môùi, taäp thöù 11 mang teân Vöøa sinh ra ôû ñoù cuûa anh ñöôïc Nhaø xuaát baûn Hoäi Nhaø vaên aán haønh (2013). Cho ñeán nay, raát ít nhaø thô Vieät nam coù ñöôïc thaønh coâng lôùn nhö vaäy. Noùi nhö nhaø vaên Baõo Vuõ, “Hieän töôïng Mai Vaên Phaán khoâng theå coi ñoù laø “cô duyeân” nhö ngöôøi ta thöôøng noùi, maø caàn goïi ñuùng teân thaät cuûa söï vieäc: Ñoù laø taøi naêng.” Phaûi, taøi naêng, chöù khoâng phaûi laø söï may maén maø ta thaáy trong lónh vöïc thöông maïi hay theå thao. Khoâng ít nhaø thô khi ñaõ ñaït ñöôïc nhöõng thaønh coâng nhaát ñònh thì gaàn nhö chöõng laïi trong saùng taùc, thaäm chí giaät luøi. Mai Vaên Phaán khoâng vaäy. Moãi taäp thô cuûa anh laø moät noã löïc chuyeån ñoäng khoâng ngöng nghæ, khoâng laëp laïi mình, khoâng töï maõn, daãu raèng ñoù laø moät thöû thaùch nghieät ngaõ cuûa ngöôøi ngheä só ñeå khoâng soáng quaù laâu trong caùi boùng cuõ. Neáu Baàu trôøi khoâng maùi che laø khoaûng khoâng môû ra veû ñeïp cuoäc soáng töï nhieân, phoàn thöïc, sinh soâi; neáu Hoa giaáu maët laø söï ngöøng laéng, tinh loïc caàn thieát ñeå caûm nhaän caùi ñeïp choán thung saâu thì 18 baøi thô trong Vöøa sinh ra ôû ñoù cuûa anh laïi coù theå lay ñoäng ngöôøi ñoïc bôûi moät yù nieäm: con ngöôøi lieân tuïc ñöôïc taùi sinh, hoài sinh, ñöôïc sinh ra töø nhöõng veû ñeïp bình dò quanh mình. Chöõ hoái thuùc chöõ, caâu maûi mieát caâu. Coù nhieàu luùc döôøng nhö anh khoâng ñuoåi kòp caùc yù nghó ngheïn traøo vôùi nhöõng ngoân töø mang Thô Mai Vaên Phaán trong aùnh saùng Ñoïc taäp thô Vöøa sinh ra ôû ñoù Nxb. Hoäi Nhaø vaên, 2013 cuûa MAI VAÊN PHAÁN) LÖÔNG KIM PHÖÔNG Toâi chöa töøng veõ böùc tranh maø toâi muoán veõ (PICASSO) TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 40. 40 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 khaû naêng sinh nghóa raát lôùn. Töï thaân nhöõng ngoân töø vôùi nhöõng hình aûnh phong phuù ñaõ laøm neân moät ñôøi soáng ña daïng trong thô anh chöù khoâng ñôn giaûn laøm phöông tieän chuyeân chôû tö töôûng cuûa thi só. Moät soá baøi thô coù hình thöùc phaân ñoaïn cuõng lieân tuïc thay ñoåi. Luùc thì ñaùnh soá thöù töï caùc khuùc thô (Tænh daäy trong möa, Tónh laëng), luùc thì caùc phaân khuùc aáy ñöôïc caùch nhau baèng daáu *, @ (Quang phoå, Giaác mô caây). Vieäc phaân khuùc thô aáy khoâng môùi nhöng noù theå hieän yù thöùc cuûa Mai Vaên Phaán. Anh bôi trong doøng chaûy maïnh, töø khuùc löu naøy roài ngoaët sang khuùc löu khaùc moät caùch vöøa thuaàn thuïc vöøa ngôõ ngaøng. Xin ñöôïc trích löôïc moät phaàn caùc phaân ñoaïn trong baøi Tónh laëng ñeå thaáy roõ ñieàu ñoù: Tónh laëng ... 28.Luùc hoaøng hoân/ Coù theå höøng ñoâng/ Con chim bieån/ Ñaäu treân chieác coïc chaén soùng.../ Toâi quaùn töôûng/ Mình ñi treân bieån/ Khoâng ñeå laïi daáu chaân/ 29. Loái leân bôø/ Doi caùt / Nhöõng voû soø/ Cuùi ñaàu trong soùng voã.../ ....Cô theå toâi ôû giöõa/ Laø chieác loõi/ Haït ñaéng/ Cuûa moät traùi öông .... 32./ Moät phieán ñaù nhoâ leân/ Thaân vuøi xuoáng hoá/ ... Voõ só ruùt göôm khoûi voû/ Khi caùnh chim veõ heát baàu trôøi/ Loøng ñaát thaám saâu phieán ñaù/ Ngöôøi bieán thaønh than khi nhôù nhung/.... Roõ raøng, söï chuyeån ñoäng cuûa caùc phaân khuùc khieán thi aûnh trong thô Mai Vaên Phaán ngaäp traøn vaø khoâng ngöøng sinh soâi: boùng toái, hoaøng hoân, bieån caû, doi caùt, doøng möông, vöôøn caây, caùnh böôùm, boâng hoa, baàu trôøi, phieán ñaù, voõ só, caùnh chim, loøng ñaát, con ngöôøi... Ngoân töø vaø caùc töù thô lieân tuïc ñöôïc sinh ra. Ñoaïn khuùc naøy ra ñi nhö con chim caát caùnh, chim nôû tröùng, roài caén voû cuûa noù, laïi chim non ra ñôøi, ngôõ ngaøng, chíp chiu, run raåy voâ cuøng. Coù ngöôøi ñaõ khoâng chaáp nhaän nhöõng caâu thô kieåu ñoù, khoâng thöøa nhaän söï phong phuù ñoù, cho raèng thô khoâng theå baøy ra nhöõng hình aûnh, nhöõng söï vaät theo loái lieät keâ ngaãu nhieân nhö vaäy. Nhöng thöïc ra ñoù laø phöông phaùp bieán aûnh, laäp theå hoùa, khieán ta coù theå nhìn thaáy nhieàu hình aûnh moät luùc nhö kính vaïn hoa, vaø ñoù chính laø thuû thuaät ”nhaát boä nhaát bieán” trong ngheä thuaät baøi trí kieán truùc vaø saép ñaët tieåu caûnh... Khaùt voïng mang ñeán cho ngöôøi ñoïc caûm quan taùi sinh ñöôïc Mai Vaên Phaán theå hieän baèng moät gioïng thô thuaàn khieát, trong saùng. Khoâng coøn bò caâu thuùc bôûi nhöõng chuû nghóa, tröôøng phaùi, kó thuaät ñoåi môùi thô, anh say meâ noùi baèng moät gioïng thô thuaàn Vieät giaûn dò. Caùi Toâi chuû theå trong thô Mai Vaên Phaán ôû taäp naøy thöïc söï daán thaân vaøo thieân nhieân. Ñoïc Vöøa sinh ra ôû ñoù, ngöôøi ta coù theå choaùng ngôïp tröôùc moät theá giôùi hình aûnh, tröôùc nhöõng böùc tranh thieân nhieân vôùi veû ñeïp thuaàn khieát hieån hieän töø nhöõng caâu thô. Töø boâng hoa beù nhoû, tô nheän giaêng, thaân caây ñuïc roãng, ñaøn vòt loäi, muøi haêng söõa coû, haït caây ruïng, ñaùy hoà laëng im ñeán löùa ñoâi “dìu nhau ñi xem ban mai”, ñeán hình moâi ñöùc Phaät (Tænh daäy trong möa, Tónh laëng). Böùc tranh cuoäc soáng ôû ñoù thaám ñaãm söï trong laønh, tinh khoâi, môùi meû duø laø cuï theå hay tröøu töôïng. Song noù haáp daãn ngöôøi ta ôû choã, thi só ñaõ laø moät phaàn trong böùc tranh ñôøi soáng aáy. Taäp thô Vöøa sinh ra ôû ñoù cuûa Mai Vaên Phaán khieán toâi nhôù tôùi caâu noùi cuûa J. Sartre: “Ngheä só khoâng moâ taû nhöõng phong caûnh ñeïp maét; y laø moät dieãn vieân. Ñieàu maø ngheä só phaûi höôùng ñeán laø söï vaän ñoäng cuûa toaøn theå maø y chính laø moät thaønh phaàn”. ÔÛ ñaây, caùi Toâi chuû theå ñaõ thöïc söï laø con ngöôøi cuûa thieân nhieân. Vuøi thaân vaøo ñaát thaønh caây maän traéng, thaønh haït nhaân buøi, thoaùt leân thaønh aùnh saùng lung linh mang bình minh ñeán... laø nhöõng caûm giaùc laï trong neáp nghó Mai Vaên Phaán mang ñeán cho ngöôøi ñoïc: TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 41. 41DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 - Anh laø caây maän traéng trong möa xuaân se laïnh, caøng quay quaét nhôù, hoa caøng traéng muoát... Muøa hoa loäng laãy ñeán ngheïn thôû. Em ñi ñöøng e ngaïi laøm ñau maët ñaát, duø nhöõng caùnh hoa mong manh seõ ruïng. (Muøa hoa maän) - Nhaém maét anh hình dung quaû chín ruïng vaøo cô theå, nöôùc quaû oùng vaøng loang chaûy, aáp uû anh thaønh haït nhaân buøi trong ruoät maùt thôm. Töôûng töôïng em nhaët anh leân, hít haø, caén ngaäp vaøo lôùp voû mòn... Chôø möa phuøn gieo anh nôi ñaát aåm. (Giaác mô caây) - Thaân toâi daùt moûng, saùng leân töøng vaïch noái, nhöõng hình thoi, elip, khoái vuoâng... AÙp löïc bieån voã vaøo thaân theå. (Quang phoå) - Toâi laëng yeân laøm caùt ñaù/ Ngaây ngoâ trong möa naéng/ Boùng ñeâm trinh baïch (Tónh laëng) Con ngöôøi laø moät phaàn cuûa töï nhieân, laø leõ ñöông nhieân. Nhöng vôùi Mai Vaên Phaán, con ngöôøi seõ nhö Vöøa sinh ra ôû ñoù khi nghó mình ñang laø hoa coû, caây xanh, aùnh saùng, caùt ñaù, doøng nöôùc... vöøa ñöôïc soáng hoàn nhieân, bình ñaúng, thô ngaây nhö ñang trôû veà vôùi tuoåi thô cuûa nhaân loaïi. Con ngöôøi khoâng giaûn ñôn laø giao hoaø vôùi thieân nhieân moät caùch thoâng thöôøng maø vuøi saâu, bieán hoaù thaønh noù, ngôõ mình ñang laø thieân nhieân ngay trong töøng suy caûm, giaác mô, neáp nghó. Trieát luaän vöøa töï nhieân vöøa ñaäm chaát Thieàn aáy ñem ñeán aùnh saùng cuûa nieàm tin yeâu, hi voïng veà cuoäc soáng tieáp noái. Thieàn trong taäp thô naøy khoâng phaûi laø Thieàn tónh maø laø Thieàn ñoäng. Cho neân, nhòp thô, maïch thô tuy nhaån nha, chaäm raõi, thong dong nhöng vaãn höôùng ñeán caûm thöùc veà söï soáng sinh soâi, naûy nôû. Khoâng phaûi ngaãu nhieân ôû taäp thô coù söï laëp laïi nhieàu laàn töø “aùnh saùng”. “AÙnh saùng” laëp laïi 12 laàn trong Quang phoå, “aùnh saùng”, “quaàng saùng” laëp 13 laàn trong Tónh laëng, vaø”luoàng saùng”, “saùng loaùng” laëp 4 laàn trong Buoâng tay cho trôøi raïng. Ñoïc thô anh, ngöôøi ñoïc ñöôïc taïm queân theá giôùi hoãn ñoän, khoác lieät ngoaøi kia ñeå thanh loïc mình trong nhöõng trí töôûng, trong aùnh saùng cuûa ban mai, cuûa caûm nieäm. Nhöõng töù thô veà aùnh saùng töø moät Boâng hoa Yeân Töû, töø boâng coû may ñænh ñoài Nôi coäi nguoàn theá giôùi, töø nhöõng maûnh thieân thaïch hay moät con ñöôøng laùt ñaù khi Buoâng tay cho trôøi raïng, töø trang saùch hay chieác coät thuyû tinh trong Tónh laëng ñeàu cho thaáy söï thieâng lieâng, trong ngaàn cuûa nieàm traân troïng veû ñeïp cuoäc soáng maø nhaân vaät tröõ tình ñaõ thoát leân nhö moät trieát lí saâu saéc: Vaäy töø nay toâi tieát kieäm vaø taøng tröõ aùnh saùng, gom nhaët vaø ñaàu cô aùnh saùng, tích luyõ vaø khuùc xaï aùnh saùng, naâng niu vaø giaønh giaät aùnh saùng, toân kính vaø giaáu bôùt aùnh saùng, thanh saïch vaø vöôn trong aùnh saùng... (Quang phoå) Vöøa sinh ra ôû ñoù khôûi thuyû trong taâm thöùc muoán naâng niu, gìn giöõ, taùi sinh vaø vöôn leân trong aùnh saùng töï nhieân nhö maàm caây. Con ngöôøi seõ lieân tieáp ñöôïc taùi sinh, ñöôïc sinh ra töø nhöõng ñieàu voâ cuøng bình dò. Thô ca cuõng ñöôïc sinh ra ôû ñoù. Thô Mai Vaên Phaán ñaõ tìm thaáy chaëng ñi môùi töø ñoù maëc duø coù ñieàu ngöôøi ta baên khoaên: Khi ñaõ coù caùi ñænh thô cuûa mình, lieäu raèng cöù coá xeáp vaøi hoøn ñaù leân goùc nhoïn aáy, coù neân theâm nöõa khoâng. Tröôùc thöû thaùch nhö theá, buoäc anh lieân tuïc phaûi töï thay ñoåi, ñem ñeán nhöõng ñoäc ñaùo trong caù tính saùng taïo vaø phong caùch thô ñaõ ñònh hình cuûa mình. Ñieàu ñoù khoâng deã chuùt naøo. Nhöng ñoù laø caâu chuyeän cuûa ngöôøi laøm thô. Coøn ngöôøi ñoïc, neáu laéng mình vôùi thô Mai Vaên Phaán ta coù theå nhaän ra tieáng saùo muïc ñoàng trong treûo laãn trong laøn höông hoa coû daïi. Suoát hai möôi naêm meâ maûi nhoïc nhaèn, Mai Vaên Phaán ñaõ khoâng heà cuõ ñi. Thô anh luoân môùi meû nhö luoân ñöôïc taùi sinh. Gioáng nhö trong thaàn thoaïi, chim phöôïng hoaøng taùi sinh trong aùnh löûa ñoû vaø than hoàng nhö pheùp luyeän sinh ñeå trôû thaønh maïnh meõ, töôi môùi, röïc rôõ hôn. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 42. 42 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 H oâm Chuû tòch Hoäi Lieân hieäp Vaên hoïc ngheä thuaät Haûi Phoøng Toâ Hoaøng Vuõ ñieän baùo cho toâi tham gia Traïi saùng taùc ôû Trung taâm Giaùo duïc Lao ñoäng Xaõ hoäi (GDLÑXH) Haûi Phoøng, toâi chôït nhôù laïi moät tin ngaén ñaêng treân baùo Lao ñoäng cuøng nhöõng caâu chuyeän beân leà ñoàn thoåi laøm ngöôøi daân Haûi Phoøng chaán ñoäng kinh hoaøng: “Vaøo ngaøy 26, 27 thaùng 4 naêm 2005 ñaõ xaåy ra vuï gaây roái taïi Trung taâm GDLÑXH Haûi Phoøng ôû Gia Minh, 4 traïi vieân laø phaàn töû xaáu ñaõ lôïi duïng vieäc xoâ xaùt ñaùnh nhau, kích ñoäng hoïc vieân trong traïi haønh hung nhaân vieân baûo veä, phaù hoaïi taøi saûn nhaø nöôùc gaây naùo loaïn, sau ñoù kích ñoäng 853 hoïc vieân rôøi boû traïi vaøo 18 giôø ngaøy 27/4/2005…”. Töø chuyeän ñoù, ngöôøi ta ñoàn ñaïi khaép choã naøy, choã khaùc: chuyeän haøng traêm hoïc vieân côûi traàn, maëc quaàn ñuøi, treân ngöôøi ñaày hình xaêm troå ñi töøng ñoaøn töø traïi Gia Minh qua ñöôøng Reá – An Haûi veà thaønh phoá vôùi boä maët saùt khí ñaèng ñaèng. Haøng traêm chieán só coâng an phaûi khai trieån treân khaép caùc ngaû ñöôøng ñeå kieàm toaû, tìm caùch ñöa caùc hoïc vieân veà traïi… Trong nhöõng caâu chuyeän ñoàn thoåi, phoùng ñaïi ñoù coù bao vieäc li kì, gheâ rôïn thaät khoù tin: nhöõng traïi vieân ñöôïc mieâu taû nhö nhöõng quaùi nhaân, nhöõng keû taâm thaàn maát heát tính ngöôøi. Hoï nhö ôû coõi taän theá, ôû ñòa nguïc trôû veà cuoäc soáng vôùi loøng caêm thuø, söï thuø haän muoán ñaäp phaù, traû thuø taát caû… Caâu chuyeän vôõ “traïi” Gia Minh töø thaùng 4/2005 aùm aûnh toâi ñeán taän giôø. Vôùi nhöõng suy nghó lan man aáy, toâi cuøng ñoaøn vaên ngheä só cuûa Hoäi Lieân hieäp VHNT Haûi Phoøng ñeán Gia Minh saùng 24/10/2013 ñeå gaëp gôõ, maét thaáy, tai nghe veà nhöõng gì hieän ñang dieãn ra ôû Trung taâm GDLÑXH Haûi Phoøng. Chieác xe ca chôû 30 caùn boä, vaên ngheä só cuûa Hoäi reõ vaøo con ñöôøng vaéng ñi ra phía bieån cuûa xaõ Gia Minh, con ñöôøng ngoaèn ngoeøo vaéng veû, hai beân ñöôøng laø nhöõng haøng caây baïch ñaøn xanh nguùt maét, raát ít nhaø daân, veû hoang vaéng, laïnh giaù cho toâi caûm töôûng nhö ñi vaøo coõi taän cuøng cuûa beå traàm luaân khoå naïn kieáp ngöôøi… Ñuùng laø vôùi nhöõng ngöôøi nghieän ma tuyù, cuoäc soáng cuûa hoï ñaõ trôû thaønh ñòa nguïc, hoï trôû thaønh nhöõng keû taâm thaàn khi ñaõ söû duïng ma tuyù, laø nhöõng beänh nhaân ñang giaùp maët vôùi töû thaàn (vì hoï ñang mang trong mình caên beänh theá kyû HIV/AIDS). Hoï coù theå vaøo tuø baát cöù luùc naøo vì vi phaïm phaùp luaät (mua baùn, söû duïng traùi pheùp ma tuyù) vaø ñau ñôùn, tuyeät voïng hôn caû laø hoï maát daàn nhaân phaåm, loøng töï troïng bieán thaønh keû leäch laïc veà haønh vi nhaân caùch, xaáu xa, bieán thaùi bò xaõ hoäi kì thò, xa laùnh, gheâ sôï. Hoï coøn raát ít hy voïng ñöôïc trôû laïi cuoäc soáng ñôøi thöôøng laøm moät coâng daân coù ích cho xaõ hoäi… Trong buoåi khai maïc Traïi saùng taùc, Giaùm ñoác Trung taâm Nguyeãn Quang Toaøn ñöa ra maáy con soá veà teä naïn ma tuyù laøm toâi giaät mình: thaønh phoá Haûi Phoøng hieän coù 5.000 ngöôøi nghieän naèm trong dieän quaûn lyù (trong ñoù coù 2000 ngöôøi ñang cai nghieän baét buoäc taïi caùc trung taâm, trong thöïc teá soá ngöôøi nghieän coøn lôùn hôn nhieàu!). Ñôn cöû nhö huyeän Thuyû Nguyeân coù 1.400 ngöôøi nghieän ma tuyù (trong ñoù tyû leä ngöôøi coù tieàn aùn tieàn söï chieám 75%, tyû leä nhieãm Gia Minh - nôi baét ñaàu cuûa tình yeâu trôû laïi Kyù NGUYEÃN LONG KHAÙNH TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 43. 43DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 HIV/AIDS laø 35%, trong ñoä tuoåi lao ñoäng laø 90%)… Roõ raøng teä naïn ma tuyù ñaõ trôû thaønh hieåm hoaï toaøn xaõ hoäi, taùc haïi ñeán söùc khoeû, laøm suy thoaùi gioáng noøi, baêng hoaïi phaåm giaù, laøm tan naùt haïnh phuùc gia ñình, aûnh höôûng nghieâm troïng tôùi söï phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi, an ninh traät töï cuûa coäng ñoàng. Tieáp xuùc vôùi anh em vaên ngheä só, Giaùm ñoác Nguyeãn Quang Toaøn sau nhöõng lôøi giôùi thieäu khaùi quaùt tình hình hoaït ñoäng cuûa Trung taâm, anh ñaõ ñoïc boán caâu thô cuûa nhaø thô Ñoã Vieät Duõng vieát taëng ñôn vò cuûa mình: Coù moät nôi chaúng ai muoán döøng chaân / Keû sô, ngöôøi thaân cuõng ñeàu aùi ngaïi / Nôi gom nhaët nhöõng maàm caây ñoäc haïi / Vun thaønh muøa xuaân… Chuùng toâi cuøng ngoài xem nhöõng thöôùc phim ngaén giôùi thieäu toùm taét Trung taâm cuûa caùc anh: veà nhöõng coâng vieäc thaät khoù tin maø caùn boä, coâng nhaân, caùc thaày coâ giaùo, caùc y, baùc só, y taù vaø 1.133 hoïc vieân cuûa Trung taâm ñaõ laøm ñöôïc töø naêm 2005 ñeán nay. Ñoù laø nhöõng hình aûnh mang söùc soáng maõnh lieät ôû caùc xí nghieäp saûn xuaát haït nhöïa, loïc daàu, caùc xöôûng laøm ñoà goám, saûn xuaát chieáu tre, laøm vaøng maõ xuaát khaåu, caùc khu chaên nuoâi lôïn, gaø, caùc ao hoà nuoâi haûi saûn, xöôûng laøm naám xuaát khaåu, caùc vöôøn rau xanh maùt maét laøm caû trung taâm nhö moät khu sinh thaùi ñaày söùc soáng, ñeïp ñeán nao loøng. Vaø ñieàu laøm toâi ngaïc nhieân, aán töôïng nhaát laø nhöõng aùnh maét, nuï cöôøi mang nieàm hy voïng, söï khaùt khao muoán tìm veà cuoäc soáng ñôøi thöôøng cuûa caùc hoïc vieân. Hoï ñang coá gaéng baèng nhöõng vieäc laøm coù ích nhoû beù cuûa mình ñeå trôû laïi baèng tình yeâu ban ñaàu ñaày daèn vaët, böùc xuùc, ñôùn ñau ruõ boû quaù khöù ñen toái höôùng tôùi töông lai cuûa cuoäc ñôøi… Chuùng toâi ñöôïc anh Haûi – Phoù Giaùm ñoác môøi leân xe ñi tham quan moät voøng toaøn boä Trung taâm coù dieän tích 70 ha vôùi caùc xí nghieäp, xöôûng saûn xuaát khaù quy moâ cuøng caùc khu nuoâi haûi saûn, khu troàng troït chaên nuoâi ñang coù haøng traêm hoïc vieân laøm vieäc. Chuùng toâi ñöôïc anh ñöa vaøo thaêm tröïc tieáp xöôûng saûn xuaát ñoà goám, xöôûng laøm chieáu tre, xöôûng laøm vaøng maõ xuaát khaåu… Chuùng toâi ñöôïc gaëp maët, troø chuyeän vôùi caùc hoïc vieân ñang laøm vieäc: caùc anh, caùc chò ñeàu vui veû, hoaø nhaõ trao ñoåi vôùi chuùng toâi nhö nhöõng coâng nhaân, ngöôøi thôï laønh ngheà yeâu coâng vieäc cuûa mình, xem nhöõng saûn phaåm ñeïp ñeõ, chaát löôïng cao cuûa caùc anh laøm ra ñaõ noùi leân ñieàu ñoù. Ít coù ai ngôø ñoù laø nhöõng saûn phaåm ñöôïc laøm ra cuûa nhöõng con ngöôøi ñang giaùp maët vôùi thaàn cheát, ñang chieán ñaáu moãi ngaøy ñeå ñaåy luøi beänh taät hieåm ngheøo cuûa baûn thaân. Vaøo thaêm khu nhaø ôû cuûa moät ñoäi saûn xuaát (coù khoaûng 200 hoïc vieân). Toâi ñaõ taän maét thaáy nhöõng phoøng ôû saïch seõ ngaên naép, giöôøng chieáu, chaên maøn saép xeáp goïn gaøng nhö moät doanh traïi quaân ñoäi. Caû khu saân tröôùc nhaø, caùc anh ñaõ troàng nhöõng vöôøn hoa röïc rôõ, coù nhöõng loàng chim treo khaép nôi: tieáng chim hoùt laûnh loùt vui töôi cuøng nhöõng nuï cöôøi cuûa caùc hoïc vieân laøm chuùng toâi thaáy loøng aám laïi nhö thaáy söï soáng ñang ñöôïc hoài sinh, phaùt trieån ôû chính nôi naøy. Anh Haûi ñöa chuùng toâi tôùi khu beänh xaù cuûa Trung taâm, nôi caùc y, baùc syõ, y taù, hoä lyù ñang ñieàu trò cho haøng traêm beänh nhaân nhieãm HIV/AIDS… Ngay töø coång beänh xaù, toâi ñaõ thaät söï ngaïc nhieân bôûi nhöõng gì nhìn thaáy: caû khu beänh xaù ñeïp nhö moät ñieåm du lòch: coù vöôøn hoa, caây caûnh, coù tranh aûnh, aùp phích coå ñoäng tuyeân truyeàn chöõa beänh, caû saân khu beänh xaù röïc rôõ saéc hoa vaø tieáng chim ríu rít thaät tinh khoâi, trong saùng ñeán laï thöôøng. Chuùng toâi ñaõ vaøo caùc phoøng khaùm, phoøng ñieàu trò, phoøng beänh nhaân roài ñeán phoøng aên, phoøng taém, phoøng veä sinh… taát caû ñeàu saïch bong, ngaên naép, tuyeät ñoái veä sinh, aám aùp nhö ôû gia ñình, hôn haún tình traïng oâ nhieãm, maát veä sinh ôû caùc beänh vieän trong thaønh phoá. Moät nöõ baùc só treû noùi vôùi toâi: “Chaêm soùc TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 44. 44 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñieàu trò nhöõng beänh nhaân nhieãm HIV/AIDS laø moät trong nhöõng nhieäm vuï troïng taâm cuûa Trung taâm, vì 50% soá hoïc vieân (1133 ngöôøi) laø beänh nhaân nhieãm HIV, beänh nhaân nhieãm lao. Hieän nay vieäc ñieàu trò beänh ñang aùp duïng nhöõng tieán boä y hoïc cuûa theá giôùi vôùi nhöõng baøi thuoác quyù hieám ñöôïc thöïc nghieäm thaønh coâng ôû nhieàu quoác gia. Vieäc ñieàu trò ñi vaøo chieàu saâu ñaït chaát löôïng cao nhö ñieàu trò caét côn giaûi ñoäc cho hoïc vieân baèng phaùc ñoà ñieàu trò ATK cuûa Boä Y teá, caùc baøi thuoác caét côn nghieän coù nguoàn goác thaûo döôïc ñieàu trò baèng ARV cho beänh nhaân HIV/AIDS ñaït keát quaû khaù cao… Keát hôïp vôùi ñieàu trò, Trung taâm taêng cöôøng coâng taùc giaùo duïc: phuïc hoài haønh vi, nhaân caùch duy trì sinh hoaït lao ñoäng, hoïc taäp döôùi söï quaûn lyù chaët cheõ toaøn dieän ñaõ giuùp haøng traêm hoïc vieân ñang phuïc hoài söùc khoeû, phuïc hoài nhaân caùch, ñaïo ñöùc cuûa mình…” Ñoù thaät söï laø moät tín hieäu ñaùng möøng, moät keát quaû khaû quan maø Trung taâm ñaõ laøm ñöôïc trong 7 naêm qua cuûa caùn boä, coâng nhaân vaø taäp theå nhöõng ngöôøi thaày thuoác ôû Trung taâm GDLÑXH Haûi Phoøng. Chuùng toâi ñi ra voøng ngoaøi cuûa Trung taâm, nôi coù moät con keânh nhoû bao quanh, beân kia laø ñoàng luùa, caùc ao hoà nuoâi caù cuûa xaõ Gia Minh, khoâng heà coù raøo chaén daây theùp gai hoaëc baát cöù haøng raøo baûo veä naøo. Ñi vaøi caây soá chuùng toâi môùi gaëp moät nhaân vieân baûo veä. Thaáy chuùng toâi ñi qua, caùc anh ñeàu ñöùng nghieâm giô tay chaøo nhö trong quaân nguõ. Baèng coâng vieäc laëng thaàm, ñaày yù nghóa cuûa mình, caùc anh caùc chò laøm chuùng toâi töï vaán mình nhö hoaï só Quoác Thaùi, ngoài caïnh toâi treân xe noùi “Lieäu chuùng mình coù xöùng ñaùng ñeå hoï chaøo khoâng nhæ?”. Moät caâu noùi vui nhöng laøm toâi khoâng khoûi giaät mình: Bôûi caùc anh caùc chò thaät duõng caûm, ngoan cöôøng, ñaày baûn lónh chaáp nhaän nhöõng thöû thaùch cam go, khaéc nghieät trong coâng vieäc haøng ngaøy cuûa moãi ngöôøi, tieán haønh moät cuoäc ñaáu tranh kieân trì vôùi caùi xaáu, caùi aùc ñeå giaønh laïi cuoäc soáng thaät söï cho nhöõng con ngöôøi tuyeät voïng. Ñaõ coù nhieàu hoïc vieân ôû Trung taâm cai nghieän thaønh coâng, khoûi beänh trôû veà vôùi cuoäc soáng ñôøi thöôøng, coù moät soá tình nguyeän ôû laïi laøm vieäc ôû Trung taâm, xaây döïng gia ñình, sinh con caùi, laáy Trung taâm laø queâ höông thöù 2 cuûa mình. Nhöõng keát quaû ñoù laø phaàn thöôûng lôùn nhaát, cao caû nhaát cho söï nghieäp troàng ngöôøi ôû ñaây: Bao noãi ñau cuûa moãi gia ñình/ Caùc chò, caùc anh dang tay ñoùn nhaän / Nôi goät röûa nhöõng loãi laàm cuøng quaãn / Baèng yeâu thöông ñaày aép tình ngöôøi. Caùc anh chò baèng nghò löïc, baûn lónh vôùi taám loøng nhaân haäu, bao dung, söï kieân trì nhaãn naïi ñaõ xaây döïng Trung taâm thaønh nôi öôm maàm söï soáng, taùi sinh nhöõng cuoäc ñôøi tuyeät voïng, mang muøa xuaân veà cho moãi con ngöôøi ñang ñaáu tranh choáng laïi noãi ñau ñôùn cuûa beänh taät, cuûa söï tha hoaù taâm hoàn… nhö nhaø vaên Hoaøng Thieàng noùi vôùi giaùm ñoác Nguyeãn Quang Toaøn trong böõa côm tröa hoâm ñoù: “Anh vaø caùc anh chò ôû Trung taâm laø nhöõng con ngöôøi vó ñaïi vì ñaõ laøm ñöôïc nhöõng ñieàu khoâng töôûng: xaây döïng ñöôïc moät thieân ñöôøng cuûa söï soáng treân moät nôi hoang taøn, cheát choùc, buoàn ñau sau cuoäc vôõ traïi naêm 2005…”. Anh Toaøn baûo: - Ñöøng ca ngôïi chuùng toâi nhö vaäy, vì neáu khoâng caån thaän sa vaøo chuû quan, töï maõn, baèng loøng vôùi mình thì seõ khoâng laøm ñöôïc gì caû. Trung taâm seõ laïi taøn luïi nhö xöa maát. Anh soâi noåi noùi vôùi chuùng toâi keá hoaïch môû mang, xaây döïng Trung taâm lôùn hôn, coù nhieàu ngaønh ngheà ña daïng, phong phuù hieäu quaû hôn, ñeå laøm ra saûn phaåm cho xaõ hoäi, coá gaéng tieát kieäm chi phí, ñaàu tö, hoã trôï cuûa nhaø nöôùc, cuûa nhaân daân. Ñoù laø moät suy nghó ñaày traùch nhieäm, ñaùng traân troïng bieát bao. Moät ñieàu giaûn dò, khieâm nhöôøng nhöng thaät nhaân vaên, cao thöôïng, nghóa khí bieát chöøng naøo: Maûnh vöôøn ñôøi ñang thaønh quaû thaønh nhaân / Caây beùn reã töø coãi caèn maën chaùt / Nuï heù, choài non TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 45. 45DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 vöôn leân khao khaùt / Nhôø nhöõng taám loøng ñaùnh thöùc giaác mô xanh. Nhöõng thaønh quaû 7 naêm qua cuûa caùn boä, coâng nhaân vaø taäp theå hoïc vieân cuûa Trung taâm GDLÑXH ñaõ ñöôïc Thuû töôùng Chính phuû taëng 2 baèng khen, Chuû tòch nöôùc Nguyeãn Minh Trieát vaø caùc ñoàng chí laõnh ñaïo Ñaûng, chính phuû, thaønh phoá veà thaêm ñoäng vieân, khích leä. Vaãn coøn nhieàu khoù khaên, thöû thaùch khaéc nghieät dieãn ra haøng ngaøy vaø ôû phía tröôùc, nhöõng gian nan ñang chôø ñoùn, nhöng toâi tin vôùi loøng töï tin, duõng caûm, kieân trì cuûa moãi ngöôøi trong coâng vieäc haøng ngaøy maø caùc anh chò, caùc hoïc vieân ôû Trung taâm ñang laøm seõ chieán thaéng: Vieäc thöôøng ngaøy laø troàng troït chaên nuoâi / Nhöng ñaâu phaûi vì môù rau, con caù/ Veà nôi ñaây ta hoïc ñieàu cao caû / Maùi tröôøng yeâu chuyeân daïy vieát chöõ “ngöôøi”… Chuùng toâi chia tay vôùi Giaùm ñoác Nguyeãn Quang Toaøn, caùc Phoù giaùm ñoác Hoaøng Thò Dung, Traàn Anh Haûi vaø caùc anh caùc chò khaùc ñang aâm thaàm hoaøn thaønh coâng vieäc cuûa mình ôû Trung taâm vôùi moät mong öôùc toát ñeïp laø haïnh phuùc seõ ñeán vôùi nhöõng con ngöôøi baát haïnh vaø Gia Minh seõ laø nôi baét ñaàu tình yeâu trôû laïi cuoäc soáng cho moãi con ngöôøi. Ñeán Gia Minh, gaëp caùc anh chò, caùc hoïc vieân cuûa Trung taâm laøm moãi vaên ngheä só chuùng toâi phaûi töï vaán löông taâm, nhìn laïi chính mình: “Haõy soáng sao cho ñaùng soáng, ñeå khi nhaém maét xuoâi tay, coù theå töï haøo: ta ñaõ khoâng soáng hoaøi, soáng phí…” – Lôøi cuûa Paven Koocsagin trong cuoán tieåu thuyeát Theùp ñaõ toâi theá ñaáy ñaõ 40 naêm qua boãng vang voïng beân toâi… Coù ñöôïc ñieàu kyø laï aáy phaûi chaêng chính töø vieäc laøm cuûa caùc anh, caùc chò, nhöõng con ngöôøi vieát hoa ôû Trung taâm Giaùo duïc Lao ñoäng Xaõ hoäi Haûi Phoøng. Khi khoâng bình yeân tìm ñeán vôùi ñeâm nhö vò cöùu tinh. Khoaûng khoâng toái ñen – im laëng – voâ cuøng. Moãi tuaàn traêng saùng qua ñi ñeå laïi dö ba huyeàn thoaïi, ñeâm muoân thuôû thieâng lieâng cuûa trôøi ñaát cuûa nhöõng taâm hoàn thao thöùc döôùi maùi nhaø vaàng traùn nghó suy noãi buoàn vui khao khaùt. Ñeâm coâng minh phaân phaùt chia ñeàu cho moïi kieáp ngöôøi - coù chaêng ngöôøi ngheøo khoå ñöôïc theâm giaác mô an uûi thaáy cuûa caûi cuûa keû giaàu chia sôùt döôùi maùi nhaø naùt laøm eâm aám giaác nguû nhoïc nhaèn qua ñeâm ñeán bình minh khoûe khoaén, chim treân caønh raïo röïc hoùt. aùnh saùng ngaøy löûa chaïm löûa möu sinh gom ñuû vò cho hoa thôm traùi ngoït. Caâu haùt thaønh tieáng hoùt nuùi nghieâng soâng caïn. Gioù thì thaàm ñaâu cho nhöõng khoaûng xa. AÙnh saùng ban ngaøy aám aùp cho nhöõng ai reùt möôùt, höôùng tôùi maët trôøi vaø boûng raùt maët cho keû laáy aùnh saùng ñeå noùi lôøi ñen toái. Nhöõng keû töôûng yeân thaân aån naáp sau boùng ñeâm, seõ bò phôi baøy ñeâm thaùnh thieän vaø môû loøng cho nhöõng ai muoán trôû veà vôùi ñeàn ñaøi xöa cuõ döôùi boùng xum xueâ caây toûa maùt traàm maëc höông thôm. Anh noùi caûm töôûng gì vôùi ñeâm traêm ngaøn laàn cuõng chöa ñuû khi chöa hieåu heát loøng haøo hieäp cuûa ñeâm- cuûa trôøi cho khoâng ai mua baùn. Ñeâm - ñeâm meânh moâng huyeàn aûo nghe nhö goïi ta giöõa khoaûng khoâng – tieáng cuûa loøng töø bi muoân thuôû ta haèng nöông töïa. Nhöõng neáp nhaên cao vaàng traùn thao thöùc sang ngaøy môùi xa xa trôøi ñang leân quaàng löûa sinh khí thaàn kyø, trôøi cao nhö cao hôn nhöõng daûi maây thöôùt tha rong ruoåi töø bao giôø. VUÕ ANH XUAÂN Ñeâm thaùnh thieän (Thô vaên xuoâi) TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 46. 46 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 H oï ngoài trong caùi quaùn traø caïnh truï sôû Hoäi Vaên ngheä, noùi chuyeän phieám chôø vaøo cuoäc hoïp cuûa caùc vaên ngheä só thaønh phoá. Ba oâng nhaø thô, hai oâng nhaø vaên vaø moät oâng hoïa só. Toaøn nhöõng vò ñöùng tuoåi, traûi ñôøi. Moät oâng nhaø thô nhaáp taùch traø Lipton, nhaên maët, keâu: “Ñaéng khieáp! Lieäu noù coù rang gaïo chaùy roài taùn ra thaønh traø naøy khoâng nhæ?” Khoâng caàn giaûng giaûi, hoï cuøng baät cöôøi nhôù veà caùi thôøi uoáng nöôùc gaïo chaùy thay traø. Moät oâng hoïa só trong soá ñoù hoài töôûng veà thôøi aáy... Nhaø vaên caùc oâng thöôøng coù nhöõng teân baøi, teân saùch veà “moät thôøi...” gì ñoù, nhö laø Moät thôøi aùo traéng, Moät thôøi hoa phöôïng, Moät thôøi coû daïi, Moät thôøi khoâng queân,... Coøn toâi, boãng döng hoâm nay laïi nhôù ra coù moät thôøi khoán ñoán, ngöôøi ta phaûi caàu cöùu tôùi caùc chuù Trö Baùt Giôùi. Ñoù laø “Moät thôøi nuoâi lôïn”. Chaéc oâng cuõng ñaõ töøng vieát veà caùi thôøi buoàn cöôøi aáy. Nhöng chuyeän naøy coù theå khaùc vôùi nhöõng chuyeän caùc oâng ñaõ bieát, ñaõ vieát. Thôøi aáy nhaø toâi khoâng nuoâi lôïn, vì khi aáy coøn ñoäc thaân, nhaø chaät, tính laïi löôøi. Toâi kieám theâm baèng caùch veõ “tranh bôø hoà”, loaïi tranh veõ boät maøu treân bìa moûng. Goïi laø tranh bôø hoà vì caùc tranh aáy thöôøng veõ caûnh hoà nöôùc coù caây coái, chuøa chieàn, trôøi maây vôù vaån theo maãu coù saün vaø caùch veõ cuõng theo nhöõng quy öôùc, thuû thuaät ñaõ maëc ñònh; thöù tranh maø caùc tay thôï veõ nghieäp dö thöôøng aên khaùch hôn hoïa só thöïc thuï. Toâi veõ tranh Tam Quoác theo ñaët haøng cuûa caùc quaùn baùn saùch baùo væa heø. Ñaïi loaïi “Ñaøo vieân keát nghóa”, “Tam coá thaûo lö”, “Ñaïi chieán Xích Bích”, ... kieåu tranh Thöôïng Haûi, Hoàng Koâng, nhöng cuõng vaãn laø kyõ thuaät tranh bôø hoà. Moät laàn toâi ñöôïc ñaët veõ moät traêm böùc tranh “Trieäu Töû Long phoø A Ñaåu”, trong truyeän Tam Quoác. Tranh naøy khoù veõ vì coù nhieàu ngöïa vaø quaân só. Toâi cheùp hình cô baûn töø tranh minh hoïa trong saùch Tam Quoác. Saùt ngaøy noäp tranh maø vaãn coøn beâ beát, phaûi van naøi moät tay baïn laø kieán truùc sö ñeán trôï giuùp. Caùc kieán truùc sö cuõng hoïc veõ myõ thuaät neân toâi nhôø haén veõ hoä rieâng hình aáu chuùa A Ñaåu trong moãi böùc tranh. Thaèng cu con A Ñaåu naøy raát deã veõ vì noù naèm trong caùi boïc ñeo tröôùc ngöïc Trieäu Töû Long, chæ hôû vai aùo maøu vaøng vaø caùi ñaàu ñoäi muõ vaûi ñoû theâu vaân maây. Hình thaèng beù quaù nhoû neân chæ caàn chaám phaù loaùng thoaùng thoâi. Nhöng tay kieán truùc sö ñaõ khoâng veõ theo maãu ñònh maø cho A Ñaåu maëc aùo thun thuûy thuû keû xanh, coøn muõ thì laø muõ löôõi trai muùi traéng muùi ñoû. Toâi baän toái maét chaúng ñeå yù haén veõ nhö theá naøo. Ñeán gaàn saùng, xong ñuû moät traêm böùc, nhìn laïi môùi ruïng rôøi chaân tay, bieát tay kieán truùc sö coá yù haïi toâi. Haén coøn baûo hoïa só gì maø heøn, ñaùng leõ thaø cheát ñoùi coøn hôn hoïc theo boïn thôï veõ bôø hoà ñeå kieám maáy ñoàng ñong gaïo. Gaáp quaù toâi ñaønh cöù giao böøa soá tranh veõ bò loãi. Cuõng chaúng thaáy ai noùi gì veà chuyeän aên maëc kyø cuïc cuûa aáu chuùa Thaùi töû A Ñaåu. Nhöng vuï aáy ñaõ gaây LAN MAN VEÀ MOÄT CHUYEÄN TÌNH BUOÀN Truyeän ngaén BAÕO VUÕ TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 47. 47DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 toån haïi raát lôùn cho toâi. Seõ noùi sau. Khoâng nuoâi lôïn, nhöng toâi cuõng bieát raát saâu saéc veà nuoâi lôïn. Thôøi aáy, nhaø nhaø nuoâi lôïn. Nuoâi lôïn trong beáp, ngoaøi saân; nuoâi lôïn ôû gaàm caàu thang; nuoâi thaû roâng, thaäm chí nuoâi lôïn döôùi gaàm giöôøng, lôïn ôû chung vôùi ngöôøi... Toâi ôû gaàn moät nhaø coù caùch nuoâi lôïn raát hay: Lôïn ñöôïc taém röûa xaø phoøng thôm, ñeán böõa ñöôïc aên côm töøng naém chim chim. Chuû ñaõ tính toaùn kyõ veà kinh teá. AÊn côm taêng troïng nhanh, ñi ñaïi tieän raát ít. Naáu côm aên chung vôùi ngöôøi ñôõ toán than cuûi, laïi khoâng phaûi beøo caùm lích kích. Moãi böõa cho lôïn traùng mieäng môù rau muoáng röûa saïch, nhö baây giôø ta duøng moùn salat aáy. Lôïn ñöôïc huaán luyeän ñi veä sinh ñuùng choã. Lôïn ñi ra vaøo nôi aên nguû cuûa ngöôøi töï nhieân nhö vaøo choã khoâng ngöôøi, thích naèm ñaâu thì naèm. Thôøi aáy maø bieát nhö theá laø vaên minh sôùm. Vì beân Taây ngöôøi ta nuoâi lôïn caûnh cuõng nhö nuoâi choù meøo, saïch coøn hôn caû ngöôøi. Maø chæ nhöõng nhaø quyù toäc, nhöõng tieåu thö, phu nhaân ñaøi caùc môùi nuoâi lôïn caûnh. Con lôïn saïch seõ maø toâi noùi aáy ñöôïc ñaët teân laø Trö. Nhöõng luùc cao höùng, Trö sang haøng xoùm chôi. Caû khu taäp theå quen bieát Trö vaø haõnh dieän veà Trö. Ngöôøi ta töï haøo khoe veà moät con lôïn phi thöôøng ôû gaàn nhaø mình: “Naøy, saïch seõ, lòch söï khoâng keùm gì ngöôøi, nhaù. Ñi ngang qua cöûa nhaø ai, môøi thieän chí thì taït vaøo chôi. Noùi naëng laø boû ñi, laàn sau môøi khoâng vaøo...” Thænh thoaûng, Trö sang nhaø toâi chôi. “Haén” ì aïch böôùc qua cöûa, khuït khòt, ve vaåy caùi ñuoâi ngaén nguûn, coù yù chaøo. Toâi chaøo laïi vaø nhaéc haén ñöøng teø leân tranh aûnh saùch vôû cuûa toâi baøy la lieät treân neàn nhaø. Coù laàn toâi ñaõi Trö quaû chuoái hôi bò quaù haïn; moät laàn khaùc laø döa haáu, nhöng chæ laø maáy mieáng voû döa. Trö choïn moät choã treân neàn nhaø xi maêng naèm eäch thôû phì phoø khoan khoaùi xem toâi veõ Tam Quoác. Khi moïi ngöôøi ñaõ coi Trö nhö moät cö daân thaân tình cuûa xoùm thì ñuøng moät caùi Trö bò ñem baùn. Tay ñoà teå raát thieän ngheä nhö caùc laùi lôïn thôøi ñoù ñaõ ñeán TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG Minh hoïa: LEÂ NGOÏC HUYEÀN
- 48. 48 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 taän nhaø haï saùt Trö raát nhanh, khoâng moät tieáng keâu. Sôï maáy vò quaûn lyù thò tröôøng maø. Thaèng beù con chuû nhaø Trö tröa hoâm aáy sang nhaø toâi, maét ñoû hoe. Toâi vöøa veõ vöøa hoûi khieâu khích: - Laïi bò aên thöôùc keû vì ñaùi daàm hay aên vuïng ñöôøng aø? Thaèng beù laéc ñaàu, roài meáu maùo keå chuyeän Trö ñaõ “ra ñi” nhö theá naøo. - Chaùu gheùt meï chaùu laém. Mai ñi mua aùo reùt cho chaùu, chaùu khoâng theøm maëc. Toâi aùi ngaïi an uûi thaèng beù laø roài meï noù seõ mua con lôïn khaùc thay theá. Nhöng noù laéc ñaàu mieäng meáu xeäch nöôùc maét giaøn giuïa laéc ñaàu ñau khoå: Khoâng, chaúng coù con naøo baèng con Trö ñaâu. Khi heát côn ngheïn khoùc, noù nhôø toâi veõ hình Trö ñeå töôûng nhôù “ngöôøi baïn lôùn”. Soá phaän cuûa Trö laø “lôïn baùn” laáy tieàn cöùu nguy cho caû nhaø. Toâi laáy tôø bìa nhoû veõ hình con lôïn theo loái tranh Ñoâng Hoà, thaät saëc sôõ cho thaèng beù vui. Nhöng noù laïi laéc ñaàu: “Khoâng phaûi Trö” Vaø buoàn raàu ra veà, boû laïi böùc tranh lôïn. Moät laàn treân chuyeán xe coâng vaøo tröôøng ñaïi hoïc döï toát nghieäp cho sinh vieân, toâi gaëp oâng baïn cuõ, moät giaùo sö myõ thuaät danh tieáng, cuøng ngoài hoäi ñoàng chaám thi vôùi toâi. Vò giaùo sö cao to nhö Taây, kính traéng com- leâ raát beä veä tröôùc nhöõng caëp maét kính neå cuûa ñaùm sinh vieân treân xe. Toâi cuùi gheù tai oâng baïn chaøo kheõ: - Daïo naøy giöõ chöùc gì maø troâng gheâ theá? Vò giaùo sö nghieâm trang, trònh troïng laàu baàu traû lôøi toâi: - Chöùc nuoâi lôïn! Toâi trôïn maét: - Nhaø oâng gaàn hai chuïc meùt vó ñaïi nhö vaäy, nuoâi lôïn ôû ñaâu? Ñaùp: - Nuoâi ôû ban coâng. Giaùo sö phaûi bieát boá trí saép ñaët noäi ngoaïi thaát cho khoa hoïc chöù? Ban ñaàu daân trong khu nhaø cuõng la où, nhöng toâi baûo: “Con lôïn nuoâi caû nhaø toâi. Ñoù laø chuû gia ñình toâi, noù phaûi coù choã ôû chöù.” Toâi xuyùt xoa khen ngôïi oâng baïn: - Quaû laø moät giaùo sö ñaïi taøi. Tay kyõ sö cuøng sôû laøm, ôû gaàn nhaø, moät gaõ bò vôï coi laø voâ duïng, thöôøng sang chôi, ngoài nhìn toâi veõ tranh bôø hoà, roài than chaúng bieát laøm gì ra tieàn ñeå vôï khoûi coi thöôøng. Gaõ naøy cuõng löôøi nhö toâi. Tröôùc gaõ daïy keøm treû con oân thi, nhöng sau caùc nhaø tuùng quaù coi chuyeän hoïc theâm laø xa xæ, neân thoâi. Gaõ kyõ sö gioûi toaùn nhöng chaúng bieát tính toaùn sao cho ñuû soáng vôùi khoaûn löông coøm. Nhaø gaõ cuõng nuoâi moät con lôïn. Nhöng thaáy hai thaèng con theøm thòt quaù, gaõ beøn ñoå nöûa chai röôïu Luùa Môùi vaøo noài caùm. Chuù heo ñoùi aên xong noài caùm say khöôùt ñoû röïc mình maåy, naèm thaúng caúng. Gaõ kyõ sö vôø “chaån ñoaùn”: Bò soát xuaát huyeát caáp tính. Thòt ngay, may ra cöùu ñöôïc chuùt voán. Thòt ra coù maøu caùnh sen, baùn khoâng ai mua. Gaõ naøy phaûi khai thaät vôùi vôï ñeå nhaø aên. Vôï choàng con caùi nhaø gaõ ñöôïc maáy böõa thaû cöûa. Gaõ hôùn hôû khoe vôùi toâi: “Cho lôïn uoáng röôïu say khöôùt roài môùi gieát thòt laø vieäc nhaân nghóa. Nhö töû tuø ñöôïc uoáng röôïu tröôùc khi haønh quyeát, seõ khoâng coøn sôï haõi, ñau ñôùn. Maø khi aên, thòt coù höông vò ngon khoù taû. Gaõ laøm toâi öùa nöôùc mieáng. Nhöng gaõ vaø hai ñöùa con ñaõ phaûi aên thòt lôïn giöõa nhöõng côn saám seùt cuûa muï vôï. Caùi troïng toäi laøm gia ñình saït nghieäp, maát heát caû voán laãn laõi trong thöông vuï lôïn aáy khoâng bao giôø ñöôïc aân xaù; nhö moät veát ñen trong tieåu söû, luoân bò loâi ra ñay nghieán khi traùi gioù trôû trôøi. Töø ñaáy nhaø gaõ chöøa nuoâi lôïn. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 49. 49DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Loâ nhaø taäp theå hai taàng tröôùc maët toâi coù caâu chuyeän tình buoàn lieân quan ñeán lôïn. Toâi, neáu laø nhaø vaên, toâi seõ vieát ra chuyeän naøy, ñaûm baûo khieán nhieàu coâ naøng phaûi khoùc leân hu hu, chöù khoâng phaûi chuyeän ñuøa. Coù leõ seõ laáy teân truyeän ngaén laõng maïn naøy laø Con lôïn treân ban coâng. Xin keå ra nhö moät daøn yù, oâng nhaø vaên naøo ôû ñaây coù höùng, toâi xin bieáu khoâng caùi töù truyeän, nhö sau: ... Chaøng thuûy thuyû vieãn döông Vosco moät sôùm voäi vaõ leân taøu ra ñi, boû laïi con lôïn ñang nuoâi treân ban coâng vaø ngöôøi tình beân haøng xoùm. Coâ haøng xoùm ngaøy ngaøy sang chaêm nuoâi con lôïn hoä chaøng vaø chôø ñôïi... Chaøng trai ñaõ khoâng trôû veà ñuùng haïn sau moät côn baõo bieån.... Coâ gaùi cöù ñôïi maõi... Ngaøy ngaøy naøng chaêm soùc con lôïn raát chu ñaùo, thaân thieát vôùi noù. Con lôïn cuõng quaán quyùt naøng. Buoåi chieàu, naøng ñöùng treân ban coâng nhìn leân baàu trôøi xanh thaúm. Con lôïn thaân aùi coï mình vaøo chaân naøng... Baàu trôøi khoâng gôïn maây... Coù moät ñaøn chim di truù bay ngang... Naøng ñöùng laëng nhìn theo baày chim. Chuùng bay veà phía Ñoâng, nôi coù bieån. Coù leõ chuùng seõ döøng caùnh ôû moät hoang ñaûo naøo ñaáy. Coâ gaùi noùi vôùi con lôïn: -Em cuõng nhôù chuû cuûa mình laém phaûi khoâng? Chò cuõng vaäy. Hay laø chuùng mình cuøng bay theo luõ chim kia ñi tìm anh aáy... Coâ hình dung mình cuøng chuù lôïn bay giöõa baày chim di truù tìm ñeán hoøn ñaûo nôi chaøng thuûy thuû ñang bò naïn... Nhöng, hai thaùng sau chaøng trai trôû veà, maïnh khoeû laønh laën. Taøu cuûa anh bò baõo hö hoûng phaûi giaït vaøo moät beán caûng söûa chöõa. Anh trôû veà mang theo nhieàu haøng hoùa quyù giaù hôn caû soá vaøng baïc chaâu baùu maø chaøng thuûy thuû Sinbad huyeàn thoaïi ñem veà sau nhöõng chuyeán phieâu löu: Xe maùy Honda, quaït ñieän, tuû laïnh, noài côm ñieän, maùy khaâu... nhöõng thöù ñoà cuõ nhaët töø baõi raùc hoaëc xin ñöôïc, nhöng hoài aáy laø caû moät gia taøi trong nhöõng giaác mô. Nhöng,… Coù ñieàu teä haïi laø anh ta ñaõ ñính hoân vôùi moät coâ gaùi Vieät ñang lao ñoäng nöôùc ngoaøi maø anh baét gaëp trong khi chôø söûa taøu. Coâ ta cuõng veà nöôùc vôùi raát nhieàu haøng hoùa. Hoï seõ cöôùi nhau, huøn voán laïi ñeå thaønh moät nhaø giaøu to. Keû boäi baïc aáy noùi vôùi coâ haøng xoùm: - Em thoâng caûm. Duyeân soá aáy maø. Neáu chuùng mình cöôùi nhau, nay mai anh leân bôø thì laïi phaûi nuoâi lôïn môùi soáng ñöôïc! Vôï saép cöôùi cuûa anh ta laø con moät oâng tröôûng phoøng löông thöïc quaän, vaø dó nhieân laø nhaø coâ aáy raát khaù giaû, cho duø coâ aáy khoâng ñi laøm ôû nöôùc ngoaøi. Gaõ baïc tình cho coâ ngöôøi yeâu cuõ cuûa haén chieác quaït Hitachi ñaõ duøng roài, ñeå traû coâng coâ nuoâi hoä con lôïn. Coøn con lôïn ñöôïc coâ chaêm soùc raát beùo toát seõ bò laøm thòt cho böõa coã cöôùi. Coâ khoâng theøm nhaän caùi quaït ñieän. Coâ muoán ñöôïc nuoâi con lôïn maõi maõi. Nhöng khi tính toaùn ra thì coâ phaûi ñöa cho gaõ kia moät moùn tieàn kha khaù môùi coù theå ñöôïc sôû höõu caû con lôïn. Coâ gaùi ngheøo khoâng ñuû tieàn, ñaõ vuøi ñaàu vaøo chaên ngheïn ngaøo khi nghe tieáng con lôïn theùt leân phaãn uaát, roài laïi nhö tha thieát keâu goïi coâ laàn cuoái cuøng. Gaõ thuûy thuû nhôø theá löïc cuûa oâng boá vôï xin ñöôïc giaáy pheùp gieát lôïn laøm ñaùm cöôùi neân khoâng caàn phaûi giaáu dieám caùi chuyeän voâ löông taâm aáy. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 50. 50 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ... Ñeâm khuya, coâ gaùi nhö maát hoàn, loaïng choaïng laàn ra ban coâng. Traêng ñaõ leân khoûi nhöõng noùc nhaø ñen ngoøm cuûa khu taäp theå. Baét ñaàu tuaàn traêng maät cuûa gaõ baïc tình. Coâ khoâng nghó ñeán haén nöõa. Coâ nhìn sang chieác ban coâng troáng traûi khoâng coøn con lôïn thaân thieát. Coâ nghe thaáy tieáng lôïn keâu uûn æn cuûa moät nhaø naøo gaàn ñaáy. Vaø coù tieáng vaïc treân cao tít. Tim coâ nhoùi ñau, nhôù laïi noãi khao khaùt muoán ñöôïc bay giöõa baày chim di truù cuøng chuù lôïn thaân yeâu hoâm naøo... Sau ñaáy chöøng moät tuaàn, coâ gaùi doïn nhaø ñi nôi khaùc, khoâng ai bieát ôû ñaâu... Ñaïi khaùi caâu chuyeän thaät laø nhö vaäy. Vaø coøn coù moät söï thaät buoàn cöôøi nöõa laø, chính toâi cuõng dính líu ñeán chuyeän tình buoàn aáy, thaäm chí toâi coøn laø ngöôøi buoàn nhieàu hôn coâ gaùi. Vì, tröôùc khi yeâu tay thuûy thuû Vosco kia, coâ laø ngöôøi yeâu cuûa toâi. Caùc oâng bieát ñaáy, hoài aáy chæ coù coâ gaùi naøo bò chöùng dôû ngöôøi hoaëc trong nhaø khoâng coù ngöôøi thoâng minh tænh taùo chæ baûo cho thì môùi yeâu caùnh vaên ngheä só. Laàn veõ tranh Trieäu Töû Long aáy neáu keát quaû toát, toâi seõ coù ñuû tieàn mua cho coâ aáy chieác xe ñaïp. Nhöng tranh chæ baùn ñöôïc hôn chuïc böùc, khoâng phaûi vì loái aên maëc kyø quaùi cuûa A Ñaåu maø laø vì daân chuùng ngheøo quaù, khoâng coù tieàn mua tranh, duø laø tranh bôø hoà reû tieàn. Thaèng cha ñaët haøng khoâng traû tieàn, toâi khoâng mua ñöôïc xe ñaïp cho ngöôøi yeâu. Tay Vosco baùn cho coâ aáy chieác xe ñaïp Nhaät cuõ giaù raát reû, roài taùn tænh, coâ aáy ñoå luoân. Sau naøy toâi khoâng heà thaáy haû heâ khi ngöôøi yeâu cuõ cuûa toâi bò phuï tình. Coâ aáy coù yù muoán quay laïi vôùi toâi. Coâ ñaõ keå cho toâi nghe caâu chuyeän. Toâi buoàn, thöông coâ aáy vaø thöông caû con lôïn, nhöng khoâng theå yeâu laïi coâ aáy ñöôïc. Coù trôøi maø bieát tay thuûy thuû vieãn döông luøn choaèn chaéc nòch thoâ loã kia ñaõ laøm gì ngöôøi tình cuõ cuûa toâi trong nhöõng ngaøy coâ aáy thuoäc veà haén. Caâu chuyeän coù veû laâm li, nhöng neáu töï toâi vieát, truyeän seõ chaúng ra gì, vì toâi laø daân thôï veõ, chæ quen duøng buùt loâng ñeå boâi maøu thoâi maø. Toâi ñaõ veõ moät böùc tranh boät maøu khoå lôùn, aûnh höôûng hình thöùc sieâu thöïc cuûa Marc Chagall (*) : Chieác ban coâng kieåu kieán truùc goâ-tích troáng vaéng coù chieác gheá ñaåu boû khoâng. Vöôït khoûi maùi nhaø ngoùi reâu ñen laø baàu trôøi thaàn thoaïi röïc rôõ vôùi baày chim hoàng haïc bay trong luoàng aùnh saùng vaøng kim loaïi. Coâ ngöôøi yeâu cuûa toâi vaùy aùo nheï nhö khoùi bay cuøng baày chim di truù aáy. Vaø moät chuù lôïn xinh xaén vôùi chieác ñuoâi xoaên vung vaåy boán chaân ngaén nguûn bay beân caïnh coâ. Böùc veõ khoâng thaønh coâng laém neân toâi chöa treo leân bao giôø, vaø cuõng chaúng bieát boû ôû ñaâu. Caùc oâng nhaø vaên ôû ñaây, oâng naøo thöû vieát ra chuyeän naøy xem sao. Nhö toâi ñaõ noùi treân kia, ñaûm baûo seõ coù khoâng ít coâ gaùi thôøi nay phaûi rôi leä khi ñoïc truyeän ngaén aáy. Taát nhieân chuû yeáu laø nhöõng coâ gaùi mau nöôùc maét vaø ñaõ töøng bò phuï tình. Coøn moät ñieàu caàn noùi nöõa laø, chuùng ta coù neân cöù maõi coi khinh nhöõng con lôïn ngu ñoän, nhöng ñaõ bieát theùt leân giaõy ñaïp phaûn khaùng khi bò löøa doái, boäi baïc vaø haõm haïi? (*) Marc Chagall (1887- 1985) hoïa só vaø nhaø thieát keá trang trí ngöôøi Phaùp goác Nga, noåi tieáng vôùi oùc saùng taïo vaø trí töôûng töôïng sieâu thöïc. Caùc saùng taùc cuûa Chagall mang ñaày chaát thô vaø tính haøi höôùc, theå hieän khaû naêng töôûng töôïng phong phuù cuûa moät hoïa só thieân taøi. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 51. 51DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 C hieàu thaønh phoá leâ daàn qua nhòp xe gaáp gaùp. Chæ nhöõng côn gioù mieân man thuoäc veà taát caû nhöng coù theå laïi chaúng thuoäc veà nôi naøo. Nhöõng côn gioù chæ bieát sinh ra lang thang chaïy ngöôïc laïi quy luaät baûo toaøn. Maët hoà laên taên. Nhöõng côn gioù nhí nhaûnh laøm duyeân mình. Nhöõng côn gioù hong khoâ môù toùc mai öôùt nheïp nhö an uûi thöông côn möa ñôøi maën. Nhöõng côn gioù nhaøo loän ñuøa tia naéng chaûnh choùe, ñuøa giôõn nhöõng tay lieãu bô vô. Ñi ñaâu nhöõng côn gioù khoâng bôø khoâng beán ngang doïc phi nöôùc ñaïi treân caû baàu trôøi khoâng thuoäc rieâng ai. Nhöõng côn gioù ñi qua ñoàng baèng, thaønh phoá, cao nguyeân vaø nhöõng ngoïn nuùi choïc trôøi. ÔÛ nôi coù gioù laø nôi cuoäc soáng boán phöông doàn tuï. ÔÛ ñoù coù nhöõng gioït nöôùc maét, nuï cöôøi cuûa bao cuoäc ñôøi. Cöù ñi nhö gioù …chaúng theå nhö gioù cöù trieàn mieân thôøi gian vaø khoâng gian…chaúng theå nhö gioù cöù nheï baâng khoâng vöôùng baän. Gioù thoåi taït nhöõng kieáp buïi beù nhoû. Kieáp ngöôøi beù nhoû nhö giun nhö deá nhöõng côn gioù cuõng chaúng theå mang ñi …Nhöõng côn gioù chæ coù theå an uûi côn möa maën ñôøi döôùi tia naéng maët trôøi …Nhöõng tia naéng sinh ra ñeå chöùng minh nhöõng phaän ñôøi laïi khaùc nhau ñeán theá Baàu trôøi ñaày sao laïi baùo hieäu moät ngaøy môùi khoâng maây …Traêng cöù vaèng vaëc vaøo nhöõng ngaøy maø loøng ngöôøi ngheøn ngheïn. Nhöõng côn gioù thaàm thì cuøng höông hoaøng lan say söa ñeán queân an uûi moät chaám troøn laëng leõ trong moät khung saân nhoû... Moät chaám troøn laëng leõ ñang töï saép ñaët chính mình ngöôïc quy trình cuoäc soáng ñang ñi ngöôïc laïi leõ thieät hôn treân ñôøi. Cöù mieân man vôùi nhöõng quy luaät cuoäc ñôøi, öôùc mình laøm moät côn gioù nhoû nhöng laïi chaúng theå bay leân, chæ coù theå laøm roãng chính mình ñeå thoaùt khoûi nhöõng raøng buoäc cuoäc soáng, ñeå choïn cho mình moät laàn laøm môùi nhöõng côn gioù bay ngang Coù kieáp gioù khoâng ? Nhöõng côn gioù voâ tö löï. Coù noãi ñau khoâng? Nhöõng côn gioù chæ bay ngang moïi noãi traàm luaân cuoäc ñôøi, laúng laëng bay ñi boû laïi söï im laëng…söï im laëng ngaøn ñôøi nhöõng caâu hoûi thöïc söï …Nhöõng caâu hoûi cuûa taát caû soá phaän vaø caâu hoûi cuûa em. Nhöõng côn gioù coù mang em ñi … hay em vaãn cöù nôi ñaây thoâi cöù maõi nôi ñaây thuoäc veà söï tuyeät voïng cuûa rieâng mình …thuoäc veà noãi ñau khoâng ngöôøi chaïm ñeán chæ nhöõng côn gioù gaây teâ moät khoaûnh khaéc mong manh roài ñoå suïp Ñi loanh quanh ngoõ ñôøi chaät heïp cöù voøng quanh voøng quanh nôi con ñöôøng hun huùt khoâng ñoaùn ñònh, con ñöôøng khoâng gioù …con ñöôøng coù thuoäc rieâng moät ngöôøi laø em. Chieàu thaønh phoá haï mình raàm raäp. Em ñi ñaâu? Hay em cuõng chæ nhö moät côn gioù bay ngang khoâng thuoäc veà nôi naøo . Thaønh phoá muøa naøo cuõng gioù neân em ngaøy naøo cuõng toùc roái …ngaøy naøo cuõng thaû hoàn mình lang thang. Höông gioù noàng noàng ngaït ngaøo muøi bieån …muøi rieâng cuûa thaønh phoá caûng … thaønh phoá bieån nôi anh …hình nhö cuõng noàng muøi nhö theá. Ñöa aùnh maét ñuoåi theo nhöõng côn gioù khoa tröông ñoûng ñaûnh…Gioù coù tìm veà nôi thöôïng nguoàn khôûi toå? Nhöõng côn gioù maéc nôï moät lyù do. NHÖÕNG CÔN GIOÙ BAY NGANG Taûn vaên CUØ THÒ THÖÔNG TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 52. 52 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Bôø vai Thieát tha - Noàng chaùy... = 105 Nhaïc: DUY THAÙI Lôøi thô: TUYEÁTNHUNG TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 53. 53DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 - OÂng muoán nghe vaø vieát veà chuyeän laøng ta laøm ñöôøng? Khoân ñaáy. Ñöôïc. Nhöng cöù ñænh ñöông thuoác nöôùc caùi ñaõ roài ñaâu coù ñoù. Tröôûng thoân Buøi D. ñaët cheùn traø boác khoùi tröôùc maët toâi, cöôøi haø haø: -Toâi noùi oâng khoân laø bôûi chuyeän laøm ñöôøng ñaõ moät thôøi laø taâm ñieåm cuûa chöông trình xaây döïng noâng thoân môùi, thu huùt söï chuù yù cuûa moïi ngöôøi, ñöôïc caùn boä thaûo luaän soâi noåi trong phoøng hoïp, ñöôïc caùnh thôï caøy, thôï caáy baøn taùn roâm raû khaép caùnh ñoàng vaø len loûi vaøo trong böõa côm cuûa töøng hoä noâng daân. - Theá kia aø? Keå ñi! - Toâi haùo höùc caàm buùt, môû soå. - Chöù sao! Coù ñöôïc nhöõng con ñöôøng oâng vöøa ñi qua laø öôùc mô nghìn ñôøi cuûa daân, laø böôùc ngoaët lòch söû cuûa laøng ta ñaáy boá aï . Tröôûng thoân döøng laïi vôùi chieác ñieáu caøy, rít moät hôi thuoác laøo, gioïng ñaëc khoùi: - Noù laø theá naøy: Laøng ta, oâng bieát, xöa kia naèm giöõa vuøng chieâm truõng, maø vuøng naøy laïi laø caùi roán nöôùc cuûa huyeän.Vaäy neân caùc cuï baûo theo nghóa chöõ Nho haàu heát caùc xoùm ñeàu lieân quan ñeán nöôùc. Chaúng haïn, xoùm 2 tröôùc goïi laø Hoa Ñaøm, ñaøm laø caùi ñaàm; Xoùm 3 laø Lieâm Kheâ, kheâ laø caùi ngoøi; Coøn xoùm 5 laø Raäu Trì, trì laø caùi ao. Vaøo nhöõng ngaøy möa lôùn, muoán sang chôï Haø phaûi ñi ñoø; coøn möa nhoû, möa vöøa ra khoûi laøng duø ñi höôùng Ñoâng hay Taây ñeàu phaûi loäi. Ñaøn oâng cöù thoãn theän moät tay giöõ quaàn ñoäi treân ñaàu, moät tay veùn aùo, qua heát choã loäi môùi ñöôïc maëc vaøo. Coøn ñaøn baø, maëc vaùy thì deã daøng hôn, cöù vieäc toác leân phôi “caùi söï ñôøi” giöõa ban ngaøy ban maët. Theá neân môùi coù caâu: “Ai ôi choã loäi ñaàu thoân/ Coù muoán xem l…thì naáp buïi tre”. Con gaùi trong vuøng coù lôøi nhaén göûi trai laøng: “Thöông anh, em cuõng muoán sang/ Sôï loäi ñaàu laøng, öôùt maát laù voâng”. OÂng bieát laù voâng laø caùi cuûa nôï roài chöù? Bò cuø baát ngôø, toâi cöôøi phaù leân, tröôûng thoân cuõng cöôøi theo,nhöng ngay sau tieáng cöôøi aáy caû hai laëng ñi hoài laâu. Roài anh tieáp: - Ñeán hoøa bình laäp laïi (1954 ) nhôø phong traøo laøm thuûy lôïi “nghieâng ñoàng ñoå nöôùc ra soâng” vaø laøm giao thoâng noâng thoân laáp ñöôïc choã loäi vaø ñaép ñöôøng vaøo laøng. Nhöng loøng ñöôøng chæ heïp baèng nöûa con ñöôøng baây giôø, chæ vöøa ñuû hai ngöôøi gaùnh traùnh nhau, laïi cong queo, goà gheà khuùc khuyûu. Ñaát thòt, vaøo ngaøy möa, trôn nhö ñoå môõ, ñi sô yù laø voà eách ngay . Neáu keùo xe caûi tieán chôû luùa, chôû phaân, thì phaûi moät ngöôøi goø löng caàm caøng, hai ngöôøi daïng chaân phía sau vöøa doàn söùc ñaåy vöøa baét baùnh, môùi nhích leân ñöôïc. Neáu laø ngaøy naéng ñi xe ñaïp cöù nhaåy loùc coùc, laéc lö nhö leân ñoàng, ñeâm veà ñau eâ aåm soáng löng. Vì theá khi noùi ñeán laøm ñöôøng, töø giaø ñeán treû ai cuõng voã tay ñoàng tình. Toâi keå oâng nghe chuyeän naøy chaéc oâng khoaùi laém: Cuï Caàn xoùm 2 oâng bieát roài chöù? VEÀ QUEÂ NGHE CHUYEÄN LAØM ÑÖÔØNG Kyù söï ÑINH QUYEÀN TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 54. 54 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Ngaøy tröôùc, chuyeân ngheà ñaùnh giaäm ôû hai quaõng loäi ñaàu laøng, giôø oâng cuï ñaõ vaøo tuoåi ngoaïi baùt tuaàn. Ñuùng vaøo hoâm laøng laøm ñöôøng thì cuï bò oám. Thaáy toâi vaøo thaêm, cuï göôïng ngoài daäy, naém laáy tay toâi vaø baûo: “Ñang laøm ñöôøng laøng phaûi khoâng? Giaø naøy chöa cheát ñöôïc ñaâu. Phaûi chôø laøm xong ñöôøng, ñi maáy böôùc cho söôùng ñôøi caùi ñaõ roài môùi chòu theo oâng saùu taám”. Theá ñaáy! - Nghe oâng noùi, chuû tröông laøm ñöôøng raát hôïp loøng daân, chaéc laø trieån khai thöïc hieän deã daøng?- Toâi hoûi. - Khoâng bôû aên ñaâu boá aï. Töø chuû tröông ñöôøng loái ñeán hieän thöïc coøn moät khoaûng caùch khaù xa. Ñöôøng ñi nöôùc böôùc phaûi qua nhieàu quanh co, dích daéc. Tröôùc tieân, hieåu ñuùng chuû tröông, noùi cho daân nghe, daân hieåu ñeå daân laøm (maø ta vaãn noùi moät caùch vaên hoa laø coâng taùc tuyeân truyeàn) cuõng khoâng heà ñôn giaûn. Luùc ñaàu, maáy oâng caùn boä xaõ ñi hoïp huyeän nghe loõm boõm veà noùi vôùi daân: “Saép tôùi nhaø nöôùc seõ laøm ñöôøng cho töøng laøng, töøng xaõ”. Daân nghe, söôùng, voã tay. Ít laâu sau hoûi laïi caùn boä: “Sao nhaø nöôùc baûo laøm ñöôøng maø maõi khoâng thaáy chuyeån tieàn veà? ”. Laàn sau caùn boä ñi hoïp nghe laïi, hoùa ra khoâng phaûi theá, phaûi ñính chính laïi: “Nhaø nöôùc vaø nhaân daân cuøng laøm ñöôøng ”. A! Theá nghóa laø laøm con ñöôøng chi phí heát hai traêm trieäu thì nöôùc cho ñeán ñaâu daân seõ goùp ñeán ñaáy roài cuøng laøm. Laïi sai. Phaûi nghe ñeán laàn thöù ba, thuûng loã tai, noùi môùi thaät chuaån, hieåu môùi thaät ñuùng: “Ñöôøng cuûa daân, laøm cho daân ñi, do vaäy daân töï laøm laø chính, nhaø nöôùc ñöùng ra toå chöùc, höôùng daãn vaø hoã trôï moät phaàn.” Coù lyù. Theá thì khoâng troâng chôø nöõa, phaûi chuû ñoäng töï lo thoâi. Nhöng lo nhö theá naøo, laïi laø moät caâu chuyeän daøi. Tröôûng thoân laøm cheùn nöôùc cho ngoït gioïng roài laïi tieáp: - Coù haøng chuïc cuoäc hoïp töø thoân ñeán xaõ, töø caùn boä ñeán daân chæ ñeå traû lôøi caùc caâu hoûi: Laøm nhö theá naøo? Baét ñaàu töø ñaâu ? Ñaát ñai, tieàn baïc, coâng söùc ñoùng goùp ra sao? Coù luùc caêng ñaáy, nhöng roài cuõng taïo ñöôïc söï ñoàng thuaän bôûi ai cuõng thaáy lôïi ích thieát thöïc do nhöõng con ñöôøng ñem laïi. Baøn baïc thoâng suoát treân döôùi, trong ngoaøi roài, töôûng theá laø eâm, nhöng khi baét tay vaøo laøm thì laïi maéc. Bôûi caùi leõ ñôøi oâng khoâng laï: Vieäc chung, noùi thì haêng ñaáy nhöng ñeán khi thoø tay moùc tieàn tuùi ra thì ai cuõng coù taâm lyù chaàn chöø, nghe ngoùng, troâng tröôùc troâng sau. Luùc naøy raát caàn ngöôøi ñi tieân phong ñoät phaù. Ai? Taát phaûi laø caùn boä ñaûng vieân. Vaø thaèng toâi phaûi laø ngöôøi ñaàu tieân göông maãu. Chöù gì nöõa! Mình noùi, vaän ñoäng daân neân theá naøy, theá noï maø mình khoâng laøm thì ngöûi sao ñöôïc. Tröôùc cuoäc hoïp, toâi ñöùng leân: - Ñöôøng môû vaøo ñaát thoå cö nhaø toâi 30 meùt vuoâng, toâi xin hieán cho laøng. Veà tieàn, quy ñònh moãi khaåu hai traêm nhaø toâi naêm khaåu vò chi moät trieäu, toâi goùp trieäu röôõi. Thaáy theá, oâng Chuû tòch Hoäi Cöïu chieán binh, cuï Tröôûng ban Maët traän, baø Hoäi tröôûng Phuï nöõ giô tay hieán ñaát, goùp tieàn vaø ñöôïc ñaø, daân theo. Coù tieàn , coù ñaát, coù baûn thieát keá roài nhöng ñeå cho kín nheõ, traùnh tình traïng tí toaùy xaø xeûo, toâi cöû moät ban goàm toaøn ngöôøi caån thaän, töû teá, trung thöïc toå chöùc chæ ñaïo thi coâng, ñoân ñoác, giaùm saùt. Nhôø theá chæ trong voøng moät tuaàn ñöôøng laøng laøm xong. Coù ñöôøng laøng roài caùc xoùm ñua nhau môû ngoõ.Vieäc naøy deã daøng hôn bôûi xoùm ít ngöôøi deã baûo nhau, vaû laïi nhaø naøo cuõng muoán coù loái ra vaøo khang trang TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 55. 55DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 saïch ñeïp. Toâi phaùt ñoäng thi ñua, cho phaùt thanh haèng ngaøy, khen thöôûng kòp thôøi. Söùc daân maïnh voâ bieân oâng aï. Toâi khoâng phaûi chi hoã trôï ñoàng naøo maø 9 con ñöôøng vaøo ngoõ hoaøn thaønh nhanh gaáp hai thôøi gian toâi döï kieán. - Theá coøn heä thoáng ñöôøng noäi ñoàng, laøm caùch naøo nhanh theá?- Toâi hoûi. - Ñaây môùi laø ñoaïn gai goùc, gian truaân. Lôïi ích ñöôøng noäi ñoàng laø giaûm phaàn naëng nhoïc vaän chuyeån vaät tö, noâng saûn, ñi laïi saïch seõ, nhanh choùng, nhaøn haï, taïo ñieàu kieän ñoùn maùy xuoáng caùc khu “Caùnh ñoàng maãu lôùn” ai cuõng bieát. Theá neân thaønh phoá môùi hoã trôï xi maêng tính ra baèng 32% chi phí laøm ñöôøng. Theá nhöng khi baøn thì khoâng maáy xuoâi cheøo thuaän maùi laø bôûi caùi lôïi ích kia khoâng tröïc tieáp troâng thaáy nhaõn tieàn nhö ñöôøng laøng, ngoõ xoùm. Cho neân khi baøn coù ngöôøi chaàn chöø, coù anh phaù ngang. Ñieån hình laø cu P xoùm 3, cu Ñ Xoùm 4, cu H xoùm 1… Caùc haén thuoäc loaïi ngang böôùng, chaây ì nhaát laøng, loaïi ngöôøi aên coù, moù khoâng, löôøi bieáng thoái thaây, thoái xaùc. Tröôùc ñaây, moãi vuï chæ ñöôïc möôi buoåi caøy, daêm buoåi gaët, coøn ngoaøi ra goàng naëng gaùnh nheï ñuøn ñaåy heát cho vôï con. Töø ngaøy laøm cô giôùi hoùa ñoàng boä, caùc khaâu laøm ñaát, gieo caáy, gaët ñaäp duøng maùy, caùc haén trôû thaønh ngöôøi thöøa, vieäc chính haèng ngaøy laø ñi “buoân döa leâ”, nghóa laø ngoài leâ noùi hôùt. Ñaõ theá khi ñaùnh hôi thaáy coù chuùt quyeàn lôïi laø caùc haén laên xaû vaøo, ñoøi baèng ñöôïc, nhöng noùi ñeán vieäc ñoùng goùp cho coâng vieäc chung thì nhanh choùng laûng xa. Ñieàu ñaùng noùi hôn laø caùc haén luoân xaêm soi vieäc laøm cuûa maáy anh caùn boä, heã thaáy sô hôû gì laø vaùc ñôn ñi kieän. Daân laøng baûo: Coù leõ chæ coøn caùi noài maùng ñaùi cuûa nhaø caùn boä keâ leäch laø caùc haén khoâng kieän maø thoâi. Mình heát loøng vì daân laøng, khoâng tô haøo chaám muùt ñoàng tieàn baùt gaïo cuûa daân, dó nhieân laø khoâng sôï roài. Theá nhöng laém khi cuõng khoâng ít phieàn toaùi. Hoâm hoïp baøn laøm ñöôøng noäi ñoàng, Cu P ñöùng leân noùi theá naøy: “ Ñöôøng laøm ñeå chuyeån luùa chuyeån phaân, nhaø naøo coù ruoäng ñöôøng ñi qua thì nhaø aáy ñoùng goùp. Nhaø toâi khoâng coù ruoäng khu ñoàng aáy ñöông nhieân laø khoâng can döï. Mieãn baøn” . Theá laø cu Ñ, Cu H huøa theo. Caâu noùi nhö choïc vaøo loã tai. Toâi nghe töùc ñieân nhöng vaãn coá neùn. Laïi nghó: Kinh nghieäm sau hôn möôøi naêm laøm tröôûng thoân ñaõ daïy mình: Baát cöù toå chöùc laøm vieäc gì maø caàn ñeán söï ñoùng goùp thì chæ caàn ba ngöôøi khoâng tham gia laø seõ keùo theo hai, ba möôi ngöôøi, roài haøng traêm ngöôøi. Töùc laø ñoàng nghóa vôùi söï thaát baïi. Chaû leõ mình chòu thua maáy thaèng ñaàu boø? Phaûi tìm caùch trò thoâi! Vaø toâi ñaõ nghó ra caùch. - Caùch theá naøo?- Toâi thích thuù hoûi doàn - Toâi cho laøm con ñöôøng ra nghóa trang tröôùc. AØ, maøy baûo maøy khoâng coù ruoäng ôû khu ñoàng ñöôøng ñi qua maøy khoâng ñi, khoâng laøm. Vaäy nay mai boá meï, oâng baø maøy quy tieân coù phaûi ñaåy xe tang ñi qua ñöôøng naøy hay bôi keùo qua soâng? Maáy hoâm sau toâi vaøo nhaø beân thu tieàn, cuøng laø thaêm doø xem thaùi ñoä haén phaûn öùng theá naøo. Quaû nhieân P ñöùng ñoùn ngay ñaàu ngoõ: “Xuaát nhaø toâi bao nhieâu, toâi xin “xung phong” noäp ñuû”. Ñöôïc theå, toâi ñoäng vieân haén maáy caâu roài môøi haén tham gia “ban vaän ñoäng”. Haén thích chí cöôøi tít maét. Toâi beøn giao cho haén ñi thu tieàn cuûa maáy anh ñoàng ñaúng. Moái khoù nhaát gôõ xong, caùc hoä daân khaùc ñeàu nhaát loaït chaáp haønh. Nhôø theá con ñöôøng noäi ñoàng ñaàu tieân hoaøn thaønh nhanh goïn. Ñaàu xuoâi ñuoâi loït, ba ñöôøng tieáp theo TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 56. 56 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 cuõng xong, chæ coøn ñöôøng vaøo ñoàng Ngoø gaët xong laø tính noát. Vaø toâi nghieäm ra ñieàu naøy, coù con ñöôøng khang trang xem ra caùi daùng ngöôøi ñi cuõng coù veû ñaøng hoaøng ñónh ñaïc. YÙ aáy chöa thaáy caùc vò caàm buùt ñuïng tôùi. - OÂng quaû laø cao tay, saâu saéc. Nhöng maø naøy, trong thôøi gian ngaén huy ñoäng ñoùng goùp laøm nhieàu ñöôøng theá lieäu coù quaù söùc daân? - Phaûi tính chöù. Laøm gì cuõng phaûi nghó ñöøng gaây khoù cho daân . Vì theá toâi chia caùc hoä trong laøng laøm ba loaïi: Nhöõng nhaø coù cuûa aên cuûa ñeå thì thu doùc moät laàn; Nhöõng nhaø thöôøng thöôøng baäc trung thì thu raûi ra hai ba vuï; nhöõng nhaø vaët muõi khoâng ñuû ñuùt mieäng thì mieãn giaûm roài vaän ñoäng caùc nhaø haûo taâm, con em trong laøng ñi laøm xa thaønh ñaït uûng hoä, neân cuõng taïm ñuû. - Theá coøn xung quanh vieäc laøm ñöôøng coøn ñieàu gì baên khoaên, vöôùng maéc, ñaùng baøn? - Coù ñaáy! Nhöng tröôùc heát phaûi noùi theá naøy: Caùi ñöôïc vaãn laø lôùn nhaát. öùôc mô ngaøn ñôøi cuûa daân laøng ñaõ ñaït. Chæ coù ñieàu nhöõng caùi chöa ñöôïc leõ ra khoâng ñaùng coù, tuy nhoû thoâi cuõng laøm mình phaûi phaân vaân nghó ngôïi. Ví nhö may ñöôïc caùi aùo môùi, maø haøng khuy ñôm leäch cuõng raát ñaùng tieác. - Cuï theå laø gì? - Thöù nhaát, toâi nhôù trong moät soá baùo Teát gaàn ñaây, oâng Boä tröôûng Boä Noâng nghieäp noùi raèng: Con ñöôøng neáu ñeå daân laøm thì chi phí heát 300 trieäu ñoàng, neáu thueâ nhaø thaàu heát 600 trieäu, daân laøm ñöôïc, sao khoâng ñeå daân laøm? Caâu noùi chí lyù, truùng ngay vaøo ñieàu daân ñang nghó. Vaäy neân toâi môùi baûo oâng naøy thaùnh thaät, ñaùng leõ phaûi giöõ chöùc to hôn, chöù ñöùng chaân Boä tröôûng thì cuõng hôi phí! Cuï Nguyeãn Du töøng vieát: “ Loï laø trong coù laøm sao chaêng laø ”. Chæ cho ra caùi “laøm sao” naøy laø ñieàu “ raát chi laø nhaïy caûm”, xin oâng tha cho keûo toâi noùi ra roài vaï mieäng. Thöù hai, caùc boá ôû treân khoâng saùt daân neân coù ñieåm haï saùch. Thöû hoûi ai hieåu laøng naøy, ñaát naøy baèng daân? Vaäy leõ ra, baûn maãu thieát keá chæ neân coi laø ñònh höôùng, khoâng neân aùp ñaët. Khi laøm, daân töï bieát mình phaûi laøm theá naøo cho coù lôïi nhaát. Ví nhö ñöôøng laøng ta, ñoaïn qua cöûa ñình, neáu roäng 3 meùt laø vöøa ñeïp vöøa ñôõ toán keùm, nhöng cöù eùp ñuùng 3,5 meùt, môû veà phía Baéc vöôùng caùi mieáu, boá ai daùm ñaäp ñi, môû veà phía Nam thì phaûi taùt ao, caïp ra voâ cuøng vaát vaû laïi maát nhieàu coâng cuûa. Cheát noãi khoâng theo ñuùng maãu thì khoâng ñöôïc duyeät nghieäm thu, khoâng ñöôïc tieàn hoã trôï. Khoå theá! Thöù ba, Ñuùng nhö oâng Boä tröôûng ñaõ noùi ñaïi yù: Xaây döïng noâng thoân môùi khoâng phaûi chæ coù laøm ñöôøng. Trong khi tieàn voán coù haïn, neáu chæ doàn heát vaøo laøm ñöôøng maø khoâng ñaàu tö hoaëc ñaàu tö ít vaøo saûn xuaát, ñeå taêng thu nhaäp cho ngöôøi daân thì cuõng gaây laõng phí, keùm hieäu quaû. Cuï theå nhö laøng ta, vöøa qua ñöôïc hoã trôï treân 300 trieäu, giaù nhö chæ daønh hôn traêm trieäu laøm maáy con ñöôøng caàn nhaát, coøn laïi ñaàu tö vaøo khaâu gioáng, caûi taïo ñaát, chuyeån giao kyõ thuaät cho noâng daân thì lôïi hôn nhieàu. Bieát theá maø cöù phaûi laøm theo chæ ñaïo töø xaõ, töø huyeän chöù mình ñaâu coù ñöôïc quyeàn. Chuyeän ñang say, nhöng phaûi döøng laïi vì chieác xe con töø ñaâu ñeán ñoã ngay tröôùc ngoõ. Thì ra hoâm nay Chuû nhieäm Hôïp taùc xaõ daãn Vieän nghieân cöùu vaø Giaùm ñoác doanh nghieäp veà baøn vôùi Tröôûng thoân kyù hôïp ñoàng “ lieân keát boán nhaø ”. Nghe ai ñoù noùi töø ngoõ voïng vaøo: “Ñöôøng ñaõ môû roäng roài, vaán ñeà coøn laïi chæ laø ñi nhanh hay chaäm maø thoâi” TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 57. 57DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Veà Thuûy Nguyeân haùt ñuùm ñoùn Xuaân Nhòp nhaøng - haân hoan Nhaïc: SYÕ VÒNH Thô: BUØI HUØNG TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 58. 58 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 T am Baïc laø con soâng chaûy töø loøng phoá, vôùi toâi noù nhö moät maøn aûnh khoång loà chuyeân chôû nhöõng caûnh vaät, con ngöôøi cuûa Haûi Phoøng ñôøi naøy qua ñôøi khaùc nhö moät cuoán phim voâ taän. Coù nhieàu khi, vaøo luùc ñaát trôøi im laëng, doøng soâng nhö moät cuoán phim quay chaäm, troâi ngöôïc hình aûnh veà thôøi xa xöa, nôi teân soâng baét nguoàn töø teân moät laøng nhoû ôû ñaàu nguoàn, laøng Traïm Baïc, coù moät vònh nöôùc saâu, nhaáp nhoâ nhöõng ngoïn coät buoàm. Soâng troâi qua moät coät ñaù cuõ coù haøng chöõ môø hieän “Tam Baïc 1874”. Trong maét toâi, giöõa nhöõng aùnh saùng laáp laùnh cuûa nhöõng daûi soùng döôùi aùnh maët trôøi laø moät caùnh ñoàng meânh moâng vôùi nhöõng hoá saâu ngaäp nöôùc. Naêm aáy ñaõ coù nhieàu ngöôøi chaâu AÂu tôùi ñaây, hoï cho ñaøo nhöõng hoá roäng ñeå laáy ñaát laøm neàn, xaây döïng nhaø cöûa, coâng sôû. Caùc hoá ñaøo saâu vaø nhieàu, xen laãn vôùi neàn nhaø. Raûi raùc ñoù ñaây, treân caùnh ñoàng ngaäp nöôùc, laø nhöõng khoaûnh ruoäng vaø nhöõng choøm xoùm, löa thöa nhöõng khoùm tre xanh. Xa xa, giöõa mòt muø soùng nöôùc vaø nhöõng raëng caây suù veït doïc theo soâng nhö moät böùc töôøng thaønh laø reûo ñaát nôi cöûa soâng Tam Baïc ñoå vaøo soâng Caám, chô vô ñôn ñoäc moät ñoàn binh nhoû ñaép baèng ñaát, vôùi ñaùm lính canh ngô ngaùc vaøi ngoïn côø vaøng voït, phaát phô trong boùng chieàu: Maáy boùng taø huy chìm soùng nöôùc/ Möôøi hoàn lính thuù thieáu queâ höông/ Phieâu linh maáy ñoä cuøng möa gioù/ Coøn chuùt hoàn queâ taï phoá phöôøng. Trong khoaûng möôi möôøi laêm naêm (1874-1885), vuøng ñaát ngaõ ba soâng Tam Baïc ñaõ hieän daàn leân boùng daùng cuûa phoá phöôøng ñoâ thò. Nhöõng doøng ngöôøi tha höông töø caùc vuøng queâ Baéc boä luõ löôït goàng gaùnh, daét nhau theo caùc trieàn soâng ñoå veà vuøng ñaát laày loäi naøy laøm phu khuaân vaùc, laøm thôï neà, thôï ñaáu... ñìu ríu quaây quaàn trong nhöõng laùn traïi luùp xuùp, nhöõng con ñoø naùt, laäp loøe aùnh löûa, nhöõng xoùm treân soâng troâi noåi theo doøng Tam Baïc laáp laùnh vaùng daàu. Ñoâ thò Haûi Phoøng moïc leân nhöõng coâng trình theo kieåu Phaùp, gaàn 150 naêm sau vaãn coøn kieân coá nhö Nha Thöông chính – nay laø UÛy ban nhaân daân thaønh phoá, Phoøng Thöông maïi – nay laø Sôû Vaên hoaù, Theå thao, Du lòch. Nhaø haøng Constantin gaàn Beán Bính, nhaø haøng Ñuypuy… Naêm 1885, coâng söù Bonnan cho ñaøo con keânh vaønh ñai noái soâng Tam Baïc vôùi soâng Caám ñeå laáy ñaát san laáp maët baèng. Naêm 1925, laáp keânh Bonnan ñeå laïi daáu tích laø nhöõng daõy phoá, vöôøn hoa, coâng trình ôû giöõa thaønh phoá. Phoá Caàu Ñaát baáy giôø coù chieác caàu thoâ sô, maët caàu baèng ñaát neän baéc qua ngoøi Lieâm Kheâ chaûy ra soâng Caám. Nhôù caây caàu neân goïi teân phoá laø vaäy. Cuõng nhö soâng ñaøo Bonnan laáp ñi gaàn heát chæ ñeå laïi moät vuïng nhoû NHAÄP HOÀN TAM BAÏC Tuøy buùt NSND. ÑAØO TROÏNG KHAÙNH TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 59. 59DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 thöôøng goïi laø soâng Laáp. Nay söûa laïi thaønh hoà, goïi laø hoà Tam Baïc. Ñi daïo phoá phöôøng, cöù nghó döôùi chaân mình, trong loøng ñaát saâu vaãn coù moät nhaùnh soâng cuûa Tam Baïc, moät doøng soâng coøn thao thöùc, ñang gôøn gôïn soùng muoán troâi ñi. Trong soá nhöõng doøng ngöôøi di daân ñeán ñònh cö beân bôø Tam Baïc hoài ñaàu theá kyû, ñeán nay ñaõ khuaát, döôøng nhö hoàn ñaõ nhaäp vaøo doøng soâng. Khoaûng naêm, saùu möôùi naêm tröôùc, khi toâi coøn nhoû, toâi coøn nhôù hình daùng cuûa moät vaøi ngöôøi. Cuï baø Cai Quyeát coù ngöôøi con trai caû chôi thaân vôùi oâng cuï thaân sinh ra toâi, soáng ñeán hôn traêm tuoåi, daùng ngöôøi thaáp ñaäm, cuïc mòch, maëc vaùy soài, quanh naêm ñi ñoâi deùp mo cuõ moøn, daùng veû cuûa moät ngöôøi ñaøn baø laøm ngheà ñoäi ñaát ôû bôø soâng. Tuoåi giaø baø cuï veà Ñoà Sôn ôû vôùi ñöùa chaùu ngoaïi. Ñoà Sôn caùch Haûi Phoøng hai möôi caây soá. Vaøo tuoåi taùm möôi, saùng naøo cuõng vaäy, baø cuï daäy sôùm ñi boä töø Ñoà Sôn ra Haûi Phoøng, ñeán nhaø toâi ôû Ngoõ Ngheø, gaàn phoá Caàu Ñaát, ñôïi thaày toâi ñöa bieáu cuï hai xu, ra aên moät baùt buùt rieâu ôû chôï Coá Ñaïo roài laïi ñi boä veà. Ñeàu ñeàu ngaøy naøo cuõng vaäy, gaàn hai möôi naêm cho ñeán khi cuï qua ñôøi. Ñöùng beân soâng Tam Baïc, toâi thöôøng möôøng töôïng thaáy cuï trong ñoaøn ngöôøi ñoäi ñaát ñi töø döôùi soâng leân. Caùc cuï coù taïng ngöôøi gioáng nhö cuï baø Cai Quyeát, thaáp luøn, cuõ kó, da ñoû nhö ñoàng, coù söùc chòu ñöïng beàn bæ voâ cuøng. Neáu khoâng laøm sao caùc cuï xaây döïng neân ñöôïc Haûi Phoøng – thaønh phoá “xaây döïng treân buøn” maø coøn laïi ñeán baây giôø! Nhöõng nhaø gaïch ñaàu tieân ñöôïc xaây leân beân soâng Tam Baïc laø cuûa nhöõng thöông nhaân Taøu. Hoï cuõng laø chuû cuûa phaàn lôùn ngoâi nhaø ôû Haï Lyù beân kia soâng. Phaàn coøn laïi laø nhöõng tuùp leàu xaùm xòt, toài taøn. Treân khoaûng ñaát laày loäi coù moät caùi chôï baùn nhieàu caù töôi, gaø, vòt. Vaøo nhöõng ngaøy möa, phoá xaù khoâng ñi laïi ñöôïc vì buøn laày. Nhöõng ñöôøng phoá laùt ñaù xanh goà gheà hình soáng traâu, laät nghieâng nhöõng baùnh xe ngöïa. Phoá Tam Baïc naèm doïc theo soâng töø caàu Haï Lyù cuõ, voøng ra phía sau chôï Saét, ngaøy tröôùc chæ laø beán taøu, coøn nhaø phaàn lôùn laø maët sau cuûa phoá Bati vaø phoá Khaùch (Rue chinoise) vôùi nhöõng caên nhaø hình oáng coù nhieàu hoä ôû. Nhöõng hoä phía sau, ñuïc töôøng thoâng ra phoá Tam Baïc ñeå tieän ra vaøo, thaønh ra moät thöù maët tieàn nhaáp nhoâ maùi beáp vôùi nhöõng cöûa soå cao thaáp, tuøy tieän höôùng veà phía Taây. Moãi hoaøng hoân, maët trôøi nhö moät daûi baïc döôùi loøng soâng, haét aùnh saùng leân maùi ngoùi vaø nhöõng khoaûng töôøng loang loå, laøm cho daõy phoá coù moät veû ñeïp hoang sô trong tieáng coøi taøu aâm u voïng veà töø ngaõ ba soâng, keùo theo boùng toái cuûa maøn ñeâm, chaàm chaäm daâng leân, laán daàn vaøo caùc ngoõ phoá. Phoá Tam Baïc ngaøy xöa coù nhieàu beán taøu phaàn ñoâng laø beán cuûa Hoa kieàu nhö Baûo Sinh, Lai Thaønh, Xöông Phaùt Nguyeân…goïi chung laø beán taøu Quaûng Ñoâng ñöa khaùch töø Haûi Phoøng ñi Moùng Caùi, Muõi Ngoïc roài ñi Baéc Haûi, ñi Quaûng Ñoâng (Trung Quoác). Töø beán taøu reõ vaøo phoá Ñoâng Kinh, phoá cuûa Hoa kieàu, moät daõy phoá buoân baùn saàm uaát, nhieàu tieäm cao laâu, hieäu taïp hoaù, hieäu thuoác baéc, tieäm vaøng…ngöôøi ñi laïi mua TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 60. 60 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 baùn khoâng luùc naøo ngôùt. Thaáp thoaùng nhöõng phuï nöõ Trung Hoa giaøu coù maëc vaùy Thöôïng Haûi xeû taø ñöùng baùn haøng. Naêm 1907, buoåi chieàu muøa ñoâng, coù moät ngöôøi ñaøn oâng, ñoäi muõ daï laãn trong ñaùm haønh khaùc töø beán taøu leân, goõ cöûa ngoâi nhaø soá 158 cuûa chuû nhaø ngöôøi Hoa laø Trung Nieäm Toå. Ngöôøi khaùch aáy laø Toân Trung Sôn, sau naøy laø Toång thoáng ñaàu tieân cuûa Trung Hoa daân quoác, sang Vieät Nam ñeå vaän ñoäng Hoa kieàu giuùp ñôõ caùch maïng trong nöôùc. ÔÛ Haûi Phoøng maáy thaùng sau, oâng môùi ra beán taøu Quaûng Ñoâng veà Trung Quoác. OÂng Quaûng Ích, ngöôøi thaáp beù, toùc baïc traéng, hay maëc aùo boâng daøi, môû tieäm thuoác Baéc treân phoá, buoân baùn vôùi thaày meï toâi maáy chuïc naêm trôøi, tuoåi giaø muoán veà queâ cuõ ôû Trieàu Chaâu. Meï toâi ñöa toâi ñi baèng xe tay ra beán Quaûng Ñoâng tieãn oâng baø cuøng vôùi gia ñình xuoáng taøu. Coøi taøu tu tu, soâng Tam Baïc laïnh luøng gioù thoåi. OÂng Quaûng Ích taëng meï toâi moät con meøo xuø traéng tuyeàn. Noù soáng ôû nhaø toâi raát laâu, gaàn hai möôi naêm sau môùi cheát. Ñeán thôøi gian aáy thì beán taøu Quaûng Ñoâng cuõng khoâng coøn. Toâi coù maáy taám aûnh coå chuïp nhöõng taøu khaùch chaïy ñöôøng soâng cuûa caùc oâng Baïch Thaùi Böôûi, Nguyeãn Höõu Thu vaøo quaõng naêm 1917, 1918 ôû beán Tam Baïc Haûi Phoøng. Nhöõng chieác taøu gioáng nhö chieác hoäp, coù caùi oáng khoùi ñen sì, trô truïi giöõa nhöõng con thuyeàn buoàm chen chuùc vaø nhöõng chieác xaø lan chôû ñaát ñaù, than, cuûi. OÂng Kyù Böôûi laø nhaø tö saûn Vieät Nam hoài ñaàu theá kyû ôû Haûi Phoøng. Taàu cuûa oâng chaïy khaép caùc soâng bieån Baéc, Trung kyø. OÂng laø ngöôøi giaàu coù nhaát xöù Baéc thôøi baáy giôø. Sau oâng phaù saûn, thaønh ngöôøi thieân coå. Beán taøu cuûa oâng ôû Tam Baïc hoang pheá, ñieâu taøn, chìm vaøo phuø sa buøn ñaát. Ngaõ ba soâng, phía beân kia chôï Saét troâng sang, xöa kia coù ñeàn Tam Kyø, moät ngoâi ñeàn thieâng thôø Maãu Thoaûi troâng coi veà soâng nöôùc. Phoá Dinh - nay laø phoá Traàn Nguyeân Haõn ôû gaàn ñeàn, caùc cuï baûo ngaøy tröôùc nhaø thô Taûn Ñaø coù ngöôøi baïn seânh phaùch tri kyû ôû phoá naøy, neân thöôøng töø Sôn Taây, Haø Noäi xuoáng thaêm. OÂng vieát baøi ca truø taëng baø, coù teân “Caùnh beøo”, vôùi boán caâu Möôõu caûm kích aân tình: Boàng beành maët nöôùc chaân maây/Naêm naêm söông tuyeát, ngaøy ngaøy naéng möa/aáy ai beán ñôïi soâng chôø/Tình kia ai kheùo löõng lôø vôùi duyeân. Cuõng laø moät thoaùng nhaäp hoàn Tam Baïc vôùi nhaø thô kyø taøi, vaøo nhöõng naêm ñaàu theá kyû. Nhaø vaên Nguyeân Hoàng nhöõng naêm baûy möôi theá kyû tröôùc, thôøi chieán tranh baén phaù Haûi Phoøng, toùc raâu laõ chaõ, ngoài uoáng röôïu ôû quaùn phía sau chôï Saét troâng ra beán ñoø Chieâu Thöông, leânh ñeânh giöõa doøng moät con thuyeàn goã chôû ngöôøi sang khu Haï Lyù beân kia soâng. Chuyeän veà nhöõng tö lieäu cuõ, oâng noùi vôùi toâi: “Anh phaûi nhaém maét laïi maø nghó, tröôùc maët laø toaøn caûnh moät khuùc soâng, vôùi moät röøng coät buoàm, treân beán döôùi thuyeàn taáp naäp. Treân bôø, haønh khaùch ñi taøu tay xaùch naùch mang, chen laán vôùi phu phen, ngöôøi baùn haøng rong, nhöõng ñaùm anh chò baáu xaáu, caép vaët, bæ voû ñi laïi loän xoän laãn vôùi ñoäi xeáp cu lít ñeo duøi cuøi nhö cuù voï rình raäp”. OÂng moâ taû taøi tình nhö trong moät cuoán phim. Nhìn quanh, oâng thì thaøo nhö sôï coù ngöôøi nghe: “Naêm Saøi Goøn vôùi boïn Ba Bay, Chín Hieác, Tö Laäp lô vaãn ñang laån TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 61. 61DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 quaån ñaâu ñaây. Muï Taøi Xeá Caàu ôû beân kia Haï Lyù. Naêm Saøi Goøn noù cöùu ñöôïc Taùm Bính ôû nhaø aáy ra”. Roài oâng noùi thaân tình: “Naøy, anh laøm caùi Bæ voû cuûa toâi ñi – Phim theá môùi goïi laø phim!” Toâi chæ laø ngöôøi laøm phim taøi lieäu, thôøi baáy giôø laøm theá naøo ñöôïc phim Bæ voû! Sau naøy Haõng phim coù laøm, nhöng boâi baùc, taàm thöôøng, kieåu phim haøng chôï. Thaät toäi cho Naêm Saøi Goøn, cho Taùm Bính. Toäi cho Nguyeân Hoàng! OÂng uoáng röôïu say, ñöùng ngay raâu nhìn doøng soâng. Lôùp lôùp nhöõng hình aûnh troâi ñi treân maët soâng nhö moät cuoán phim baát taän. Hoàn Tam Baïc laïi veà. Nhöõng hoaï só toâi quen ñeàu say meâ Tam Baïc. Coù leõ khoâng moät hoaï só Haûi Phoøng naøo khoâng coù vaøi laàn veõ doøng soâng vôùi daõy nhaø phoá cuõ nhaáp nhoâ. Nhöõng naêm chieán tranh, Löu Coâng Nhaân, aùo chim coø, quaàn sooùc, to nhö oâng taây, ñöùng phôi naéng beân soâng nhö ngöôøi nhaäp hoàn. Thoï Vaân, Leâ Ñaïi Chuùc, Nguyeãn Haø, Nguyeãn Trònh Thaùi… Caùc oâng ñeàu coù nhöõng böùc tuyeät ñeïp veà Tam Baïc. AÂm nhaïc coù Duy Thaùi: Nhöõng doøng soâng trong traùi tim toâi. Tam Baïc ngaøy aáy, khoâng saïch seõ baèng baây giôø, nhöng hoäi hoaï vaø meâ ñaém hôn nhieàu. Haûi Phoøng 16 thaùng 4 naêm 1972, thaønh phoá bò neùm bom huûy dieät. Nhöõng ngöôøi laøm phim taøi lieäu nhö chuùng toâi ngoài treân chieác xe Commaêngca cuõ naùt, tôi taû phoùng khaép thaønh phoá tan hoang, khoùi buïi muø trôøi. Kieàu Thaåm - baïn toâi, nhaø quay phim taøi lieäu kyø taøi, naèm treân saøn xe quay moät cuù quay tröôït travelling ngöôïc leân trôøi, nhöõng maùi nhaø Tam Baïc döïng ñöùng troâi ñi vuøn vuït nhö linh hoàn nhöõng ngöôøi ñang noåi giaän. OÂi! Tam Baïc cuûa toâi... Doøng soâng nhö khoùc. Ban ñeâm thanh vaéng, trong tieáng soùng voã næ non, laáp laùnh nhöõng aùnh ñeøn daàu nhö nhöõng haït chaâu rôi, treân nhöõng con thuyeàn phieâu daït trôû veà. “Ñeïp ñeán naõo loøng - Kieàu Thaåm noùi vôùi toâi - Neáu moät mai cheát ñi, tao seõ nhaäp hoàn vaøo Tam Baïc”. Kieàu Thaåm qua ñôøi, hai naêm sau, trong moät chuyeán quay phim. Hoàn trôû veà doøng soâng, cho ñeán baây giôø vaãn troâi ñi cuoàn cuoän trong cuoán phim voâ taän Khoâng - Thôøi gian, trong maét toâi, treân maøn hình Tam Baïc. Löu Quang Vuõ thôøi chieán tranh phieâu laõng vôùi Haûi Phoøng “Vieát cho em töø Cöûa bieån”: Traêng ñaõ leân ñeâm ñaõ laû veà sau/Anh ñi beân doøng Tam Baïc/Thuûy trieàu leân thao thöùc/Con soùng gioáng nhö cuoäc ñôøi anh/Coù ai noùi cho loøng ta hieåu noåi/Veà cuoäc ñôøi gheâ gôùm ta yeâu. Toâi ñi vôùi Vuõ beân bôø soâng. Coù nhaø ai ñang cuùng vong, baéc moät chieác caàu baèng vaûi traéng töø döôùi soâng leân bôø, cho ngöôøi cheát bieát ñöôøng maø veà. Ñeøn neán baäp buøng. Höông khoùi baâng khuaâng. Muøa naøy ñang laø muøa caù moøi, caù phôi traéng xoùa treân keø ñaù. Naêm thaùng ñaõ qua roài. Tam Baïc ñeïp hôn xöa, vôùi nhöõng bieät thöï, laâu ñaøi beân soâng soi boùng, thoaùng nhö moät caûnh töôïng naøo beân phía trôøi AÂu. Nhöng doøng soâng vaãn khoâng ñoåi khaùc. Toâi vaãn laø toâi cuûa ngaøy xöa, chæ giaø nua vaø khoâng coøn baïn cuõ: Xöa toâi troâi nhö moät caùnh buoàm/Giôø toâi ñaõ thaønh beán cuõ/Xöa giaêng löôùi theo ñaøn caù laï/Nay caù ñaõ phôi roài, löôùi raùch lua tua/Naøo haõy bôi ñi ñaøn caù moøi khoâ/Ta seõ thaû caùc ngöôøi xuoáng nöôùc/ Haõy tìm laïi cho ta nhöõng ngaøy ta ñaõ maát/ Nôi ñaùy saâu im laëng ñôøi ñôøi... TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 62. 62 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 H aõn caàm lieàm ra sau vöôøn. Chuoái ñeû nhieàu caây con quaù lôùn leân seõ bò rôùt neân phaûi caét bôùt. Nhöõng thaân chuoái maäp maïp vì ñöôïc boùn ñaát phuø sa moãi ngaøy moät khaùc. Hoâm qua caùi maàm môùi nhuù hoâm nay ñaõ lôùt phôùt vaøi caùi loäc non. Chieác lieàm ñöôïc maøi saéc leïm chæ caàn lieám nheï laø nhöõng maàm non aáy rôøi ra. Doøng nhöïa nhö söõa chaûy traøn phuû khaép thaân maàm. Nhìn doøng nhöïa chaûy chò thaáy baàn thaàn caû ngöôøi. Chò ñang mang gioït maùu cuûa Vôù trong ngöôøi. Moãi ngaøy chò thaáy khaùc moät chuùt. Ñaùng leõ chò khoâng neân caét boû nhöõng maàm non ñang nhuù kia. Noù cöù ang aùc theá naøo. Nhöng khoâng laøm theá, lôùn leân caây noï chen caây kia quaû ñeïn heát. Thaèng Vôù bieán maát daïng khoâng thaáy maët muõi ñaâu. Toái qua chò ñang thiu thiu nguû thì noù moø vaøo. Chò ñöa cho noù chuøm chìa khoaù baûo noù ñeán cöù töï nhieân, nhöng nheø nheï thoâi. Ngöôøi laøng nhìn thaáy laïi lôøi ra tieáng vaøo. Cuûa ñaùng toäi vieäc gì khoâng bieát chöù vieäc noù nguû nhaø chò noù kín nhö böng. Ñeán taän baây giôø caùi buïng luøm luøm khoâng giaáu ñöôïc nöõa moïi chuyeän môùi bung ra. Thoâi thì caùi thaân ñaøn baø cuõng caàn coù moät chieác coïc maø döïa vaøo, duø caùi coïc aáy chaúng vöõng chaéc gì. Suy ñi tính laïi chò thaáy chính thaèng Vôù laø ngöôøi ñaøn oâng chò caàn. Khoâng cha meï, khoâng nhaø cöûa nhöng noù thaät thaø khi ñeán vôùi chò. Tröôùc ñaây chò bieát noù nhoøm troäm moãi khi coù ñaøn oâng ñeán nhaø. OÂng Hình baûo noù theo doõi. Maáy baø coù choàng thích thoùi traêng hoa cuõng thueâ noù theo doõi. Coù gì ñaâu maø ngaïi. Chæ vaøi laàn nghe chò thuû thæ roài duùi cho vaøi ngaøn baïc laø noù ngoaûnh maët im nhö thoùc. Tieàn chò cho thaèng Vôù gaáp maáy laàn noù ñöôïc nhaän töø tay caùc baø laém moàm. Khi chæ coøn hai ngöôøi chò goïi noù vaøo, cho noù uoáng vaøi cheùn röôïu laø noù thích meâ tôi. Nhöõng luùc aáy noù khoâng baëm trôïn moàm loa meùp giaûi nhö moïi khi maø hieàn khoâ. Maët noù ñoû böøng leân chæ daùm lieác troäm chò. Thaèng ñaøn oâng trong con ngöôøi noù thöùc daäy. Coù theá noù môùi haùo höùc moø vaøo nhoøm troäm chò ñeán theá chöù. Chính ban ñaàu chò cuõng khoâng ñeå yù ñeán THUYEÀN NGHIEÂNG (Trích tieåu thuyeát) DÖÔNG THÒ NHUÏN Tieåu thuyeát Thuyeàn nghieâng (Giaûi Khuyeán khích cuûa Lieân hieäp caùc Hoäi VHNT Vieät Nam 2012) cuûa nhaø vaên DÖÔNG THÒ NHUÏN laáy boái caûnh moät vuøng noâng thoân Baéc boä trong thôøi kinh teá thò tröôøng. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc, laøng queâ Vieät Nam cuõng ngaøy caøng ñoåi môùi. Ñaèng sau söï thay ñoåi toát ñeïp aáy, tieåu thuyeát ñeà caäp ñeán nhieàu vaán ñeà noåi coäm cuûa laøng queâ hieän nay: Doøng hoï, nhaø thôø toå, taâm linh, maâu thuaãn giöõa caùc doøng hoï trong laøng.... Laøng Ñoâng Phong nhö con thuyeàn nghieâng naèm chôi vôi giöõa boán beà nöôùc, thöôøng xuyeân phaûi höùng chòu phong ba baõo taùp. Coù leõ chính söï baáp beânh cuûa cuoäc soáng khieán trong loøng moãi con daân cuûa laøng luoân noåi soùng maø ngöôøi hoï Hoaøng ñöôïc khaéc hoaï saéc neùt nhaát. Chính töø hoï Hoaøng maø caùc maâu thuaãn luoân naûy sinh. Dieãn ñaøn Vaên ngheä Vieät Nam xin trích giôùi thieäu chöông III tieåu thuyeát Thuyeàn nghieâng. TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 63. 63DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 noù. Trong laøng naøy coù ai coi troïng noù ñaâu. Ñaàu ñaëc chæ bieát kieám aên quaån. Töøng böôn chaûi xöù ngöôøi neân chò khoâng thaáy gheùt boû nhöõng thaân phaän keùm coûi hôn mình. Cho noù vaøi mieáng aên khi ñoùi loøng khieán chò thaáy thanh thaûn vaø töï thoaû maõn. Chæ theá thoâi roài noù laïi lænh maát. Thaùi ñoä thay ñoåi khi chò nhaän ra phaàn ngöôøi trong boä daïng cuûa noù. Caùi voã vai eâm aùi khieán nöôùc maét rôi treân boä maët ngaây ngaây chöùng toû noù khoâng phaûi laø ngöôøi voâ caûm. Nhöõng ngaøy ñaàu caâu hoûi luoân xoaùy vaøo taâm can chò. Leõ naøo chò phaûi ñi trao thaân göûi phaän cho moät thaèng vôù vaån nhö theá? Nhöng ôû moät xöù naëng ñònh kieán theá naøy chò kieám ñaâu ra moät ngöôøi ñaøn oâng trong mô ñöôïc. Maø thöïc ra chò cuõng phaûi troâng gioû boû thoùc. Noù khoâng bò raøng buoäc vôùi ai. Noù laø ngöôøi hoï Hoaøng. Chò muoán xoâng vaøo laøm ngöôøi cuûa hoï Hoaøng ñeå bieát ñöôïc hoï só dieän ñeán ñaâu. Hoï coøn veânh vaùo nhìn caùc hoï khaùc vaø caû baûn thaân chò nhö theá naøo? Chò seõ laøm moät cuoäc caùch maïng trong moät doøng hoï baûo thuû. Hoï phaûi coù söï nhìn nhaän ñuùng möïc veà chò. Ñeå Vôù böôùc qua söï ruït reø töø ñoù nhaän thöùc ra vieäc gaén boù vôùi ngöôøi phuï nöõ töøng traûi phaûi coù söï khoân kheùo . Khoâng phaûi baèng vieäc toû ra ta ñaây giaøu coù, khoân ngoan hay laúng lô, maø phaûi baèng söï chaân thaät. Muoán coù moät gia ñình thöïc söï thì khoâng theå doái traù. Chò suy nghó raát nhieàu veà chuyeän naøy. Vôù theo thuyeàn doïc cuûa boá con oâng Hình hôn tuaàn nay. Hình nhö trong ñaàu noù coù hình boùng chò neân vöøa veà noù ñaõ lôûn vôûn treân bôø ñeâ. Chieàu muøa heø gioù tung bay moïi thöù. Haøng phi lao nhö moät daøn vuõ coâng vöôn heát mình trong gioù. Chæ caàn moät caùi vaãy Vôù ñaõ nhanh nheïn laùch qua caùnh coång saét kheùp hôø. So vôùi laàn ñaàu tieân aáy Vôù ñaõ nhanh nheïn hôn nhieàu, töï tin hôn nhieàu. Khoâng gì quyeán ruõ con ñöïc baèng tình duïc vaø moài ngon. Vôù coøn ñöôïc ñoái xöû nhö moät ngöôøi ñaøn oâng nöõa chöù. Khi ñaõ tónh taâm laïi, chò thaáy vieäc mình gaén boù vôùi Vôù laø ñònh meänh. Chieàu muoän aáy, thöùc aên ñöôïc baøy ra, hai ngöôøi nhaån nha nhaám nhaùp. Troâng hoï nhö moät ñoâi vôï choàng sau buoåi laøm ñoàng. Chaéc ngöôøi ta cuõng chæ öôùc ao ñeán theá. Haïnh phuùc töôûng xa vôøi nhöng thöïc ra raát gaàn guõi vaø khoâng caàn tìm ñaâu xa. Vaøi cheùn röôïu bieán Vôù thaønh con ngöôøi khaùc. Troâng noù cuõng khoâng ñeán noãi, qua men say, Haõn nhìn Vôù nghó thaàm. Ñang ngoài roùt röôïu Haõn boãng thaáy choaùng vaùng nhö truùng gioù. Ngöôøi chò ngaây ra ngaõ aäp vaøo thaân hình ñoà soä cuûa Vôù. Chò theàu thaøo: - Giuùp toâi vaøo trong giöôøng vôùi. Toâi cheát maát! Vôù luoáng cuoáng vöùt cheùn röôïu xuoáng hieân roài beá thoác chò leân. Trong traïng thaùi lô mô chò thaáy ngöôøi töï nhieân nheï boãng nhö ñang bay. Moät caûm giaùc yeân laønh khieán chò öùa nöôùc maét. Sao moïi hoâm noù loùng ngoùng vuïng veà maø hoâm nay noù kheùo leùo theá. Neáu khoâng coù Vôù chaéc hoâm nay chò vaät ra cheát cuõng chaúng ai hay. Ñau oám naèm lieät giöôøng laøm gì coù thaèng ñaøn oâng naøo daùm troán vôï troán con thuoác thang hoaëc naáu cho chò baùt chaùo. Chò cho hoï sung söôùng nhöng hoï chöa bao giôø ñeàn ñaùp chò chuùt gì. Chæ laø nhöõng lôøi taùn tænh theøm khaùt ñaøn oâng. Hoï thích thaân hình meàm maïi ngoït nhö ñoøng luùa cuûa chò. Hoï ñöa ñaåy höùa heïn nhöng gaëp ngoaøi ñöôøng ñoá daùm heù raêng. Coù oâng ngaøy raèm muøng moät ra chuøa thaép höông cuõng khoâng daùm ñi loái nhaø chò. Chaû laø luùc aáy coù baø vôï “la saùt” ñi cuøng. Hoï cun cuùt khoâng daùm ngaång ñaàu nhìn ngoâi nhaø choùp nhoïn cuûa chò laáy moät laàn. Chò hay ngoài treân cao thaáy ñaùm ngöôøi ñaèng xa maø buoàn cöôøi. Sao heøn theá khoâng bieát. - Laáy cho toâi loï daàu ñaèng kia vôùi. Vôù laáy ñöôïc loï daàu nhanh choùng. Chò sai noù laáy khaên maët noùng aáp vaøo traùn, xoa löng, boùp chaân. Ñaàu tieân noù coøn ngaàn ngaïi, tay chæ TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 64. 64 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 daùm laàn moø tôùi da thòt chò moät caùch ruït reø. Maët noù ñoû löïng khi chò aán tay noù baûo boùp maïnh vaøo, khaép ngöôøi. - Mình xoa maïnh vaøo ngöôøi toâi môùi ñôõ reùt. Toâi maø cheát thì khoâng ai cho mình aên ñaâu. Moïi ngaøy mình khoeû nhö traâu maø hoâm nay yeáu theá. Hay laø sôï toâi? - Sôï gì maø sôï. Noù chæ bieát ngaéc ngöù ñaùp vaøi lôøi chöù chò Haõn toát buïng theá naøy maø cheát chaéc noù cuõng cheát theo luoân. Noù khoâng yù thöùc ñöôïc theá naøo laø ngöôøi phuï nöõ cuûa gia ñình. Vieäc nguû vôùi moät hay nhieàu ngöôøi ñaøn oâng cuõng theá caû, mieãn sao xong vieäc chò aáy laïi aân caàn vôùi noù. Nghó vaäy noù ra tay aán thaät maïnh vaøo nhöõng choã chò yeâu caàu. Nhöng sao caøng xoa boùp cho chò noù caøng thaáy höng phaán. Laøn da mòn maøng maùt röôïi sao kích thích noù ñeán vaäy? Maét Haõn lim dim coøn maét noù thì röïc leân, vaèn caû nhöõng tia maùu. Noù caûm thaáy mình ñang ôû traïng thaùi khoâng troïng löôïng. Ngöôøi Vôù ñôø ra. Moät yù nghó man daïi khoâng cöôõng noåi laø noù muoán aäp xuoáng, voø naùt thaân theå chò. Theá laø caû ngöôøi noù gaàn nhö aùp vaøo ngöôøi chò khi noù ngoài ôû cuoái giöôøng vôùi tay leân boùp ñoâi vai nhoû vaø meàm nhö naém xoâi ngoaøi chuøa. Vôù cöù muoán nhö theá naøy maõi vì noù thaáy ngöôøi chò Haõn cuõng aám leân, khoâng, phaûi laø noùng raõy döôùi buïng noù. Tieáng chò Haõn nhö vaúng ñaâu töø raát xa: - Nheø nheï thoâi...., khoâng boùp ôû ñaáy nöõa. Dòch xuoáng....xuoáng.... Tieáng chò thì thaøo nhö gioù noù khoâng theå nghe ñöôïc nöõa. Maét noù môø ñi cuõng laø luùc caû ngöôøi noù aäp vaøo ngöôøi Haõn. Noù thôû hoån heån nhö vöøa chaïy moät quaõng ñöôøng thaät xa nhöng khoâng thaáy meät moûi, maø ngöôïc laïi. Ngöôøi noù noùng böøng nhö coù löûa ñoát. Chæ coù aùp saùt vaøo chò Haõn noù môùi coù caûm giaùc naøy. Vôù cöù naèm im nhö theá nhöng ngöôøi noù ñang suïc soâi. Chò Haõn caûm thaáy Vôù caàn laøm phaän söï cuûa moät ngöôøi ñaøn oâng. Chôït nhaän ra noù luoân luoân bò sai khieán, trong côn meâ chò vaãn nhaän ra raèng mình phaûi höôùng daãn noù laøm chöùc naêng cuûa moät ngöôøi ñaøn oâng. Thì ra thaèng Vôù noùi ñuùng nhöõng gì noù ñöôïc laøm ôû nhaø chò Haõn vaøo buoåi chieàu nhaäp nhoaïng aáy. Noù chæ khoâng hieåu taïi sao giöõa ñaøn oâng vaø ñaøn baø cöù phaûi leùn luùt gaëp nhau, roài thì loät heát aùo quaàn ra quaèn quaïi moät thoâi moät hoài. Neáu chò Haõn khoâng keùo aäp noù xuoáng chaéc noù khoâng daùm maëc duø noù laø thaèng luoân haønh ñoäng theo baûn naêng. Khoâng thieáu nhöõng ñeâm toái trôøi noù ñaõ beâ oâng Phoãng trong chuøa leân ñeâ maân meâ cho ñeán luùc ñuõng quaàn öôùt suõng. Noù khoâng hieåu taïi sao laïi nhö theá. Coù ñieàu noù khoâng bao giôø heù mieäng noùi ra chuyeän aáy. Noù phaûi coù chuyeän bí maät chöù. Noùi ra theá naøo cuõng bò chöûi thaäm teä, raèng maøy daùm nhaïo baùng thaàn thaùnh. Ñaùm thanh nieân laïi cöôøi nhaïo noù laø ñoà ngu, khoâng con ñaøn baø naøo nhoøm ngoù môùi phaûi tìm ñeán töôïng chuøa, thaäm chí bò anh em thaèng Baèng ñaùnh cho chí cheát. Vieäc chò Haõn cho noù aên naèm khieán noù thoaùt khoûi coõi u meâ baáy laâu. Noù hieåu ra söï ñôøi vaø khoâng theå döøng ñöôïc. Thì ra da thòt chò Haõn khaùc haún nhöõng gì noù sôø moù ñöôïc cuûa oâng Phoãng. OÂng Phoãng chæ laø vaät voâ tri voâ giaùc, sôø moù oâng noù cöù phaûi töôûng töôïng tôùi chò Haõn thì ngöôøi noù môùi coù caûm xuùc. Ñaèng naøy gaàn chò Haõn noù khoâng theå nghó ñöôïc gì, cöù aøo aït nhö baõo. Coù ñieàu noù vaãn sôï chò Haõn. Noù khoâng bieát noùi lôøi maät ngoït hoaëc ñöa tay ve vuoát nhö nhöõng ngöôøi ñaøn oâng noù thöôøng thaáy. Noù chæ daùm ñeán nhaø chò vaøo nhöõng luùc toái trôøi. Luùc aáy khoâng ai lai vaõng ra chuøa vaø nhöõng ngöôøi ñaøn oâng ñang caém ñaàu caém coå vuïc baùt vaøo noài vôùi vôï con. Thöôøng luùc aáy noù cuõng roãi, vaø buoàn. Thaønh ra noù thöôøng tha thaån gaàn nhaø chò. Gaàn nhö thaønh leä, khi caùi maët noù thaäp thoø ngoaøi ngoõ laø chò Haõn ñaõ nhaän ra. Chò vaãy noù laïi, phaûi vaøi laàn vaãy noù môùi daùm gaàn. Moät maâm côm ñuû hai baùt hai ñoâi ñuõa vaø ñoà aên cuûa hai ngöôøi TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 65. 65DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñöôïc doïn ra. Buïng noù reùo aàm aàm cöù ñeán giôø aáy laø ñoøi aên. Khoâng aên khoâng ñöôïc. Khoâng ít laàn noù xoa buïng vaø nghó thaân phaän noù nhö moät con lôïn. Coù ñieàu khi ñoùi noù reân ræ vaø ñoâi khi nöôùc maét tuoân ra thaønh doøng neáu noù cöù ngoài ñaáy maø suy nghó. - Töø nay mình cöù veà ñaây aên vôùi toâi, roãi thì giuùp toâi laøm maáy vieäc. Khoâng ngaïi gì. Moät thaân moät mình toâi cuõng buoàn. Maø daïo naøy hay ñau ngöôøi laém. Ñöôïc Haõn môû lôøi, Vôù maïnh daïn daàn. Vieäc naøy cuõng laø ñieàu bí maät cuûa noù. Noù khoâng keå cho baát cöù ai, keå caû nhöõng ngöôøi noù gaëp maët haøng ngaøy. Moïi ngöôøi khoâng öa gì chò Haõn. Hoï ghen tò vì ngoâi nhaø hai taàng cuûa chò. Caùi choùp nhoïn nhö nhoùi vaøo loøng khi hoï ñeán chuøa. Taïi sao laïi coù caùi nhaø chöôùng nhö theá chöù, trong ñoù laïi coù con ñaøn baø hö thaân maát neát nhö theá chöù. Hoï nhìn chò boùng baåy trong nhöõng chieác vaùy hoa hoeùt maø töùc noå ñom ñoùm maét. Chæ toå beùo maét nhöõng thaèng ñaøn oâng thích doøm ngoù roài troán vôï troán con laøm ñieàu xaèng baäy. Thaønh ra chò Haõn khoâng coù ngöôøi thaân ñaõ ñaønh, baïn beø cuõng khoâng. Phuï nöõ gheùt cay gheùt ñaéng chò. Coù Vôù chò cuõng thaáy ñôõ troáng traûi. Chò vui haún leân khi noù thaäp thoø ngoaøi ngoõ. - Naøy! Toâi ñöa cho mình chìa khoaù nhaø, toái naøo khoâng coù choã nguû ñeán khoâng phaûi goïi cöûa. Nhöng mình phaûi nghe lôøi toâi, nhôù chöa? - Chò baûo gì em cuõng nghe. Chò Haõn nhìn noù tuûm tæm: - Töø nay khoâng ñöôïc goïi toâi laø chò nöõa. Nghe khoâng? - Vaâng! - Töø nay khoâng ñöôïc nghe lôøi oâng Hình laøm baäy nöõa. Laøm ñieàu xaáu khi cheát ñi bò ñaøy döôùi ñòa nguïc khoå laém. Hoï thueâ bao nhieâu tieàn maø haïi ngöôøi khaùc cuõng khoâng laøm. Nhôù chöa? - Em nhôù roài. - Töø nay khoâng xöng em vôùi toâi nöõa. - Theá phaûi laøm sao? - Noùi laø toâi vôùi mình chöù sao. Nhôù chöa? - Nhôù roài! - Mình coù muoán ôû haún vôùi toâi khoâng? - ÔÛ haún aù? Ñöôïc aên ba böõa vôùi mình aù? - ÖØ! Caû nguû vôùi toâi nöõa. - Nguû? Maét Vôù caêng ra heát côõ. Ñoâi troøng maét traéng daõ khoâng chôùp. - Mình khoâng phaûi ñi laøm thueâ laøm möôùn nöõa. ÔÛ vôùi toâi, coù vieäc gì thì cuøng laøm. - Laøm xong roài aên....roài nguû chöù? Mình cho toâi oâm mình nhö moïi hoâm chöù? Haõn cöôøi cöôøi nhìn noù khích leä roài gaät ñaàu. Vôù lô löûng nhö mô: - Theá nhôõ coù ai ñeán nhaø thì sao? - Khoâng cho ai ñeán nöõa. Ñuoåi heát! Maø mình ñuoåi cho toâi nhaù! - Nhöng hoï maéng thì sao? - Mình khoâng sôï. Töø nay toâi chæ laø rieâng cuûa mình thoâi. Chuùng mình seõ thaønh vôï choàng. Chaúng leõ mình khoâng ñaùnh ñöôïc maáy oâng giaø toùc baïc quaù nöûa ñaàu. Mình coù laøm ñöôïc khoâng? Haõn gheù saùt vaøo maët Vôù. Noù caûm nhaän ñöôïc muøi höông noàng naøn khoù taû töø maùi toùc, da thòt cuûa chò. Noù ñaõ ngoài treân ñeâ heát ngaøy naøy sang ngaøy khaùc ñeå hít thôû höông vò cuûa ñoàng ñaát suoát bao naêm nay maø tuyeät nhieân khoâng nhaän ra chò Haõn coù moái lieân heä naøo vôùi laøn höông aáy. Noù vaãn thaáy nhieàu ngöôøi treân ti vi khi gheù vaøo nhaø ai ñoù xem chaïc. Nhöõng ngöôøi ñaøn baø aên maëc loäng laãy, thôm phöùc qua söï töôûng töôïng cuûa noù. Chò Haõn gioáng hoï. Nhöng söï thöïc roõ raønh laø noù ñöôïc taän höôûng moät thaân hình nhö töø treân trôøi rôi xuoáng. Khoâng ai bieát roõ lai lòch cuûa chò Haõn. Ngöôøi nhö theá caøng laøm cho ngöôøi laøng Ñoâng Phong khinh mieät. Caùch ñaây vaøi chuïc naêm moät ngöôøi ñaøn baø buïng mang daï chöûa cheøo con ñoø naùt gheù beán soâng laøng. Baø vöøa boø TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 66. 66 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñöôïc leân bôø thì naèm vaät ra. Beán soâng hoâm aáy taáp naäp vì ñuùng vaøo ngaøy nöôùc röôi. Ngöôøi laøng mang vôït ra baõi ñöôïc chöùng kieán moät ca ñeû ngay treân ñeâ. Moät ñöùa con gaùi mình ñaày maùu me chui ra töø haùng ngöôøi ñaøn baø cuõng beâ beát maùu. Ngöôøi xuùm ñen xuùm ñoû moãi luùc moät ñoâng nhöng chaúng ai bieát laøm gì. Hoï sôï vaø chæ bieát ñöùng nhìn. Ngöôøi ñaøn baø naèm meâ meät caïnh ñöùa treû maát moät luùc laâu. Chò ta nguoät ñi vì maát nhieàu maùu. Hình nhö coù ngöôøi chaïy ñi goïi oâng Saùo hoaïn lôïn. OÂng Saùo gaït moïi ngöôøi ra, giaät voäi caùi lieàm cuûa ai ñoù xoâng vaøo. Khoâng maáy khoù khaên oâng ñôõ ñöùa beù, duøng lieàm caét goïn caùi daây nhau loaèng ngoaèng noái meï vôùi con. OÂng doác ngöôïc ñöùa treû vaø vung nheï. Töùc thì tieáng khoùc cuûa con beù vang leân treân bôø ñeâ. Luùc aáy moïi ngöôøi môùi xuùm vaøo. Ngöôøi cho chieác aùo maëc ngoaøi, ngöôøi cho taám vaûi maøn chöa kòp trôû thaønh vôït vôùt röôi. Ñöùa treû maét môû thao laùo nhö caûm nhaän ñöôïc tình ngöôøi. Noù cöù naèm im trong tay maáy baø truyeàn nhau ñoøi beá. Xong vieäc ñöùa treû oâng Saùo quay qua ngöôøi meï. Maùu vaãn chaûy. Luùc naøy maùu ñaõ traøn caû ra xung quanh. OÂng hoaûng hoát goïi moïi ngöôøi. Naøo coù ai bieát laøm gì? Chaéc phaûi khieâng veà traïm xaù thoâi. Nhöng nhìn quanh toaøn ñaøn baø con nít. OÂng sai moät ñöùa treû chaïy xuoáng thuyeàn xem coù taám goã naøo khoâng? Thaèng beù chæ moät loaùng ñaõ chaïy laïi. Chaúng coù gì treân thuyeàn. Ngöôøi phuï nöõ ñaõ nguoät ñi. Chò khoâng noùi ñöôïc, chæ theàu thaøo ñieàu gì nghe khoâng roõ. Chaéc chò ñaõ traûi qua thôøi gian daøi ñau ñôùn moät mình neân bò maát söùc. OÂng Saùo bieát neáu khoâng caáp cöùu kòp chò seõ khoâng soáng ñöôïc. Duø laø ai cuõng phaûi cöùu thoâi. Vaäy laø oâng cuùi xuoáng xoác ngöôøi phuï nöõ treân tay chaïy nhö bay treân ñeâ. Chieác aùo oâng aán vaøo cöûa mình ngöôøi phuï nöõ giôø suõng maùu roû tong tong treân ñöôøng. Chöa töøng coù ai nhieàu maùu ñeán theá. Bôø ñeâ caùch traïm xaù xaõ gaàn hai caây soá nhöng caøng gaàn traïm xaù maùu caøng ít daàn vaø ngöøng haún. Khi oâng Saùo laûo ñaûo beá ngöôøi phuï nöõ vaøo tôùi giöôøng thì oâng cuõng laû ñi. Chò y taù ñang troàng rau ngoaøi vöôøn hoát hoaûng chaïy vaøo. Khoå noãi traïm xaù thôøi aáy laøm gì coù thuoác döï phoøng. Hoâm tröôùc chò ñaõ duøng noát oáng thuoác caàm maùu cho moät ca baêng huyeát. Phaûi chuyeån leân beänh vieän huyeän. Nhöng coù ai ñaâu ngoaøi chò vaø oâng Saùo ñang thôû hoàng hoäc? Neáu laø ngöôøi vuøng naøy seõ coù gia ñình ñi theo. OÂng chaïy ra ñöôøng tìm ngöôøi. Cuoái cuøng cuõng coù ngöôøi giuùp. Nhöng ngöôøi phuï nöõ xaáu soá khoâng chôø ñöôïc tôùi beänh vieän. Ñoaøn ngöôøi ñi ñöôïc nöûa ñöôøng laïi phaûi quay veà. Nhöng quay veà ñaâu baây giôø? Ai bieát tìm ngöôøi nhaø chò aáy ôû ñaâu? Veà laøng Ñoâng Phong chaéc chaén khoâng ñöôïc vì kheânh ngöôøi cheát veà laøng ñaõ khoù, ngöôøi phuï nöõ naøy chaéc chaén khoù hôn. Caøng khoâng theå ñeå treân ñeâ. Nghe tin ngöôøi phuï nöõ ñaõ cheát, moät ñaùm ngöôøi laøng Ñoâng Phong xuùm laïi. Neáu xaõ coá tình ñöa chò veà caû laøng seõ ra tay. Bao nhieâu ñieàu xuùi quaåy xaûy ra. Ai cuõng sôï tai hoaï seõ giaùng xuoáng ñaàu nhaø mình. Caùc hoï trong laøng laäp töùc taäp trung nhau laïi. Nhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu laø ñaïi dieän caùc doøng hoï. Moïi ngöôøi haû heâ ñöa ra haøng môù tuyeân boá huøng hoàn raèng laøng nhaát quyeát khoâng theå höùng moät caùi xaùc voâ gia cö nhö theá. Caû laøng seõ ñoaøn keát tôùi cuøng. Ñaùm ñoâng doàn nhau laïi baøn möu tính keá nhö moät theå thoáng nhaát. Ai baûo laøng Ñoâng Phong coù taát caû gaàn ba chuïc doøng hoï? Moät ngöôøi phuï nöõ cheát laøm tình caûm thay ñoåi haún. Hoï hæ haû naâng cheùn röôïu môøi nhau, cuøng giô tay hoâ quyeát taâm ngaên chaën thoùi aùp ñaët cuûa caùn boä xaõ. Khí theá böøng böøng treân töøng aáy khuoân maët töôûng khoâng gì ngaên noåi. Cöù nhö caû laøng saün saøng lao vaøo moät cuoäc chieán, chaáp nhaän ñaàu rôi maùu chaûy, chaáp nhaän maát maùt hi sinh. Ñaây laø moät cuoäc chieán mang laïi quyeàn lôïi saùt söôøn neân ai naáy töï nguyeän khoâng moät lôøi keâu ca. Ñöùa treû treân ñeâ cuõng ñang laø ñeà taøi baøn TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 67. 67DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 taùn. Ai nuoâi noù baây giôø? Sao laøng mình khoå theá, chòu heát tai hoaï naøy ñeán tai hoaï khaùc. Ñeán chuyeän ñeû ñaùi cuõng phaûi höùng. Moïi söï baøn taùn vaø khí theá höøng höïc aáy ñang soâi ñoäng thì moät ngöôøi chaïy tôùi thoâng baùo: - Ngöôøi laøng mình toaøn thaéng. Khoâng coù chuyeän choân ôû nghóa ñòa laøng nöõa. Nghóa töû laø nghóa taän maø sao caùc ngöôøi laém möu keá theá? Töøng aáy caùi mieäng môû cuøng luùc nhao nhao hoûi han. Khi moïi thoâng tin ñöôïc thoaû maõn thì khoâng khí töï nhieân chuøng xuoáng. Chæ moät loaùng laøng queâ laïi trôû veà khoâng khí ban ñaàu. Ai laúng laëng veà nhaø naáy. Löûa ñang chaùy boãng nhieân coù voøi nöôùc xaû vaøo nhanh choùng taét ngaám. Nhöng duø sao vaãn coøn laïi khoùi vaø tro. Khoùi thöôøng laøm cay maét vaø tro thì ñen sì. Khoâng ít ngöôøi nhaän ra ñieàu aáy. Ngöôøi phuï nöõ xaáu soá ñöôïc khieâng veà traïm xaù xaõ. Nghe coù veû thuaän tình hôïp lí. Töø tröôùc tôùi nay traïm xaù vaãn coù ñaùm ñaát döï phoøng cho nhöõng ñöùa beù bò saûy thai ñaõ thaønh hình hoaëc treû xaáu soá gia ñình khoâng muoán ñem veà. Traïm tröôûng y teá xin kinh phí mua ñöôïc caùi quan taøi, coøn höông khoùi tuyø loøng. Theá maø ñaùm ma ñoâng ra pheát. Ngöôøi laøng Ñoâng Phong chöùng kieán vieäc vöôït caïn cuûa ngöôøi phuï nöõ giöõa ngaøy ñoàng baõi meânh moâng nöôùc khoâng ai baûo ai ñeán raát ñoâng. Baø Saùo beá ñöùa beù coøn ñoû hoûn ñeán caïnh ngöôøi meï. Ngöôøi ta ñoäi cho noù moät chieác khaên tang traéng toaùt. Baø Saùo caàm tay ñöùa beù xoa nheï leân maët, leân khaép ngöôøi phuï nöõ. Ñöùa beù ñang nguû trong chieác chaên daï cuõ boãng böøng tænh. Maét noù môû thao laùo nhìn quanh quaát. Roài noù khoùc theùt leân. AÂm thanh phaùt ra khoâng phaûi töø moät ñöùa treû sô sinh maø nhö cuûa moät ngöôøi ñaõ traûi qua nhöõng thaêng traàm cuûa cuoäc ñôøi. Chieác khaên tang buoäc khoâng chaët caùi ñaàu non nôùt cöù chuoài ra ngoaøi. Nhìn caûnh aáy daãu laø ngöôøi voâ tình cuõng phaûi khoùc naác leân. Thaønh ra ñaùm ma cuûa moät ngöôøi xa laï maø nöôùc maét rôi raát nhieàu. Ai baûo loøng ngöôøi baây giôø voâ caûm? Coù ñieàu loøng nhaân ñöôïc ñaùnh thöùc baèng caùch naøo maø thoâi. Ñöùa beù ñöôïc oâng baø Saùo ñem veà nuoâi laø Haõn baây giôø. Nuoâi chò ñöôïc vaøi naêm thì oâng Saùo laên ñuøng ra cheát. OÂng chæ naèm voõng nghæ tröa maø khoâng bao giôø daäy nöõa. Tuyeät nhieân khoâng moät tieáng reân. Baø Saùo beá con beù Haõn trong buoàng cuõng nguû meâ meät. Maõi tôùi luùc con beù khoùc theùt baø môùi choaøng tænh. Baø thaáy laï laø moïi hoâm con beù ngoan laém, daäy sôùm thì tha thaån chôi trong nhaø cô maø. Baø maét nhaém maét môû chaïy ra ngoaøi. Con beù ñang day day ñaàu boá. Baø töôûng hai boá con ñuøa nhau lieàn caøu nhaøu: - OÂng naøy buoàn cöôøi nhæ? Thích ñeå con noù khoùc cho vui aø? Khoâng thaáy oâng noùi gì coøn con beù cöù naác leân, baø choät daï chaïy laïi. OÂng ñaõ laïnh ngaét. Luùc aáy baø môùi xæu ñi. Khoâng bieát baø laëng ñi bao laâu, chæ bieát khi tænh daäy trong nhaø ñaõ ñaày ngöôøi. Hai meï con Haõn rau chaùo nuoâi nhau khoâng ñöôïc bao laâu thì baø Saùo cuõng theo oâng veà trôøi. Moät ñöùa treû taùm tuoåi bô vô giöõa ñoàng baõi meânh moâng ngaøy ngaøy tha thaån vôù gì aên naáy. Khoâng bieát coù ai noùi chuyeän maø Haõn raát hay laån quaån nôi coâ beù ñaõ sinh ra gaàn chuïc naêm veà tröôùc. Hình nhö hoàn cuûa ngöôøi meï treû vaãn quanh quaån ñaâu ñaáy coi giöõ cho kieáp laøm ngöôøi cuûa con. Haõn khoâng bò rôi xuoáng nöôùc maëc duø ngay döôùi chaân ñeâ laø nhöõng vuõng nöôùc saâu, caùi noï caùch caùi kia chæ moät con bôø. Ngöôøi ta ñaøo ñaát ñaép bôø nuoâi toâm. Haõn lôùn leân nhö moät caây daïi. Thôøi buoåi khoán khoù chaúng ai laøm phuùc nuoâi theâm moät mieäng aên trong nhaø. Moät vaøi ngöôøi toát thænh thoaûng goïi cho baùt côm nguoäi. Ñoaøn theå phuï nöõ cuõng vaøi laàn cöùu teá khi coù ñôït. Nhöng Haõn laø caây daïi thì cöù töï lôùn leân maø khoâng keå coù ñöôïc chaêm soùc hay khoâng. Chæ caàn boä quaàn aùo cuõ cuûa ai ñoù thöông tình, Haõn vaãn cöù röïc leân. Ñoâi maét to mô maøng vôùi haøng loâng mi daøi TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 68. 68 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 nhìn moïi thöù thaät trong saùng. Ñoâi boàng ñaøo saên chaéc voàng leân troøn nhö traùi leâ nhö treâu ngöôi nhöõng ngöôøi ñaøn oâng khi giaùp maët. Haõn vaãn tung taêng treân ñeâ moãi buoåi chieàu. Ngoâi nhaø nhoû khoâng coù baát cöù vaät duïng naøo caàn thieát cho moät coâ gaùi ñeán tuoåi daäy thì. Theá laø ñi baét caùy xong, vöùt caùi gioû treân bôø, Haõn loäi aøo xuoáng soâng. Loäi roài môùi côûi quaàn aùo. Ñöùng döôùi soâng Haõn giaët luoân quaàn aùo, giaët xong thì ñem phôi leân caønh caây treân bôø. Moïi coâng ñoaïn khoâng phaûi nhanh. Maø nhanh laøm gì khi chaúng coù ai mong ngoùng. Chôø khoâ quaàn aùo, Haõn ñuøa nghòch moät mình döôùi nöôùc. Coâ chaäm raõi kì coï cô theå thaät saïch, ngaém nghía söï thay ñoåi treân chính cô theå mình. Ñoâi nhuõ hoa môùi hoâm naøo chæ nhænh hôn quaû cau chæ vaøi thaùng ñaõ caêng troøn. Ñaàu tieân coâ thaáy lo lo. Khoâng bieát laøm sao maø noù ngaøy moät to ra, vaø ngöa ngöùa. Coâ coá gaéng naén boùp vaø maân meâ baát cöù luùc naøo vaéng ngöôøi. Hình nhö söï kích thích aáy khoâng chæ laøm thay ñoåi boä ngöïc. Haõn ñaõ lo sôï voâ cuøng khi laàn ñaàu tieân thaáy maùu chaûy ra töø phía döôùi. Ñuõng quaàn ñoû töôi öôùt ñaãm. Haõn lôø môø hieåu raèng maùu chaûy thì phaûi laáy caùi gì ñoù bòt laïi. Theá laø maáy caùi quaàn aùo raùch ñöôïc xeù ra. Töï mình maøy moø moïi thöù, laâu laâu laïi thay. Coâ khoùc thuùt thít trong ñeâm khuya. Neáu coâ cheát moät mình thì sao? Thòt da seõ thoái röõa ra laøm moài cho chuoät boï. Maùu chaûy nhieàu theá chaúng maáy luùc ngöôøi caïn khoâ. Lôùn leân Haõn ñöôïc nghe nhieàu veà caùi cheát cuûa meï. Theá neân nghó ñeán maùu laø coâ laïi lieân töôûng ñeán meï. Coâ cuõng seõ cheát khi maùu trong ngöôøi ñaõ heát. Haõn naèm treân giöôøng caû ngaøy chôø cheát. Naèm chaùn thaáy ngöôøi toaõi ra, maùu laïi öôùt ñaãm mieáng gieû, ñaønh phaûi daäy. Coâ thaáy mình vaãn thôû ñöôïc, vaãn coù caûm giaùc ñoùi. Haõn laïi loàm coàm boø daäy, coù ñieàu phaûi chaäm chaïp vì mieáng gieû cöù ñònh chuoài ra ngoaøi. Cöù nhö theá, vaøi ngaøy sau coâ thaáy cô theå laïi bình thöôøng nhöng chaúng daùm hoûi ai. Coâ baét ñaàu ñeå yù ñeán maáy ñöùa treû cuøng laøng. Chuùng noù cuõng gioáng mình, coù ñieàu ñöùa thì ngöïc nhoû hôn, ñöùa thì tröùng caù moïc daøy hôn. Moãi khi ñi ñeán choã ñoâng ngöôøi Haõn ñaõ bieát cuùi ñaàu che caùi phaàn coá tình giöông ra, hai maù ñoû löïng vì xaáu hoå. Coâ thaáy boä ngöïc cuûa mình cöù nhaûy leân nhaûy xuoáng maø gheùt. Coâ thích cô theå mình cöù phaúng deït nhö tröôùc. Haõn coù khaùc naøo caây döøa caïnh bôø ao. Maáy naêm tröôùc noù coøi coïc taùp ñi moãi khi coù baõo gioù. Boãng moät ngaøy noù lôùn voång leân vaø giöõa caùc taøu döøa nhuù leân moät chuøm hoa to. Chaúng maáy choác hoa nôû xoeø ra, vaøng nhaït vaø thôm ngaùt. Coâ Hoa phuï nöõ noùi Haõn ñaõ daäy thì. Coâ cho Haõn moät ít vaûi maøn vaø daïy Haõn caùch chaêm soùc baûn thaân. Haõn khoâng tin cô theå mình laïi phöùc taïp ñeán vaäy. Coâ baûo khi cô theå daäy thì cuõng laø luùc chöùc naêng ngöôøi phuï nöõ hình thaønh. Haõn khoâng ñöôïc ñeå ñaøn oâng sôø moù cô theå mình. Caøng khoâng ñöôïc ñeå hoï côûi quaàn aùo mình ra roài nguû vôùi hoï. Haõn nhìn coâ ngô ngaùc. Sao hoï laïi nguû vôùi chaùu? Chaùu ñaõ nguû vôùi ai ngoaøi boá meï chaùu ñaâu. Coâ Hoa baûo cha boá maøy, roài coù ngöôøi muoán nguû vôùi chaùu ñaáy. Hoï thaáy chaùu xinh ñeïp laïi khoâng coù ai troâng nom neân hoï seõ thích laém. Nguû vôùi ñaøn oâng laø buïng seõ to eãnh ra. Haõn ngaïc nhieân. Taïi sao chæ coù nguû thoâi maø buïng laïi to. Maø ñaøn oâng sao laïi laøm cho Haõn buïng to ñöôïc cô chöù? Ñoâi moâi Haõn cong leân nhö maûnh traêng ñaàu thaùng khoâng phaûi vì laøm duyeân con gaùi maø töï nhieân noù ñaõ nhö theá. Vaø khoâng ai phuû nhaän ñöôïc caùi gì thuoäc veà töï nhieân cuõng ñeàu coù neùt ñeïp rieâng cuûa noù. Hình nhö ñaát ñoàng baõi maøu môõ ñaõ töôùi cho Haõn moät lôùp da maøu oâ liu tuyeät ñeïp. Chieàu chieàu thaân theå thieáu nöõ nhö moät con raén lao giöõa doøng soâng trong vaét thaùch thöùc bao con maét si tình. Ngöôøi ta thaáy vaøo caùc buoåi chieàu ñaøn oâng treân bôø ñeâ nhieàu hôn. Coù theå voâ tình song coá yù thì nhieàu. Hoï muoán chieâm ngöôõng moät cô theå ngoàn TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 69. 69DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ngoän söùc treû ñang ra söùc vuøng vaãy cuøng thieân nhieân. Coù moät ngöôøi ñaøn oâng keùo ñöôïc Haõn ra khoûi ñoàng baõi. (...) Ngöôøi laøng Ñoâng Phong khoâng bieát Haõn boû laøng ra ñi töø luùc naøo. Hoï ñöôïc moät dòp baøn taùn voâ tieàn khoaùng haäu. Vaøi ngöôøi ñaøn oâng nuoát nöôùc boït öøng öïc. Hoï cuõng ñaõ töøng laáy Haõn ra laøm caûm höùng yeâu ñöông vôùi baø vôï nôi ñoàng chua nöôùc maën. Hoï naèm vôùi vôï vaø töôûng töôïng cô theå Haõn ñang röøng röïc ñoøi hoûi beân caïnh. Ñaøn oâng thì thaàm vôùi nhau raèng caùi con beù Haõn aáy khieán cho cuoäc soáng cuûa mình ñôõ teû nhaït. Moãi khi böïc boõ ñieàu gì, nhìn thaáy con beù aáy laïi thaáy ñôøi ñaùng soáng hôn. Giôø noù ñi roài, nhöïa soáng cuõng heát. Maáy oâng ruû nhau ra quaùn ven laøng laøm moät chaàu. Nhöõng chieác cheùn caùu baån cuïng vaøo nhau chan chaùt, röôïu soùng saùnh traøn caû ra ngoaøi. Mieáng ñaát ven chuøa Taây ñöôøng ñöôøng chính chính vaãn thuoäc quyeàn sôû höõu cuûa Haõn. Vaû laïi ñaát caïnh chuøa ít ai doøm ngoù. Töø ngaøy xöa ngöôøi ta ñaõ ngaïi sinh soáng gaàn nôi linh thieâng. Ai maø chaúng coù luùc sô saåy töø lôøi aên tieáng noùi ñeán haønh ñoäng, ôû gaàn chuøa seõ bò thaàn Phaät phaït. Thaønh ra khi moät coâ Haõn boùng baåy vaø töôi môùi löôùt treân ñöôøng queâ ñaày oå gaø veà laøng thì maûnh ñaát ngaøy xöa vaãn y nguyeân. Haõn vaãn nhaän ra nhöõng gì thuoäc veà mình. Caây döøa ngaøy xöa ñöùng döôùi goác coù theå haùi quaû ñöôïc giôø ñaõ cao vaøi meùt. Haõn veà moät mình. Khoâng ai bieát chò ñaõ ñi ñaâu vaø laøm gì maø coù cuoäc trôû veà ngoaïn muïc nhö theá. Chò ñang laø taâm ñieåm cuûa caû laøng. Vieäc ñaàu tieân laø chò ñeán töøng nhaø trong laøng chaøo hoûi. Nhaø naøo cuõng ñöôïc nhaän chuùt quaø. Chuyeän naøy töø xöa tôùi nay chöa heà coù tieàn leä. Haõn laøm moïi ngöôøi ñi töø ngaïc nhieân naøy ñeán ngaïc nhieân khaùc. Khoâng coøn moät coâ Haõn sôï seät, ruït reø vaø ngô ngaùc maø thay vaøo ñoù laø moät ngöôøi phuï nöõ saønh ñieäu. Lôøi aên tieáng noùi nhuõn nhaën, coù treân coù döôùi. Hình nhö Haõn ñöôïc loät xaùc. Coù ngöôøi hoûi Haõn hoïc ôû ñaâu maø tieán boä theá. Haõn cöôøi vaø baûo chò hoïc ôû tröôøng ñôøi. Cuoäc ñôøi daïy cho Haõn nhieàu ñieàu. Khoâng laâu moïi chuyeän veà Haõn ñöôïc giôùi thaïo tin trong laøng tieát loä. Chò muoán gaén boù vôùi maûnh ñaát naøy thì cuõng phaûi coù ngöôøi naøo ñoù gan ruoät ñeå doác baàu taâm söï chöù. Coâ Hoa phuï nöõ ngaøy naøo giôø ñaõ giaø vaø ñöôïc Haõn nhaän laøm meï nuoâi. Chò nhôù nhö in tình caûm coâ daønh cho chò tröôùc ñaây. Daãu khoâng thöïc hieän theo söï chæ baûo nhöng ít ra ñaáy cuõng laø baøi hoïc vôõ loøng chò nhaän ñöôïc töø ngöôøi khoâng cuøng doøng maùu. Kí öùc aáy aên saâu vaøo maùu thòt chò. Chò trôû veà Ñoâng Phong moät phaàn cuõng vì nhöõng lôøi leõ aân caàn cuûa coâ. Vì vaäy chò khoâng giaáu meï nuoâi ñieàu gì, ngoaïi tröø lí do chò ñaõ boû laøng ñi bieät xöù hôn chuïc naêm trôøi. Coâ Hoa laø ngöôøi hay chuyeän. Vaû laïi coâ thaáy töï haøo vì moät coâ gaùi ñang ñöôïc chuù yù (boïn treû hay goïi laø “hotgirl”) laïi choïn coâ ñeå göûi gaém taâm söï. Chuyeän veà Haõn truyeàn töø ngöôøi noï sang ngöôøi kia nhanh choùng lan roäng. Chò ra thaønh phoá giuùp vieäc trong moät gia ñình ngöôøi Taøu. Hoï laø ngöôøi toát buïng neân khi khoâng caàn ngöôøi laøm nöõa thì chò ñöôïc hoï ñöa sang Ñaøi Loan. Moät gia ñình giaøu coù ôû Ñaøi Loan ñaõ nhaän chò. Voán laø ngöôøi chaêm chæ neân gaàn chuïc naêm chò tích coùp ñöôïc soá voán kha khaù. Chò ñaõ quen soáng ôû ñaát nöôùc giaøu coù naøy vaø coù theå laøm trong thôøi gian bao laâu chò muoán. Nhöng caøng ôû laâu thì noãi chaùn chöôøng trong loøng chò caøng taêng. Chò nhôù ñeán chaùy boûng laøng queâ nôi chò ñaõ sinh ra. Con ñeâ quanh co oâm moät vuøng baõi ñaát phuø sa ñoû oái ngaøy nöôùc ruùt cöù nhoùi vaøo taâm thöùc chò. Höông coû maät chaïy daøi suoát hai trieàn ñeâ nhö laån quaát töøng ñeâm chaäp chôøn trong giaác nguû. Caây döøa tröôùc nhaø laàn ñaàu tieân nhuù ra chuøm hoa traéng tinh khieát. OÂng Phoãng tröøng tröøng nhìn chò trong chuøa Taây... Chò keå cho coâ Hoa moïi ñieàu lí do trôû veà, chæ duy nhaát moät noãi ñau cöù aâm thaàm theo chò suoát bao naêm vaø laø bí TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 70. 70 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 maät rieâng. Söï ñuïng chaïm theå xaùc vôùi ngöôøi ñaøn oâng ñaàu ñôøi laø noãi luyeán tieác lôùn nhaát chò ñaõ traûi qua. Chò khoâng thaáy aân haän vì mình ñaõ trao trinh tieát cho ngöôøi ñaøn oâng khoâng quen bieát, Maø ñoù laø söï nuoái tieác taïi sao chò khoâng ñöôïc laëp laïi laàn thöù hai caûm giaùc aáy. Bieát ñaâu ngöôøi ñaøn oâng ñaõ quay laïi tìm chò? Bieát ñaâu anh aáy seõ göûi laïi lôøi nhaén nhuû veà chò cho ngöôøi laøng Ñoâng Phong? Bao nhieâu giaû thieát chò ñaët ra trong thôøi gian löu laïc. Vaø chò quyeát taâm trôû veà. Con ngöôøi ta suoát ñôøi ñi tìm nhöõng caùi ñaõ maát duø bieát raèng ñieàu aáy laø voâ voïng. Trong taâm thöùc cuûa ngöôøi ñaøn baø ñaõ neám traûi cuoäc ñôøi, chò vaãn mong moät ngaøy naøo ñoù ngöôøi ñaøn oâng cuûa chò xuaát hieän. Ngöôøi ñaøn oâng vôùi aùnh maét noàng naøn, ñoâi moâi chaùy boûng vaø cöû chæ lòch laõm. Sau traûi nghieäm chò môùi nhaän ra ñieàu aáy. Taïi sao chò khoâng gaëp laïi hình boùng ngöôøi ñaøn oâng aáy trong cô theå naøo khaùc trong ñôøi? Chò ñaõ thöû. Moät laàn, hai laàn....nhieàu laàn maø vaãn khoâng tìm ra. Chò öôùc muoán soáng laïi caûm giaùc moät laàn nöõa roài thoâi cuõng ñöôïc. Bao nhieâu ngöôøi ñaøn baø ñaõ nhieác moùc chò. Bao nhieâu aùnh maét caêm thuø doàn vaøo chò. Hoï cho chò laø ngöôøi ñaøn baø laúng lô, ñó thoaõ. Chò chòu heát. Hoï coù hieåu gì chò ñaâu maø phaûi phaân traàn. Chò khoâng ngôø cuoäc ñôøi mình laïi coù cuù reõ ngoaïn muïc nhö vaäy. Thaèng Vôù ñaõ cöùu chò khoûi nhöõng cuoäc tìm kieám. Khi baøn tay Vôù laàn moø maân meâ da thòt chò, moät caûm giaùc ngoït ngaøo boãng thöùc daäy. Chò ñaõ teâ daïi ngöôøi vaø khoâng nghó moät thaèng ñaøn oâng cuïc mòch cuõng coù theå ñem laïi cho mình söï ñam meâ maïnh meõ nhö vaäy. Chaát man daïi cuûa moät ngöôøi theo baûn ngaõ töï nhieân laøm chò ngaõ guïc. Laàn aáy chò vuøi ñaàu vaøo ngöïc thaèng Vôù maø nöùc nôû. Chính thaèng Vôù cuõng khoâng hieåu raèng mình coù theå laøm ñöôïc ñieàu lôùn lao ñeán nhö vaäy. Söï tin töôûng cuûa chò daønh cho noù ngaøy caøng lôùn. Söï khaäp khieãng giöõa ngöôøi ñaøn baø khoân ngoan loïc loõi vaø moät thaèng ñaøn oâng dôû dôû öông öông quaù roõ khieán chò ngaäp ngöøng ñoâi chuùt. Nhöng caøng tieáp xuùc vôùi Vôù, chò caøng cho raèng chaúng qua noù khoâng ñöôïc daïy baûo töû teá neân con ngöôøi noù môùi phöùc taïp nhö vaäy. Chò seõ chæ baûo noù daàn daàn. Quaû ñuùng nhö vaäy,Vôù ñaõ thay ñoåi. Chò tin raèng mình ñaõ suy nghó ñuùng. Cuoäc ñôøi chò khoâng theå cöù tröôït daøi nhö theá. Vôù haù hoác mieäng vì ngaïc nhieân. Noù chæ coù öôùc muoán nhoû nhoi laø ñöôïc chò Haõn cho mieáng côm luùc ñoùi loøng chöù chöa bao giôø daùm nghó cuoäc ñôøi noù reõ sang moät trang môùi. Noù seõ laø oâng chuû. Chính theá neân noù aáp uùng maõi môùi caát neân lôøi: - Mình laø vôï toâi? Toâi laø choàng mình? Haõn naém ñoâi baøn tay thoâ raùp cuûa Vôù. Maét noù cuïp xuoáng veû suy nghó lung laém. Noù caûm nhaän ñöôïc baøn tay cuûa chò Haõn sao aám aùp vaø tin caäy ñeán theá. Cuoäc ñôøi noù coù ngöôøi töø bi dang tay ra ñoùn ö? Noù seõ coù nôi aên choán ôû ö? Noù seõ ñöôïc ngang nhieân naém tay chò moãi khi hoï Hoaøng coù vieäc ö? Noù seõ khoâng bò cheá gieãu vaø sæ vaû nöõa ö? Boá con oâng Hình seõ khoâng sai khieán ñöôïc noù nöõa ö? Bao nhieâu caâu hoûi nhö luoàng ñieän chaïy qua ñaàu Vôù. Ai baûo noù ngu ñaàn? Baøi toaùn cuoäc ñôøi ñang hieän ra tröôùc maét noù saùng rôõ vaø ñôn giaûn. Noù hieåu ngay ñaùp soá vaø nhöõng ñieàu toát ñeïp seõ ñeán. Khoâng ai cho noù ñaëc aân naøy, tröø chò Haõn. Noù phaûi naém laáy. Noù seõ coù moät gia ñình. - Mình ñöøng noùi doái toâi. Mình nhaù! Maét noù röng röng. Khoâng ai töôûng ñöôïc khi tình yeâu ñeán thì moät ngöôøi bò tieáng laø ngu ñaàn laïi coù ngoân töø tha thieát ñeán theá. Chaéc gì moät ngöôøi hoïc thöùc ñaày mình, giaøu nöùt ñoá ñoå vaùch coù caùi nhìn tha thieát ñeán theá. Noù seõ yeâu thöông chò Haõn hôn caû baûn thaân mình. Neáu ngöôøi naøo coù yù ñònh laøm nhuïc chò, ve vaõn chò noù seõ ra tay. Khoâng ít ngöôøi sôï daây vaøo noù. Noù bieát toûng hoï thích ñoùng giaû ma aên coã. - Theá neáu hoï Hoaøng khoâng coâng nhaän toâi TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 71. 71DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 thì sao? Thaèng Vôù ñaàn ngöôøi ra. Töøng thôù thòt treân ngöôøi noù ñoäng ñaäy theo ñoâi maét. Ngaøy coøn nhoû noù bò vöùt ôû khoùm tre tröôùc nhaø treû thoân moät ñeâm toái trôøi ñaõ töøng laø chuyeän noùng hoåi cuûa caû moät vuøng thôøi aáy. Töø beù ñeán lôùn ñi ñaâu noù cuõng bò ngöôøi ñôøi goïi laø con hoang. Khoâng ai bieát tung tích cha meï noù laø ai, ôû ñaâu? Noù ñöôïc oâng baø Thao ngöôøi hoï Hoaøng khoâng con caùi ñem veà nuoâi. Soáng trong moät gia ñình tuyeät töï chaúng vui veû gì. Ñöôïc oâng baø nuoâi naáng caån thaän nhöng noù khoâng ñem laïi cho hoï nieàm vui neân oâng baø thay nhau oám yeáu roài cuøng ruû nhau sang theá giôùi beân kia. Moät mình noù coâ ñôn giöõa moät doøng hoï beà theá vaø nhieàu ñònh kieán. Chaúng ai ñöa tay ra cöùu vôùt moät ñöùa con hoang. Bôûi vì noù khoâng khoân ngoan, bôûi vì noù khoâng cha khoâng meï, khoâng ngöôøi ñôõ ñaàn neân ñi cuõng dôû, ôû khoâng xong. Noù coù moät mieáng ñaát nhoû ñaàu thöøa ñuoâi theïo cuûa cha meï nuoâi ñeå laïi naèm heûo laùnh giaùp caùnh ñoàng song chaúng caây gì soáng ñöôïc. Noù bieát troàng troït caây coái ñaâu. Maáy buoàng chuoái moãi naêm vöøa thoø ra ñaõ bò vaët heát vaøo nhöõng hoâm khoâng coù gì ñuùt buïng. Chuoái hon thì nhaèm nhoø gì. Ñaõ theá anh Veïm beân caïnh moãi naêm laán vaøo moät ít. Caây mít caây böôûi vöôn ra ñeán ñaâu anh cho xaây laïi haøng raøo töøng aáy. Vôù cuõng chaúng caàn. Noù coù troàng troït thu lôïi gì töø maûnh ñaát choù æa aáy. Khoâng laøm thì cho nhaø ngöôøi ta. Thaáy nhaø anh Veïm chieám ñöôïc thì hai nhaø phía khaùc cuõng khoâng tha. Theá laø moãi naêm ñaát cuûa noù cöù thu laïi, khoâng ra hình thuø gì. Töø phía nhaø anh Veïm nhìn laïi maûnh ñaát nhö baõi phaân cuûa con traâu bò beänh teù re, nhöng töø phía nhaø anh Taûi ngöôøi ta laïi goïi noù laø chieác quaàn chaân queø. Coù ngöôøi baûo ñaát nhaø noù gioáng moät baø giaø löng coøng. Noù chaúng quan taâm ñeán ñaát vôùi caùt laøm gì cho nhoïc ngöôøi. Baøn thôø boá meï nuoâi moät naêm hai laàn noù kieám quaû tröùng ñeå leân roài laïi haï xuoáng ñaùnh cheùn. Moät mình noù taéc leûm moät phaùt heát hai quaû tröùng vaãn thoøm theøm. Noù nhìn leân baùt höông xô xaùc vaø loûm loi vaøi caùi chaân höông maø chaïnh loøng. Cuõng laø con ngöôøi sao noù khoâng theå thôø cuùng boá meï cho ra hoàn. Chaúng gì boá meï cuõng nuoâi noù thaønh thaèng ngöôøi roài môùi boû noù maø ñi. Noù khoâng baùo hieáu ñöôïc cha meï maø baûn thaân noù chaúng laøm gì neân hoàn. OÂng Hình laàn naøo gaëp cuõng níu noù laïi baûo nhaø anh Veïm anh Taûi tham lam chieám heát ñaát laáy ñaâu ñaát sau naøy troàng troït, noù chaúng noùi chaúng raèng boû ñi. OÂng Hình töùc laém nhöng gaëp luùc noù cuø nhaày khoâng daùm quaùt. Maáy laàn oâng xui noù ñoå thuoác saâu xuoáng ao caù traém ñen nhöng noù khoâng laøm. Thænh thoaûng anh Veïm cho noù löng côm hoûi sao noù ñang taâm. Noù chæ buoàn. Ngöôøi ta ñang laøm aên tieán leân aàm aàm maø noù thì chaúng coù gì. Thaân coâ theá coâ khieán ñaàu oùc noù toái taêm. Ngay nhö luùc noù ngu ngô khoâng haún luùc aáy noù laø ñöùa ngoác. Cöù keä cho moïi ngöôøi nghó noù theá naøo ra theá aáy. Khoân daïi maø laøm gì, noù laø ñöùa moà coâi maø. Khoân chaúng ai tin, daïi laø ñöông nhieân. Con ngöôøi sinh ra phaûi coù ngöôøi daïy doã thì môùi khoân ñöôïc chöù. Töø beù ñeán lôùn Vôù chöa moät laàn ñöôïc böôùc chaân ñeán tröôøng. Nghe noùi tröôøng hoïc laø nôi daïy ngöôøi ta moïi thöù. Noù khaâm phuïc nhöõng ñöùa treû beù tí maø ñaõ caàm saùch ñoïc vanh vaùch. Thænh thoaûng noù naáp ñaèng sau caùnh cöûa lôùp hoïc nghe thaày coâ naøo ñoù giaûng baøi. Nghe vaäy cho vui tai chöù naøo noù hieåu gì ñaâu. Toaøn chuyeän linh tinh xaûy ra ôû maõi ñaâu ñaâu vaø töø ñôøi thuôû naøo chaúng bieát ñöôïc. Tuy vaäy noù ñaõ hoïc ñöôïc nhieàu thöù töø nhöõng ngöôøi cuøng laøng. Söï keäch côõm giöõa caùi cuõ caùi môùi, söï traùo trôû cuûa nhöõng con ngöôøi tham lam coi cuûa caûi treân heát, vaø caû söï giaû doái cuûa nhöõng con ngöôøi töï cho mình laø coù hoïc. Hoïc haønh gì hoï, ñi laøm aên ôû beân ngoaøi ñöôïc tí cuûa roài veà khoe ta ñaõ coù baèng naøy baèng noï. OÂng Toá laø moät ví duï. Vôù chaúng bieát goïi baèng gì nhöng oâng ta chæ maøy tao vaø thích Vôù goïi laø oâng. Moãi TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 72. 