lurraren atmosfera DBH1

2. Tensing Norgay eta Edmund
Hillary
Irakurgaia
1953. urtera arte, Everest gailurrera iristeko hamasei espedizio egin
zituzten. Bakar batek ere ez zuen lortu, eta hamahiru eskalatzaile
hil ziren ahalegin haietan.
Urte horretako maiatzaren 29an, Edmund Hillary eskalatzaileak eta
Tensing Norgay sherpak gailurrera heltzea lortu zuten. Botilako
oxigenoz baliatu behar izan zuten; halako altitudean, izan ere, hain
da arina airea, arnastea oso nekeza baita.
Hara nola kontatu zuen Hillaryk iristeko unea:
«Tensingi begiratu nion; eta buru-berokia, betaurrekoak eta
oxigeno-maskara bazeramatzan ere, dena izotz-kandela luzez
estalita eraman ere, ezin ezkuta zezakeen inguruari begiratzeak
sortutako poz izugarrizko irribarre kutsakor hura. Elkarri eskua
eman eta gero, Tensingek lepotik besarkatu ninduen, eta
bizkarrean elkar jo genuen, ia arnasarik hartu ezinda geratu arte».

3. ATMOSFERAREN JATORRIA
Duela 4.400 milioi urte Hidrogeno eta
Helioz osatuta zegoen. Eguzki haizeak eraman zuen.
Beranduago sumendietatik jaurtitako gasak
eremu magnetikoak erakarri zuen.
Karbono dioxidoa zen osagai nagusia.
Duela 3.500 milioi urte jarduera fotosintetikoaren
ondorioz Oxigenoa garatu zen.
Duela 2.500 milioi urtetik konposizioa
konstante izan da.

4. Argoia (Ar)
Ozonoa (O3
)
Karbono dioxidoa (CO2
)
Nitrogenoa (N2)
AIREAREN KONPOSIZIOA
% 78
Oxigenoa (O2)% 21
Beste gas batzuk% 1

5. ATMOSFERAREN EGITURA
0 km
10 km Tropopausa
Estratopausa
Mesopausa
50 km
80 km
500 km
Ionosfera
Izar uxoak
Aurora polarrak
Satelite artifizialak
Mesosfera
Troposfera
Airearen % 90
- 55 ºC
-
+
Tenperatura
Ozonosfera
Estratosfera
O2 + UVA O3
(Ozonoa)
- 17 ºC
-
+
- 100 ºC
+
-
-
+

6. ATMOSFERAREN FUNTZIOAK
- Arnasa hartzeko beharrezkoa dugun oxigenoa
eskeintzen digu.
- Eguzki izpia arriskutsuak iragazten ditu: X, gamma eta
ultramoreak izpiak.
- Erradiazio infragorria igortzen du kanporantz. Izpi batzuk
kanpora juten dira baina beste batzuk atmosferako gas batzuek
atxikitu egiten dituzte atmosfera berotzen. Berotegi-efektuko gasak
deritze.
- Haizeak beroa zabaltzen du lurrazalean, materiala garraiatzen du
eta higadura eragiten du paisaia eraldatuz. Olatuak eta
itsaslasterrak eragiten ditu.

7. PRESIO ATMOSFERIKOA
AIREAK LURRAZALAREN GAIN HARTZEN
DUEN PISUA
Noiz aldatzen du?
- garaiera: altueran presio txikiago dago, aire kantitate
gutxiago dagoelako.
- tenperatura: aire hotza beherantz joaten da.

8. PRESIO ATMOSFERIKOA ETA HAIZEA
AIRE BEROA
AIRE HOTZA
Presio
atmosferikoa
Handiagoa
Txikiagoa
B
A
996
1000
B
1012
A
1012
1008
1016
1004
1000
992
988
984980B
996
A (antizikloia): presio atmosferikoa ingurukoa baino handiagoa da.
B (borraska): presio atmosferikoa ingurukoa baino txikiagoa da.
Haizea

9. Barometroa: presio atmosferikoa neurtzeko tresna.
Baldintza arruntetan:
Unitatea: 1.013 mb edo 760 mmHg itsas mailan.

10. Eguraldi-iragarpenak
B
Depresioa edo Borraska:
Presio atmosferiko txikia:
airea gorantz doa
Hodeiak eratuko dira
Prezipitazioak sortuko dira
Antizikloia:
Presio atmosferiko
handia
airea beherantz doa
Ez da hodeirik egongo
Argi egingo du Eguzkiak
A

11. AIREA MUGITU EGITEN DA: HAIZEA
A
1012
1008
1016
1004
1000
992
988
984980B
996
A (antizikloia): presio atmosferikoa ingurukoa baino
handiagoa da. Airea behera egiten du eta kanporantz
B (borraska): presio atmosferikoa ingurukoa baino
txikiagoa da. Airea barrura sartzen da eta gora egiten
du.

12. Fronte: hezetasun-maila desberdinak
dituzten aire-masak elkartzen direnean
- fronte hotza: aire hotzez osatutako masa da.
Aire beroa bultzatzen du.
- fronte epela: aire beroz osatutako masa da.
Aire hotza bultzatzen du

13. HEZETASUNA ETA HODEIAK
Lurruntzea
prezipitazioa

14. kumuloak
Kumuloninboak
Zirruak
Hodeien oinarrizko itxurak
Ninbostratuak

15. EGURALDIA ETA KLIMA
U O M A M E U A I U A A
Prezipitazioak,
mm-tan
Tenperatura,
ºC-tan
20
0
18
0
15
0
14
0
12
0
10
0
80
60
40
20
0
50
40
30
20
10
0
EGURALDIA: atmosferak une eta toki jakin batean duen egoera.
KLIMA: denboraldi luzean izandako eguraldi meteorologikoaren sintesia.
KLIMOGRAMA: urtebetean izandako
batez besteko tenperatura eta prezipitazio
Balioen adierazpen grafikoa.

16. GIZA JARDUEREN ERAGINA
Karbono dioxidoa
Berotegi-efektua
Klima-aldaketa
Emily urakana
Sufre oxidoak eta
nitrogeno oxidoak
Euri azidoa
CFC gasak Ozono-geruza txikitzea
Kedarra Zikinkeria areagotzea
Kutsadura

17. Energia aurreztea
- Ur beroa neurriz erabili
- Berokuntza neurri gabe ez erabili
- Elektrizitatea aurreztu
- Garraio publikoa erabili
Aerosolik ez erabiltzea
Birziklatzea
Kutsadurarik ez eragiteko nazioarteko
protokoloak
CFC gasen erabilera debekatzeko
legeak
Herritarrak erregaiak aurreztea zein
garrantzitsua den ohartarazteko kanpainak
Birizklatzea erraztea
ATMOSFERAREN GAINEKO
ERAGINA ZUZENTZEA
Gobernuei dagozkien erabakiak Banakoei dagozkien erabakiak
Sorgailu eolikoak
Eguzki-plaka

18. Haize-orratz bat egitea
URRATSAK
Erabili zurezko ohol bat euskarri gisa1
Erabili alanbrea ardatza egiteko3
Marraztu puntu kardinalak paperean2
Artelazkizko tapoiak, botila finkatzeko5
Erabili plastikozko botila bat, moztuta4
Itsatsi paperezko zerrendak muturrean6

19. Euri horizontala
Kanariar uharteak
Alisio haizeak
IE
Laurisilva
Mendiak
KONDENTSAZIOA
Ur tantak: euri horizontala