Ιστορία και γραπτά κείμενα της οικογένειας Περδικάρη, με αφετηρία την Κέρκυρα του 18ου αιώνα.

1. -
ΑΝΤΩΝΗ Γ. ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢Η
ΚΕ΢ΚΥ΢Α 2011

2. - 1 -
ΑΝΤΩΝΙΟΣ Γ. ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ
«ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ»
Η πορεία μιασ κοςμοπολίτικθσ οικογζνειασ που ξεκίνθςε ςτθ Κζρκυρα του 18ου
αιϊνα
ΕΚΔΟΣΗ: Αντϊνιοσ Ρερδικάρθσ
Email: aperdikar@gmail.com
Κζρκυρα 2011
ISBN 978-960-93-3060-2
Πλα τα δικαιϊματα μετάφραςθσ, αναπαραγωγισ και προςαρμογισ κατοχυρωμζνα για
όλεσ τισ χϊρεσ του κόςμου.
Copyright © by Antonios G. Perdikaris
All rights reserved

3. - 2 -
1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ:
1.1 ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΙΘΕΤΟ «ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ»
Εικόνα 1: Μωςαϊκό οικίασ (6
οσ
αιϊνασ μ.Χ.) από τθν Καιςάρεια τθσ Ραλαιςτίνθσ. Απεικονίηονται διάφορα
πτθνά μεταξφ αυτϊν και μία πζρδικα.
Ρροφανϊσ πρόκειται για επϊνυμο από παρατςοφκλι, με προζλευςθ τον ηωικό
κόςμο και ςυγκεκριμζνα το πουλί πζρδικα. Ο περδικάρθσ, είναι ο άνκρωποσ που
ανακαλφπτει και ςυλλαμβάνει (ηωντανι ι νεκρι) τθν πζρδικα.1
Ππωσ όμωσ και τα
λοιπά ονόματα που λιγουν ςε –αρθσ (πρβλ. βαρκάρθσ, τςαγκάρθσ, φοφρναρθσ,
αρκουδιάρθσ , λυράρθσ κ.λ.π.) δθλϊνει πρόςωπο που ενεργεί ι κάποιο
επάγγελμα.2
Με βάςει τα δεδομζνα αυτά, κα μποροφςε ςτθ ςφγχρονθ εποχι το
«περδικάρθσ» να μεταφραςκεί ωσ κυνθγόσ, μια λζξθ βζβαια με γενικότερθ ζννοια,
που ζχει επικρατιςει ςιμερα, κακϊσ τα κθράματα είναι περιοριςμζνα, ενϊ
αντίκετα τθσ παλαιότερεσ εποχζσ ιταν αναγκαία θ εξειδίκευςθ των κυνθγϊν κακϊσ
το κάκε κιραμα απαιτοφςε διαφορετικι προςζγγιςθ, ςυνεπϊσ ο περδικάρθσ ιταν
κυνθγόσ εξειδικευμζνοσ ςτο κυνιγι τθσ πζρδικασ .
Κατά πάςα πικανότθτα θ λζξθ χρθςιμοποιικθκε ςαν επίκετο πρϊτθ φορά κατά τθσ
Βυηαντινοφσ χρόνουσ. Οι Βυηαντινοί και οι αρχαίοι Ζλλθνεσ (πρβλ. το αρχαίο όνομα
1
Βλ. Σ. Βαζδέκη «Εηςμολογικό Λεξικό ηηρ Ελληνικήρ Γλώζζαρ» (Σέππερ) n.d.