72 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 laàn veà laøng Vôù laø chaân tay ñaéc löïc cuûa oâng Toá trong vieäc chaïy ñi goïi ngöôøi hay mua baùn laët vaët. Maø sao oâng ta giaøu theá, coå ñeo xích vaøng to nhö caùi chaõo, coå tay, ngoùn tay vaøng choeù. Ñi caùch chuïc meùt vaãn ngöûi thaáy muøi nöôùc hoa thôm phöùc. Treû con thích caùi môùi laï neân thaáy oâng Toá veà laøng laø theo ñeøo ñeõo nhö ñæa ñoàng chieâm. OÂng Hình xuùi Vôù laáy thanh saét nhoû queït oâ toâ cho xöôùc sôn. Vôù ngaïc nhieân: - OÂng ta laø ngöôøi hoï Hoaøng, sao ngöôøi hoï Hoaøng laïi haïi ngöôøi hoï Hoaøng haû oâng? Töùc thì oâng Hình gaét: - Noù phaûi goïi maøy baèng chuù, oâng oâng caùi gì. Ra ngoaøi noù buoân baùn môø aùm neân môùi giaøu theá chöù laøm aên chaân chính laáy ñaâu ra. Noù chaúng thaáy coù gì hay ho. Noù ngaãm thaân phaän noù. Coøn ai baáu víu, coøn ai baûo ban ñieàu hay leõ thieät trong khi noù ngaøy moät lôùn leân? Boá con oâng Hình baûo laøm vieäc seõ coù thöôûng. Noù phaûi laøm vì thieáu caùi ñuùt buïng. OÂng Vaán baûo ñöøng chöûi thueâ vaø khoâng ñöôïc reâu rao beâu rieáu ngöôøi khaùc nöõa, nhö theá xaáu laém. Nhöng noù chaúng thaáy theá laø xaáu. Noù phaûi cho thieân haï bieát söï thaät cuûa moät ai ñoù ñaõ laøm phaät yù oâng Hình. Maø nhaø oâng Hình ñeán laï, ai hôn keä ngöôøi ta. Baän gì ñeán oâng aáy maø phaûi keå leå, thuø haèn. Nhaø oâng Thöôøng mua ñöôïc caùi ti vi to, hoâm sau caû xaõ bieát. Maø bieát ñeå laøm gì? Con oâng Thöôøng laøm caùn boä to aên cuûa ñuùt môùi coù tieàn cho boá meï. Nhaø baø Thoan vöøa coù chieác xe maùy môùi, do baø Thoan cho vay naëng laõi baát nhaân baát nghóa. OÂng Thanh caùn boä xaõ ñaáu thaàu maáy heùc ta ñaàm nhieàu toâm caù toaøn mang cho chò Haõn ñeå vaøy voø chò ta....Chuyeän töø mieäng Vôù ñeàu ñaäm chaát oâng Hình nhöng khoâng ai daùm caám. Noù bieát nhö vaäy laø haïi ngöôøi nhöng coù ai dang tay thöông xoùt vaø daïy doã noù thöïc söï ñaâu. Duø sao noù cuõng laø ngöôøi hoï Hoaøng. AÊn caây naøo raøo caây aáy. Ai cho aên thì phaûi theo. Noù luoân coi mình laø moät thaønh vieân trong coäng ñoàng hoï Hoaøng. Vieäc cuûa hoï Hoaøng noù laên vaøo moät caùch voâ ñieàu kieän. Baø Hình baûo: “Maøy aáy, maøy khoâng ñöôïc phaûn laïi ngöôøi hoï ta. Phaûn laïi laø thaát ñöùc.” Baø giaûng giaûi caën keõ cho noù theá naøo laø thaát ñöùc. Ngöôøi aên ôû thaát ñöùc sau naøy seõ bò quaû baùo. OÂng Hình coù aên ôû thaát ñöùc hay khoâng chaúng ai daùm noùi. Ngöôøi ta hay ñi suy xeùt haønh vi cuûa ngöôøi khaùc, tröø mình ra. Baûn thaân mình, gia ñình mình bao giôø chaû toát nhaát. Vôù khoâng laáy chuyeän xaáu toát naèm loøng. Ñôn giaûn chæ laø mieáng côm. Coù gì ñuùt buïng laø noù thích. Gioã toå naêm naøo noù chaúng taát baät maáy ngaøy lieàn. Noù coøn hôn khoái ngöôøi chæ bieát chæ tay naêm ngoùn. Khi khaán vaùi noù thaønh kính nhö moät ngöôøi hoï Hoaøng thöïc söï chöù coù côït nhaû nhö boïn thanh nieân ñaâu. Theá maø moïi ngöôøi vaãn coi thöôøng noù. Töø nay noù seõ soáng toát vì chò Haõn ñaõ daïy noù nhieàu ñieàu. Chò noùi ñieàu gì khoâng hieåu noù phaûi hoûi. Noù khoâng sôï khoaûng caùch töø noù ñeán chò nöõa. Ngoâi nhaø choùp nhoïn kia noù seõ ñaøng hoaøng böôùc vaøo. Hoûi ai cho noù ñöôïc nhö theá? - Mình coù cho toâi ñi gioã toå khoâng? -Noù hoûi Haõn. - Ñi chöù! Mình khoâng ñi boá con oâng Hình laïi cho mình coi thöôøng toå tieân. Mình ñang nöông nhôø hoï Hoaøng thì mình phaûi soáng coù ñaàu coù ñuoâi. Hoï noùi chaùn moûi moàm. Mình nhaát quyeát gaén boù vôùi toâi thì khoâng sôï gì caû. - Neáu toâi sai mình ñöøng ñuoåi toâi. Mình nhôù! Maét thaèng Vôù daïi ñi khi nhìn chò Haõn. Thaàn Phaät vöøa ñoaùi hoaøi ñeán thaân phaän noù, noù seõ quyeát khoâng ñeå maát. Nhöng nhôõ chò Haõn thay ñoåi thì sao? Khoâng ít ngöôøi thay loøng ñoåi daï ñaáy thoâi. - Mình ñöøng cho toâi laø ngöôøi xaáu. Maëc duø thaân ñaøn baø con gaùi chaúng deã daøng gì ñeå coù ñöôïc ngaøy hoâm nay. Toâi vôùi mình ñaõ coù thaèng beù naèm trong buïng naøy thì phaûi giöõ laáy. Mình ñaõ cho toâi laøm ngöôøi ñaøng hoaøng thì sao toâi noùi doái mình ñöôïc. Khoâng bieát Vôù coù hieåu ñöôïc lôøi noùi cuûa TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 73. 73DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 mình khoâng nhöng chò Haõn vaãn cöù noùi. Ñaây laø suy nghó thöïc loøng cuûa moät ngöôøi ñaõ nhaän ra giaù trò ñích thöïc cuûa cuoäc soáng. Khoâng ít ngöôøi coù vai coù veá, gia ñình giaøu coù nhöng suoát ngaøy ñeå yù roài caõi vaõ maùt meû nhau. Hình nhö ñôøi soáng caøng cao thì haïnh phuùc gia ñình caøng mong manh. Ñaáy laø chò ñang ñoùng vai ngöôøi quan saùt thì thaáy nhö theá. Hay gì caùi chuyeän coù vôï coù choàng roài vaãn tham lam aên chaû aên nem. Taïi sao khoâng cuøng nhau xaây döïng toå aám ñeå con caùi noi theo? Khoâng ít laàn chò mô öôùc neáu mình ôû vaøo hoaøn caûnh aáy thì phaûi bieát, chò seõ giöõ ñeán cuøng, vun ñaép ñeán cuøng. Chò khinh nhöõng ngöôøi ñaøn oâng, vôï con ñeà hueà maø vaãn thích daám duùi. Thaân theå chò nhaøu naùt cuõng bôûi nhöõng baøn tay thoâ baïo aáy. Hoï tham lam nhö theå ngaøy mai khoâng ñöôïc oâm aáp chò nöõa. Thaân ñaøn baø con gaùi choáng choïi cuõng khoù. Cuûa naû chò khoâng caàn, nhöng laøm thaân ñaøn baø cuõng phaûi coù moät choã döïa. Nghe tin chò caëp keø vôùi oâng chuû tòch xaõ hay anh Thaéng ñaàu gaáu laø ngöôøi hay keøn cöïa cuõng gôøm. Ngöôøi ta nghó chò thu lôïi töø vieäc baùn troân aáy. Phaûi toäi cho chò, chöa bao giôø chò ñoøi hoûi ai thöù gì. Nhöng hoï mang ñeán chò khoâng töø choái, keå caû tieàn. Só dieän laøm gì. Tieàn laøm gì coù loã xoû maø bieát cuûa ai. Neáu chò khoâng coù gì chaéc nhöõng ngöôøi thích soi moùi ñaõ ñaùnh chò beùt nheø, thaäm chí toáng chò khoûi maûnh ñaát coøi caïnh chuøa töø laâu. Khoâng quaù haùm tieàn, khoâng quaù theøm khaùt ñaøn oâng song chò vaãn laø moät ngöôøi ñaøn baø. Vôù maët maøy taùi xanh töø ñaùm gioã toå veà khieán Haõn hieåu moïi ñieàu raát nhanh. Noù ngoài beät xuoáng baäc tam caáp tröôùc cöûa nhaø maùt röôïi nhöng laùt sau laïi nhaáp nha nhaáp nhoåm nhìn ra ngoõ. Khoâng tröïc tieáp chöùng kieán nhöõng gì dieãn ra ôû nhaø oâng Taán nhöng noù nghe raát roõ töøng ñôït “doâ doâ”, roài caõi coï nhau. OÂng Hình baûo noù coù ñoâi tai thính nhö tai choù laø gì. ÑINH THÖÔØNG Öôùc mô Xuaân Chuùng toâi ñi qua caùnh röøng thaûng thoát muøa laù ruïng Veät chaùy ven ñoài raùt maët nhöõng ngaøy xanh Doác ngöôïc bi- ñoâng, caïn naéng chieàu bieân aûi Mô veà muøa xuaân coû töôi nao nöùc döôùi chaân ngöôøi. Öôùc mô veà muøa xuaân laø öôùc mô cao sieâu vaø bình dò nhaát treân ñôøi Coù ngôïp trong giaù laïnh môùi xoán xang tröôùc töøng tia naéng môùi Coù traûi qua baát haïnh, ñôn coâi môùi troïng tình ngöôøi Coù soáng thöïc laøm ngöôøi môùi thaáy heát ñôøi ngöôøi cao quyù… Khi mô veà muøa xuaân laø nghó veà caùi môùi veà cuoäc ñôøi ñang thay thòt ñoåi da veà em töôi taén noõn naø veà haïnh phuùc vaø traùch nhieäm ÔÛ nhöõng chaëng ñöôøng xa vöôn tôùi… Trong gian khoå, hy sinh luoân nghó veà thaéng lôïi Böôùc chaân traàn mô chaïm ñænh ñoài hoa Daãu bieát quy luaät töï nhieân muøa xuaân laø thôøi khaéc Ta vaãn mô veà vôùi khao khaùt khoân nguoâi. Chieàu ñoâng taøn mô veà muøa xuaân töôi roùi Gaùc laïi nhoïc nhaèn, chaép buùt nhöõng lôøi yeâu Caâu thô moäc chaúng theå noùi heát nhöõng ñieàu caàn noùi Xin göûi tình nuoâi döôõng öôùc mô xuaân! TRANG VAÊN NGHEÄ HAÛI PHOØNG
- 74. 74 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 HAØ MINH ÑÖÙC (Hoäi Nhaø vaên Vieät Nam) Mô öôùc Moät ngaøy ñeå nhôù, moät ñôøi deã queân Ñaát nöôùc Qua hai cuoäc chieán tranh Khoâng coù moät ngaøy Toâi laøm ngöôøi lính. Treân giaûng ñöôøng Toâi ca ngôïi caùc chieán binh Cuï Hoà Caùc anh Du kích, Veä quoác, Giaûi phoùng quaân. Toâi ca ngôïi caùc nhaø vaên chieán só. Traàn Ñaêng, Nam Cao, Nguyeãn Khaûi, Leâ Anh Xuaân Vieát veà chieán tranh Noùi veà caùc anh Coù ñieàu laàm laãn. Trong giaác mô Moät ngaøy toâi maëc aùo xanh Haønh quaân theo chieán dòch Trôøi cao xanh baùt ngaùt Toâi cuøng ñoàng ñoäi ca haùt Khuùc quaân haønh Chieán tranh ñaõ keát thuùc Tuoåi treû ñaõ ñi qua Loøng vaãn coøn mô öôùc Laøm ngöôøi lính Moät ngaøy. Taát caû roài seõ nguoâi queân Chuùng ta seõ traéng tay khi tuoåi giaø aäp ñeán? Kyû nieäm moät ñôøi troâi ñi Con thuyeàn mô öôùc khoâng coøn caäp beán. Ñaâu roài ngöôøi baïn nhoû Nhöõng boâng hoa haùi suoát doïc ñöôøng tuoåi thô Vaø em, lôøi heïn hoø buoåi aáy Em ngheïn ngaøo, vaø traêng cuõng ngaån ngô Thaùng ngaøy xoùi moøn töøng haït. Chuùng ta ñaâu coøn nguyeân veïn nhö xöa. Bao ñieàu daàn nguoâi queân Toâi nhôù thaày giaùo cuõ Trong kyù öùc söông môø. Toâi nhôù ngöôøi chieán binh Qua aâm thanh bom ñaïn. Toâi nhôù veà thaønh phoá Qua mòt môø naéng möa. Vaø coøn chaêng lôøi theà Höông thôm boâng hoàng nhoû Coù veà trong côn mô? Con nhôù veà Meï Qua naêm thaùng nhoïc nhaèn Meï laø ñaát ñai Cho vöôøn xanh caây traùi Coù theå naøo con nguoâi queân. S AÙNG TAÙC
- 75. 75DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 TRAÀN THÒ PHUÙ (Vónh Phuùc) Nguyeãn Traõi TRÒNH MINH HIEÁU (Haø Noäi) Chôùp boùng xuaân Em laïi veà Gieâng HaiÑieän Bieân Phuû - Thaønh Xöông Giang Con veà thaêm vieáng ÖÙc Trai Röng röng nhoøa leä nhôù hoaøi chuyeän xöa Cuøng Traàn Nguyeân Haõn phoø vua Doác loøng cöùu nöôùc tröôùc giôø nan nguy Naèm gai neám maät haøn vi Giaëc tan, haäu chieán thònh suy khoù löôøng Ñöôøng baèng vaáp naïn tai öông Ngoâi cao quyeàn löïc chính tröôøng roái ren Ngöôøi taøi laém keû gheùt ghen Trung thaàn bò keû nhoû nhen haïi ngöôøi. Bao trieàu höng pheá qua roài Anh huøng daân toäc muoân ñôøi ngôïi ca Sao Khueâ laáp laùnh chaúng nhoøa Danh nhaân vaên hoùa tinh hoa loaøi ngöôøi. Saùu traêm naêm bieát bao ñôøi Ñoïc thô “Töï Thaùn” cuûa ngöôøi laïi ñau. Laù lao xao ñoåi choã chuyeån muøa Töøng maïch nhoû raïn loøng khe caïn EÙn nghieâng nghieâng loác coác cöûa trôøi Môû xuaân veà chaûy khaép nôi nôi Xoøe buùp tay töøng chaám lôi laát phaát Naùo nöùc choài non nhí nhuùp baät mình Xeânh xang gioù phaû hôi trôøi ñaát AÙnh thöùc xuaân töôi ñeïp lung linh Chim chíp baày gaø boâng aùo xanh, xanh ñoû Chaïy xoâ nhau chuùc Teát nhaän tieàn seâu Buùp maêng tô theâm tuoåi hoa tuoåi laù Teát daâng ñaày böôùc hoùa laï xoân xao Teát cöù ñeán ngôõ loøng thô treû Xuaân laïi veà taùi khöù lai quy Ñaát trôøi mang mang hö aûnh Chôùp boùng xuaân khaéc cuûa moãi thì! Ñôïi em töø naêm ngoaùi Daëm ngoõ moät lôøi yeâu UÛ bao muøa daïi doät Ñaèng ñaüng chieàu Gieâng Hai Em xoe troøn non tô Maøu trinh nguyeân nhu nhuù Toùc giaêng chuøm khoùi ruû Daäy xanh tình Gieâng Hai Em saân ñình roän raõ Hoø heïn öûng lôøi yeâu Buùp tay coøn vuïng daïi Maù phôn phôùt loäc ñaøi Hoân thaät daøi Anh caïn caû Gieâng Hai Cuøng baêng qua nuùi qua khe Thaêm Ñieän Bieân laïi nhôù veà Xöông Giang Nhôù Traàn Nguyeân Haõn hieân ngang Minh taëc quy haøng tröôùc töôùng uy danh Ñeàn thôø Ngöôøi maõi oai linh Töôùng Voõ Nguyeân Giaùp aân tình veà thaêm Thieân taøi caùch maáy traêm naêm Nguyeân Haõn, Nguyeân Giaùp vaàng traêng saùng ngôøi Laäp Thaïch, Leä Thuûy ta ôi Ñòa linh nhaân kieät ñaát trôøi taëng ban: Anh huøng giaûi phoùng nöôùc Nam. SAÙNG TAÙC
- 76. 76 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Ñaø Laït vôùi daõ quì hoa Anh veà gaëp moät maøu xa laéc vaøng Töøng con ñöôøng thaém meânh mang Bieát muøa thu rôùt ñoâng sang chôùm trôøi Daõ quì hoa cuûa anh ôi Sao hoang daïi theá ôû nôi phoá thaønh Em thu heát naéng trôøi xanh Khaûm leân noãi nhôù cuûa anh caùch vôøi Gaëp trong naéng daõ quì phôi Moät coõi thieàn giöõa coõi ñôøi saéc khoâng Chaân ñang chaïm böôùc phieâu boàng Ngoaûnh thöông mình vaãn laø mong manh mình Daõ quì hoa ñoát taâm linh Bieát ñôøi laø chuyeán hö trình saùt na Nhaët saéc vaøng ruïng ñoài xa Thaû vaøo boùng tuoåi ngaøy qua nhöõng ngaøy Daõ quì hoa cuûa coõi naøy Saéc vaøng meâ hoaëc ñong ñaày coõi kia Laàn theo khoùi naéng anh veà Ñeå coù em giöõa boán beà khoâng em. THAI SAÉC (Ñoàng Thaùp) Daõ Quyø hoa (Taëng D.Q.H.) Ñöôøng traàn em ñi hoa vaøng maáy ñoä (TRÒNH COÂNG SÔN) Thoaét ñaø ñaõ saùu chuïc nieân Baøi ca chieán thaéng Ñieän Bieân oai huøng Daäy töø Taây Baéc ñieäp truøng Haân hoan, haøo khí khaép vuøng queâ höông Ñieän Bieân moät thuôû chieán tröôøng Tieáng hoø keùo phaùo coøn vang ñeán giôø Quaân ñi nhö thaùc vôõ bôø Ñoå veà tieàn tuyeán xe thoà … söùc daân Ñeøo cao ñaâu quaûn böôùc chaân Suoái saâu vöïc thaúm, gian truaân chaúng luøi Thöïc daân quyeát ñaùnh tôi bôøi Ñaøo haøo, ñaùnh laán, trí ngöôøi möu cao AØo aøo “Voi” naõ phaùo vaøo Tinh thaàn saét ñaù, giaëc naøo cuõng thua Him Lam, A1 daáu xöa Chieán coâng oanh lieät ñeán giôø vaãn in Vaên Ñaøn, Ñình Gioùt trong tim Anh huøng baát khuaát khaéc teân söû vaøng Töøng ñoaøn quaân Phaùp kinh hoaøng Tay caàm côø traéng haõi huøng vieãn chinh Ñôø-Caùt saàu thaûm cuùi gaèm Quaân daân hôùn hôû: “Muoân naêm Baùc Hoà”. Chín naêm ñuùc moät traän ñoà Dieät tan xaâm löôïc. Thuû ñoâ trôû veà Hoøa bình nöûa nöôùc haû heâ Giaù nhö troïn veïn, vui gì vui hôn... BAÏCH LIEÂN (Hoäi VHNT Baéc Ninh) Ñieän Bieân nhôù maõi SAÙNG TAÙC
- 77. 77DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 CAÙT DU (Hoäi Nhaø vaên Vieät Nam) Em haõy nguû ñi! Ñaõ chieàu roài sao thô khoâng ñeán? Caây moät mình naèm nghe noãi sôï Em moät mình ngoài ngaém hoang vu Ñeâm qua giaác mô veà Goïi em giöõa taàng khoâng Naøy ngöôøi ñaøn baø laï! Sao naèm ôû ñaây? Sao naèm ôû ñaây? Em choaøng maét con maét caønh caây nhìn em hình daáu hoûi Toâi van ngöôøi! Moät chuùt laù xanh! Roài nhieàu con maét nöõa uøa veà Trieäu trieäu maét caây ñoøi buùp laù Trieäu trieäu maét caây khao khaùt naûy maàm ‘‘Röøng ñaõ chaùy vaø röøng ñaõ heùo Röøng ñaõ khoâ vaø röøng ñaõ taøn Em haõy nguû ñi” (*) Vaø trieäu trieäu naêm Roài röøng seõ veà Em Haõy nguû ñi! (*) Lôøi baøi Em haõy nguû ñi Trònh Coâng Sôn Ñaõ chieàu roài sao thô khoâng ñeán? Maáy hoâm raøy thô boû ñi ñaâu? Coù phaûi thô veà thaêm caùnh ñoàng muøa luõ Luùa Soâng Hoàng coù tróu haït khoâng? Coù ñi ngang ñeàn thôø Tröng Nöõ Thaép duøm em moät neùn nhang traàm Tieän dòp gheù Traøng An moät tí Thaêm ñeàn thôø hai Ñöùc Ñinh Leâ Veà Ba Vì ñi leân nuùi Taûn Thaêm Sôn Tinh cuøng vôùi Vua Huøng Chieàu Hoà Göôm meânh mang noãi nhôù Soùng boàn choàn nghe khuùc bieät ly Ñaõ chieàu roài sao thô khoâng ñeán? Con maét chuoàn ñoû quaïnh chieàu ñoâng Hay thô veà ngang qua AÛi Baéc Ngoài suït suøi nhoû leä khoùc Sao Khueâ Gioù truøng truøng thô veà Paéc Poù AÙnh sao khuya daèng daëc loái veà Thô veà roài vöôn vai Phuø Ñoång Gaùnh treân vai hai chöõ san haø Chaïy baêng baêng. SAÙNG TAÙC
- 78. 78 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 VUÕ TRUNG ÑÖÙC (Hoäi VHNT Vónh Phuùc) Chieàu Tam Ñaûo Tìm veà luùng lieáng Sooïng-Coâ Queâ Ñoàng Xoâ nuùi thoaùng chôi vôi Hoà Höông (1) thaêm thaúm – maét ngöôøi toâi yeâu Thoâng reo bieác doäi traøn chieàu Naéng lung lung naéng saùo dieàu ngaån ngô Thaäm Thình (2) nguoàn thöïc, thaùc mô Coû caây, hoa, ñaù… ñoâi bôø môø say Ñaïi baøng soaûi caùnh vôøn maây Gioù leân loäng gioù toùc ñaày hoa lau Khoùi lam thaàm thó trieàn daâu Chuoâng ngaân thieàn vieän vôïi ñau noãi ñôøi… Ñöùng loøng – thoaûng tieáng aø ôi! Traêng leân vôøi vôïi Ñaát trôøi Traêng leân! (1) Hoà Höông: Hoà nöôùc thuoäc Minh Quang – Tam Ñaûo (2) Thaäm Thình: Thaùc nöôùc thuoäc Baûn Long – Minh Quang – Tam Ñaûo Tìm veà luùng lieáng Soïong-Coâ Gaëp traêng söõng laïi beân hoà Xaï Höông Laëng nghe tieáng haùt giao duyeân Ñaãm tình… xao xuyeán… vaán vöông ñaát trôøi Suoát nguoàn ngaân khuùc ñaày vôi Then ôi! Em maõi haùt lôøi traùi tim Haùt cho thaùc nhaûy traêng nghieâng Maây sao líu ríu bung bieâng maët hoà Soùng vaøng lôùp lôùp nhaáp nhoâ Ngaøn thoâng cheánh choaùng (cuõng ngôø maét em) Choøng chaønh … nuùi níu söông ñeâm Gaùi trai thoån thöùc vaøo ñeâm … öôùc theà Nöôùc non raïo röïc tình queâ Ngaøn naêm luùng lieáng tìm veà Soïong - Coâ. Veà queâ vaãn queâ maø laï Döøng chaân hoûi treû bao laàn Moãi thoân moãi nhaø vaên hoùa Ñeâm cheøo coù caû Soïong Coâ … Queâ ôi! Minh Quang, Goø Phaáng Ñaïi Bình, Boà Lyù, Hôïp Chaâu… Queâ giôø vaãn queâ maø phoá Cao taàng beân truùc, thoâng, lau… Chôï queâ ngaøy naøo cuõng chôï Nieàm vui ñaâu keå naéng möa Haøng hoùa “treân trôøi döôùi beå” “Thoå Tang” xen laãn “Kyø Löøa”… Ngöôøi queâ sao nhieàu “oâng chuû” (“Chuû trang”, “Chuû xöôûng”, “Chuû thaàu”…) Daân caøy coøn kieâm daân thôï Ñeâm traêng oâm saùch goái ñaàu… Trang traïi baït ngaøn trang traïi Vöôøn ao bao boïc quanh ñoài Chim veà lao xao nhaõn oåi Ong bay maät phaû hoàng moâi. Veà queâ vaãn queâ maø laï Baâng khuaâng, raïo röïc, taàn ngaàn Baïn keùo vaøo hoà caâu caù Ñi nhö khoâng böôùc baèng chaân SAÙNG TAÙC
- 79. 79DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 NGUYEÃN THÒ MAI (Hoäi Nhaø vaên Vieät Nam) Daën ngöôøi ñi hoäi moät mình Taëng T.U - queâ Naønh Ñeâm qua phaø soâng Haäu Thaêm nhaø Nguyeãn Traõi ôû Coân Sôn Truùc xinh truùc coù ñaàu ñình Thaùng Hai anh hoäi moät mình. Laï chöa! Thoâi ñaønh khaên goùi gioù ñöa Ngöôøi döng - em chæ göûi thöa ñoâi lôøi: Muøa xuaân, muøa hoäi, muøa chôi Ñoø ñöa, con maét tieáng cöôøi cuõng ñöa Hoäi vui nghieâng nöôùc nghieâng chuøa “Nam moâ” nhö thaät nhö ñuøa caâu kinh Maø anh ñi hoäi moät mình Chen chaân vôùi ñaù, soi hình vôùi caây Suoái saâu, caûnh ñeïp, ñoø ñaày Theâm lo ngöôøi ôû chaân maây xa vôøi Thaép höông em khaán ñaát trôøi Chôû che anh phuùt maûng vui treân chuøa Ngaøy xuaân böôùc thöïc, böôùc mô Deø thoâi cheùn röôïu, caâu thô maø veà. Ñöôøng tuøng leo doác treøo non Ñeán nôi. Laëng thôû … Nhaø coøn neàn thoâi Thaûng nhö coù tieáng ai môøi Cöûa pheân gioù môû, böôùc Ngöôøi nheï ra Coång vaøo ngoõ truùc daäu hoa Daáu chaân haøi coû ñöa ta leân theàm Roài trong tieáng suoái ru eâm Thô Ngöôøi sang saûng noãi nieàm ÖÙc Trai Roài naâng cheùn truùc ngang maøy Taác loøng cuoän nöôùc ñeâm ngaøy trieàu Ñoâng… Nhöng maø chæ coù lôøi thoâng Laù reo vi vuùt, troáng khoâng boán beà… Chôït nghe khanh khaùch ñaâu kia Hay treân Baøn Thaïch tieân veà vui ca ? Côø chôi ñoâi nöôùc baøy ra Tieân sinh sang toát hay laø xuaát xe? Moät mình ngaãm moät mình nghe Cöù hoaøi töôûng giöõa maây khe suoái ngaøn Am Maây laø coõi thö nhaøn Maùi gianh coøn giöõ cung ñaøn, laù göôm Ngöôøi veà aån daáu muø söông Traêng thanh nguyeät baïc chaúng vöông buïi chuøa... Chaân coøn ñöùng vôùi sim, mua Hoàn ñaâu ñaõ taän xa xöa kieáp ngöôøi Hình nhö vua môùi gheù chôi Leàu vaên coøn nöùc nhöõng lôøi ngoïc chaâu Hình nhö môùi roùt röôïu ñaàu Vua ñaø leân kieäu, cheùn saàu bieät ly Hình nhö Thò Loä cuøng ñi Nghe ñaâu naøng nghæ Leä Chi ñeâm raøy.... Quaù giang coøn moät chuyeán phaø Ñaõ taøu veà treã, laïi xa loä trình Laïi möa khuya baát thình lình Laïi ñeâm maát ñieän, laïi mình… guoác rôi Chaân khoâng goùt laïnh möa trôøi Töï nhieân thaàm öôùc gaëp ngöôøi Baïc Lieâu Myõ nhaân nghieâng nöôùc Ninh Kieàu Ngöôøi khoâng tieác baïc maø chieàu hoàng nhan Hoâ thaàu, taùt caïn Haäu Giang Tìm ñöôïc guoác, giuùp em sang Caùi Voàn Moäng mô cho nheï coõi hoàn Ñeå qua nöôùc thaúm soùng coàn maø ñi. SAÙNG TAÙC
- 80. 80 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 NGOÂ THAÙI (Hoäi Lieân hieäp VHNT Phuù Thoï) Höông queâ Ñaát Toå thaân thöông Söùc soáng Minh Noâng… Muøa gaët toâi veà Ñöôøng laøng, ngoõ xoùm boän beà raï rôm Thoaûng muøi gaïo môùi… Côm thôm Deûo saên gioáng luùa Naøng Höông queâ nhaø! Baùt canh cua, ñóa döa caø Vò queâ ñau ñaùu ñaäm ñaø xieát bao! Böôùc ñi duø ôû phöông naøo Minh Noâng muøa caáy hanh hao heïn veà! (Chaïnh loøng da dieát choán queâ Chieán tranh qua, maáy ngöôøi veà, ngöôøi khoâng?) Tình queâ laéng xuoáng caùnh ñoàng Caùnh coø chao naéng, maây boàng beành troâi! Maùi ñaàu baïc, nöôùc da moài Chaùu con díu daét ra nôi thò thaønh Chieàu xanh, gôïi nhôù ngaøy xanh Höông queâ cöù maõi ngoït laønh tình queâ… Caây Xöông Roàng trong chaäu Soáng treân ñaát khoâ caèn Cöù vöôn leân maïnh meõ Khoe saéc hoa laëng thaàm… Traûi Ñoâng taøn Xuaân ñeán Laù ruïng laïi naûy maàm Höông daâng traøn nhöïa soáng Mô maøng ñoùn böôùm ong Cuoäc ñôøi caây khaéc khoå Daãu gai goùc xuø xì Vaãn dòu daøng e leä Noàng naøn beân loái ñi…! Tình ñaát Toå ñeïp maõi töïa baøi ca Con chaùu moïi mieàn haønh höông veà hoäi Toû taám loøng thaønh, trôû veà nguoàn coäi Daâng neùn taâm höông, töôûng nhôù caùc Vua Huøng Leân ñænh non cao, ta thaáy caû moät vuøng Hoå phuïc - Long chaàu, laøng queâ truø phuù. Ba con soâng töø ñaàu nguoàn hoäi tuï Baïch Haïc xöa - nay Thaønh phoá anh huøng!. Traûi thaêng traàm, mong öôùc moät nieàm chung Quoác thaùi daân an, vöõng vaøng tieán böôùc Suoát maáy ngaøn naêm Toå tieân döïng nöôùc Con chaùu Laïc - Hoàng, noái nghieäp OÂng cha. Caâu haùt Xoan vaãn ñoïng laïi trong ta Löu giöõ bao ñôøi, cuøng lôøi ru cuûa Meï Theá giôùi vinh danh - truyeàn cho lôùp treû Maõi maõi tröôøng toàn - gaïch noái thôøi gian. Veà hoäi naêm nay bao neùt maët haân hoan AÙnh raïng ngôøi, nuï cöôøi haïnh phuùc Haäu dueä AÂu Cô - neát na hieàn thuïc Xin göûi loøng mình, nôI ñaát Toå thaân thöông…! SAÙNG TAÙC
- 81. 81DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 S a Pa – Moät vuøng ñaát khieâm nhöôøng, tónh laëng maø aån chöùa bao ñieàu kyø dieäu, huyeàn aûo. Sa Pa luoân chìm trong laøn maây boàng beành hoøa cuøng caûnh saéc thieân nhieân nhö coù söï saép xeáp theo moät boá cuïc haøi hoøa, neân thô, laõng maïn, ñaày haáp daãn. Khí haäu cuûa Sa Pa coù theå noùi laø moät söï ban phaùt dieäu kyø cuûa thieân nhieân, mang saéc thaùi raát ña daïng, raát ñoäc ñaùo vaø raát rieâng. Saùng, chieàu laø tieát trôøi cuûa muøa Xuaân, Thu, khi maøn ñeâm buoâng xuoáng giaù laïnh muøa Ñoâng traøn veà, ñoâi khi coøn ñoùng baêng tuyeát. Bình minh ôû Sa Pa thöôøng chìm trong laøn söông muø nheø nheï vaø cuõng nhanh choùng tan ñi khi oâng maët trôøi thöùc giaác. Ñeán tröa, nôi ñaây traøn ngaäp aùnh naéng choùi chang cuûa muøa Heø noùng boûng. Taát caû chìm laãn trong söông môø huyeàn aûo nhö moät böùc tranh phong thuûy höõu tình thanh bình, ñaày thô moäng ñeán nao loøng, caøng laøm cho Sa Pa gioáng moät thaønh phoá trong söông khi aån khi hieän nhö thöïc nhö mô. Sa Pa – naèm giöõa hai daãy nuùi Hoaøng Lieân Sôn vaø Can Thaøng, coù ñoä cao gaàn 2.000m so vôùi maët bieån, coù ñænh Phan Xi Paêng cao 3.143m. Sa Pa ñöôïc thieân nhieân öu ñaõi vôùi nhieàu saûn vaät cuûa vuøng oân ñôùi nhö: maän, leâ, ñaøo…; nhieàu loaïi hoa nhö: thöôïc döôïc, caåm chöôùng, lay ôn, uaát kim cöông…; nhieàu loaïi thuoác boå, döôïc lieäu, laâm saûn nhö: thuïc ñòa, SA PA TRONG SÖÔNG (Taûn vaên) NSNA. TUYEÁTMINH Sa Pa trong söông - TUYEÁT MINH SAÙNG TAÙC
