1. 71SHODH, SAMIKSHA AUR MULYANKAN
International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0974-2832, (Print), E-ISSN- 2320-5474, July, 2013 VOL-V * ISSUE -54
Introduction :-
" The Banjaras were found living in their own
encamentescalled thandas usuallysituatedawayfrom
citiesandtwons"1†ÃÖê †Öò»Ö‡Ó×›üµÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã™ü›üß ×™ü´Ö׸ü¯ÖÖê™Ôü´Ö¬µÖê
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“µÖÖ ¾ÖßÖß²ÖÖ²ÖŸÖ †³µÖÖÃ֍úÖÓ­Öß †Ö¯Ö»Öê ×­Ö׸üÖÖ ´ÖÖÓ›ü»Öê
†ÖÆêü.²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ•ÖÖŸÖß“Öß¾ÖßÖ߯ÖÏãÖÖׯ֟ÖÖ“µÖ֐ÖÖ¾ÖÖ¿Öê•ÖÖ¸üָ߯ÓüŸÖ㟵ÖÖÓ“µÖÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö
¤ãü¸ü ×¾Ö׿Ö™ü †ÓŸÖ¸üÖ¾Ö¸ü Ö㻵ÖÖ •Ö֐ÖêŸÖ —ÖÖ»Öê»Öß †ÖœüôûŸÖê.ŸµÖÖ ¾ÖßÖßÃÖ
†¤üµÖÖ¯ÖÆüß'ŸÖÖÓ›üÖ ´ÆüÖæ­Ö ÃÖÓ²ÖÖê׬ֻÖê •ÖÖŸÖê.¯Öæ¾Öá ŸÖÖÓ›üÖ ×•Ö£Öê´Ö㌍úÖ´Ö ú¸üߟÖ
†ÃÖê,ŸµÖÖךüú֝Öß ­Öֵ֍úÖ“µÖÖ †¾ÖŸÖß³ÖÖê¾ÖŸÖß ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ »ÖÖêú —ÖÖê¯Ö›üµÖÖ
ˆ³ÖÖ¹ý­Ö ¸üÖÆüŸÖ †ÃÖŸÖ.ŸµÖÖÓ­ÖŸÖ¸ü ŸÖÖÓ›üÖ ¯Öãœêü ×­Ö‘ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü —ÖÖê¯Ö›üµÖÖ ´ÖÖê›æü­Ö
™ü֍úߟÖ.¾ÖÖÆüŸÖæú ¾µÖÖ¯Ö¸ü ²ÖÓ¤ü —ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü,ŸÖÃÖê“Ö ×²ÖÎ×™ü¿ÖÖ“µÖÖ Öã­ÆêüÖÖ¸ü
•Ö´ÖÖŸÖ úÖµÖ¤üµÖÖ´Öãôêû†Ö¯Ö»µÖÖ •Ö¾Öôû߻֍éúÂÖß ¾Ö¯Ö¿Öã¬Ö­Ö ÃÖÖÓ³ÖÖôûµÖ֍ú׸üŸÖÖ
•ÖӐֻÖÖŸÖ-›üÖêÖ¸ü¤ü-µÖÖ•Ö¾Öôû ¿ÖÆü¸üß ÖÖ¾ÖÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö ¤æü¸ü †ÓŸÖ¸üÖ¾Ö¸ü ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖß“Öê ŸÖÖÓ›êü ÛãָüÖ¾ÖŸÖ Öê»Öê.†Ö¯Ö»µÖÖ †Ö٣֍ú ãú¾ÖŸÖß­ÖãÃÖÖ¸ü ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖߟÖᯙ »ÖÖêúÖÓ“Öß ‘Ö¸êü ²ÖÖÓ¬Ö»Öê»Öß †ÖœüôûŸÖÖŸÖ.ÖÖ­Ö¤êü¿ÖÖŸÖᯙ ²ÖÆãüŸÖÖÓ¿Ö
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öß ‘Ö¸êü Æüß —ÖÖê¯Ö›üß Ã¾Ö¹ý¯ÖÖŸÖ“Ö ãú›üÖ“Öß,×¾Ö™üÖ-´ÖÖŸÖß“Öß
²ÖÖÓ¬Ö»Öê»Öß †ÖœüôûŸÖÖŸÖ.†¯Ö¾ÖÖ¤üÖŸ´Öú †¿ÖÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ‹ú ¤üÖê­Ö ÃÖ¬Ö­Ö
ãú™ãÓü²ÖÖ“Öß ‘Ö¸êü,×ÃÖ´ÖÓê™ü“µÖÖ,­Ö¾µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß­Öê ²ÖÖÓ¬Ö»Öê»Öß †ÃÖŸÖÖŸÖ.
¬Ö´ÖÔ,¤êü¾Ö-¤êü¾ÖŸÖÖ,Ã֝Ö,ˆŸÃÖ¾Ö,¾Öê¿Ö³ÖæÂÖÖ,†Ö³ÖæÂÖÖ :-
†) ¬Ö´ÖÔ :- ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖ߯ÖÏ´Ö֝Öê“Ö,ÖÖ­Ö¤êü¿ÖÖŸÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖ Ã¾ÖŸÖ:»ÖÖ ØÆü¤æü ¬ÖÙ´ÖµÖ ´ÖÖ­ÖŸÖê ¾Ö ØÆü¤æü ¬Ö´ÖÖÔ“Öê †­Öêú Ã֝Ö- ˆŸÃÖ¾Ö
ÃÖÖ•Ö¸êüú¸ŸÖê.פü¾ÖÖôûß,ÆüÖêôûß,ŸÖß•Ö,¤üÃÖ¸üÖ,‡.Ã֝ÖÃÖÖ•Ö¸üêêú»Öê•ÖÖŸÖÖŸÖ.ØÆü¤ãü¬Ö´ÖÔ
¯Ö¬¤üŸÖßê­Öê ³ÖÖ‰ú²Öß•Ö,†ÖµÖŸÖéŸÖßµÖÖ,¸üÖÖ²ÖÓ¬Ö­Ö, ‡. ÃÖÖ ÃÖÖ•Ö¸êü ú¸üŸÖÖŸÖ.
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß»ÖÖ ¬Ö´ÖÖÔ“ÖÖ ˆ¯Ö¤êü¿Ö ú¸üÖÖ¸êü ¬Ö´ÖԐÖã¹ý ؍ú¾ÖÖ Öã¹ýÓ“ÖÖ ÃÖÓ¯Ö¦üÖµÖ
†ÖœüôûŸÖ­ÖÖÆüß.¯ÖÖêÆü¸ü֐֛üµÖê£Öß»ÖÃÖÓŸÖÃÖê¾ÖÖ¤üÖÃÖ´ÖÆüÖ¸üÖ•ÖµÖÖ‹ú´Öê¾Ö²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
ÃÖ´ÖÖ•Ö ¯Öã¹ýÂÖÖ»ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ Öã¹ý“Öê ãÖÖ­Ö ×´ÖôûÖ»Öê †ÖÆêü."‹ú ˆ•Ö¾ÖÖ
ÆüÖŸÖ ´Öã»ÖÖ“µÖÖ ´Öß֍úÖ¾Ö¸ü,›üÖ¾ÖÖ ÆüÖŸÖ ÖÖ‡Ô“µÖÖ ¿Öê¯Ö™üß¾Ö¸ü ¬Ö¹ý­Ö ‹ÖÖªÖµÖÖ
²ÖÓ•ÖÖ-µÖÖ­Öê ÃÖê¾ÖÖ³ÖÖ¾ÖÖ“Öß¿Ö¯Ö£Ö ‘ÖêŸÖ»Öߟָü ŸÖÖêú¬ÖßÆüß ÖÖê™êü ²ÖÖê»ÖŸÖ ­ÖÖÆüß"2
†ÃÖÖ ÃÖ´Ö•Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ †ÖÆêü.
²Ö) ¤êü¾Ö ¤êü¾ÖŸÖÖ :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ †­Öêú ¤êü¾Ö -¤êü¾ÖŸÖÖÓ“Öß ¯Öã•ÖÖ êú»Öß •ÖÖŸÖê
ŸÖãôû•ÖÖ³Ö¾ÖÖ­Öß,ú׻֍úÖ´ÖÖŸÖÖ,´Ö׸ü†´´ÖÖ,²ÖÖ»ÖÖ•Öß Æüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ“Öß ãú»Ö¤êüî¾ÖŸÖê
†ÖÆêüŸÖ.ŸµÖÖ“Ö¯ÖÏ´Ö֝Öê'ÃÖŸÖß´ÖÖŸÖÖ'´Ö-µÖÖ´´ÖÖ,Ã֐ÖãÖÖ,×¾Ö¸üÖ™üÖ,´ÖÖ¾Ö»Öß,‡.¯ÖÏ´Ö֝Öê
¤êü¾Öß“Öß ¹ý¯Öê ´ÖÖ­Ö»Öß •ÖÖŸÖÖŸÖ,ŸµÖÖÓ“Öß ˆ¯ÖÖÃÖ­ÖÖ êú»Öß •ÖÖŸÖê.'´ÖêúÖôûß' Æüß
¤êü¾ÖŸÖÖ ´ÖÆü֍úÖ»Öß“Öê ¯ÖÏןֹý¯Ö ÃÖ´Ö•Ö»Öß •ÖÖŸÖê.ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ ×ŸÖ“Öß ÃÖÖ´Öæ×Æüú¯ÖÖê
¯Öã•ÖÖ êú»Öß •ÖÖŸÖê. µÖÖ¯ÖÏ´Ö֝Öê“Ö ŸÖÖÓ›üµÖÖ“ÖÖ ÖÏÖ´ÖßÖ ÃÖÓÍéúŸÖß¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö ¾ÖÖœüŸÖ
Ö껵ÖÖ­ÖêÖÓ›üÖê²ÖÖ,´ÆüÃÖÖê²ÖÖ,†ÖÃÖ¸üÖ‡Ô,µÖ֐ÖÏÖ´Öߝ֤êü¾Ö¤êü¾ÖŸÖÖÓ­ÖÖ¯Öã•Ö»Öê•ÖÖŸÖê.¿ÖÆü¸üß
³Ö֐ÖÖŸÖ ¾ÖßÖߍú¹ý­Ö †ÃÖ»Öê»Öß²ÖÓ•ÖÖ¸ü ãú™Óüã²ÖÆüß ØÆü¤ãü¬Ö´ÖÖÔŸÖᯙ ¤êü¾Ö¤êü¾ÖŸÖÖ“Öß
¯Öã•ÖÖ ˆ¯Ö¾ÖÖÃÖ,ÃÖ¯ŸÖÖÆü, ‡.ÁÖ¬¤êü­Öê ú¸üŸÖÖŸÖ.