2
Βλ. ΥΡΕΡΚ-ΚΕΓ «Λεξιλογικό βοικθμα για τθν υποςτιριξθ των διδαςκόντων τθν Ελλθνικι ωσ
δεφτερθ/ξζνθ γλϊςςα- Βϋ μζροσ» ςελ.19 (Κες/νικθ 2006)

4. - 3 -
Ρερδίκκασ) φαίνεται ότι είχαν ιδιαίτερθ αδυναμία ςτισ πζρδικεσ τισ οποίεσ είχαν
εντάξει ςτθν διατροφι τουσ (ωσ κυνιγι ι/και ωσ κατοικίδιο). Σε ευριματα
κτιςμάτων τθσ Βυηαντινισ εποχισ, ςυχνά ςυναντάμε απεικονίςεισ των πτθνϊν
αυτϊν, γεγονόσ που αποδεικνφει τθν ευρεία χριςθ τουσ. Εδϊ κα πρζπει να
τονιςκεί και θ υπάρχουςα λαϊκι δοξαςία θ οποία κεωρεί τθ πζρδικα, ωσ ζνα πτθνό
που δεν αποχωρίηεται ποτζ τα παιδιά του, αλλά τα ςκεπάηει με τθσ φτεροφγεσ του
και προτιμά να πεκάνει από τα βζλθ του κυνθγοφ παρά να τα εγκαταλείψει. Ζνα
γεγονόσ που τθν κακιζρωςε ωσ ςφμβολο τθσ εποχισ, χρθςιμοποιοφμενο και ςτο
χϊρο τθσ εκκλθςίασ, το οποίο ςυναντάται κυρίωσ ςε ταφικά μνθμεία και
ανεικονικζσ παραςτάςεισ των πρϊτων Βυηαντινϊν χρόνων. Στισ παραςτάςεισ αυτζσ
θ πζρδικα ςυμβολίηει τθν Εκκλθςία ι και τον ίδιο τον ιδρυτι τθσ τον Λθςοφ Χριςτό,
που κυςιάςτθκε για τθ ςωτθρία τθσ ανκρωπότθτασ3
.
Ρράγματι, υπάρχουν αναφορζσ για χριςθ τθσ λζξθσ ωσ επικζτου κατά τθ Βυηαντινι
εποχι. Αναφζρεται επί παραδείγματι κάποιοσ Ρερδικάρθσ, ο οποίοσ ςτα μζςα του
14ου
αιϊνα, ενεφανίςκθ ςε ςυνοδικό δικαςτιριο τθσ Κων/πολθσ, διεκδικϊντασ
κάποια εργαςτιρια τα οποία είχε αγοράςει από τθ μονι Λάτρου4
. Υπάρχει επίςθσ
ςθμείωςθ ςε χειρόγραφο αρχαίασ τραγωδίασ που χρονολογείται περίπου από τα
τζλθ του 13ου
αιϊνα και θ οποία λζει: «ώ χ(ριςτ)ζ βοικει τω δοφλω ςου νικολάω
τω περδικάρθ»5
.Μοιάηει πρακτικά αδφνατο να ακολουκιςει κανείσ το γενεαλογικό
δζνδρο μιασ τζτοιασ οικογζνειασ τθσ οποίασ οι ρίηεσ πάνε τόςο παλιά, πολφ δε
περιςςότερο όταν δεν μποροφμε να γνωρίηουμε αν προζρχεται από ζνα και
μοναδικό γενάρχθ, αφοφ το παρατςοφκλι αυτό πικανότατα δόκθκε ςε διάφορα
άτομα ςτθ Βυηαντινι επικράτεια τθν ίδια περίπου χρονικι περίοδο, χωρίσ να ζχουν
μεταξφ τθσ δεςμοφσ αίματοσ. Επί πλζον πικανότατα αυτό ςυνεχίηονταν για πολφ
καιρό, κακϊσ θ λζξθ χρθςιμοποιοφνταν για να προςδιορίςει το επάγγελμα κάποιου
και αςφαλϊσ εμφανίηονταν και αργότερα άτομα με το όνομα Ρερδικάρθσ , των
οποίων οι πρόγονοι ζφεραν άλλο επϊνυμο.