- 82. 82 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 hoaøng lieân gai, xuyeân khung, moäc nhó, naám höông, thaûo quaû v.v… Nôi ñaây chuû yeáu ngöôøi Moâng, ngöôøi Dao sinh soáng. Vôùi ñòa hình vaø khí haäu maùt meû quanh naêm, Sa Pa ñaõ töø laâu khoâng nhöõng trôû thaønh nôi nghæ maùt lyù töôûng maø coøn laø ñieåm thu huùt caùc “tay maùy” trong vaø ngoaøi nöôùc. Chính nhöõng neùt ñaëc tröng ñoù cuûa Sa Pa maø bieát bao nhaø nhieáp aûnh khaép nôi ñoå veà ñaây “saên” aûnh. Ngöôøi “saên” söông muø, ngöôøi “saên” muøa Xuaân, “saên” naéng vaøng muøa Haï, ngöôøi laïi ñi chuïp chôï, chuïp caùc caûnh sinh hoaït cuûa baø con daân toäc ít ngöôøi, chuïp phong caûnh thieân nhieân, nuùi non huøng vó, thaäm chí coù nhieàu ngöôøi “saên” caû tuyeát rôi… Toâi leân Sapa laàn ñaàu vaøo naêm 1991, trong moät chuyeán coâng taùc. AÁn töôïng ñaàu tieân khi toâi ñaët chaân ñeán Sa Pa laø baàu khoâng khí trong laønh, maùt ngoït, tónh laëng vaø se se laïnh khaùc haún vôùi nhöõng khoùi, buïi vì xaây döïng, vì taéc ñöôøng ôû caùc thaønh phoá lôùn. Khi aáy, Sa Pa nhö moät naøng coâng chuùa môùi tænh giaác noàng, ñoâi maét coøn mô maøng cuûa thieáu nöõ ñang tuoåi xuaân thì. Nhöõng naêm ñoù du lòch nôi ñaây chöa phaùt trieån nhö baây giôø. Sa Pa coøn raát hoang sô, laëng leõ, thanh bình. Töø thò traán Sa Pa, ñi veà phía Taây khoaûng 12km treân ñöôøng ñi Lai Chaâu chuùng toâi gaëp Thaùc Baïc, Caàu Maây vôùi doøng nöôùc ñoå töø ñoä cao treân 200m taïo thaønh aâm thanh nuùi röøng ñaày aán töôïng. Sa Pa coøn coù nhaø thôø coå – moät neùt kieán truùc raát rieâng cuûa Sa Pa. Chôï Sa Pa hoïp vaøo saùng Chuû Nhaät haøng tuaàn, moät böùc tranh kinh teá mang ñaäm baûn saéc vaên hoùa chôï cuûa vuøng naøy. Khaép nôi nhöõng baø meá giaø moùm meùm, caùc coâ gaùi Moâng, Dao ngöôøi ngoài keû ñöùng baùn thoå caåm maøu saéc saëc sôõ, mieäng luoân môøi chaøo maø tay vaãn theâu thoaên thoaét. Vaøi choã ñoù ñaây laïi thaáy töøng nhoùm nhoû vaøi ngöôøi, giaø coù, treû coù vöøa troø chuyeän, vöøa baùn haøng laïi vöøa chuoát noái nhöõng sôïi ñay. Troâng hoï luùc naøo cuõng töôi cöôøi, raïng rôõ, thaân thieän thaät ñaùng yeâu. Beân caïnh röøng Maän, Ñaøo, Leâ thô moäng laø caùc khu bieät thöï coå kính xen laãn hieän ñaïi caøng laøm cho Sa Pa theâm haáp daãn, cuoán huùt. Ñeå kòp phieân chôï saùng Chuû nhaät, chieàu toái thöù Baåy caùc chaøng trai coâ gaùi ngöôøi Moâng, ngöôøi Dao thöôøng tôùi Sa Pa vui chôi, ca haùt trong aâm thanh cuûa ñaøn moâi, kheøn laù, saùo, kheøn Moâng..., vôùi nhöõng baùt röôïu traøn ñaày veõ neân moät böùc tranh soáng ñoäng, raát laõng maïn, tröõ tình. Ñi qua nhieàu ñeøo doïc theo chieàu daøi ñaát nöôùc, toâi chöa thaáy ôû ñaâu laïi coù caûnh “maây luoàn nuùi, nuùi oâm maây” – nhöõng ñaùm maây nhö baùm chaët vaøo ñænh nuùi, khoâng nôõ rôøi xa... raát tình töù, duyeân daùng, soáng ñoäng nhö nôi ñaây. Toâi leân Sa Pa nhieàu laàn, moãi laàn laïi traøo daâng moät nguoàn caûm xuùc môùi laï, tuyeät ñeïp, tinh khoâi. Sa Pa – Thaønh phoá cheo leo taän trôøøi xanh ñöôïc bao boïc bôûi maây, gioù vaø söông muø troâng chaúng khaùc gì moät chieác vöôøn treo thieân nhieân khoång loà, luùc aån luùc hieän, ñeïp moät caùch huyeàn aûo, dieäu kyø ñeán laï luøng. Naêm 2011, toâi leân Sa Pa laø laàn gaàn ñaây nhaát. Caû gia ñình anh chò em, con chaùu ñi nghæ maùt ôû Sa Pa moät tuaàn ñeå thoûa söùc ñaém chìm trong khung caûnh thaàn tieân giöõa choán traàn gian. Sau chuyeán taøu ñeâm töø Haø Noäi, saùng sôùm tinh mô hoâm sau gia ñình chuùng toâi ñaõ ñeán Laøo Cai vaø tieáp tuïc leân xe tôùi Sa Pa. Treân con ñöôøng quanh co nhö oâm laáy caùc söôøn nuùi, thænh thoaûng chuùng toâi laïi döøng xe chuïp aûnh moãi khi gaëp phong caûnh ñeïp hoaëc nhöõng nhoùm SAÙNG TAÙC
- 83. 83DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ngöôøi Moâng ñi boä haøng chuïc caây soá ñeå ñeán chôï phieân, chôï tình Sa Pa. Xe chaïy gaàn hai giôø ñoàng hoà, Sa Pa ñaõ hieän ra tröôùc maét chuùng toâi vôùi nhieàu caûnh quan thieân nhieân, nuùi non ñieäp truøng ñaày söông vaø gioù, caùc thöûa ruoäng baäc thang ñan xen nhau raát baét maét. Caùc coâ gaùi daân toäc nôi ñaây thì khoûi phaûi noùi. Hoï ñua nhau khoe saéc trong trang phuïc daân toäc theâu hoa vaên nhieàu maøu saéc. Nhöõng hoa vaên ñöôïc theâu moâ phoûng theo hình hoa, laù, chim muoâng, thuù röøng... raát ña daïng, röïc rôõ, ñoäc ñaùo. Nhöõng tia naéng sôùm roïi xuoáng chan hoøa, nheø nheï nhö ve vuoát hoa laù, coû caây, phoá phöôøng moät caùch tinh nghòch, aâu yeám khieán cho ngöôøi vaø caûnh caøng trôû neân duyeân daùng hôn, gôïi caûm hôn vaø ñaùng yeâu hôn. Vaø kia nuùi Haøm Roàng, daãy ñaù nhaáp nhoâ hình con Roàng khoång loà ñang vöôn daøi, uoán löôïn, ñaàu ngaång cao veà daõy nuùi Hoaøng Lieân Sôn. Ñöùng treân Haøm Roàng, ngaém toaøn caûnh Sa Pa, moät caûm xuùc môùi meû thaät khoù taû uøa veà trong toâi. Nuùi Haøm Roàng laø moät trong nhöõng ñòa ñieåm coù tieàm naêng phaùt trieån du lòch töông ñoái phong phuù vaø ña daïng trong nhöõng naêm gaàn ñaây. Nuùi Haøm Roàng laø ñieåm ñeán khoâng theå thieáu trong haønh trình cuûa du khaùch ñeán Sa Pa. Toâi cuõng vaäy, leo nuùi Haøm Roàng khoâng chæ ñöôïc chieâm ngöôõng thieân nhieân hoang sô trong laønh, maùt meû cuûa ñaát trôøi, taän höôûng vaø taâm söï cuøng coû caây, hoa laù, cuøng naéng gioù, maây trôøi vaø ñaù maø coøn ñöôïc hoøa mình vaøo caûnh saéc ngaát ngaây, laõng maïn cuûa taïo hoùa. Haøm Roàng ngaøy nay khaùc tröôùc kia raát nhieàu. Treân Haøm Roàng laø caû moät röøng hoa thôm coû laï, ong böôùm löôïn lôø xung quanh khieán toâi töôûng nhö mình laïc vaøo vöôøn Tieân. Khu du lòch Haøm Roàng roäng khoaûng 150ha, ñöôïc xaây döïng theo ñòa theá töï nhieân cuûa ñænh Haøm Roàng vôùi nhöõng röøng ñaù reâu phong, röøng Ñaøo, Maän laâu naêm… Chuùng toâi phaûi leo moät chaëng ñöôøng daøi haøng ngaøn baäc ñaù aåm öôùt. Cöù caùch moät ñoaïn ngaén, caûnh trí laïi traûi ra tröôùc maét khi thì vöôøn Lan, vöôøn hoa Chaâu AÂu, luùc thì vöôøn Hoàng... ñieåm cuoái cuøng cuõng laø ñieåm cao nhaát cuûa ñænh Haøm Roàng ñöôïc boá trí nhö moät ñaøi quan saùt, töø ñaây du khaùch coù theå thu goïn toaøn boä thò traán Sa Pa trong ñaùy maét. Phoùng taàm maét xa hôn laø thung luõng Möôøng Hoa, Taû Phìn khi aån khi hieän. Caøng ñi leân caoTreân ñöôøng xuoáng chôï TUYEÁT MINH SAÙNG TAÙC
- 84. 84 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 khung caûnh laïi caøng laøm khieán toâi ngaïc nhieân, caøng thoâi thuùc söï toø moø, khaùm phaù trong toâi. Töø Vöôøn Lan 1, Vöôøn Lan 2 vôùi 6.000 gioø cuûa 194 loaøi lan boán muøa ñua nhau khoe saéc, trong ñoù coù nhöõng loaøi lan ñaëc saéc. Keá ñeán vöôøn hoa vôùi nhöõng ñoùa caåm tuù caàu lôùn, ñöôøng kính tôùi 30cm, vöôøn hoa Thanh Thaïch Thaûo cuøng nhieàu loaøi hoa laï maét ñöôïc nhaäp töø nöôùc ngoaøi veà vaø coù caû haøng traêm caây Anh Ñaøo Nhaät ñang troàng thöû nghieäm ôû ñaây. Baêng qua khu Thieân Thaïch Laâm roäng lôùn, nhöõng lôùp ñaù ñan xen nhau ñuû moïi hình daùng saéc ñoä, toâi tha hoà chuïp aûnh, tha hoà thaû chí tang boàng… Ñöôøng leân Coång Trôøi ngoù phía tröôùc chæ thaáy trôøi xanh bao la, nhìn döôùi chaân toaøn thaáy maây phuû. Heát Coång Trôøi 1, toâi döøng chaân ôû Coång Trôøi 2 ñeå ñöôïc ngaém ñaàu Roàng thaät roõ, thaät laâu. Ñöôøng vaøo hang Tam Moân moãi luùc loái ñi moät heïp laïi chæ vöøa ñuû moät ngöôøi chui loït, thoaùt ra laø caû moät khoaûng trôøi meânh moâng, bao la raát ngoaïn muïc, lyù thuù hieän ra tröôùc maét. Khoâng chæ coù theá, treân Haøm Roàng, chuùng toâi coøn ñöôïc xem caùc chaøng trai, coâ gaùi daân toäc bieåu dieãn. Caûnh saéc nôi ñaây thaät dieäu kyø, ñoäc ñaùo: hoa, nuùi vaø maây hoøa laãn nhau thaät tuyeät ñeïp. Ngaøy hoâm sau, chuùng toâi ñeán thaêm Caùt Caùt caùch Sa Pa khoaûng 2km – moät baûn laâu ñôøi cuûa ngöôøi Moâng coøn löu giöõ nhieàu ngheà thuû coâng truyeàn thoáng. Ñeán ñaây chuùng toâi ñöôïc xem kyõ thuaät nhuoäm chaøm, nhuoäm nöôùc tro thaûo moäc vaø caùc laù caây röøng, caùch cheá taùc ñoà trang söùc, troàng boâng, lanh, deät vaûi cuûa ngöôøi Moâng vôùi nhieàu phong tuïc ñoäc ñaùo. Doïc theo ñöôøng moøn laø caùc baø caùc coâ ñang caëm cuïi theâu deät neân nhöõng taám thoå caåm ña saéc maøu… Xuoâi theo ñöôøng Taû Van, ngaém caûnh vaø chuïp aûnh thung luõng Möôøng Hoa, nhöõng thöûa ruoäng baäc thang vaøng röïc khi muøa Thu veà, loùng laùnh nhö baïc döôùi aùnh maët trôøi khi ñang vaøo vuï. Reõ ngang ñeán thoân Hang Ñaù, tôùi Coång Trôøi vôùi muoân vaøn ñoùa phong lan buoâng thoõng. Nôi ñaây baïn coù theå nhìn thaáy phieán ñaù hình con Coùc, caïnh ñoù laø moät taûng ñaù nhieàu maøu saéc cao gaàn 100m, gioáng ñaàu Hoå ñang naèm phuïc coù boä ria meùp traéng vaèn caøng toân theâm veû oai nghieâm, laãm lieät cuûa noù. Ñi tieáp ñeán Taû Van, chuùng toâi tôùi khu röøng Ñaù coå, thaû hoàn ngaém nghía gaàn 200 taûng ñaù lôùn nhoû mang caùc teân goïi khaùc nhau gaén lieàn vôùi truyeàn thuyeát mang ñaäm saéc thaùi taâm tö, tình caûm cuûa ngöôøi daân vuøng naøy nhö: hoøn Boá, hoøn Meï, hoøn Coái xay, hoøn Yeân ngöïa v.v… Treân moãi hoøn ñaù ñeàu coù khaéc, chaïm laï, ñoäc ñaùo caùc moâ típ cuûa ngöôøi Vieät coå. Khu röøng Ñaù coå naøy ñöôïc coi laø di tích coå coù moät khoâng hai cuûa nöôùc ta. Leân Sa Pa khoâng chæ ñöôïc coù nuùi, maây, gioù vaø söông muø maø coøn coù baûn Caùt Caùt, Taû Van, Caàu Maây, thung luõng Möôøng Hoa, nuùi Haøm Roàng vôùi vöôøn Chaâu AÂu, vöôøn Lan, Coång Trôøi, saân Maây… Vaø muoán chöùng toû söùc beàn bæ cuûa moät thôøi trai treû thì haõy chinh phuïc ñænh Fanxipaêng cao 3.143m. Quaû thaät, coøn bieát bao thöù nôi ñaây maø toâi khoâng sao keå xieát. Baïn haõy ñeán nôi ñaây ñeå chính mình chieâm ngöôõng vaø khaùm phaù phong caûnh huøng vó raát thô moäng, quyeán ruõ seõ thaáy voâ cuøng haáp daãn vaø kyø thuù. OÂi Sa Pa! Thaønh phoá trong söông – Thaønh phoá trong maây, chæ moät laàn gheù qua cuõng ñuû ñeå laïi trong toâi nhieàu kyû nieäm, nhieàu caûm xuùc khoù queân vaø löu luyeán chaúng muoán rôøi. SAÙNG TAÙC
- 85. 85DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 XE BUYÙT SOÁ 35 TRAÀN HÖÕU THAÊNG (Haø Noäi) K hu nhaø toâi ôû laø moät chung cö gaàn chuøa Haø, quaän Caàu Giaáy. Giöõa caùc chung cö coù moät vöôøn hoa nhoû, coù ñoä 10 chieác gheá ñaù cho caùc cuï giaø, treû em ngoài hoùng maùt. Saùt ngay væa heø laø beán xe buyùt soá 35. Xe 35 chaïy töø Meâ Linh, Soùc Sôn xuoáng taän bôø soâng Hoàng gaàn Baûo taøng lòch söû. Coù leõ laø tuyeán xe daøi nhaát cuûa Haø Noäi. Hoaøn caûnh ñòa lyù maø toâi vöøa keå treân khoâng ngôø laø nieàm haïnh phuùc lôùn lao cuûa nhieàu ngöôøi lao ñoäng bình thöôøng, nhieàu sinh vieân vaø hoïc sinh, nhieàu cö daân nöôùc ngoaøi ôû khu chung cö cuûa chuùng toâi vaø ñaëc bieät laø ñoái vôùi caùnh giaø chuùng toâi, nhöõng caùn boä ñuû caùc ngaønh ngheà nay ñaõ veà höu. Khi ngoài chôi taïi vöôøn hoa nhoû, moät baùc vui veû ñaët vaán ñeà: “Neáu khoâng coù xe 35 chaïy qua ñaây, khoâng bieát cuoäc soáng tinh thaàn vaø vaät chaát cuûa chuùng ta seõ ra sao?”. Moïi ngöôøi cöôøi oà vì töôûng baùc ñaët vaán ñeà quaù to taùt nhöng khi veà nhaø, ngaãm nghó laïi, ai cuõng thaáy vai troø quan troïng coù thaät cuûa xe 35, vai troø maùu thòt cuûa xe 35 ñoái vôùi chuùng toâi. Naøy nheù, neáu ra beán xe ngay væa heø beân naøy, coù theå ñeán phoá Hoaøng Quoác Vieät coù nhieàu haøng aên ngon, giaù cuõng bình daân, ñaëc bieät coù bia hôi Haø Noäi khaù ñaäm ñaø. Ñi tieáp ñeán sieâu thò Metro vôùi nguùt ngaøn haøng hoùa coù giaù baùn buoân. Ñi tieáp nöõa ñeán Meâ Linh Plaza vôùi nhieàu ñoà noäi thaát xòn. Ñi nöõa, chuyeån xe khaùc ta leân ñöôïc saân bay Quoác teá Noäi Baøi. Coù theå ñoùn baïn, tieãn baïn maø khoâng maát quaù nhieàu tieàn taxi. Nhöng caùnh giaø chuùng toâi ít ñi con ñöôøng chieàu aáy maø thöôøng sang beân kia ñöôøng, ñoùn xe 35 vaøo Trung taâm Haø Noäi. Ñòa ñieåm quan troïng gaàn nhaát laø Böu ñieän Caàu Giaáy. Nôi naøy cho pheùp göûi taëng moät cuoán saùch môùi cho ngöôøi baïn ôû taän Quaûng Ngaõi. Nôi naøy cho pheùp nhaän goùi böu phaåm baûo ñaûm göûi töø nöôùc ngoaøi veà maø khoâng sôï thaát laïc. Xuoáng beán naøy, ñi boä moät quaõng ñeán hieäu saùch Söï thaät vôùi nhieàu taùc phaåm veà chính trò, xaõ hoäi vaø caùc loaïi trieát hoïc kinh ñieån. Ngoaøi ra, cuõng ñaày ñuû caùc loaïi vaên phoøng phaåm cho ngöôøi lôùn vaø hoïc sinh. Quanh quaån ñaáy tha hoà “shopping” ñuû caùc maët haøng: Töø nöôùc hoa, ví ñaàm, tuùi xaùch cao caáp ñeán caùc loaïi quaàn aùo muøa ñoâng, muøa heø, treû em, ngöôøi lôùn. Cöù yeân taâm saém söûa ôû ñaáy, khi naøo ñoùi buïng coù nhieàu cöûa haøng aên, nhieàu tieäm giaûi khaùt ñuû caùc loaïi cuõng ôû quanh ñaáy ñeå phuïc vuï ta. Toùm laïi: Caû khu Caàu Giaáy vôùi haøng traêm cöûa haøng baùn buoân baùn leû, thoûa maõn cho haøng nghìn hoïc sinh, sinh vieân cuûa caùc tröôøng Ñaïi hoïc, Trung hoïc vaø daân cö soáng trong khu vöïc ñoù. Xe buyùt soá 35 ñöa ta ñi tieáp ñeán danh lam thaéng caûnh vaøo loaïi nhaát Vieät Nam laø khu di tích Chuøa Laùng. Ngaøy raèm moàng moät aâm lòch haøng thaùng ñoâng nghòt khaùch thaäp phöông ñeán cuùng leã. Xe oâ toâ ñuû loaïi, keå caû caùc xe buyùt lôùn chôû ngöôøi ñeán tham quan khu Chuøa Laùng 1000 naêm tuoåi töø khaép caùc mieàn cuûa Toå quoác. SAÙNG TAÙC
- 86. 86 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 Ñi tieáp nöõa, qua caùc tröôøng Ñaïi hoïc lôùn: Ngoaïi giao, Ngoaïi thöông, Tröôøng Luaät, Haønh chính quoác gia... Nhöõng beán xe ôû khu vöïc naøy luùc naøo cuõng ñoâng ñuùc, chen laán. Kinh nghieäm ñi xe cho thaáy khoâng neân leân xe ôû nhöõng beán naøy, maø chòu khoù ñi boä theâm ñeå giaät luøi leân beán tröôùc cuûa nhöõng “ñieåm noùng” aáy. Neáu cöù keå tieáp nhö theá, xe 35 ñöa ta ñeán Tröôøng Ñaïi hoïc Y Haø Noäi phoá Toân Thaát Tuøng, ñeán Beänh vieän Baïch Mai, ñeán khu buoân baùn saàm uaát Kim Lieân keùo daøi, ñeán khu thaùp ñoâi Vincom... ñeán taän phoá Hueá, Haøng Baøi. Töø ñaây, xuoáng xe ta ñi ra Bôø Hoà, traùi tim cuûa Thuû ñoâ, traùi tim cuûa caû nöôùc. Ñi tieáp xe 35, ta ñeán khu beänh vieän Höõu Nghò vaø beänh vieän Quaân ñoäi 108. Xe 35 coøn ñöa ta ñeán 3 trung taâm chieáu phim lôùn nhaát thuû ñoâ. Ñoù laø Trung taâm chieáu phim quoác gia ôû ñöôøng Laùng Haï, trung taâm chieáu phim ôû taàng 6 khu “shopping” Vincom cuoái phoá Baø Trieäu, khu chieáu phim lôùn ôû phoá Haøng Baøi: Raïp Thaùng 8, Raïp Kim Ñoàng vaø nhieàu phoøng chieáu phim nhoû. Theo thieát keá caùc khu vui chôi, giaûi trí môùi, haøng traêm ngöôøi xem phim xong coù theå thoaûi maùi giaûi khaùt, aên tröa, aên toái vôùi thöùc aên phong phuù vaø giaù caû hôïp lyù. Môùi keå sô sô nhö theá, xe buyùt 35 ñöa ta ñeán nhöõng chaân trôøi khaùc nhau, vôùi nhöõng ích lôïi cuï theå khaùc nhau. OÂi, chæ vôùi 7 ngaøn ñoàng, ta ñöôïc chu du, ñöôïc thoûa maõn moïi nhu caàu maø con ngöôøi bình thöôøng coù theå phaûi caàn ñeán. Quaû thaät ñuùng nhö yù kieán cuûa moät vò ñi xe buyùt haøng ngaøy, luùc ban ñaàu ñaõ noùi: “Neáu khoâng coù xe buyùt soá 35 chaïy qua ñaây, ñôøi soáng tinh thaàn vaø vaät chaát cuûa chuùng ta seõ ra sao?”. Ñoái vôùi baûn thaân toâi, xe 35 ñaõ giuùp toâi thöïc hieän giaác mô luùc coøn trai treû. Ñoù laø nhöõng naêm 70 cuûa Theá kyû tröôùc, khi laøm vieäc taïi La Habana Cuba, haøng ngaøy toâi phaûi ñoùn xe buyùt soá 189 ñeå ñi töø khu phoá coå Vedado laø nhaø khaùch cuûa Boä Y teá Cuba giaønh cho caùc baùc syõ nöôùc ngoaøi ôû ñeå ñi laøm ôû Beänh vieän Calixto Garcia. Quaõng ñöôøng ñi xe buyùt khaù xa, ñeán gaàn 8 km, vì ôû caùc nöôùc coù quy hoaïch ñoâ thò vaên minh ngöôøi ñeàu ñöa beänh vieän ra ngoaïi vi thaønh phoá. Khoâng hoâm naøo toâi ñöôïc ngoài gheá caû vì khaùch quaù ñoâng, cöù oâm khö khö laáy caùi coät nhoâm beân xe hoaëc naém laáy caùi daây baûo hieåm, toâi khoâng ñeå yù ñeán ngöôøi xung quanh nöõa, thaû hoàn theo mô öôùc cuûa ngöôøi treû tuoåi. Toâi mô, moät ngaøy naøo ñoù Haø Noäi ñang trong caûnh bom ñaïn, sô taùn vaát vaû cuûa toâi cuõng seõ coù nhöõng nhaø cao, cöûa roäng, phoá xaù to ñeïp vaø coù nhöõng chieác xe buyùt tieän duïng cho ngöôøi daân. Khi hoïp hoäi nghò ôû Paris, toâi hay ñoùn xe buyùt soá 18 ñeå ñi aên Phôû Vieät Nam ôû quaän 13. Moät laàn ngoài treân gheá ñaù chôø xe 18 ñeán, toâi gaëp moät oâng cuï giaø keå chuyeän: “Caùi gheá ñaù naøy, beán xe buyùt naøy coù töø ñôøi oâng toâi, ñôøi boá toâi, nay ñeán toâi cuõng ñang söû duïng”. Toâi hoûi caâu ngôù ngaån: “Theá vaãn caùi gheá naøy, vaãn caùi beán xe naøy, haøng traêm naêm nay khoâng coù gì thay ñoåi aø?”. OÂng cuï cöôøi: - Thay laøm sao ñöôïc, vì noù quaù hôïp lyù cho caùc tuyeán ñöôøng cuûa Paris haøng traêm naêm nay cuõng coù thay ñoåi gì ñaâu. Toâi keå laïi 2 maåu chuyeän hoài öùc treân ñeå khaúng ñònh raèng: ñi xe oâ toâ buyùt laø moät kyû nieäm ñeïp ñoái vôùi toâi. Chæ coù khaùc laø giôø ñaây, moãi laàn ñi xe buyùt soá 35 toâi ñeàu ñöôïc caùc baïn treû nhöôøng gheá, khoâng coøn phaûi ñöùng maø mô moäng nöõa. Toâi ñaõ coù theå ngoài ung dung maø thieát keá giaác mô cuûa ngöôøi ñaõ lôùn tuoåi. Trong giaác mô aáy, toâi hình dung, Haø Noäi coù môû roäng ñeán ñaâu, thì tuyeán xe buyùt soá 35 vaãn phaûi phuïc vuï ngöôøi daân ñeán nhöõng ñòa ñieåm yeâu thích nhö ñaõ keå treân, cho ñeán haøng chuïc, haøng traêm naêm nöõa. SAÙNG TAÙC
- 87. 87DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 H OÀI ÖÙC - KYÛ NIEÄM - TÖ LIEÄU K hoâng bieát laø toâi choïn ngheà hay ngheà choïn toâi, sau khi vieát ñôn xin thi vaøo Ñaïi hoïc, heø 1956, nhaän moät luùc ba giaáy goïi cuûa Ñaïi hoïc Y, Ñaïi hoïc Baùch khoa vaø Ñaïi hoïc Toång hôïp, toâi ñaõ choïn Ñaïi hoïc Toång hôïp – Khoa Vaên, khoâng moät chuùt ñaén ño. Töø giaûng ñöôøng soá 21 Leâ Thaùnh Toâng toâi ñöôïc tieáp xuùc vôùi nhöõng baäc thaày toâi töøng ñöôïc nghe, ñöôïc ñoïc vaø ngöôõng moä nhö Ñaëng Thai Mai, Cao Xuaân Huy, Nguyeãn Maïnh Töôøng, Hoaøi Thanh… Ba naêm sau, sau leã toát nghieäp khoùa I (1956-1959), ñang luùc phaân vaân khoâng bieát veà ñaâu thì ñöôïc Phoøng Toå chöùc vaø Giaùo vuï cuûa tröôøng thoâng baùo cho bieát seõ ñöôïc phaân coâng moät mình veà Vieän Vaên hoïc thuoäc UÛy ban khoa hoïc Nhaø nöôùc vöøa môùi thaønh laäp. Ñeán vôùi ñòa chæ 20 Lyù Thaùi toå, töø laø sinh vieân – hoïc boång 22 ñoàng, toâi chuyeån sang vai caùn boä, höôûng 85% löông caùn söï 3 – 64 ñoàng, vaø sau ñoù moät tuaàn toâi ñöôïc gaëp Phoù Vieän tröôûng Hoaøi Thanh giao nhaän coâng vieäc thöïc taäp nghieân cöùu ôû Toå Vaên hoïc Vieät Nam hieän ñaïi; keát hôïp chöõa boâng in vaø taäp söï bieân taäp cho Toøa soaïn taäp san Nghieân cöùu vaên hoïc luùc naøy ñang raát baän roän chuaån bò cho söï ra maét soá 1 - kyû nieäm 30 naêm ngaøy thaønh laäp Ñaûng. Nhö vaäy sau haïnh phuùc laø sinh vieân khoùa I Ñaïi hoïc Toång hôïp, toâi ñaõ coù vinh döï ñöôïc nhaän veà Vieän Vaên hoïc, ngay trong naêm ñaàu tieân thaønh laäp, vaøo tuoåi chaün 21, vaø ñöôïc hoïc vieäc vôùi nhöõng baäc thaày ñaõ töøng daïy mình ôû baäc Ñaïi hoïc – ôû 20 Lyù Thaùi Toå, ñòa chæ toâi seõ haønh ngheà vaø laäp nghieäp trong suoát hôn 50 naêm veà sau. Vieän Vaên hoïc 20 Lyù Thaùi toå – ñoù laø nôi toâi ñöôïc höôûng moät haïnh phuùc khoù maø ñong ñeám, caân ño, khi ñöôïc laø hoïc troø, laø ngöôøi hoïc vieäc, töø thöïc taäp sang trôï lyù, roài nghieân cöùu vieân, tham gia Hoäi ñoàng khoa hoïc (1968), roài Tröôûng Ban chuyeân moân (1978), nhaän chöùc danh Phoù Giaùo sö (1984), roài Giaùo sö (1991)… trong moät cô sôû nghieân cöùu vaø ñaøo taïo raát raïng danh trong giôùi vaên chöông hoïc thuaät caû nöôùc luùc baáy giôø, vôùi nhöõng teân tuoåi lôùn nhö Ñaëng Thai Mai, Hoaøng Ngoïc Phaùch, Cao Xuaân Huy, Phaïm Thieàu, Vuõ Ngoïc Phan, Hoaøi Thanh, Traàn Thanh Maïi, Nam Traân, Haø Vaên Ñaïi… ñoái vôùi chuùng toâi laø nhöõng baäc thaày raát saùng giaù trong ngheà nghieäp; cuøng vôùi nhöõng baäc ñaøn anh nhö Nam Moäc, Vuõ Ñöùc Phuùc, Hoaøng Trinh, Phan Nhaân, Cao Huy Ñænh, Nguyeãn Ñöùc Ñaøn… Tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp, ñoù laø nhöõng taám göông cho chuùng toâi nhìn vaøo ñeà phaán ñaáu, reøn luyeän treân caû hai phöông dieän tri thöùc vaø nhaân caùch. Vaø toâi thaáy khoâng coù gì phaûi aân haän, trong quan heä vaø öùng xöû vôùi caùc baäc thaày vaø caùc baäc ñaøn anh trong Vieän suoát baáy nhieâu naêm. Cho tôùi taän baây giôø, taát caû nhöõng teân tuoåi treân ñeàu ñaõ qua TAÁM LOØNG BIEÁT ÔN SAÂU SAÉC PHONG LEÂ
- 88. 88 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñôøi, chæ coøn laïi duy nhaát moät ngöôøi – ñoù laø Phoù Giaùo sö Vuõ Ñöùc Phuùc, ôû tuoåi 94, töøng laø Tröôûng Ban chuyeân moân, Phoù Vieän tröôûng, Toång Bieân taäp Taïp chí Vaên hoïc. Haèng naêm, ñeán ngaøy gioã cuûa vôï oâng (maát töø cuoái naêm 1987), ngaøy 20-11, vaø Teát Nguyeân Ñaùn, moät soá anh chò em trong Ban Hieän ñaïi (cuõ) ñeàu sang Gia Laâm thaêm hoûi, ñem laïi moät ít nieàm vui cho tuoåi giaø cuûa oâng. Moät tröôøng hôïp khaùc laø anh Cao Huy Ñænh, maát ôû tuoåi 49, naêm 1975 – cuõng laø moät ñòa chæ ñeå moät soá ñoàng nghieäp trong UÛy ban Khoa hoïc xaõ hoäi gaëp nhau vaøo thaùng 4 haøng naêm laø ngaøy anh qua ñôøi. Kyû nieäm 60 naêm Vaên - Söû - Ñòa, toâi muoán môû roäng moái quan heä thaày troø vaø ñoàng nghieäp sang moät phaïm vi lôùn hôn – nhöõng baäc thaày ôû vò trí khai saùng, ñöùng ôû ñaàu nguoàn söï khai sinh khoa hoïc vaên chöông, khoa hoïc nhaân vaên, khoa hoïc xaõ hoäi ôû xöù ta. Nhöõng teân tuoåi raát ñaùng kính nhö Traàn Huy Lieäu, Ñaøo Duy Anh, Traàn Vaên Giaàu, Nguyeãn Khaùnh Toaøn, Vuõ Ngoïc Phan, Hoaøi Thanh, Traàn Ñöùc Thaûo, Vaên Taân, Nguyeãn Ñoång Chi, Phaïm Huy Thoâng… moät Theá heä Vaøng, töø nhieàu naêm nay ñaõ vaø ñang böôùc vaøo coõi traêm naêm. Thieáu ñi theá heä naøy, vaø thieáu ñi thôøi gian moät traêm naêm cho tieán trình hieän ñaïi hoùa vaên chöông – hoïc thuaät daân toäc, thì khoù maø noùi ñeán nhöõng gì goïi baèng thaønh töïu cho moät toå chöùc ñöôïc xem laø UÛy ban, laø Trung taâm, laø Vieän Khoa hoïc xaõ hoäi, roài Vieän Haøn laâm Khoa hoïc xaõ hoäi hoaønh traùng nhö hoâm nay chuùng ta ñang coù. Ngaøy vui Nhaø giaùo Vieät Nam vaø ngaøy vui tuoåi 60 cuûa Ban Vaên Söû Ñòa – tieàn thaân cuûa Vieän Vaên hoïc, toâi chæ muoán noùi ñeán nhöõng kyû nieäm vui, naèm trong söï tröôûng thaønh cuûa cô quan vaø cuûa töøng ngöôøi. Nhieàu theá heä ñaõ tieáp noái nhau döôùi maùi nhaø chung naøy, keå töø GS Cao Xuaân Huy – sinh naêm 1900, GS. Vieän só Traàn Huy Lieäu – sinh naêm 1901, GS. Ñaëng Thai Mai – sinh naêm 1902, ñeán theá heä 7x, 8x roài 9x hoâm nay, theá heä sau phaûi hôn theá heä tröôùc, “con hôn cha laø nhaø coù phuùc” – ñoù laø quy luaät chung cuûa söï tieán boä. Nhöng laïi coù caâu: “Uoáng nöôùc nhôù nguoàn”, “AÊn quaû nhôù keû troàng caây”, “Toân sö troïng ñaïo”, “Nhaát töï vi sö…“, khoâng bieát ñeán hoâm nay, trong neàn kinh teá thò tröôøng, khi ñoàng tieàn leân ngoâi; vaø trong kyû nguyeân hoäi nhaäp – khi moïi luoàng gioù môùi vaø laï cuøng ñeán, nhöõng phöông chaâm aáy coù coøn neân vaän duïng nöõa hay khoâng? Ñoái vôùi rieâng toâi, nhöõng baäc tieàn boái töø thöôû vaøo ñôøi, vaøo ngheà – hoï maõi maõi vaãn laø thaày, laø anh. Daãu coù chuùt ít danh, vò naøy noï, toâi khoâng bao giôø nghó laø mình coù theå, hoaëc phaûi vöôït nhöõng ngöôøi ñi tröôùc, bôûi lòch söû ñaët ra cho moãi theá heä moät nhieäm vuï môùi vaø khaùc; do vaäy, neáu veà tri thöùc vaø chuyeân moân laø caùi phaûi ñöôïc keá thöøa, ñeå tieáp tuïc vaø boå sung, thì veà nhaân caùch vaø ñaïo lyù laïi laø moät haèng soá khoâng ñoåi, khieán cho caùc baäc tieàn boái nhö toâi ñaõ keå treân, luoân luoân laø nhöõng taám göông saùng cho chuùng toâi soi vaøo, ñeå maõi maõi khoâng ñöôïc queân ôn; ñeå maõi maõi hoï vaãn cöù laø nhöõng chuyeân gia ñích thöïc, nhöõng ngöôøi chaân chính vaø töû teá – döôøng nhö boãng trôû neân vaéng thieáu, thaäm chí hieám hoi trong boái caûnh baây giôø. HOÀI ÖÙC - KYÛ NIEÄM - TÖ LIEÄU