July,2013
ú)³ÖÖŸÖ :-²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ•ÖÖŸÖߟ֤êü¾Öß“µÖÖ¯Öã•Ö-µÖÖ»ÖÖ'³ÖÖŸÖ'†ÃÖê´ÆüÖŸÖÖŸÖ.²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖߟÖß»ÖáÖß-¯Öã¹ýÂֳ֐֟ÖÖ¾Ö¸ü ÁÖ¬¤üÖšêü¾Öæ­Ö†Ö¯Ö»µÖÖÃÖӍú™ü×­Ö¾ÖÖ¸üÖÃÖÖšüß
ŸµÖÖÓ“µÖ֍ú›æü­Ö ×¾Ö³ÖæŸÖ߆ӐÖÖ¸üÖ ‘ÖêŸÖ†ÃÖŸÖÖŸÖ.³ÖÖŸÖ ÃÖÖӐÖê»Ö ŸµÖÖ¯ÖÏ´Ö֝Öê ­Ö¾ÖÃÖ
±êú›üŸÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ. ´Öã»Ö²ÖÖôû ­Ö ÆüÖêÖÖ-µÖÖ ‹ÖÖªÖ ×¾Ö¾ÖÖ×ÆüŸÖ áÖß »ÖÖ ³ÖÖŸÖ
'²ÖÖ¤üÖ' ¤êüŸÖÖê ²ÖÖ¤üÖ ´ÆüÖ•Öê ‡Û“”ûŸÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖßÃÖÖšüß ­Ö¾ÖÃÖ ²ÖÖê»ÖÖê ­Ö¾ÖÃÖ
²ÖÖê»Ö»Ö껵ÖÖ ³ÖŒŸÖÖ»ÖÖ ×¾Ö׿Ö™ü †Ö“ÖÖ¸ü ÃÖÖӐ֝Öê ¾Ö ‡“”êû­ÖãÃÖÖ¸ü ¯Öã¡Ö¯ÖÏÖ¯ŸÖß —
ÖÖ»µÖÖÃÖ ŸµÖÖ“µÖÖ ­Ö¾ÖÃÖÖ“Öß ±êú›ü ú¸üÖê Æêü ³ÖÖŸÖÖ“Öê úÖµÖÔ †ÃÖŸÖê.²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖßŸÖ ¿Öã³Ö¿Öãú­Ö,þ֯­Ö ‡.²Öª»Ö ÃÖÖӐ֝ÖÖ¸üÖ ×úÓ¾ÖÖ ´ÖÓ¡ÖŸÖÓ¡Ö ú¸üÖÖ-µÖÖ
¾µÖŒŸÖß»ÖÖ '•Ö֝ÖßµÖÖ' †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖᯙ ¥ü™ü ¯ÖϾÖé¢ÖߟÖß»Ö
›ü֍úߝÖ,“Öê™üúߝÖ,•ÖÖ¤ãü×¾ÖªÖ,¬ÖÖ¸üÖ ú¸üÖÖ-µÖÖ ¾µÖŒŸÖß“ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö»Ö־֝Öê ¾Ö
¤Óü›ü ú¸üµÖÖ“Öê ÃÖÖ´Ö£µÖÔ †Ã֝ÖÖ-µÖÖ '•Ö֝ÖßµÖÖ' »ÖÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ ´ÖÖ­Ö»Öê
•ÖÖŸÖê."The Bhagats and janyas a domiantting position
in theBanjara society. TheBanjaras areso backward
and bilnd belivers in such faiths for genrations Even
tothis day this is one ofthe biggest obstaclae coming
in theway for impelimentaionofsocial reformsamong
them.''3 †–ÖÖ­Ö †Ö×Ö †×¿Öׁ֟֯֝ÖÖ µÖÖ´Öãôêû ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖ
³ÖÖŸÖ,•Ö֝ÖßµÖÖ,µÖÖÓ“µÖÖ¾Ö¸ü ×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ šêü¾ÖµÖÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ •ÖÖÃŸÖ †ÖÆêü.
›ü) ­ÖéŸµÖ †Ö×Ö ¤üÖ¹ý :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ­ÖéŸµÖ ¾Ö ÃÖӐÖߟÖÖ“Öß ±úÖ¸ü †Ö¾Ö›ü
†ÖÆêü.×¾Ö¿ÖêÂÖŸÖ: ÆüÖêôûß µÖÖ Ã֝ÖÖ“µÖÖ ×¤ü¾Ö¿Öß »Ö­Ö¯ÖÏÃÖӐÖß,²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã¡Öß-¯Öã¹ýÂÖ
Æêü ¯ÖÖ¸Óü¯Ö׸üú ¯Ö¬¤üŸÖß­Öê ­ÖéŸµÖ ú¸üŸÖÖŸÖ.†¿ÖÖ ¯ÖÏÃÖӐÖß ¤üÖ¹ý ׯ֝µÖÖŸÖÃÖ¾ÖÔ Ã¡Öß-
¯Öã¹ýÂÖ Æêü ÃÖÖ¸üµÖÖ“Ö ˆŸÃÖÖÆüÖ­Öê ÃÖÖ´Öᯙ ÆüÖêŸÖÖŸÖ. ¿ÖÆü¸üß ÃÖӯ֍Ôú †ÖםÖ
ÃÖ´ÖÖ•Öߍú¸üÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ׍ÎúµÖê­Öê ÛáֵÖÖÓ´Ö¬Öᯙ ¤üÖ¹ý ׯ֝µÖÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ ú´Öß —
ÖÖ»Öê †ÃÖæ­Ö ­Ö¾Öß ×¯ÖœüߟÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ´Öã»Öß ÈüµÖÖ ¤üÖ¹ý ׯ֝µÖÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö ú™üցÖÖ­Öê
¤æü¸ü Öê»Ö껵ÖÖ †ÖÆêüŸÖ.
‡Ô) ¾Öê¿Ö³ÖæÂÖÖ - †Ö³ÖæÂÖÖ :- ÖÖ­Ö¤êü¿ÖÖŸÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú Æêü ˆÓ“Ö ´Ö¬µÖ´Ö
²ÖÖÓ¬µÖÖ“Öê ÖÖê¸êü ؍ú¾ÖÖ ÃÖÖ¾ÖôûµÖÖ ¾ÖÖÖÔ“Öê úÖ™üú,²Öôûú™ü †ÖÆêüŸÖ.¯Öã¹ýÂÖ ¬ÖÖêŸÖ¸ü
؍ú¾ÖÖ“ÖÖêôûÖÖ ŸµÖÖ¾Ö¸ü†ÓÖ¸üÖÖ,†Ö×Ö ›üÖꌵÖÖ»ÖÖ¯ÖÖÓœü¸êü ؍ú¾ÖÖ¸ÓüÖßŸÖ ¯Ö֐ÖÖê™êü
†ÃÖÖ ¯ÖÖê¿ÖÖÖ ú¸üŸÖÖŸÖ.¯ÖÖ›üß Øú¾ÖÖ ¯Ö֐ÖÖê™üµÖÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ ú´Öß ÆüÖêŸÖ
•ÖÖ‰ú­Ö,™üÖê¯Öß ¾ÖÖ¯Ö¸üµÖÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ ¾ÖÖœü»Öê»Öê †ÖÆêü.ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ²ÖÆãüŸÖÖÓ¿Ö
ÛáֵÖÖÈüµÖÖ ¯ÖÖ¸Óü¯ÖÖ׸üú ¯ÖÖêÂÖ֏ÖÖŸÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ.»ÖÖ»Ö, ×­ÖôûµÖÖ¸ÓüÖÖ“ÖÖ ‘Ö֐ָüÖ,
ŸµÖÖ¾Ö¸ü ³Ö›üú ¸ÓüÖÖ“Öß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ¯Ö¬¤üŸÖß“Öß ÃÖêî»Ö “ÖÖêôûß ‘ÖÖ»ÖŸÖÖŸÖ.ןֻÖÖ
'ú“ÖÖêôûß' †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.êúÃÖÖ´Ö¬µÖê —Öã´Öêú †›üú¾Öæ­Ö ŸÖê ¤üÖê­Æüß ÖÖ»ÖÖ
³ÖÖê¾ÖŸÖß »ÖÖë²ÖúŸÖ †ÃÖŸÖÖÓ­ÖÖ ×¤üÃÖŸÖÖŸÖ.²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÛáֵÖÖ ¯ÖÏÖ´Ö㏵ÖÖ­Öê “ÖÖÓ¤üß“Öê
¤üÖא֭Öê ¾ÖÖ¯Ö¸üŸÖÖŸÖ.ÆüÖŸÖÖŸÖ úÖê¯ÖÖ¸üÖ¯ÖµÖÔŸÖ ÆüßÖߤÓüŸÖÖ“µÖÖ Øú¾ÖÖ ×¯ÖŸÖôêû“µÖÖ
²ÖÖӐ֛üµÖÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ.­Ö֍úÖŸÖ ­Ö£Ö­Öß,¯ÖÖµÖÖŸÖ “ÖÖôêû,ú›êü ׯ֟Öôûß ¯Öî•ÖÖ
†ÃÖŸÖÖŸÖ.›üÖꌵÖÖ“µÖÖ êúÃÖÖ´Ö¬Öæ­Ö “ÖÖÓ¤üß“Öß ™üÖê¯Ö»Öß Øú¾ÖÖ ‘ÖãӐ֙üß ­ÖÖ¾ÖÖ“ÖÖ

2. 72
International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0974-2832, (Print), E-ISSN- 2320-5474, July, 2013 VOL-V * ISSUE -54
¤üÖא֭ÖÖÆüÖ×¾Ö׿Ö™üÃÖ֏Öôûß´Ö¬µÖêÖãÓ±æú­ÖÖÖ»ÖÖ¾Ö¸üÃÖÖê›ü»Öê»ÖÖ †ÃÖŸÖÖê.ŸµÖÖÓ“µÖÖ
ÖôûµÖÖŸÖÆüß ¯ÖãŸÖôûµÖÖÓ“µÖÖ ¾Ö ‡ŸÖ¸ü ´ÖÖôÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ.´Öã»Öß ÃÖÆüÖ ÃÖÖŸÖ ¾ÖÂÖÖÔ“µÖÖ
—ÖÖ»µÖÖ ×ú ŸµÖÖÓ“µÖÖ †ÖêœüÖß“µÖÖ ¤üÖê­Æüß ™üÖêúÖÓ­ÖÖ ú¾Ö›üµÖÖ ¾Ö ÃÖã¯ÖÖ¸üß µÖÖÓ“Öß
‹êúú ¯Öã¸ü“ÖãÓ›üß ²ÖÖÓ¬ÖŸÖÖŸÖ.Æüß †×¾Ö¾ÖÖÆüßŸÖ ´Öã»Öà“Öß ÖæÖ †ÃÖŸÖê.×¾Ö¾ÖÖ×ÆüŸÖ
ÛáֵÖÖÓ ´ÖÖ£µÖÖ¾Ö¸ü êúÃÖÖÓ“µÖÖ ÖãÓ±êúŸÖ ­Ö‰ú ŸÖê ¯ÖÓ¬Ö¸üÖ ‡Ó“Ö »ÖÖÓ²Öß“Öê Ø¿ÖÖ ×úÓ¾ÖÖ
úÖšüß ÖÖê¾ÖŸÖ ¾Ö ŸµÖÖ¾Ö¹ý­Ö †ÖêœüÖß ‘ÖêŸÖ.†ÖŸÖÖ ×¿ÖÖÖ †Ö×Ö ¿ÖÆü¸üß
ÃÖӯ֍úÖÔ´Öãôêû ÆüôæûÆüôæû ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖᯙ ²ÖÆãüŸÖÖÓ¿Ö Ã¡Öß -¯Öã¹ýÂÖ ¯ÖÖ¸Óü¯Ö׸üú
¯ÖÖêÂÖ֏ÖÖ“ÖÖ ŸµÖÖÖ ú¹ý­Ö ÃÖ¾ÖÔÃÖÖ´ÖÖ­µÖ ¯ÖÖêÂÖ֏Ö֍ú›êü ¾Öôæû »Ö֐ֻÖê †ÖÆêüŸÖ.