Ερχόμενοι ςε νεότερεσ εποχζσ (17οσ
αιϊνασ) κα διαπιςτϊςουμε ότι το επίκετο
εμφανίηεται ςε διάφορεσ περιοχζσ τθσ Ελλάδασ όπωσ ςτθ Μακεδονία (Βζρμιο
1670), ςτθ Ρελοπόννθςο (Ναφπλιο 1674), ςτθ Κριτθ (΢ζκυμνο 1650, Θράκλειο
1677), και ςτα Λόνια Νθςιά (Κφκθρα 1607, Κζρκυρα περί το 1650). Τϊρα πλζον είναι
πικανόν να δεχκοφμε ότι υπάρχει κάποια ςχζςθ αίματοσ μεταξφ των οριςμζνων
οικογενειϊν «Ρερδικάρθ» κακϊσ κατά κανόνα το επίκετο περιορίηεται ςτουσ κατ’
ευκείαν απογόνουσ και ςυγχρόνωσ είναι προφανζσ ότι οι ςυχνζσ αλλαγζσ του
3
D. Kleister :”Stories in stone. A field guide to cemetery. Sympolism and iconography” (Gibbs Smith)
Utah 2004 ςελ.83
4
Ρ. Γουναρίδθσ :«Ορκοσ και Αφοριςμόσ ςτα Βυηαντινά Δικαςτιρια» ςτα Βυηαντινά Σφμμεικτα Νο7
(1987) ςελ.55
5
Α.Τurin: «Studies in the manuscript tradition of the tragedies of Sophocles» ςελ.145-6 (edizione
Anastatica), Roma 1970

5. - 4 -
“status quo” ςτθν περιοχι, υποχρζωςαν τθσ κατοίκουσ ςε μετακινιςεισ για τθν
αποφυγι των πολζμων και εξεφρεςθ καλφτερθσ τφχθσ, με αποτζλεςμα τθν
εξάπλωςθ του επωνφμου αυτοφ και ςε άλλα μζρθ τθσ ςθμερινισ Ελλθνικισ
επικράτειασ. Ζτςι π.χ. γνωρίηουμε ότι κάποιοι από τθσ «Ρερδικάρθδεσ» τθσ
Κζρκυρασ προιλκαν από τθ Κριτθ αφοφ κατζφυγαν εκεί μετά τθν αποχϊρθςθ των
Ενετϊν και τθν κατάλθψι τθσ από τθσ Τοφρκουσ, αλλά φαίνεται να υπάρχει και
δεςμόσ αίματοσ μεταξφ κάποιων «Ρερδικάρθδων» τθσ Κριτθσ με τθσ αντίςτοιχουσ
τθσ Ρελοποννιςου.6
Τον 18ο
αιϊνα υπάρχουν αναφορζσ για μεγάλθ ςυχνότθτα του επικζτου ςτθ
Μονεμβαςιά7
. Θ εξζγερςθ των Ελλινων και θ δθμιουργία Ελλθνικοφ κράτουσ κατά
το 19ο
αιϊνα ςυνδζονται με το επίκετο Ρερδικάρθσ. Ζτςι το 1822 αναφζρεται ότι
απαγχονίςτθκε από τθσ Τοφρκουσ ο επίςκοποσ ΢εκφμνου Γεράςιμοσ Ρερδικάρθσ θ
Κοντογιαννάκθσ (1796- 1822) 8
ενϊ περίπου είκοςι χρόνια αργότερα διορίηεται ωσ
πρϊτοσ πρεςβευτισ των ΘΡΑ ςτθν απελευκερωμζνθ Ελλάδα, ο Γρθγόριοσ
Ρερδικάρθσ από τθ Βζροια ςτον οποίο κα αναφερκοφμε εκτενζςτερα παρακάτω.
Στο τζλοσ του αιϊνα αυτοφ, ςτθν αυτόνομθ Κριτθ («Κρθτικι Ρολιτεία») αναφζρεται
ωσ Γενικόσ Γραμματζασ τθσ Ανωτζρασ Δ/νςεωσ ο Λωάννθσ Ρερδικάρθσ 9
από το
Θράκλειο (1856-1909). Είναι τζλοσ γνωςτό ότι άτομα με το επίκετο Ρερδικάρθσ
διαβιοφν τουλάχιςτο από τον 18ο
αιϊνα ςτθ Κεφαλονιά10
, ςτθ Λευκάδα,11
και ςτθ
Ηάκυνκο12
, ενϊ ςτθ νιςο Κζα (Κυκλάδεσ) το «Ρερδικάρθσ» κεωρείται ςιμερα ζνα
από τα παλαιά επίκετα που υπάρχει ςτο νθςί13
.