- 89. 89DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 T huôû coøn laø hoïc sinh phoå thoâng, Phaïm Thò Bích Thuûy hoïc gioûi ñeàu caùc moân, ñaëc bieät laø Toaùn hoïc. Nhöng khi theo baïn haøng xoùm ñi thi vaøo tröôøng chuyeân, coâ laïi ñoã vaøo lôùp chuyeân ngöõ cuûa Ñaïi hoïc Sö phaïm Haø Noäi vaø ôû lôùp naøy coâ hoïc chuyeân tieáng Phaùp. Oaùi oaêm, thi toát nghieäp phoå thoâng coâ ghi teân thi ñaïi hoïc khoái A (Toaùn, Lyù, Phaùp vaên) vaø coâ ñaït ñieåm cao neân ñöôïc cöû ñi hoïc ñaïi hoïc ôû Lieân Xoâ. Raéc roáâi vaãn chöa buoâng tha. Ñi hoïc Döï bò Ñaïi hoïc tieáng Nga, ban ñaàu coâ ñöôïc phaân theo nguyeän voïng ñöôïc hoïc khoa Coâng ngheä sinh hoïc, nhöng sau toå chöùc laïi xeáp saép vaøo hoïc khoái C . Cuoái cuøng coâ nhaäp vai sinh vieân Ñaïi hoïc Sö phaïm quoác gia A. I Gersen taïi Leùningrade - nay laø Saint Petersburg vaø nhaäp khoa Tieáng Nga vaø Vaên hoïc. Moät theá giôùi môùi baát ngôø môû ra tröôùc con maét cuûa coâ nöõ sinh Vieät Nam ña naêng . Vaên hoïc Nga, ñaëc bieät vaên hoïc coå ñieån Nga, vôùi nhöõng teân tuoåi laãy löøng:F.M. Dostoyevski, A.Poushkine, Lev Tolstoi, A. Tcheùkhov, I. Tourgueùniev... laø moät caùnh röøng ñaïi ngaøn truøng truøng ñieäp ñieäp. Ñoïc tröïc tieáp nguyeân baûn caùc kieät taùc cuûa caùc caây ñaïi buùt naøy, laàn ñaàu tieân taâm trí coâ ñöôïc môû ra nhöõng chaân trôøi baùt ngaùt cuøng nhöõng caûm xuùc nhaân vaên chöùa chan vaø khaùt khao nieàm chia seû. Coâ rung ñoäng tröôùc cuoäc tình ñaém ñuoái cuûa coâ Con gaùi ngöôøi coi Traïm trong truyeän ngaén cuøng teân cuûa vaên haøo Poushkine. Coâ nhôù nhö in ñoaïn vaên taû caây soài trong tieåu thuyeát Chieán tranh vaø Hoøa bình cuûa Lev Tolstoy. Vaên hoïc Nga ñeå laïi nhöõng aán töôïng thaåm myõ huy hoaøng vaø moät caùch töï nhieân caûm höùng saùng taïo ñaõ laëng leõ laéng ñoïng vaø ñöôïc aâm thaàm nuoâi döôõng trong taâm hoàn coâ. 1985, Thuûy veà nöôùc. Nhaän coâng vieäc giaûng daïy taïi Ñaïi hoïc ngoaïi ngöõ- Ñaïi hoïc Quoác gia Haø Noäi, trôû thaønh coâ giaùo daïy vaên hoïc Nga. Ñoù laø nhöõng naêm thaùng ñaát nöôùc ñöùng beân bôø cuûa khuûng hoaûng, moïi ngöôøi Trang vieát ñaàu tay - moät cuoäc chuaån bò (Ñoïc Chaïy troán (taäp truyeän ngaén vaø vöøa) cuûa PHAÏM THÒ BÍCH THUÛY, Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2014, 228tr.) MA VAÊN KHAÙNG Ñ OÏC SAÙCH
- 90. 90 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 ñeàu phaûi goàng mình leân trong böôn traûi ñeå möu sinh vaø phaùt trieån. Thoâng minh vaø ham hoïc. Cuøng vôùi tieáng Nga, chaúng bao laâu, Thuûy ñaõ hoïc theâm vaø thoâng thaïo caû Anh ngöõ, coù baèng cöû nhaân Anh vaên. Coâ theo hoïc moät khoùa hoïc kinh teá vaø nhaän baèng Thaïc só quaûn trò kinh doanh taïi moät ñaïi hoïc cuûa Myõ. Nhöõng gì laø níu keùo ñaõ ñöôïc rôõ boû. Coâ baét ñaàu daán thaân vaøo moâi tröôøng môùi vaø nhaän ra taát caû söï haáp daãn vì tính phong phuù sinh ñoäng cuûa caùc hoaït ñoäng vaø nhöõng ñaëc saéc trong tính caùch cuûa con ngöôøi ôû lónh vöïc kinh doanh. Hieåu bieát vaø nhaïy beùn, coâ ñöôïc caùc Toå chöùc kinh teá trong vaø ngoaøi nöôùc ñoùn nhaän nhieät tình. Laøm tö vaán cho Taäp ñoøan Prime, Coâng ty söõa Hanoimilk, saùng taïo ra nhöõng nhaân vaät thöông maïi noåi tieáng ñaàu nhöõng naêm 2000 nhö Izzi, Zinzin, laøm tröôûng ñaïi dieän cho Taäp ñoaøn Tate & Lyle Ñöôøng Mía Anh Quoác, Taäp ñoaøn Coca cola, Taäp ñoaøn Nestleù, laøm Toång Giaùm ñoác cho Double A...vaø baây giôø coâ ñang laøm vieäc cho moät Taäp ñoaøn ña quoác gia veà ñoà uoáng cuûa nöôùc Anh, coù haøng traêm nhaõn hieäu röôïu, bia cao caáp haøng ñaàu theá giôùi, coù doanh thu haøng naêm gaàn 18 tyû ñoâla , coù coå phaàn lôùn ôû moät coâng ty ñoà uoáng haøng ñaàu cuûa Vieät Nam... Ñoù laø nhöõng naêm thaùng Thuûy ñi nhieàu. Leân röøng, xuoáng bieån. Leo nuùi, loäi ñoàng. Ra Baéc vaøo Nam. Anh, Phaùp, UÙc, Myõ, Singapore, Hongkong laø tröôøng giao tieáp thöôøng xuyeân. Qua heát chaâu AÂu, chaâu Myõ laïi chaâu Phi. Giao tieáp vôùi ñuû caùc vò chöùc saéc, caùc haïng ngöôøi. Tröïc tieáp tham gia vaøo ñuû caùc coâng vieäc lôùn nhoû vôùi taát caû nieàm say meâ haùo höùc cuûa moät tuoåi treû yeâu tha thieát cuoäc ñôøi vaø söï nghieäp. Ñoù laø thôøi gian coâ hoïc hoûi, vaø tích luõy ñöôïc raát nhieàu baøi hoïc boå ích cho cuoäc soáng vaø ngheà nghieäp. Soáng, laøm vieäc, suy nghó maûi meâ, cho ñeán moät luùc naøo ñoù, coâ boãng nhaän ra trong con ngöôøi mình laâu nay vaãn aâm æ moät khaùt muoán, moät nhu caàu ñöôïc boäc loä, ñöôïc toû baøy. Neáu trong anh coù moät caùi truyeän ngaén thì roài theá naøo noù cuõng tìm caùch baät ra. Ñoù laø moät caâu noùi cuûa baäc thaày truyeän ngaén A. Tcheùkhov. Vaø Thuûy baét ñaàu vieát. Vieát nhöõng trang vaên ñaàu tay, sau moät quaù trình phi töï giaùc, khoâng töï bieát, raèng ñaõ coù moät cuoäc chuaån bò. Soáng roài môùi vieát. Vieát baèng taát caû nhöõng traûi nghieäm cuûa chính mình! Phaûi chaêng ñoù laø moät quy taéc caên baûn cuûa coâng vieäc saùng taïo vaên chöông maø coâ ñaõ thöïc hieän moät caùch töï phaùt. Vaø baây giôø thì töï trong saâu xa, coâ nhaän theâm aân ñieån sau ñaây nöõa, coâ coøn laø con gaùi nhaø thô Phaïm Cuùc xöù Thanh- moät khaùt khao taïo nghieäp thi ca. Thaày giaùo Cuùc daïy Söû caáp III, cuøng moät khoùa Ñaïi hoïc Sö phaïm moät thôøi vôùi caùc nhaø söû hoïc loãi laïc Phan Huy Leâ, Ñinh Xuaân Laâm,Traàn Quoác Vöôïng... Thoaït ñaàu laø nhöõng ñoaûn vaên trong moät loaïi saùch nhaèm truyeàn baù moät yù töôûng naøo ñoù keøm theo nhöõng trang PR cho moät saûn phaåm kinh doanh roài phaùt trieån yù töôûng, vieát kòch baûn vaø saûn xuaát caùc chöông trình truyeàn hình xaõ hoäi, töøng böôùc ñi vöõng chaéc, daàn daàn Thuûy vieát truyeän ngaén vaø truyeän vöøa. Truyeän ngaén hay laø truyeän ngaén toûa höông, coù ñoä ngaân rung, coù dö ba. Truyeän ngaén cuûa Thuûy nhö nhöõng truyeän Coâng nhaân daây chuyeàn giaøy, Log book, Ñaäu phuï, Casablanca, Thôøi ñaïi Internet. Baùo tin cho Haïnh phuùc, Bình yeân.. trong taäp naøy laø nhöõng truyeän raát ít chöõ, nhöng ñaït yeâu caàu aáy. Vaø neáu aån duï laø ñaëc tröng cuûa ngheä thuaät thì nhöõng truyeän kieåu vöøa noùi coù theâm ñaëc ñieåm naøy. Kieäm lôøi, haøm suùc, loaïi truyeän naøy laø ÑOÏC SAÙCH
- 91. 91DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 nhöõng laùt caét goïn gheõ , coù söùc gôïi cuûa nguï ngoân, chuùng cho ta thaáy moät vaøi ñaëc ñieåm cuûa cuoäc soáng hieän ñaïi hoâm nay, vaø ñoïc xong, gaáp saùch laïi, hôn caû traùch moùc, trong ta coøn laïi moät nuï cöôøi hoùm hænh treân moâi. Thuûy keå: Nhöõng ngaøy ñi laøm coâng nhaân trong nhaø maùy saûn xuaát giaày taïi Lieân Xoâ hoài coøn du hoïc-ngöôøi thôï luoân chaân luoân tay, trong moät hoaït ñoäng coù tính cô giôùi, nhö Saùcloâ Saplin trong phim Thôøi ñaïi môùi laø caùi aùm aûnh gôïi yù toâi vieát truyeän ngaén Coâng nhaân daây chuyeàn giaày. Lôùp truyeän thöù hai trong taäp naøy coù dung löôïng daày daën hôn vaø mang laïi nhöõng hieäu quaû ngheä thuaät khaùc vôùi loaït truyeän ñaõ keå treân. Ñoù laø AØ í a, Thaèng Teâ, AÊn caép, Chaïy troán. Moät laøng queâ bao nhieâu naêm nay caøng luùc caøng tieâu ñieàu xô xaùc trong ngheøo naøn, khoå maø khoâng bieát laø mình khoå, vôùi caùi keát laø baøi haùt AØ í a môû roäng moät khoâng gian meânh mang nhöõng noãi buoàn. Chieán tranh vaø soá phaän bi thöông cuûa nhöõng con ngöôøi trong cuoäc, hieän hình taäp trung trong moät chuù beù mang moät caùi teân phieám chæ Thaèng Teâ sao maø thaûm theâ vaäy. Nhöõng cuoäc baøn thaûo doâng daøi veà moät chuyeän coûn con trong taäp theå, chæ laø ñeå duy danh ñònh nghóa theá naøo laø keû AÊn caép, ñaõ töï phôi baày caùi nhaøm teû, voâ nghóa vaø caû giaû doái nöõa cuûa moät cuoäc soáng beänh hoaïn maø khoâng bieát ñoù laø beänh hoaïn. Cuoäc Chaïy troán ra khoûi caùi ñoùi ngheøo khoán khoå trong truyeän ngaén cuøng teân ôû trong taäp naøy laø caùi thaûm caûnh buoàn ñeán teâ nhöùc vì coøn mang moät hình thaùi baát ngôø khaùc nöõa, qua soá phaän moät thieáu nöõ noâng thoân trong caûnh baàn haøn hoaøn toaøn beá taéc. Vaên hoïc luoân laø moät tröôøng lieân töôûng. Ñoïc AØ í a laïi chôït nhôù tôùi caûm giaùc buøi nguøi xoùt xa nhö khi ñoïc Coá höông cuûa Loã Taán. Ñoïc AÊn caép, qua caùi caùch dieãn taû deà daø moät caùch coù duïng yù ngheä thuaät, thaáy thaáp thoaùng caùi caùch vieát chaâm bieám chua cay ôû nhöõng trang vaên coå ñieån naøo ñoù cuûa caùc baäc ñaøn anh. Cuõng thuoäc loaïi tö duy truyeàn thoáng trong saùng taïo laø Heát neán, vaø moät soá truyeän nöõa, töø caùch caûm, caùch choïn ñeà taøi, caùch ñaët teân truyeän, caùch döïng tình huoáng vaø hieäu quaû ngheä thuaät laø nhöõng xuùc ñoäng traøn ñaày tình thöông yeâu. Môùi hay, ñaèng sau caâu chöõ laø laø caùi taûng baêng chìm cuûa söùc thaåm thaáu. Môùi hay, ngöôøi vieát quan saùt cuoäc soáng baèng con maét, nhöng caûm nhaän thì phaûi baèng traùi tim. Môùi hay, chæ trôû thaønh ngöôøi vieát thöïc söï laø ngöôøi bieát boài ñaép naêng khieáu ban ñaàu cuûa mình. Ngheä thuaät luoân ñaët giaù trò ôû taàm voùc caùc trang vieát. Ñoïc truyeän cuûa Thuûy, khoâng thaáy daáu veát cuûa söï non nôùt, caåu thaû. Thuûy vieát khaù chaéc tay. Caùc thuû phaùp keå, döïng, taû, luaän haøi hoøa trong thuaàn thuïc vaø tinh teá. Maïch vaên cuûa Thuûy doài daøo, töôi taén, töï nhieân, thoaûi maùi, nhö vieát baèng tröïc giaùc, baèng baûn naêng Traû lôøi caâu hoûi ñang laø nhaø kinh doanh baän roän, vì sao laïi coøn vieát vaên? Thuûy ñaùp: Vì cuøng vôùi khaùt voïng veà moät caùi ñeïp coá gaéng theo ñuoåi, ñöôïc soáng yeâu thöông ñeán cuøng cöïc, toâi nhaän ra, nhôø vieát vaên toâi trôû neân thoâng minh hôn, logic hôn, kieân nhaãn ñeán lì lôïm vaø luoân saün saøng ñoùn nhaän cuoäc soáng traøn ñaày loøng nhaân aùi vaø tích cöïc. Vôùi ngheà vaên moät khi ñaõ daán thaân, khoâng theå khoâng thi gan maø laøm! Ñoù laø ñieàu caên daën cuûa ngöôøi xöa. Ñieàu naøy hieån nhieân laø Thuûy ñaõ bieát, coù theå laø keå töø khi coâ baét ñaàu dôïm chaân böôùc vaøo quaù trình chuaån bò moät caùch khoâng töï bieát. Taát nhieân, vôùi vaên chöông thì caû cuoäc ñôøi ngöôøi vieát phaûi laø söï tích tuï vaø taäp reøn. ÑOÏC SAÙCH
- 92. 92 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 V AÊN NGHEÄ NÖÔÙC NGOAØI SOPHIE MEREAU BRENTANO Chim hoïa mi HELENE BRANCO Ñoâi maét naøng CHUØM THÔ ÑÖÙC VEÀ HOÏA MI VAØ MAÉT NAØNG IDA VON DURINGSFELD Maét xanh cuûa naøng LUDWIG BOWITSCH Ñoâi maét em VON KARL ERNST KNODT Tieáng hoïa mi F. KRICHNER Ñoâi maét EMANUEL GEIBEL Tình yeâu - tieáng hoïa mi Khi gioâng baõo gioù möa ñaày Hoïa mi laûnh loùt treân caây moät mình Baõo taùp vaät loän möu sinh Tieáng chim noàng aám aân tình göûi ta Ngöï trong moät khoùm hoa hoàng AÂm thanh ngoït lòm chaát choàng röøng xanh. Ngoïn caây im phaéc laëng tanh Tieáng chim daâng leã mong manh khí trôøi Suoái röøng cuõng phaûi im hôi Nai hoang cuõng phaûi chôi vôi ngôõ ngaøng Hoøa cuøng nhöõng aùnh naéng vaøng Hoa röøng cuõng phaûi mô maøng theo chim AÂm thanh mình maûi doõi tìm Tieáng chim laéng ñoïng trong tim boài hoài Uoáng say gioït naéng maët trôøi Traêng sao cuøng vôùi nhöõng lôøi thaàm yeâu Gioït vaøng laáp laùnh myõ mieàu Baøi ca chim hoùt lieâu xieâu loøng ngöôøi. Maét xanh nhö baàu trôøi xanh Lung linh ngaán nöôùc trong laønh em ôi Maét em nhö chieác göông trôøi Buoàn vui phaûn chieáu vôùi ngöôøi thaân yeâu Trôøi xanh ngaäp naéng sôùm chieàu Maét em tinh khieát tình yeâu noàng naøn. Maét em trôøi roäng bao la Moãi moät chôùp maét ñeàu laø thaàn tieân Gaëp naøng bao keû ñaûo ñieân Vaän may khi thaáy naøng tieân ñang cöôøi Baàu trôøi ñang phuû naøng ôi Thieân thaàn ban phöôùc cuøng ngöôøi mình yeâu Caùi gì ôû taän ñaùy long Maø ta giaáu kín ôû trong tim mình Caùi gì mieäng nín laëng thinh Thì ñoâi maét laïi voâ tình phoâ ra Maét em trong saùng tuyeät vôøi Thaûo nguyeân vôøi vôïi chaân trôøi meânh mang Maét em duyeân daùng nheï nhaøng Nhö ngoâi sao saùng vuùt ngang cuoái trôøi Maét em laëng leõ cao sang Nhö laø bieån roäng meânh moâng voâ bôø Maét em töùc giaän long lanh Chæ moät tia chôùp ñaù thaønh buïi tro. TS. NGUYEÃN VAÊN HOA dòch
- 93. 93DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 G iaùo sö tieán só, nhaø vaên Ludwig Renn (1889 - 1979), vôùi cuoäc ñôøi troøn 90 naêm, traûi daøi töø cuoái theá kyû XIX ñeán taän thaäp kyû 80 cuûa theá kyû XX, ñöôïc coi laø nhaân chöùng quan troïng cuûa moät giai ñoaïn lòch söû ñaày bieán ñoäng ôû nöôùc Ñöùc vaø chaâu AÂu. Sinh ra vaø lôùn leân trong moät gia ñình thuoäc doøng doõi quí toäc, töøng laø só quan ôû caáp ñaïi uùy cuûa Quaân ñoäi Hoaøng gia, oâng ñaõ coù khuynh höôùng caùch maïng, daàn daàn töø boû giai caáp mình. “Löông taâm toâi khoâng cho pheùp mình caàm suùng baén vaøo giai caáp coâng nhaân !”, oâng ñaõ noùi vaäy khi ôû tuoåi 30 vaø say söa ñoïc taùc phaåm cuûa Marx, trôû thaønh ñaûng vieân coäng saûn. Cuõng töø ñoù, oâng boû teân thaät laø Arnold Friedrich Vieth von Golssen, laáy teân môùi: Ludwig Renn. OÂng hoïc tieáng Nga, luaät kinh teá quoác daân taïi caùc tröôøng Ñaïi hoïc Muenchen, Goettingen; nghieân cöùu lòch söû ngheä thuaät, khaûo coå vaø lòch söû phöông Ñoâng ôû AÙo. Trong hai naêm 1925- 1926, oâng ñi boä töø Ñöùc qua caùc nöôùc Nam chaâu AÂu sang taän phöông Ñoâng; hai laàn ñi thaêm Lieân Xoâ (1929 - 1930). Traûi nghieäm töø cuoäc soáng vaø nhöõng chuyeán ñi naøy, oâng coù caùi nhìn tieán boä vaø saùng taùc nhöõng taùc phaåm vaên hoïc coù tieáng vang lôùn, ñaëc bieät laø Chieán tranh (1928), Haäu chieán (1930) vaø Quyù toäc suy taøn (1944) cuøng haøng loaït buùt kyù, phoùng söï, tieåu thuyeát mang tính töï truyeän vaø saùch cho treû em thaám ñöôïm tình ñoaøn keát höõu nghò vôùi caùc daân toäc, choáng laïi ñaàu oùc phaân bieät chuûng toäc, uûng hoä phong traøo giaûi phoùng vì ñoäc laäp, töï do - maø tieâu bieåu nhaát laø Trini (1954) veà moät chuù beù da ñoû, Nobi (1955) veà moät chuù beù da ñen vaø Camilo. Moät caâu chuyeän khoâng bình thöôøng veà chuù beù duõng caûm ôû Cuba. Voán soáng chuû yeáu cuûa oâng ñaày aép töø hai quaõng ñôøi: Soáng trong xaõ hoäi quí toäc vaø chuyeån höôùng hoaït ñoäng treân tö caùch moät chieán só coäng saûn, ngöôøi laõnh ñaïo moät soá taïp Töø moät só quan cuûa Quaân ñoäi Hoaøng gia trôû thaønh ngöôøi môû ñöôøng cuûa neàn vaên hoïc moät quoác gia TRAÀN ÑÖÔNG Töø traùi sang phaûi: nhaø vaên LUDWIG RENN, nhaø ñaïo dieãn ñieän aûnh Hoøa Lan JORIS IVEN vaø nhaø vaên Myõ ERNEST HEMINGWAY trong noäi chieán Taây Ban Nha (AÛnh: Taïp chí Rot Fuchs) VAÊN NGHEÄ NÖÔÙC NGOAØI
- 94. 94 DIEÃN ÑAØNVAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 chí caùch maïng cuûa Lieân ñoaøn chieán só Maët traän ñoû, Thö kyù Lieân ñoaøn caùc nhaø vaên caùch maïng voâ saûn. Bò phaùt xít baét giam 30 thaùng ôû Bautzen, laùnh naïn sang Thuïy Só - roài trôû thaønh Chæ huy Tieåu ñoaøn noåi tieáng mang teân Thaelmann (teân vò Toång bí thö ñaàu tieân cuûa Ñaûng coäng saûn Ñöùc), Tham möu tröôûng Löõ ñoaøn quoác teá soá 11 trong Noäi chieán Taây Ban Nha. Töø moät traïi giam ôû Phaùp, oâng tò naïn vaø soáng löu vong ôû Meâhicoâ töø 1939 ñeán 1947. Taïi ñoù, oâng laø Giaùo sö boä moân lòch söû, ñoàng thôøi laøm nhieäm vuï Chuû tòch Phong traøo “Nöôùc Ñöùc töï do” do Ñaûng Coäng saûn Ñöùc ñeà xöôùng. 1947, trôû veà Berlin, oâng tieáp tuïc daïy hoïc, saùng taùc vaên hoïc vaø ñöôïc cöû laøm Chuû tòch danh döï Vieän haøn laâm ngheä thuaät Ñöùc. Nöôùc Coäng hoøa Daân chuû Ñöùc ra ñôøi (1949), oâng laø moät trong nhöõng ngöôøi saùng laäp Hoäi nhaø vaên vaø Lieân hieäp caùc nhaø hoaït ñoäng vaên hoùa cuûa nhaø nöôùc coâng - noâng naøy. Vôùi kieán thöùc vaø nhieät tình ñaëc bieät, Ludwig Renn coù coâng lôùn trong quaù trình xaây döïng vaø phaùt trieån neàn vaên hoùa môùi, ñöôïc coi laø ngöôøi môû ñöôøng cho neàn vaên hoïc CHDC Ñöùc. Ludwig Renn ñaõ traûi qua moät cuoäc ñôøi vaø söï nghieäp saùng taùc ñaëc bieät. Coù ngöôøi noùi: “ñoù laø moät con ñöôøng ñôøi vó ñaïi”. Keå ra, cuõng khoâng quaù lôøi. Bôûi vì, laø moät thanh nieân trí thöùc, moät só quan quí toäc, leõ ra oâng trôû thaønh moät quan chöùc cao caáp hoaëc moät töôùng lónh cuûa cheá ñoä thoáng trò, nhöng oâng - baèng nhaõn quan vaø taâm hoàn tieán boä - ñaõ trôû thaønh moät caùn boä vaø nhaø vaên caùch maïng. ÔÛ tuoåi ngoaøi 30, oâng caém moät moác lôùn treân caùnh ñoàng vaên hoïc môùi vôùi tieåu thuyeát Chieán tranh, roài Haäu chieán, Chieán tranh ñöôïc xeáp ngang haøng vôùi Phía taây khoâng coù gì laï cuûa E.M.Remarque vaø Cuoäc tranh caõi veà chuaån uùy Grischa cuûa A.Zweig. Ñoù laø ba taùc phaåm öu tuù nhaát vieát veà chieán tranh 1914 - 1918. Khoâng noåi tieáng baèng Phía Taây khoâng coù gì laï, nhöng veà möùc ñoä saâu saéc vaø taàm voùc nhaân ñaïo thì Chieán tranh ñöôïc ñaùnh giaù cao hôn. Luduig Renn nhìn chieán tranh vôùi con maét moät ngöôøi lính bình thöôøng, keå laïi söï vieäc traàn truoàng daõ man, khoâng pheâ phaùn, hieän thöïc ñöôïc truùt boû lôùp voû toâ veõ hoa myõ. Tieáp theo Chieán tranh, hai naêm sau tieåu thuyeát Haäu chieán ra ñôøi, taäp trung mieâu taû nhöõng dieãn bieán trong khoaûng thôøi gian töø 1918 ñeán 1920 ôû caùc thaønh phoá Dresden, Riesa vaø Chemnitz. Quyù toäc suy taøn ñöôïc saùng taùc ôû Meâhicoâ, ban ñaàu laáy teân laø Trong cung ñình Sachsen, ñaû kích ñaúng caáp quí toäc quaân phieät sau Chieán tranh 1914 - 1918. Lòch söû vaên hoïc Ñöùc ñaùnh giaù ñaây laø moät trong raát ít tieåu thuyeát töï truyeän coù taàm voùc vó ñaïi cuûa theá kyû XX. Döïa vaøo tieåu thuyeát naøy, naêm 1981, nhaø ñieän aûnh lôùn Wolf - Dieter Pance hoaøn thaønh boä phim hai taäp, nhaân vaät chính do Erwin Berner thuû vai, gaây xuùc ñoäng maïnh meõ trong coâng chuùng yeâu ngheä thuaät. Taùc phaåm cuûa oâng tröôùc heát laø moät baøi ca daønh cho nhöõng ngöôøi anh huøng trong caùc löïc löôïng daân chuû ôû Taây Ban Nha, cho nhöõng ngöôøi lao ñoäng bình thöôøng maø quaû caûm, yeâu cuoäc soáng. Vaên phong cuûa oâng ñaäm chaát lòch söû vaø cuõng giaøu chaát laõng maïn, cho duø - nhö ñaõ noùi - hieän thöïc chieán tranh ñöôïc truùt boû lôùp voû toâ veõ hoa myõ. Ñoïc tieåu thuyeát cuõng nhö buùt kyù, phoùng söï cuûa oâng (ví duï: Nhöõng chuyeán ñi Nga (1932), Veà ñaát nöôùc Rumani cuõ vaø môùi (1952), Cuoäc chieán khoâng coù traän ñaùnh (1957), Tuoåi thô vaø thôøi thanh xuaân cuûa toâi (1957), Treân nhöõng ñoáng tro taøn cuûa Hoaøng gia (1961), Laïm phaùt (1963), Cuoác boä tôùi phöông Ñoâng (1966), Loái thoaùt (1967), Nhöõng va chaïm trong ñôøi toâi (1980) vaø nhieàu taùc VAÊN NGHEÄ NÖÔÙC NGOAØI
- 95. 95DIEÃN ÑAØN VAÊNNGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 2014 phaåm khaùc, khoâng theå keå heát, ngöôøi ñoïc thaáy hieån hieän tröôùc maét mình nhöõng böôùc ñöôøng ñôøi kyø dieäu cuûa moät nhaø vaên - chieán só ñaày nhieät huyeát, ñaày trí tueä, caøng caûm phuïc oâng ñaõ coáng hieán cho kho taøng vaên hoïc tieán boä vaø caùch maïng cuûa Ñöùc cuõng nhö nhaân loaïi caû moät di saûn ñoà soä. Taùc phaåm cuûa oâng nhieàu laàn ñöôïc xuaát baûn thaønh TOAØN TAÄP, moãi boä töø 10 ñeán 15 quyeån. Coâng lôùn trong vieäc bieân taäp vaø in aán naøy thuoäc veà Nhaø xuaát baûn Xaây döïng ôû Berlin. Böôùc vaøo theá kyû XXI, nhoùm xuaát baûn Eulenspiegel cho in laïi toaøn taäp taùc phaåm cuûa Ludwig Renn. Hai taùc phaåm Trini vaø Nobi nhieàu naêm ñöôïc ñöa vaøo chöông trình giaûng daïy cho caáp tieåu hoïc, ñem ñeán cho caùc em nhoû nhöõng trang saùch haáp daãn veà caùc nhaân vaät soáng ôû nhöõng phöông trôøi xa nhöng cuõng xieát bao meán yeâu, gaàn guõi. Teân tuoåi Ludwig Renn ñöôïc ñaët cho moät soá ñöôøng phoá vaø ñaïi loä ôû Berlin vaø Dresden, cho Thö vieän treû em ôû Leipzig, tröôøng tieåu hoïc ôû Potsdam... Ñaõ hai laàn ñöôïc trao taëng Giaûi thöôûng Nhaø nöôùc cuûa Coäng hoøa Daân chuû Ñöùc vaø nhieàu giaûi thöôûng vaên hoïc cao quí, oâng khoâng heà thoûa maõn vôùi nhöõng gì oâng ñaõ coáng hieán. Cho ñeán taän tuoåi 90, oâng vaãn vieát, vaãn khaùt khao thöïc hieän nhöõng döï ñònh saùng taùc cuûa mình. Trong hoài öùc Nhöõng va chaïm trong ñôøi toâi (xuaát baûn moät naêm sau khi oâng qua ñôøi), Ludwig Renn vieát raèng: “Coù nhieàu ñieàu maø toâi traûi qua, luùc ñaàu cuõng laøm toâi nhöùc nhoái, khoå ñau. Song, neáu nhìn toaøn boä cuoäc ñôøi mình, töø nhöõng nhaàm laãn, thöû thaùch, voâ duïng, toâi laïi thaáy caàn thieát veà sau. Cuoäc ñôøi rieâng töø aáy coù moät yù nghóa xaõ hoäi. Toâi thöïc söï khoâng hoái tieác veà baát cöù ñieàu gì”. Vöøa qua, Toøa soaïn DDVNVN ñaõ nhaän ñöôïc saùch bieáu cuûa caùc taùc giaû, Nhaø xuaát baûn: - ÑAØO TRUNG VIEÄT– Veát vöôït xanh laøng (taäp thô), Nxb. Vaên hoïc, H., 2013, 112 tr. - NGUYEÃN THÒ MINH THOÂNG – Caâu thô treân soùng (taäp thô), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2012, 128 tr. - NGUYEÃN HÖNG HAÛI – Daâng Baùc moät nieàm thô (taäp thô), Hoäi Lieân hieäp VHNT Phuù Thoï xb, TP. Vieät Trì, 2014, 84 tr. - PHAÏM ÑOÂNG HÖNG – AÂm thanh soáng (taäp thô), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2014, 92 tr. - NGUYEÃN LONG – Thaùc röøng vaø soùng bieån (taäp thô), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2013, 120 tr. - NGUYEÃN THANH LAÂM – Soâng troài hoa khoùi (taäp thô), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2013, 104 tr. - NGUYEÃN THÒ MYÕ DUNG – Tri aân Ñaïi töôùng – Ngöôøi hieàn, Nxb. Vaên hoïc, H., 2014, 144 tr. - LEÂ PHÖÔNG LIEÂN – EÙn nhoû (truyeän thieáu nhi), Nxb. Kim Ñoàng, H., 2013, 92 tr. - VUÕ NGOC TIEÁN – Soùng haän soâng Loâ (tieåu thuyeát lòch söû), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2013, 352 tr. - PHAÏM THÒ BÍCH THUÛY – Chaïy troán (taäp truyeän ngaén vaø vöøa), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2013, 232 tr. - NGUYEÃN THÒ VIEÄT NGA – Hoa loa keøn (taûn vaên), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2013, 184 tr. - CAO HOÀNG – Lyù luaän, pheâ bình vaên hoïc ñoåi môùi vaø saùng taïo (tieåu luaän, pheâ bình), Nxb. Hoäi Nhaø vaên, H., 2013, 320 tr. Traân troïng caûm ôn. Xin giôùi thieäu cuøng Quyù vò baïn ñoïc. DÑVNVN SAÙCH BIEÁU VAÊN NGHEÄ NÖÔÙC NGOAØI
- 96. NGAØY THÔ VIEÄTNAMLAÀN THÖÙ XII TAÏI VAÊN MIEÁU - QUOÁC TÖÛ GIAÙM, HAØ NOÄI, 14/2/2014 AÛnh trong trang naøy vaø trang bìa 3: THEÁ UAÅN DIEÃN ÑAØN VAÊN NGHEÄ VIEÄT NAM (230) - 3 / 201496 T IN TÖÙC - HOAÏT ÑOÄNG 6. 9. 10.7. 8. 11.