¯Ö) †ÖÆüÖ¸ü :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖ, †Ö¯Ö»µÖÖ †ÖÆüÖ¸üÖ´Ö¬µÖê ¿Ö֍úÖÆüÖ¸ü ¾Ö ´ÖÖÓÃÖÆüÖ¸ü
¤üÖê­Æüß ‘ÖêÖê ¯ÖÓÃÖŸÖ ú¸üŸÖÖê.³Ö™üŒµÖÖ Ã¾Ö¹ý¯ÖÖŸÖ ×±ú¸üŸÖ †ÃÖŸÖÖÓ­ÖÖ ŸÖ¸ü •ÖӐֻÖß
¯ÖÏ֝µÖÖÓ“Öß ×¿ÖúÖ¸ü ú¸üÖê,ŸµÖÖÓ“Öê ´ÖÖÓÃÖ ×¿Ö•Ö¾Öæ­Ö Ö֝Öê,ÆüÖ ŸµÖÖ“ÖÖ ¸üÖê•Ö“ÖÖ
†ÖÆüÖ¸üÆüÖêŸÖÖ,»ÖÖÆãü¸üß ,ןָ֟ü,Æü¸üߝÖ,ÃÖÃÖÖ,¸üÖ­Ö›ãüŒú¸ü,»ÖÖÓ›üÖê¸ü,‡.¯ÖÏ֝µÖÖÓ“Öß
׿֍úÖ¸ü ú¹ý­Ö ´ÖÖÓÃÖ ×¿Ö•Ö¾Öæ­Ö ¤üÖ¹ý ׯ։ú­Ö ³ÖÖê•Ö­ÖÖ“ÖÖ †Ö­ÖÓ¤ü ‘ÖêŸÖ»ÖÖ •ÖÖŸÖ
†ÃÖê. †ÖŸÖÖ ´ÖÖ¡Ö ¤îü­ÖÓפü­Ö ¿Ö֍úÖÆüÖ¸üÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ ¾ÖÖœü»Öê †ÖÆêü.
±ú) ÖÖê¸ü²ÖÖê»Öß :- ÖÖ­Ö¤êü¿ÖÖŸÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öß ²ÖÖê»Öß³ÖÖÂÖÖ
'ÖÖê¸ü²ÖÖê»Öß'†ÖÆêü.³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ÃÖ¾ÖÔ¡Ö ¯ÖÃÖ¸ü»Ö껵ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öß ²ÖÖê»Öß³ÖÖÂÖÖ
Æüß'ÖÖê¸ü²ÖÖê»Ö߆ÖÆêüÈüµÖ֐ÖÖê¸ü²ÖÖê»Öß»ÖÖþ֟Ö:“Öß×»Ö¯Öß­ÖÖÆüß.ÈüµÖ֐ÖÖê¸ü²ÖÖê»ÖߟÖ
¸üÖ•ÖãÖÖ­Öß,´ÖÖ¸ü¾ÖÖ›üß,ØÆü¤üß,ÃÖÓÍéúŸÖ,ו֯ÃÖß,´Ö¸üÖšüßµÖÖ³ÖÖÂÖÖÓ¿ÖßÃÖÖ´µÖ¤ü¿ÖԾ֝ÖÖ¸êü
¿Ö²¤ü †ÖÆêüŸÖ."1833 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ´Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ³ÖÖÂÖÖ úÖê ו֯ÃÖß -×´Ö×ÁÖŸÖ
ØÆü­¤üß úÆüÖ ÖµÖÖ Æêüî'|4 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú •µÖÖ -•µÖÖ ¯ÖϤêü¿ÖÖŸÖ ¸üÖÆüŸÖÖŸÖ ŸÖê£Öß»Ö
ãÖÖ׭֍ú ³ÖÖÂÖÖ ¤êüÖᯙ ŸÖê ²ÖÖê»ÖŸÖÖŸÖ."in spite of many changes
during 150 to 200years in the lives of Banjaras they
retained their GORBOLI dialect tradions customs
cultuer and folkarts inact and presrved indianness all
theseyears despiteturmolisinthehistory oftheindian
subcantinet at the same time they pick up the
languageoftheregionsand communityin india which
can speak all the 17 constitutionally recognised lan-
guages of the respective states and
Regions where ever they have made their homes and
at thesame timethey have retained their own dialect
GORBOLI ( Banjaras dialect) intact even today"5
"However throughout the countery they are predomi
nately populary known and are identified by the main
namesasBanjaras ORLAMNIS/ LOBANS"6µÖÖ ÖÖê¸ü²ÖÖê»Öß
³ÖÖÂÖê´Öãôêû“Ö ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ÃÖ¾ÖÔ¡Ö ¯ÖÃÖ¸ü»Öê»ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÆüÖ ‹ú´ÖêúÖÓ¿Öß ÃÖÆü•Ö¯ÖÖê
ÃÖÓ¾ÖÖ¤ü ÃÖÖ¬Öæ­Ö ‹ú¡Ö µÖê¾Öæ ¿ÖúŸÖÖê.
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖᯙ ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¯ÖÏ£ÖÖ,“ÖÖ»Ö߸üߟÖß †Ó¬Ö×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ :-
¯Öæ¾ÖÖÔ¯ÖÖ¸ü úÖôûÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ †­Öêú ¾ÖêÖ¾ÖêÖôûµÖÖ
¯ÖύúÖ¸ü“µÖÖ “ÖÖ»Ö߸üߟÖß ¯ÖÏ£ÖÖ,†Ó¬Ö×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ ×¤üÃÖæ­Ö µÖêŸÖÖê."¯Öæ¾Öá ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú
¯ÖϾÖÖÃÖÖ»ÖÖ ŸÖÖÓ›üÖ ×­Ö‘ÖµÖÖ¯Öæ¾Öá ‹ÖÖ¤êü »ÖÆüÖ­Ö ´Öã»Ö ¯Öôû¾Öæ­Ö †ÖÖßŸÖ ŸµÖÖ»ÖÖ
ÖÖÓ¤üµÖÖ¯ÖµÖÔŸÖ •Ö×´Ö­ÖßŸÖ ¯Öã¸üߟÖ,´ÖÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ¾Ö¹ý­Ö ÃÖÖ´ÖÖ­Ö »ÖÖ¾Ö»Öê»Öê ²Öêî»Ö
“ÖÖ»Ö¾ÖßŸÖ ŸµÖÖ´Öãôêû ŸÖê ´Öæ»Ö ´Ö¹ý­Ö •ÖÖ‡Ô ¾Ö †Ö¯Ö»ÖÖ ¯ÖϾÖÖÃÖ ×­ÖÙ¾Ö‘­Ö¯ÖÖê ¯ÖÖ¸ü
¯Ö›üê»Ö †ÃÖê ŸµÖÖÓ­ÖÖ ¾ÖÖ™êü"7 µÖÖ ¯ÖύúÖ¸ü“Öß Îãú¸ü ¾Ö †×­Ö™ü ¯ÖÏ£ÖÖ Æüß úÖôûÖ“µÖÖ
†Öê‘ÖÖŸÖ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖæ­Ö­Ö™ü —ÖÖ»Öß.ŸµÖÖÓ­ÖÖÛãָüŸÖÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖÆüÖêŸÖÖ껵ÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü
úÖÆüß †×­Ö™ü ¯ÖÏ£ÖÖ ­Ö™ü ÆüÖêŸÖ Ö껵ÖÖ ŸÖ¸üß †Ö•ÖÆüß ŸµÖÖÓ“µÖÖ¾Ö¸ü úÖÆüß
Öêî¸üÃÖ´Ö•ÖÖÓ“ÖÖ ¯ÖϳÖÖ¾Ö †ÖÆêü.
†) ³ÖÖŸÖ,ŸÖÖÓ¡Öߍú/ ´ÖÖÓ¡Öߍú ¯ÖϳÖÖ¾Ö :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“ÖÖ ³ÖæŸÖ ׯֿÖÖ““ÖÖ¾Ö¸ü
±úÖ¸ü ×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ †ÖÆêü.ŸµÖÖÓ“µÖÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖ´Ö¬µÖê ‹úŸÖ¸üß ³ÖÖŸÖ ؍ú¾ÖÖ ´ÖÖÓ¡Öߍú
†ÃÖŸÖÖê.‹ÖÖ¤üÖ¸üÖêÖ†Ö»µÖÖÃÖ؍ú¾Ö֍ãúÖ߆֕ÖÖ¸ü֛߯ü»µÖÖÃÖ¤êü¾Öß“Ö֍úÖê¯Ö'
؍ú¾ÖÖ ãúÖÖ“Öߟָüß ú¸üÖß Æêü ×­Ö¤üÖ­Ö ÃÖÖӐÖæ­Ö ³ÖÖŸÖ †ÖêîÂÖ¬ÖÖê¯Ö“ÖÖ¸ü ÖÓ›üÖ¤üÖê¸üÖ
ú¸üßŸÖ †ÃÖŸÖÖê ؍ú¾ÖÖ úÖë²Ö›üµÖÖ -²Öú-µÖÖÓ“ÖÖ ²Öôûß ¤êüµÖÖÃÖ ÃÖÖӐ֟ÖÖê.ÃÖÓŸÖ
ÃÖê¾ÖÖ³ÖÖµÖßÃÖ´ÖÖ¬Ö߆ÃÖ»Ö껵ÖÖ¯ÖÖêÆüÖ¸üÖ›üµÖ֐ÖÖ¾ÖßµÖÖ¡ÖꓵÖÖפü¾Ö¿Öß,²ÖÖêú›üÖÓ“Öê
²Öôûß ×¤ü»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ.†¿ÖÖ¾ÖêôêûÃÖ ²Öú-µÖÖ“Öê ´ÖÖÓÃÖ ×¿Ö•Ö¾Öæ­Ö ÃÖÖ´Öæ×Æüú ³ÖÖê•Ö­Ö
êú»Öê •ÖÖŸÖê µÖÖ»ÖÖ '´Ö»ÖÖ²Ö †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.