6
Ε. Αγγελομάτθ –Τςουγκαράκθ «Οι οικογζνειεσ Λικινίου και Ρερδικάρθ.Μελζτθ Βιογραφικι και
Γενεαλογικι» Μεςαιωνικά και Νζα Ελλθνικά τ.5 (1996) ςελ. 307-379
7
Ν.Α. Βζθ «Ο τρίτοσ κϊδιξ τθσ μθτροπόλεωσ Μονεμβαςίασ και Καλαμάτασ» Επετθρίσ του
Μεςαιωνικοφ Αρχείου, τ. 6 (1957) ςελ. 5,13,14,38,44
8
Βλ. ςχετ. ςτθν ιςτοςελίδα τθσ Λεράσ Μθτρόπολθσ ΢εκφμνθσ και Αυλοποτάμου :
http://www.imra.gr/portal/index.php?id=64,0,0,1,0,0
9
Βλ. βιογραφία του Λωάννθ Ρερδικάρθ ςτο:http://www.scribd.com/doc/13640087/-
10
Βλ.αναφορά του ιςτοριοδίφθ Θλία Τςιτςζλθ για το μοναςτιρι τθσ Υπαπαντισ ςτο Βαρφ Λθξουρίου,
όπου αναφζρεται ο ιερζασ Ηαφείριοσ Ρερδικάρθσ (1721) . Υπάρχει ςτο:
http://www.kefalonitis.com/articles.php?action=view_listing&articles_id=297&articles_category_1=1
7
11
Βλ το δθμοτικό τραγοφδι για το λθςτι Αργφρθ Ρερδικάρθ που υπάρχει ςτο: Λ.Ν.Σταματζλοσ
«Συλλογι Ανεκδότων Αςμάτων Λευκάδοσ» ςτο Ρεριοδικό Ελλθν. Διδαςκ. Συλλόγου ΡΛΑΤΩΝ, τόμοσ
Β’, τεφχοσ ΛΒ, Οκτ.1880, ςελ. 400-404, Ακινα (τυπ. Χ.Ν.Φιλαδελφζωσ)
12
Βλ. το κατάλογο των 353 ευγενϊν τθσ Ηακφνκου που υπάρχει ςτο ςτο ςχετικό τμιμα του βιβλίου
του M. D. Sturdza: «Grandes Familles de Grèce, d'Albanie et de Constantinople: Dictionnaire
Historique et Généalogique» (Paris, 1983), ζκδοςθ από τον ςυγγραφζα
13
Θ πλθροφορία προζρχεται από τθν προςωπικι εμπειρία του ίδιου του ςυγγραφζα τθσ μελζτθσ
αυτισ. Επιβεβαίωςθ τθσ φπαρξθσ του επικζτου ςιμερα ςτο νθςί αυτό μποροφμε να πάρουμε και
από τον τοπικό τθλεφωνικό κατάλογο, βλ. http://www.whitepages.gr/gr/

6. - 5 -
1.2. Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΛΙΚΙΝΙΟΥ-ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢Η ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ Ε΢ΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ
ΟΝΟΜΑΣΙΑΣ
Εικόνα 2 "Cristo predicatore" Λάδι ςε μουςαμά, αγνϊςτου, Φλωρεντία, δεφτερο ιμιςυ του 18ου αιϊνα
Σφμφωνα με τον Γ. Ηαβίρα14
ςτισ αρχζσ του 18ου
αιϊνα ζηθςε ςτθν Κζρκυρα ο
Αναςτάςιοσ Ρερδικάρθσ ι Ρρεδικάρθσ, για τον οποίον αναφζρει τα εξισ:
Κατά τθν άποψθ δθλαδι του ςυγγραφζα, θ ονομαςία του κλάδου αυτοφ των
«Ρερδικάρθδων» που ξεκίνθςε από τθν Κζρκυρα τον 18ο
αιϊνα, προζρχεται από τθ
μεταγλϊττιςθ ςτα Ελλθνικά του επαγγζλματοσ του γενάρχθ του κλάδου, ο οποίοσ
διετζλεςε ςτθν Βενετία ιεροκιρυκασ (Λταλ. predicatore = ιεροκιρυξ Ελλθν.).