²Ö) ˆ““Ö -×­Ö““Ö ¯ÖÏ£ÖÖ :- •ÖÖŸÖß †ÓŸÖÖÔŸÖ ¯ÖÖê™ü •ÖÖŸÖߟÖÆüß ˆ““Ö ×­Ö““ÖŸÖê“Öß
¯ÖÏ£ÖÖ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟֆ֜üôæû­Ö µÖêŸÖê.ÖÖê¸ü²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü þ֟Ö:»ÖÖ ‡ŸÖ¸üÖÓ¯ÖêÖÖ ÁÖêšü
ÃÖ´Ö•ÖŸÖÖŸÖ.œüÖ»ÖßµÖÖ,³ÖÖ™ü,“Ö¸üÖ ‡.­ÖÖ ú×­Öšü ¤ü•ÖÖÔ“Öê úÖ´Ö ú¸üÖÖ¸êü
ÃÖ´Ö•Ö»Öê •ÖÖŸÖê.µÖÖ´Öãôêû µÖÖ ˆ¯Ö•ÖÖŸÖß´Ö¬µÖê †Ö¯Ö†Ö¯ÖÃÖÖŸÖ ²Öê™üß ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü
™üÖôû»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê.
ú) ¿Öã³Ö-†¿Öã³Ö ¯ÖÖÆüÖê :- ¿Öã³Ö - †¿Öã³Ö ¯ÖÖÆüÖê ŸµÖÖ»ÖÖ ²ÖÓÖ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖ
'ÃÖ´ÖÖ £ÖÖ»Öê¸ü' ´ÆüÖŸÖÖŸÖ. £ÖÖôûß ˆ³Öß ú¹ý­Ö ŸµÖÖ»ÖÖ ¯ÖîÃÖê »Ö־֝Öê ŸÖÃÖê“Ö
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã¡Öß“µÖÖ ÖôûµÖÖŸÖ ‹ú ´ÖãӐÖÖ¸ü ÆüÖ¸ü †ÃÖŸÖÖê.ŸµÖÖ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü ¤êüÖß»Ö
¿Öã³Ö -†¿Öã³Ö ¯ÖÖ×Æü»Öê •ÖÖŸÖê.'×™ü™ü¾Öß µÖÖ ¯ÖÖÖ“Öê †Öê¸ü›üÖê ŸÖÖÓ›üµÖÖ´Ö¬µÖê †¿Öã³Ö
´ÖÖ­Ö»Öê •ÖÖŸÖê.ŸÖÃÖê“Ö ²ÖÖÆêü¸ü ÖÖ¾Öß •ÖÖŸÖ †ÃÖŸÖÖÓ­ÖÖ ÃÖ´ÖÖê¹ý­Ö ¯ÖÏêŸÖ µÖÖ¡ÖÖ µÖêÖê
µÖÖ»ÖÖ ¤êüÖᯙ †¿Öã³Ö ´ÖÖ­Ö»Öê •ÖÖŸÖê.
†¯ÖŸµÖ •Ö­´Ö :- "²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß´Ö¬µÖê ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ ­ÖÖÖ¸üÖ ²Ö֕֝Öê ´ÆüÖ•Öê
´Öã»ÖÖÖ—ÖÖ»ÖÖ ¾Ö £ÖÖôûß ¾Ö֕־֝Öê ´ÆüÖ•Öê ´Öã»ÖÖß —ÖÖ»Öß †ÃÖÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö ÃÖӍêúŸÖ
†ÖÆêü"8
‡) ×¾Ö™üÖôû ¯ÖÖôûÖê :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ‡ŸÖ¸ü ×¾Ö™üÖôû ´ÖÖ­ÖßŸÖ ­ÖÖÆüß.¯Ö¸ÓüŸÖ㠐ÖÖê
ÆüŸµÖ֍ú¸üÖê,´ÖÖ¡Ö×¾Ö™üÖôû´ÖÖ­ÖŸÖÖŸÖ.ÖÖêÆüŸµÖÖ—ÖÖ»µÖÖÃÖÃÖÆüÖ´Ö×Æü­ÖêúÖêÖÖÃÖÆüß
ŸÖÖë›ü ¤ü֏־Öæ ­ÖµÖê ŸÖÖë›üÖ¾Ö¸ü ²Öã¸üÖÖ ‘µÖÖ¾ÖÖ, ÃÖÆüÖ ´Ö×Æü­Öê ן֣ÖÔ µÖÖ¡ÖÖ ú¸üÖ¾Öß
¾Ö ‘Ö¸üß †Ö»µÖÖ¾Ö¸ü ÃÖ¾ÖÖÔ­ÖÖ •Öê¾ÖÖ ªÖ¾Öê †ÃÖÖ ÃÖ´Ö•Ö †ÖÆêü.
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ•ÖÖŸÖߟÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÃÖÓÍúÖ¸ü :- ¾µÖŒŸÖß“Öê ÃÖÖ´ÖÖ•Öߍú¸üÖ úÃÖê ÆüÖêŸÖê
Æüê ¯ÖÖÆüµÖÖÃÖÖšüß ŸµÖÖ ŸµÖÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖᯙ ÃÖÓÍúÖ¸ü ×¾Ö¬Öà“Öê þֹý¯Ö †³µÖÖÃÖ­Öê
†Ö¾Ö¿µÖú†ÃÖŸÖê.µÖÖÃÖÖšüß•Ö­´Ö×¾Ö¬ÖßÃÖÓÍúÖ¸ü,×¾Ö¾ÖÖÆü×¾Ö¬Öß ÃÖÓÍúÖ¸ü,†ŸµÖÓ×¾Ö¬Öß
ÃÖÓÍúÖ¸ü ‡.“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö •Ö›üÖ‘Ö›üÖßŸÖ ¾Ö •ÖÖŸÖß“µÖÖ ²ÖÓ¤üßÃŸÖ “ÖÖîú™üßŸÖ Æêü
ÃÖÓÍúÖ¸ü ÆüÖêŸÖÖŸÖ.
†) •Ö­´Ö×¾Ö¬Öß ÃÖÓÍúÖ¸ ü:- ´Öã»ÖÖ“ÖÖ•Ö­´Ö ÆüÖêÖê Æêü µÖÖ •ÖÖŸÖßŸÖ †ŸµÖÖÓ­ÖÓ¤üÖ“Öß
²ÖÖ²Ö ´ÖÖ­Ö»Öß•ÖÖŸÖê.¯Öæ¾Öá ¯ÖÏÃÖæŸÖ ÆüÖêÖÖ-µÖÖ ÛáֵÖÖӍú׸üŸÖÖ×­Ö¸üÖôûµÖÖ —ÖÖê¯Ö›üߟÖ
¾µÖ¾ÖãÖÖ êú»Öß •ÖÖ‡Ô.†ÖŸÖÖ —ÖÖê¯Ö›üßŸÖ“Ö ‹úÖ ²ÖÖ•Öæ»ÖÖ ¾µÖ¾ÖãÖÖ êú»Öß
•ÖÖŸÖê.áÖ߯ÖÏÃÖæŸÖ—ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü¯ÖÖ“Öפü¾ÖÃÖ ×¾Ö™üÖôû¯ÖÖôûŸÖÖŸÖ.ÃÖÆüÖ¾µÖÖפü¾Ö¿Öß
ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ߻ֻÖÆüÖ­Ö»ÖÆüÖ­Ö´Öã»ÖÖÓ­ÖÖ²ÖÖê»ÖÖ¾Öæ­ÖŸµÖÖÓ­ÖÖ³ÖÖê•Ö­Öפü»Öê•ÖÖŸÖê.²ÖÖôÓûŸÖߝÖ
áÖß“µÖÖ ‘Ö¸üÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö £ÖÖê›üµÖÖ †ÓŸÖ¸üÖ¾Ö¸ü ‹úÖ •Ö֐Öê¾Ö¸ü ÆüÖêôûß ¯ÖÏ´Ö֝Öê †­Öß
¯Öê™ü¾Ö»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê.²ÖÖôÓûŸÖßÖ Ã¡Öß»ÖÖ ŸµÖÖ ×šüú֝Öß ­Öê‰ú­Ö ן֣Öê ןֻÖÖ Ö¾ÆüÖ“Öß
»ÖÖ¯Ö¿ÖߏÖ֝µÖÖÃÖ ¤êüŸÖÖŸÖ.ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ´Öã»ÖÖß •Ö­´ÖÖ»ÖÖ†Ö»Öß ŸÖ¸üúÖõ֣ÖÖôûß
¾ÖÖ•Ö¾Öæ­Ö ´Öã»Öß“µÖÖ •Ö­´ÖÖ“Öß ÃÖæ“Ö­ÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÖÔ ŸÖÖÓ›üµÖÖ»ÖÖ êú»Öß •ÖÖŸÖê,ŸÖ¸ü
´Öã»Ö֐ÖÖ •Ö­´ÖÖ»ÖÖ †Ö»µÖÖÃÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ Öæôû ¾ÖÖ™æü­Ö †Ö­ÖÓ¤ü ¾µÖŒŸÖ êú»ÖÖ
•ÖÖŸÖÖê.¯Öæ¾Öá ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ‹ÖÖ¤üµÖÖ ãú™ãÓü²ÖÖŸÖ †×¬Öú ´Öã»Öß•Ö­´ÖÖ»ÖÖ µÖê‰ú
»Ö֐ֻµÖÖÃÖ ‹ú ´Öã»ÖÖß ×•Ö¾ÖÓŸÖ šêü‰ú­Ö ­ÖÓŸÖ¸ü“µÖÖ ­Ö¾Ö•ÖÖŸÖ ´Öã»Öà­ÖÖ ´ÖÖ¹ý­Ö
™ü֍úßŸÖ µÖÖ“Öê úÖ¸üÖ †ÃÖê úß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü ‹úÖ“Ö ×šüú֝Öß Ûãָü ¸üÖÆüŸÖ
­ÖÃÖŸÖ,ŸµÖÖ´Öãôêû‹ú¤üÖ ´Öã»Öß“Öê»Ö­Ö —ÖÖ»µÖÖ¾Ö¸üŸÖÖê ŸÖÖÓ›üÖ³Öê™üµÖÖ“Öß ¿ÖŒµÖŸÖÖ

3. 73SHODH, SAMIKSHA AUR MULYANKAN
International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0974-2832, (Print), E-ISSN- 2320-5474, July, 2013 VOL-V * ISSUE -54
±úÖ¸ü“Ö ú´Öß †ÃÖê ŸµÖÖ“Ö¯ÖÏ´Ö֝Öê ´Öã»Öß“Öê ¾Ö›üᯙ ´Öã»ÖÖÓ“µÖÖ ¾Ö›üß»ÖÖӍú›æü­Ö ¯ÖîÃÖê
‘Öê‰ú­Ö ( ¾Ö¬Öã ´Ö㻵Ö) ´Öã»Öß“Öê »Ö­Ö ´Öã»ÖÖÃÖÖê²ÖŸÖ »ÖÖ¾Öæ­Ö ªÖµÖ»ÖÖ ŸÖµÖÖ¸ü ÆüÖêŸÖ
†ÃÖŸÖ,µÖÖ ¤ãü:ÖÖ“µÖÖ ÖÖ‡ÔŸÖ ´Öã»Öß»ÖÖ »ÖÖê™üµÖÖ¯ÖêÖÖ »ÖÆü֭֯֝Öß“Ö ´Öã»Öß»ÖÖ
´ÖÖ¹ý­Ö ™ü֍úµÖ֍ú›êü ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öß ´Ö­ÖÛã֟Öß ÆüÖêŸÖß. †Ö•Ö ´ÖÖ¡Ö ŸµÖÖÓ“Öß
´ÖÖ­Ö×Ã֍úŸÖÖ ²Ö¤ü»Öê»Öß †ÖÆêü.
Ãִ֭֍ú ×¾Ö¬Öß :- ¯Öæ¾Öá ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêúÖÓ“ÖÖ ŸÖÖÓ›üÖ ‹úÖ“Ö ×šüú֝Öß Ûãָü
¸üÖÆüŸÖ­ÖÃÖê,¾ÖÂÖÖÔ“Öê †Öšü´Ö×Æü­Öê ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü¾ÖÖÆüŸÖæú ú¸üߟֆÖ×Ö ¯ÖÖ¾ÖÃÖÖôûµÖÖ“Öê
“ÖÖ¸ü ´Ö×Æü­Öê ´ÖÖ¡Ö ›üÖëÖ¸üÖ“µÖÖ ¯ÖÖµÖ£µÖÖ¿Öß ¯Ö›üÖ¾Ö ™ü֍úŸÖ.ŸÖÖÓ›üÖ »Ö־֝µÖÖ¯Öæ¾Öá
ŸÖê ¿Öãú­Ö ²Ö‘ÖŸÖ,•µÖÖ ×šüú֝Öß ŸÖÖÓ›üÖ »ÖÖ¾ÖŸÖ ŸÖê£Öê ÃÖÓ¬µÖ֍úÖôûß ²Öú¸üß“µÖÖ
ׯֻ»ÖÖ“Öß ¯Öæ•ÖÖ ú¸üßŸÖ ŸµÖÖ“µÖÖ †ÓÖÖ¾Ö¸ü ¯Ö֝Öß Ø¿Ö¯Ö›üßŸÖ ŸÖê“Ö ¯Ö֝Öß “ÖÖ¸üÆüß
פü¿ÖÖÓ­ÖÖØ¿Ö¯Ö›üßŸÖ ŸµÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ÃÖ¾ÖÔ»ÖÖêú ÃÖ³ÖÖê¾ÖŸÖÖ»Ö߈³Öê ¸üÖÆæü­Ö
´Ö¸ü´´ÖÖ ¤êü¾Öß“Öß ¯ÖÏÖ£ÖÔ­ÖÖ ú¸üßŸÖ µÖÖ ×¾Ö¬Öß»ÖÖ Ãִ֭֍ú †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.´Ö¸ü´´ÖÖ
¤êü¾Öß“Öß ¯ÖÏÖ£ÖÔ­ÖÖ êú»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ »ÖÖêú ²Öú¸üß“µÖÖ ×¯Ö»»ÖÖ“ÖÖ ²Öôûß
¤êü¾Öæ­Ö ŸµÖÖ“µÖÖ ¸üŒŸÖÖ­Öê •Ö×´Ö­Öß“Öß ¿ÖÖÓŸÖß ú¸üߟÖ,ŸµÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ´ÖÖÓÃÖ ×¿Ö•Ö¾Öæ­Ö
ÃÖ¾ÖÔ•ÖÖ ‹ú¡ÖßŸÖ ³ÖÖê•Ö­Ö ú¸üߟÖ.
œãÓüœü ÃÖÓÍúÖ¸ü :- œãüœü ÃÖÓÍúÖ¸üÖ“µÖÖ ˆÖ´ÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ †µÖÖ׵֍úÖ †¿Öß †ÖÆêü
úß ±úÖ¸ü ¯Öæ¾Öá ´Öã»Ö ÆÖêŸÖ ­ÖÃÖ»Ö껵ÖÖ ‹úÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã¡Öß ­Öê ¾Ö ×ŸÖ“µÖÖ ¯ÖŸÖß­Öê
†­Öêú ‡»ÖÖ•Ö ú¹ý­Ö ÆüŸÖÖ¿Ö —ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ¿Öê¾Ö™üß ÆüÖêôûß ´ÖÖŸÖêÃÖ ­Ö¾ÖÃÖê êú»ÖÖ
,ŸµÖÖ­ÖÓŸÖ¸üןֻÖÖ ´Öã»ÖÖÖ—ÖÖ»ÖÖ ŸÖê¾ÆüÖÆüÖêôûß ´ÖÖŸÖꓵÖ֍éú¯ÖÖ¯ÖÏÃÖÖ¤üÖ“Öß †Öšü¾ÖÖ
´ÆüÖæ­Ö ÆüÖêôûß ´ÖÖŸÖê“Öß ¯Öæ•ÖÖ êú»Öß.¾Ö ¯ÖÏ£ÖÖ ¯Öãœêü ¯Ö¸Óü¯Ö¸êü­Öê œãüœü ÃÖÓÍúÖ¸ü
´ÆüÖæ­ÖÃÖã¹ý ¸üÖ×Æü»Öß"¸üÖ­ÖÖŸÖæ­Ö ¾ÖÖôû»Öê»Öê»Ö֍æú›ü†ÖÖæ­ÖÆüÖêôûß •ÖÖôûµÖÖ“µÖÖ
ךüú֝Öß ¸üÖê¾Ö»Öê •ÖÖŸÖê.ŸÖê£Öæ­Ö ¾ÖÖ•ÖŸÖ ÖÖ•ÖŸÖ Ö֝Öß ÖÖŸÖ ­Öֵ֍úÖ“µÖÖ ‘Ö¸üß
µÖêŸÖÖŸÖ.´Ö֐Öᯙ ¾ÖÂÖÖÔ“µÖÖ ÆüÖêôû߯ÖÖÃÖæ­Ö µÖÖ ÆüÖêôûֵ߯ÖÔŸÖ ¾ÖÂÖÔ³Ö¸üÖŸÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ
•Ö­´Ö»Ö껵ÖÖ²ÖÖôûÖ“µÖÖ ‘Ö¸üß•Ö֐ָüÖ ú¹ý­ÖŸµÖÖ»ÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÖÔŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ »ÖÖêú
¯ÖÓ“Ö´ÖÓ›üôûߟµÖÖ­Ö¾Ö•ÖÖŸÖ²Öֻ֍úÖÃÖÖšüߐÖ֝ÖߐÖÖŸÖÖŸÖ¾Ö†ÖÙ¿Ö¾ÖÖ¤ü¤êüŸÖÖŸÖ.¯ÖÏŸµÖêú
²ÖÖôûÖ“µÖÖ ‘Ö¸üß •ÖÖ‰ú­Ö ‘Ö¸üÖÃÖ´ÖÖê¸üᯙ †ÓÖÖÖŸÖ ›ü±úÖÓ“µÖÖ ÃÖÖÈüµÖÖ­Öê Ö֝Öß
ÖÖŸÖ ÖÖê»Ö ¾ÖŸÖãÔôû֍úÖ¸ü ­ÖÖ“Öæ­Ö †Ö­ÖÓ¤ü ¾µÖŒŸÖ ú¸üŸÖÖŸÖ.''9 ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ ŸÖ¹ýÖ
ŸÖ¹ýÖà“µÖÖ ™üÖêôûµÖÖ ŸÖµÖÖ¸ü ÆüÖêŸÖÖŸÖ.ŸµÖÖ»ÖÖ ÖÖê¸üßµÖÖ -Öê¸üߍúß †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.