14
Γ.Ηαβίρασ «Νεα Ελλάσ ι Ελλθνικόν Κζατρον» (εκδ. Γ.Ρ.Κρζμου), Ακιναι 1872, ςελ.202-3

7. - 6 -
Οπωςδιποτε είναι μια ενδιαφζρουςα άποψθ, κακϊσ δίνει μια φιλολογικι
ερμθνεία του ονόματοσ Ρερδικάρθσ και μοιάηει πικανι αφοφ ο φερόμενοσ, από τον
ίδιο ςυγγραφζα, ωσ αδερφόσ του Αναςταςίου Ρερδικάρθ, ο Ανδρζασ, ζφερε το
επίκετο «Λικίνιοσ».15
Ωςτόςο υπάρχουν προβλιματα ςτθν ανεπιφφλακτα αποδοχι αυτισ τθσ άποψθσ,
κακϊσ θ ςυχνότθτα με τθν οποία απαντοφςε ιδθ (όπωσ αναφζρκθκε παραπάνω) το
όνομα Ρερδικάρθσ, τόςο ςτθ Κζρκυρα όςο και ςτα λοιπά μζρθ τθσ Ελλάδασ,
φαίνεται να ευνοεί τθν άποψθ ότι ςτθ περίπτωςθ του Αναςταςίου Ρερδικάρθ δεν
πρζπει να αναηθτιςουμε τθν εξιγθςθ τθσ χριςθσ του επωνφμου αυτοφ ςε μια
φιλολογικι ερμθνεία, αλλά ςτθ πικανότθτα αυτόσ να ζφερε εκ καταγωγισ το
επϊνυμο και απλά χαρακτθρίηεται ωσ «αδερφόσ» του Λικίνιου, επειδι ενδεχομζνωσ
παντρεφτθκε κάποια αδερφι του. Αυτό ςυνάγεται επίςθσ και από ςχετικι
επιςτολι (εγράφθ το 1722) από τον τότε Ρατριάρχθ Αλεξανδρείασ Σαμουιλ
Καπαςοφλθ, ο οποίοσ φζρεται να γνωρίηει μόνο δφο αδελφοφσ, τον Ανδρζα και τον
Νικόλαο Λικίνιο , χωρίσ να αναφζρεται ςε τρίτο αδερφό αυτϊν16
.
Στο ςθμείο αυτό και για να γίνω πλθρζςτερα κατανοθτόσ, εμφανίηω το οικογενειακό
δζνδρο τθσ οικογζνειασ Λικινίου-Ρερδικάρθ, τθσ οποίασ τα ίχνθ κα
παρακολουκιςουμε, μζςα από γραπτά κείμενα των μελϊν τθσ από τα τζλθ του 17ου
αιϊνα μζχρι τισ αρχζσ του 20ου
. Το δζνδρο - κατά βάςει αυτό το οποίο προζκυψε
από τθν ζρευνα τθσ κασ Ελζνθσ Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ17
με κάποιεσ αναγκαίεσ,
κατά τθν άποψι μου, τροποποιιςεισ- ξεκινά από τον ιερζα Λωάννθ Λικίνιο, από τθν
Μονεμβαςιά, πατζρα του γενάρχθ των «Ρερδικάρθδων», Αναςταςίου ο οποίοσ
φζρεται ότι γεννικθκε ςτθν Κζρκυρα πικανότατα πριν το 1700 και ολοκλθρϊνεται
με τον Μωνα Ρερδικάρθ του Γρθγορίου που πζκανε ςτο Λονδίνο το 1925 (βλ. εικόνα
4). Κα πρζπει να αναφερκεί ότι όπωσ επιςθμαίνει και θ ίδια ερευνιτρια18
, το
τελευταίο γνωςτό μζλοσ τθσ οικογζνειασ αυτισ υπιρξε ο Στζργιοσ Ρερδικάρθσ ο
οποίοσ ςκοτϊκθκε ςτο Βϋ Ραγκόςμιο Ρόλεμο.