"•µÖÖ´Öã»ÖÖ“Öê »Ö­ÖÆüÖêÖÖ¸ü †ÃÖê»ÖŸÖÖê ŸÖ¹ýÖÖÓ“ÖÖ¯ÖÏ´ÖãÖ†ÃÖŸÖÖꟵÖÖ»Ö֐Öê¸üßµÖÖ
´ÆüÖŸÖÖŸÖ.­Ö֓֝µÖÖ Ö֝µÖÖŸÖ ¸üÖ¡Ö ×­Ö‘Öæ­Ö •ÖÖŸÖê †Ö×Ö Ã֍úÖôûß ÆüÖêôûß
•ÖÖôûŸÖÖŸÖ ¤ãüÃÖ-µÖÖ ×¤ü¾Ö¿Öß ±úÖÖ †ÃÖŸÖÖê.ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ´ÆüÖŸÖÖ¸üß ´Ö֝ÖÃÖê
±ú֐֓Öê ­ÖêŸÖ韾֍ú¸üŸÖÖŸÖ.¯ÖÏ£Ö´Ö ÆüÖêôûß“Öß ¯Öæ•ÖÖ ú¸üŸÖÖŸÖ.¯Ö֝µÖÖŸÖ ¸üÖÖ ™ü֍æú­Ö
ŸÖß ‹ú´ÖêúÖÓ“µÖֆӐÖÖ¾Ö¸ü ™ü֍úŸÖÖŸÖ.†ÖםÖÃÖÓ¯ÖæÖÔ ŸÖÖÓ›üÖ ±úÖÖ ÖêôûŸÖÖê.''10
²Ö) ×¾Ö¾ÖÖÆüÃÖÓÍúÖ¸ü ×¾Ö¬Öß:- ¯ÖÖ¸Óü¯Ö׸üú ×¾Ö¾ÖÖÆü ¯Ö¬¤üŸÖß­ÖãÃÖÖ¸ü²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖ
×¾Ö¾ÖÖÆü ÆüÖ ‹ú ´Ö×Æü­ÖÖ³Ö¸ü “ÖÖ»ÖŸÖ†ÃÖê ´Öã»ÖÖ“ÖÖ ²ÖÖ¯Ö ¾Ö¬Öã»ÖÖ ´Ö֐֝Öß ‘ÖÖ»ÖŸÖ
†ÃÖê ¯ÖÓ¬Ö¸üÖ ŸÖê פü›ü¿Öê ¹ý¯ÖµÖê ¾Ö úÖÆüß ²Öî»Ö ‡.¾Ö¸üׯ֟ÖÖ ÆüÖ ¾Ö¬Öã -ׯ֟µÖÖ»ÖÖ
¾Ö¬Öã´Ö㻵ִÆüÖæ­Ö ¤êüŸÖ†ÃÖê.¤üÆêü•Ö ¤êüÖê¿ÖŒµÖ ­ÖÃÖ»µÖÖÃÖ¾Ö¸üÖ»ÖÖ ÃÖÖÃÖ-µÖÖ“µÖÖ
‘Ö¸üß ¤üÖê­Ö ؍ú¾ÖÖ ŸÖß­Ö ¾ÖÂÖÔ úÖ´Ö ú¸üÖ¾Öê »Ö֐Öê.úÖÆüß ÃÖãÖ¾ÖßÖã ­Öֵ֍ú ³ÖÖ¾Öß
•ÖÖ¾ÖµÖÖ»ÖÖ »Ö­ÖÖ¯Öæ¾Öá ‹ú ؍ú¾ÖÖ ¤üÖê­Ö ´Ö×Æü­Öê †Ö¯Ö»µÖÖ ‘Ö¸üß šêü‰ú­Ö ŸµÖÖ»ÖÖ
“ÖÖӐֻÖê •Öê¾ÖÖµÖ»ÖÖ ¤êüŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ Ã¡Öß “Öê ãÖÖ­Ö ¤ãüµµÖ´Ö ¤ü•ÖÖÔ“Öê
†ÖÆêü.¯Öæ¾Öá ²ÖÖ»Ö×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ µÖÖ •ÖÖŸÖßŸÖ 100 ™üŒêú ÆüÖêŸÖê.†ÖŸÖÖ ´ÖÖ¡Ö
15-16 ¾ÖÂÖÔ ¾ÖµÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ´Öã»Öà“Öê ×¾Ö¾ÖÖÆü êú»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ.¯ÖÖ¸Óü¯Ö׸üú ×¾Ö¾ÖÖÆü“Öê
þֹý¯Ö ²Ö¤ü»Öæ­Ö ×¾Ö¾ÖÖÆü 3 ŸÖê7 פü¾ÖÃÖÖŸÖ ¯ÖæÖÔ êú»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖ
•Öê ¯ÖÏ´ÖãÖ ãú»Ö­ÖÖ´Öê †ÖÆêüŸÖ,ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖ ÃÖÖ´µÖ­ÖÖ´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ²Öê™üß ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü ÆüÖêŸÖ
­ÖÖÆüß.´Öã»ÖÖ߯ÖÖÆæü­Ö—ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü´ÖÖ‘Ö´Ö×Æü­µÖÖŸÖæ­Ö¿ÖãŒ»Ö ¯ÖÖÖŸÖ×¾Ö¾ÖÖÆüêú»ÖÖ
•ÖÖŸÖÖê.¯ÖÖ¾ÖÃÖÖôûµÖÖŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ¿ÖêŸÖß ¾ÖÖî¸êü úÖ´ÖÖÓ“ÖÖ ±úÖ¸üÃÖÖ ŸÖ֝Ö
­ÖÃÖ»µÖÖ­Öê µÖÖ úÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ ×¾Ö¾ÖÖÆü ÆüÖêŸÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ.
úÖ­ÖÃÖ´Ö»ÖÖ‡Ô×¾Ö¬Öß:-×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“µÖÖ†ÖÖê¤ü¸üÃ֐ÖÖ‡Ô“Ö֍úÖµÖԍÎú´Ö†ÃÖŸÖÖê,ŸµÖÖ»ÖÖ
'úÖ­ÖÃÖ´Ö»ÖÖ‡Ô'†ÃÖê²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ²ÖÖêê»Öß³ÖÖÂÖêŸÖ ´Æü™ü»Öê•ÖÖŸÖê.úÖ­ÖÃÖ´Ö»ÖÖ‡Ô´ÆüÖ•Öê
ÃÖ¾ÖÖÔ­Ößšü¸ü¾Öæ­Ö ×¾Ö¾ÖÆüÖ»ÖÖ´ÖÖ­µÖŸÖÖ ¤êüÖêŸÖÖÓ›üÖ ²Öîšüúߟֻ֐­ÖÖÃÖÓ²ÖÓ¬Öß“µÖÖ “Ö“ÖÖÔ
ÆüÖêŸÖÖŸÖ¾Ö×¾Ö¾ÖÖÆüšü¸üŸÖÖê.µÖÖ²Öîšüúߟ֟ÖÖÓ›üÖ­Öֵ֍úÖ»ÖÖ×¾Ö¿ÖêÂÖ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê ãÖÖ­Ö
†ÃÖŸÖê.ÃÖÓ¯ÖæÖÔ ×¾Ö¾ÖÖÆüµÖÖꐵ֯֝Öê ¯ÖÖ¸ü¯ÖÖ›üµÖÖ“Öß •Ö²ÖÖ²Ö¤üÖ¸üߟÖÖÓ›üÖ ­Öֵ֍úÖ¾Ö¸ü
†ÃÖŸÖê.
ÃÖÖ›üߟ֝Öê¸ü:-´Öã»ÖÖÖ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“µÖÖãÖôûß•Ö֝µÖÖ“µÖÖ†Ö¤ü»µÖÖפü¾Ö¿Öß¾Ö¸ü¯ÖÖ
†Ö¯Ö»µÖÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ÃÖ¾ÖÖÔ­ÖÖ ×¯ÖÏŸÖß ³ÖÖê•Ö ¤êüŸÖÖê.ŸµÖÖ»ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖ
ÃÖÖ›üߟ֝Öê¸ü ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.¤ãüÃÖ-µÖÖ ×¤ü¾Ö¿Öß ­Ö¾Ö¸ü¤êü¾Ö ¾Ö¸üÖŸÖ ‘Öê‰ú­Ö ­Ö¾Ö¸üß“µÖÖ
ŸÖÖÓ›üµÖÖ¾Ö¸ü •ÖÖŸÖÖê ­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖÃÖÖê²ÖŸÖ ÃÖÓ¯ÖæÖÔ »Ö­ÖÖ×¾Ö¬Öß ÆüÖê‡Ô¯ÖµÖÔŸÖ ŸµÖÖ“ÖÖ
•Ö¾Öôû“ÖÖ ×´Ö¡Ö •ÖÖê›üߤüÖ¸ü ´ÆüÖËæ­Ö ¸üÖÆüŸÖÖê ŸµÖÖ»ÖÖ '»Öê¸üßµÖÖ' †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.
ŸÖ¸ü ­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖ»ÖÖ '¾ÖêŸÖ›æü' ´ÆüÖŸÖÖŸÖ.­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖ“Öß ´Öê¾ÆüÖß (­Ö¾Ö¸üß“Öß ²Ö×ÆüÖ
)Æüß †Ö¯Ö»µÖÖ ›üÖꌵÖÖ¾Ö¸ü ú»Ö¿Ö ²Öê›üß ‘Öê‰ú­Ö ­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖÃÖ´ÖÖê¸ü µÖêŸÖê.ŸµÖÖŸÖ
­Ö¾Ö¸ü¤êü¾Ö “ÖÖÓ¤üß“ÖÖ ¾ÖÖ ‡ŸÖ¸ü ¹ý¯ÖµÖê ™ü֍úŸÖÖê.ŸµÖÖךüú֝Öß ¤üÖê­Æüß ¯ÖÖ֍ú›æü­Ö
Öã»ÖÖ»Ö ˆ¬Öôû»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê.­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖ“ÖÖ ´Öê¾ÆüÖÖ ÆüÖ ­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖ“Öê •ÖÖê›êü úÖœæü­Ö
ŸµÖÖÓ“Öß ¯Öæ•ÖÖ ú¸üŸÖÖê ŸµÖÖÓ­ÖÓŸÖ¸ü ­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖ»ÖÖ´ÖÓ›ü¯ÖÖŸÖ ­Öê‰ú­ÖŸµÖÖ“ÖÖ ¾Ö¬ÖæÃÖÖê²ÖŸÖ
ØÆü¤æü ¯Ö¬¤üŸÖß­Öê ²ÖÎÖ´ÆüÖÖ«üÖ¸üÖ ×¾Ö¾ÖÖÆü »ÖÖ¾Ö»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê.
œüÖ¾Ö»ÖÖê:-»Ö­Ö—ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸üÃÖÓ¬µÖ֍úÖôûß؍ú¾ÖÖ¤ãüÃÖ-µÖÖפü¾Ö¿Öß­Ö¾Ö¸ü¤êü¾ÖÖ»ÖÖ
ŸµÖÖ“µÖÖ ‘Ö¸üß ¯ÖÖšü¾ÖµÖÖ“ÖÖ ×²Ö¤üÖ‡Ô úÖµÖԍÎú´Ö ÆüÖêŸÖÖê.ÆüµÖÖ ¯ÖÏÃÖӐÖß ´Öã»ÖÖß
†Ö¯Ö»µÖÖ ´ÖÖŸÖÖ,ׯ֟ÖÖ,³ÖÖ‰ú,²Ö×ÆüÖ,´Öîס֝Ö,ŸÖÃÖê“Ö ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ‡ŸÖ¸ü †Ö¯ŸÖ
þ֍úßµÖÖÓ­ÖÖ ³Öê™æü­Ö ¸ü›üŸÖê.¸ü›üŸÖÖÓ­ÖÖ ŸÖê Öߟ֐ÖÖŸÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ. ''ÖߟÖÖê ´Öê ‡­Öúê
¸üÖê­Öê êú œÓüÖ úÖê Æüß œüÖ¾Ö»ÖÖê úÆêüŸÖê Æêüî|''11 µÖÖ ¯ÖÏ£ÖꓵÖÖ ˆÖ´ÖÖ“Öê úÖ¸üÖ
†ÃÖê úß ¯Öæ¾ÖᓵÖÖ úÖôûß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ´Öã»Öß“ÖÖ ×¾Ö¾ÖÖÆü ¤ãüÃÖ-µÖÖ
ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖᯙ ´Öã»ÖÖ¿Öß —ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ŸµÖÖ ´Öã»Öß“Öß ¯Öã­ÆüÖ †Ö¯Ö»µÖÖ †Ö‡Ô -
¾Ö›üß»ÖÖÓ¿Öߌ¾Ö“Öߟֳ֓Öê™üÆüÖêŸÖ†ÃÖê,úÖ¸üÖŸÖÖÓ›üÖŸÖê¾ÆüÖÛãָü­Ö¾ÆüŸÖÖ,µÖÖ´ÖãÆüôêû“Ö
×¾Ö¾ÖÖÆüÖ­ÖÓŸÖ¸ü ÆüÖêÖÖ-µÖÖ úÖµÖ´Ö“µÖÖ ×¾ÖµÖÖêÖÖ´Öãôêû ´Öã»ÖÖß ÃÖ¾ÖÖÔ­ÖÖ³Öê™æü­Ö ¸ü›üŸÖ
†ÃÖê.†Ö•ÖÆüß Æüß œüÖ¾Ö»ÖÖê ¯ÖÏ£ÖÖ ¯ÖÖôû»Öß •ÖÖŸÖê.
×¾Ö¬Ö¾ÖÖ×¾Ö¾ÖÖÆ :ü- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ•ÖÖŸÖß´Ö¬µÖêáÖß“ÖÖ ¯Öã­ÖÙ¾Ö¾ÖÖÆü¯Ö¬¤üŸÖ߆ÖÆêü.²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖߟִÖã»Öà“Öß ÃÖӏµÖÖ´Öã»ÖÖÓ“µÖÖ ÃÖӏµÖê¯ÖêÖ֍ú´Öß †ÖÆêü.‡ŸÖ¸ü³Ö™üŒµÖÖ •ÖÖŸÖß
¾Ö •Ö´ÖÖŸÖ߯ÖÏ´Ö֝Öê ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖÆüß ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“Öß ¯ÖÏ£ÖÖ †ÖÆêü. "‹ÖÖ¤üµÖÖ
áÖß“µÖÖ ¯ÖŸÖß“Öê ×­Ö¬Ö­Ö —ÖÖ»Öê úß, ŸµÖÖ ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ Ã¡Öß“Öê ãú™ãÓü²ÖÖŸÖß»Ö ×ŸÖ“µÖÖ
´ÖÖêšüµÖÖ ×ӍÓú¾ÖÖ »ÖÆüÖ­Ö ×¤ü¸üÖ¿Öß »Ö­Ö »ÖÖ¾Ö»Öê •ÖÖŸÖê.''12 ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“ÖÖ
×¾Ö¬Öß †Ö¤üß ÃÖÖ¬ÖÖ†ÃÖŸÖÖê. "¾Ö¬Öã-¾Ö¸üÖÓ­ÖÖ ‹ú ¸üÖ¡Öß, ‹ú֏ÖÖê»ÖßŸÖ úÖë›æü­Ö
šêü¾Ö»Öê ؍ú¾ÖÖ ŸµÖÖÓ­Öß ‹úÖ ŸÖÖ™üÖŸÖ ‹ú¡Ö •Öê¾ÖÖ úê»Öê úß, ŸµÖÖÓ“Öê »Ö­Ö —
ÖÖ»Öê †ÃÖê ÃÖ´Ö•ÖŸÖÖŸÖ''.13 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ¿ÖŒµÖŸÖÖê "×¾Ö¬Ö¾ÖÖ ÄÖß»ÖÖ ¤ãüÃÖ-
µÖÖ“µÖÖ ‘Ö¸üß•ÖÖ‰ú ¤êüŸÖ­ÖÖÆüߟÖ. ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ ¤ãüÃÖ-µÖÖ“µÖÖ‘Ö¸üß »Ö­Ö ú¹ý­Ö •Ö֝Öê
ú´Ö߯֝ÖÖ“Öê Ãִ֕֝µÖÖŸÖ µÖêŸÖê''14 ¯Öå¾Öá ×¾Ö¾ÖÖÆü šü¸ü»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ¾Ö¸üׯ֟µÖÖ»ÖÖ
'¾Ö¬Öã´Ö㻵Ö' ´ÆüÖæ­Ö ¾Ö¬Ö擵ÖÖ ×¯ÖŸµÖÖ»ÖÖ ŸÖÖÓ›üÖ šü¸ü¾Öê»ÖŸÖß ¸üŒú´Ö ªÖ¾Öß »Ö֐Öê.
"†ÖŸÖÖ ´ÖÖ¡Ö '¾Ö¬Öã´Ö㻵Ö' ²ÖÓ¤ü ÆüÖêŸÖ •ÖÖ‰ú­Ö ‡ŸÖ¸ü ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“µÖÖ ÃÖ¯ÖӍúÖÔŸÖæ­Ö
ŸµÖÖŸÖᯙ †µÖÖêµÖ †¿ÖÖ ÆãÓü›üÖ ¯Ö¬¤üŸÖß“ÖÖ ¯ÖϳÖÖ¾Ö ¾ÖÖœüŸÖ †ÖÆêü.ŸÖÃÖê“Ö ×¾Ö¾ÖÖÆü
úÖµÖԍÎú´ÖÖÓŸÖ ´ÖÖÓÃÖ ³ÖÖê•Ö­Ö ¾Ö ´Öª ÃÖê¾Ö­ÖÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖÖÖ †Ö•ÖÆüß †×¬Öú
†ÖœüôûŸÖê.''15
ú)†ŸµÖÓÃÖÓÍúÖ¸ü×¾Ö¬Öß:- "²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖᯙ ´Ö韵Öæ ÃÖÓÍúÖ¸ü Æêü ØÆü¤æü¬Ö´ÖÔ
¯Ö¬¤üŸÖß ¯ÖÏ´Ö֝Öê“Ö êú»Öê•ÖÖŸÖÖŸÖ.´ÖÖ¡Ö µÖÖ ÃÖÓÍúÖ¸üÖ´Ö¬µÖê ¾Öê¤ü´ÖÓ¡Ö ´Æü™ü»Öê •ÖÖŸÖ
­ÖÖÆüß.ŸÖ¸ü µÖÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ´ÖÓ¡ÖÖ“µÖÖ •Ö֐Öß »ÖÖêúÖßŸÖ ÖÖµÖ»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ.''16

4. 74
International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0974-2832, (Print), E-ISSN- 2320-5474, July, 2013 VOL-V * ISSUE -54
1)²ÖÖ»Ö/ãú´ÖÖ¸ü´Ö韵Öæ:- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ•ÖÖŸÖßŸÖ ²ÖÖ»Ö´Ö韵Öæ—ÖÖ»ÖÖ ŸÖ¸üŸµÖÖ»ÖÖ ‘Ö¸üÖŸÖ
؍ú¾ÖÖ ‘Ö¸üÖÃÖ´ÖÖê¸üᯙ †ÓÖÖÖŸÖ“Ö ¯Öã¸üŸÖÖŸÖ, ¯Öã¸üŸÖÖÓ­ÖÖ ŸµÖÖŸÖ ´Ößšü ™ü֍æú­Ö ´ÖÖ
ŸÖê ²Öֻ֍úÖ»ÖÖ ¯Öã¸üŸÖÖŸÖ.»ÖÆüÖ­Ö ´Öã»ÖÖ¯ÖêÖÖ •ÖÖÃŸÖ ¾ÖµÖ †ÃÖ»Öê»ÖÖ ãú´ÖÖ¸ü
ãú´ÖÖ¸üߍêú“ÖÖ ´Ö韵Öæ —ÖÖ»µÖÖÃÖ ŸµÖÖ»ÖÖ ÖÖ¾ÖÖ²ÖÖÆêü¸ü ÖøüÖ ÖÖæ­Ö ŸµÖÖŸÖ ´Ößšü
™ü֍æú­Ö ¯Öã¸üŸÖÖŸÖ.
2) ×¾Ö¾ÖÖÆüßŸÖ ¾µÖŒŸÖß“ÖÖ ´Ö韵Öæ :-
áÖß“ÖÖ ´Ö韵Öæ —ÖÖ»µÖÖÃÖ ×ŸÖ“Öê ÃÖÖî³Ö֐µÖ¤ü¿Öԍú †»ÖӍúÖ¸ü úÖœæü­Ö
šêü¾ÖŸÖÖŸÖ.¤üÖê­Ö »ÖÖÓ²Ö»Ö֍ú›êü †Ö×Ö ¯ÖÖ“Ö ¤üÖÓ›üúßµÖÖÓ“Öß ×ŸÖ¸ü›ü߆ÖÓ›ü ¤üÖê¸üß­Öê
²ÖÖ¬Öæ­Ö ²Ö­Ö×¾ÖŸÖÖŸÖ.´ÖéŸÖÖÃÖ †ÖÓ‘ÖÖêôû ‘ÖÖ»ÖŸÖÖŸÖ.ŸµÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ´ÖéŸÖÖÃÖ ¯ÖÖÓœü¸êü ¾ÖáÖ
‘ÖÖ»ÖŸÖÖŸÖ.­ÖÓŸÖ¸ü ןָü›üß¾Ö¸ü —ÖÖê¯Ö׾֝µÖÖŸÖ µÖêŸÖê.´ÖµÖŸÖÖÃÖ ´Öã»ÖÖÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü
ŸÖÖê ´ÖµÖŸÖÖ“µÖÖ ›üÖꌵÖÖ“µÖÖ ²ÖÖ•Öæ­Öê “ÖÖ»ÖŸÖÖê.†Ö×Ö ²Ö֍úß ­ÖÖŸÖê¾Öևԍú ןָü›üß
ÖÖÓ¤üµÖÖ¾Ö¸ü ‘Öê‰ú­Ö ¯ÖÏêŸÖ ­ÖêŸÖÖŸÖ.¯ÖÏêŸÖµÖÖ¡ÖêŸÖ ÛáֵÖÖ •ÖÖŸÖ ­ÖÖÆüߟÖ. ´ÖµÖŸÖÖ“µÖÖ
¯Ö¤üÖ¸üÖÃÖ ¯ÖîÃÖê ²ÖÖÓ¬ÖŸÖÖŸÖ.†Ö×Ö šü¸üÖ׾֍ú ךüú֝Öß ¯ÖîÃÖê ¯Öã¸üŸÖÖŸÖ ×úÓ¾ÖÖ
¤üÖ›ü֏ÖÖ»Öß šêü¾ÖŸÖÖŸÖ.´Öã»ÖÖ“µÖÖ ÆüÖŸÖæ­Ö ד֟ÖÖ ¯Öê™ü¾ÖŸÖÖŸÖ.²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßÃÖ
ãú´ÖÖ¸üÖÃÖ †­Öß ¤êüµÖÖ“ÖÖ ÆüŒú ­ÖÃÖŸÖÖê.»Ö­Ö —ÖÖ»Ö껵ÖÖ ´Öã»ÖÖÃÖ Øú¾ÖÖ
¾µÖŒŸÖßÃÖ †­Öß ¤êüŸÖÖ µÖêŸÖÖê.´ÖµÖŸÖ ¾µÖŒŸÖß“µÖÖ ‘Ö¸üß ŸÖß­Ö ×¤ü¾ÖÃÖ Ã¾ÖÓµÖ¯Ö֍ú
ú¸üßŸÖ ­ÖÖÆüß.ŸÖß­Ö ×¤ü¾ÖÃÖ ŸÖÖÓ›üµÖÖŸÖ߻ևŸÖ¸ü ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖߟֳÖÖê•Ö­Ö ¤êüŸÖÖŸÖ.ŸÖê¸üÖ¾µÖÖ
פü¾Ö¿Öß ³ÖÖŸÖ ŸÖµÖÖ¸ü ú¹ý­Ö »ÖÖêúÖÓ­ÖÖ ÃÖÖ´Öã×Æüú ³ÖÖê•Ö­Ö פü»Öê •ÖÖŸÖê.´ÆüÖŸÖÖ-
µÖÖ ¾µÖŒŸÖß“ÖÖ ´Ö韵Öæ—ÖÖ»µÖÖÃÖ ›ü±ú ¾ÖÖ•Ö×¾ÖŸÖÖŸÖ.†Ö×Ö ŸÖÖÓ›üµÖ֟֐ÖÖê›ü •Öê¾ÖÖ
פü»Öê•ÖÖŸÖê.†¯Ö‘ÖÖŸÖß´Ö韵Öæ´Öãôêû´ÖéŸÖÖŸ´ÖÖ³Ö™üúŸÖ¸üÖÆüŸÖÖê.´ÆüÖæ­Ö´ÖÖÓס֍ú֍ú¸ü¾Öß
¿ÖÖÓŸÖß ú¸üŸÖÖŸÖ.ŸÖ¹ýÖ ²ÖÖôÓûŸÖ áÖß ´Ö¸üÖ ¯ÖÖ¾Ö»µÖÖÃÖ ×ŸÖ“µÖÖ ¯ÖÖµÖÖ»ÖÖ ÃÖãµÖÖ
™üÖê“ÖŸÖÖŸÖ.úÖ¸üÖ »ÖÆüÖ­Ö ²ÖÖôûÖ“µÖÖ †Öêœüßê­Öê ŸÖß Ã¡Öß ¯Ö¸üŸÖ µÖê‰ú ­ÖµÖê †¿Öß
†Ó¬ÖÁÖ¬¤üÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ †ÖÆêü.
Findings :-
1)׿ց֝ÖÖ“Öê¯ÖδÖ֝ÖÆüôãÆüôã¾ÖÖœüµÖÖÃÖÃÖã¸ü¾ÖÖŸÖ—ÖÖ»Öß †ÃÖ»Öߟָüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖß †ÓŸÖÖÔŸÖ ¯Ö¸Óü¯Ö¸êü­Öê “ÖÖ»ÖŸÖ †Ö»Öê»Öê ׸üŸÖß׸ü¾ÖÖ•Ö †Ö•ÖÆüß ¯ÖÖô»Öê •ÖÖŸÖ
†ÖÆêüŸÖ.
2) ¯Öã¾Öá ´Öã»Öß“µÖÖ ¾Ö×›ü»ÖÖÓ­ÖÖ '¾Ö¬Öã´Ö㻵Ö' ´ÆüÖã­Ö úÖÆüß ¸üŒú´Ö פü»Öß •ÖÖŸÖ
ÆüÖêŸÖß. ¯Ö¸ÓüŸÖã ³ÖÖê¾ÖŸÖÖ»Ö“µÖÖ •ÖÖŸÖß ´Ö¬Öᯙ 'ÆãÓü›üÖ' ‘ÖꝵÖÖ“Öß ¯ÖΣÖÖ ”ãû¯µÖÖ
¯Ö¨ŸÖß­Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ×¿Ö¸ü»Öê»Öß †ÖœüôŸÖ †ÖÆêü.
3)×¾Ö¬Ö¾ÖÖ ÄÖß“µÖÖ¯Öãœüᯙ †ÖµÖãµÖÖ“ÖÖ †Ö×Ö ×ŸÖ»ÖÖ†ÃÖ»Ö껵ÖÖ ´Öã»ÖÖ²ÖÖÓôÖ“ÖÖ
×¾Ö“ÖÖ¸ü ú¹ý­Ö ×¾Ö¬Ö¾Öê“ÖÖ ¯Öã­ÖÔ×¾Ö¾ÖÖÆü úê»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê ´ÖÖ¡Ö ŸÖÖê ú¸üŸÖÖÓ­ÖÖ
‘Ö¸üÖŸÖß»Ö“Ö ×ŸÖ“µÖÖ ´ÖµÖŸÖ ¯ÖŸÖß“µÖÖ ´ÖÖêšü¶Ö ؍ú¾ÖÖ »ÖÆüÖ­Ö ³ÖÖ¾ÖÖ¿Öß ÆüÖ ×¾Ö¾ÖÖÆü
úê»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê. ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“Öß ¯Ö¨ŸÖ µÖÖêµÖ †ÖÆêü. ´ÖÖ¡Ö ŸµÖÖŸÖ ×ŸÖ»ÖÖ
¯ÖãÖÔ Ã¾ÖÖŸÖÓ¡µÖ ­ÖÃÖã­Ö ‘Ö¸üÖŸÖᯙ ÄÖß»ÖÖ úå™ãÓü²ÖÖŸÖ“Ö ÃÖÖÓ³ÖÖôµÖÖ“ÖÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü
úê»Öê»ÖÖ †ÖœüôŸÖÖê.
4) ³ÖÖŸÖ, •ÖÖםֵÖÖ, ­Ö¾ÖÃÖ ±úê›üÖê, ²ÖÖêú›ü ²Öôß, ‡ŸµÖÖ¤üߟÖæ­Ö †Ö•ÖÆüß
ÖÖ­Ö¤êü¿ÖÖŸÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö ²ÖÖÆêü¸ü ×­Ö‘ÖÖ»Öê»ÖÖ †ÖœüôŸÖ ­ÖÖÆüß.
׭֍úÂÖÔ(Conclusion):-
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖ ¯Ö¸Óü¯Ö¸üÖׯÖ뵅 †ÃÖ»µÖÖ­Öê †Ö•ÖÆüß †­Öêú ¯ÖΣÖÖ, ¯Ö¸Óü¯Ö¸ê¯ÖδÖ֝Öê
²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öß ÃÖ´ÖÖ•Ö ¾µÖ¾ÖãÖÖ úÖµÖÔ¸üŸÖ †ÖÆêü.
Suggestion :-
1) †Ó¬ÖÁ֨ꓵÖÖ ¾Ö †×­Ö™ü ¹ýœüß ¯ÖΣÖÖÓ´Ö¬Öã­Ö ²ÖÖÆêü¸ü úÖœüµÖÖÃÖÖšüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ
•ÖÖŸÖߟÖᯙ ÄÖß ¯Öã¹ýÂÖÖÓ´Ö¬Öß»Ö ×¿ÖÖÖÖ“Öê ¯ÖδÖÖÖ ¾ÖÖœü¾ÖÖê †Ö¾Ö¿µÖú †ÖÆêü.
2) ŸµÖÖÓ“Öê ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¯ÖβÖÖê¬Ö­Ö ÆüÖꝵÖÖÃÖÖšüß Ã¾ÖµÖÓÃÖê¾Öß ÃÖÓãÖÖ´ÖÖ±ÔúŸÖ,
¿ÖÖÃÖ­ÖÖ´ÖÖ±ÔúŸÖ ÃÖÖ´ÖÖ•Öߍú¸üÖÖ“µÖÖ ¯ÖÎ׍ÎúµÖê»ÖÖ ÖŸÖß´ÖÖ­Ö ú¸üÖê, ׿ֲÖ߸êü,
úÖµÖÔ¿ÖÖôÖÓ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖã­ÖŸµÖÖÓ­ÖÖ µÖÖꐵ֯ÖξÖÖÆüÖŸÖ †ÖÖÖê†Ö¾Ö¿µÖú †ÖÆêü.
3) ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­ÖÖ“µÖÖ,²Ö¤ü»ÖÖ“µÖ֍úÖ¸üÖÖÃÖÖšü߯Öε֟­ÖÆüÖêŸÖÖÓ­ÖÖŸµÖÖÓ“Öê ÃÖÖ´ÖÖו֍ú
ÃÖÓŸÖã»Ö­Ö ¾Ö ÃÖÓÍéúŸÖߤêüÖᯙ ŸµÖÖÓ­ÖÖÃÖÖÓ³ÖÖôŸÖÖ µÖê‡Ô»ÖµÖÖÃÖÖšüß ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖß»Ö
±úŒŸÖ †×­Ö™ü ¯ÖΣÖÖ, ¹ýœüß ­Ö™ü ú¸üµÖÖÃÖÖšüß ¯Öε֟­Ö —ÖÖ»Öê ¯ÖÖ×Æü•ÖêŸÖ.
1) ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ †ÖµÖ²Öß‹ÃÖ‹ÃÖ Ã™ü›üß ×¸ü¯ÖÖê™Ôü,¯Öæ¾ÖÖìŒŸÖ ¯Öé.38
2) ¸üÃÖê»Ö †ò›ü ×Æü¸üÖ»ÖÖ»Ö,¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.178
3) ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ) ‹†ÖµÖ²Öß‹ÃÖ‹ÃÖ,Ùü›üß ×¸ü¯ÖÖê™Ôü ¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.19
4) •ÖÖ¬Ö¾Ö µÖ¿Ö¾ÖÓŸÖ,²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖ×ŸÖ †Öî¸ü ÃÖ´ÖÖ•Ö ÃÖÓÍéúŸÖß, 1992 ¯Öé.15
5) ­Öևԍú þÖÖŸÖß (ÃÖÓ¯ÖÖ),­µÖã ×»Ö›ü¸ü¿Öß¯Ö ¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.124
6) ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ),‹ ¯ÖÏïÖêÛŒ™ü¾Æü ÈüµÖæ †Öò±ú ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ,¯Öé.03
7) ‹›üÖ¸ü £ÖÙÔü­Ö, úÖÙü †ò›ü ™ÒüÖ‡Ô²•Ö †Öò±ú ÃÖÖˆ£ÖÔ­Ö ‡Ó×›üµÖÖ, 1975 (¾ÆüÖ.4) ¯Öé. 70
8) •ÖÖ¬Ö¾Ö µÖ¿Ö¾ÖÓŸÖ,²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖ×ŸÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö †Öî¸ü ÃÖÓÍéú×ŸÖ ¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.22
9) ¤îü.¤êü¿Ö¤æüŸÖ,¸üÖšüÖê›ü ¿ÖӍú¸ü ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú•Öß¾Ö­Ö (»ÖêÖÖӍú 9) פü.12 ´ÖÖ“ÖÔ 2002
10) ¸üÖšüÖê›ü ´ÖÖêןָüÖ•Ö,ŸÖÖÓ›üÖ ÃÖÓÍéŸÖß, ¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö, ¯Öé.31
11) •ÖÖ¬Ö¾Ö µÖ¿Ö¾ÖÓŸÖ,²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖןÖ,¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.71
12) ¸üÃÖê»Ö †ò›ü ×Æü¸üÖ»ÖÖ»Ö,¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.175
13) •ÖÖ¬Ö¾Ö ÃÖ¸üß“ÖÓ¦ü (ÃÖÓ¯ÖÖ) ÃÖÖ.ÃÖÖ£Öß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ,¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.14
14) ¸üÃÖê»Ö †ò›ü ×Æü¸üÖ»ÖÖ,¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.175
15) ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ),‹ÃÖ†ÖµÖ²Öß‹ÃÖ‹ÃÖ Ã™ü›üß ×¸ü¯ÖÖê™Ôü,¯Öé.17
16) •ÖÖ¬Ö¾Ö µÖ¿Ö¾ÖÓŸÖ,²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖןÖ,¯Öæ¾ÖÖ쌟Ö,¯Öé.19