15
Βλ. και Κ. Σάκασ: «Νεοελλθνικι Φιλολογία. Βιογραφία των εν τοισ γραμμάςι διαλαμψάντων
Ελλινων, από τθσ καταλφςεωσ τθσ Βυηαντινισ αυτοκρατορίασ μζχρι τθσ Ελλθνικισ εκνεγερςίασ
(1453-1821), Ακιναι 1868 ςελ.443
16
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ –Τςουγκαράκθ: «Οι οικογζνειεσ Λικινίου και Ρερδικάρθ.Μελζτθ Βιογραφικι και
Γενεαλογικι» Μεςαιωνικά και Νζα Ελλθνικά τ.5 (1996) ςελ. 324
17
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ –Τςουγκαράκθ: Π.π. ςελ.358
18
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ –Τςουγκαράκθ: Π.π. ςελ.352

8. - 7 -
1.3.ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟ΢ΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΛΙΚΙΝΙΟΥ-ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢Η ΑΡΟ ΤΙΣ Α΢ΧΕΣ
ΤΟΥ 18ου
ΜΕΧ΢Ι ΤΙΣ Α΢ΧΕΣ ΤΟΥ 20ου
ΑΙΩΝΑ
.
Το γεγονόσ που ζπαιξε κακοριςτικό ρόλο ςτθ πορεία τθσ ηωισ τθσ εν λόγω
οικογζνειασ υπιρξε χωρίσ αμφιβολία, θ κατάλθψθ τθσ Μονεμβαςιάσ από τα
Τουρκικά ςτρατεφματα το 1715. Θ πόλθ αυτι, από το 1685 βριςκόταν υπό τθν
κυριαρχία των Ενετϊν οι οποίοι είχαν καταφζρει τότε να τθν απελευκερϊςουν από
τουσ Τοφρκουσ, για να τθν παραδϊςουν όμωσ και πάλι το 1715 μζςα ςε κλίμα
πανικοφ, πρακτικά αμαχθτί. Ρολλά μζλθ τθσ οικογζνειασ Λικινίου-Ρερδικάρθ
φαίνεται ότι βρίςκονταν τότε εκεί κακϊσ, άλλοι είχαν καταφκάςει από τθν επίςθσ
Ενετοκρατοφμενθ Κζρκυρα και άλλοι ενδεχομζνωσ διζμεναν εκεί μόνιμα
δεδομζνου ότι θ εν λόγω οικογζνεια κατάγονταν από τθ περιοχι.
Οι επιπτϊςεισ ιταν τραγικζσ: Ο Ανδρζασ Λικίνιοσ κρεμάςτθκε δθμόςια λίγο
αργότερα ςτθν Κων/πολθ ωσ ςυνεργάτθσ των Ενετϊν, ο αδερφόσ του Νικόλαοσ
Εικόνα 3 Ο Ελλθνικόσ Τφποσ αναφζρεται ςτθν απαγωγι του Κωνα Γρθγορίου Ρερδικάρθ (εφθμερίδα "Σκριπ" 22/6/1904)

9. - 8 -
Εικόνα 4: Το γενεαλογικό δζνδρο τθσ οικογζνειασ Λικινίου-Ρερδικάρθ
Λικίνιοσ μαηί με το γιό του Ανδρζα πουλικθκαν ςκλάβοι ςτθν Κριτθ, ενϊ θ κόρθ
του τρίτου αδερφοφ, του Αναςταςίου Ρερδικάρθ , Χρυςοφλα, μεταφζρκθκε επίςθσ
Ιωάννης
Ανδρέα
Λικίνιος
1655 - 1715
Ανδρέας
Ιωάννοσ
Λικίνιος
60
Νικόλαος
Ιωάννοσ
Λικίνιος
1700
Αναζηάζιος
Ιωάννοσ
Περδικάρης
311
1708 - 1740
Ανδρέας
Λικίνιος
(Νικολάοσ)
32
Λεονάρδος
Αναζηαζίοσ
Περδικάρης
Μιταήλ
Αναζηαζίοσ
Περδικάρης
D. 1763
Χρσζούλα
Αναζηαζίοσ
Περδικάρη
Μανολάκης
Αναζηάζιος
Μανολάκη
Περδικάρης
Ιωάννης
Μανολάκη
Περδικάρης
1770
Αναζηάζιος
Μιταήλ
Περδικάρης
241
Πανηελής
Αναζηαζίοσ
Περδικάρης
Περιζηέρα
1766 - 1828
Μιταήλ
Αναζηαζίοσ
Περδικάρης
62
Ανηώνιος
Αναζηαζίοσ
Περδικάρης
Κωνζηανηίνος
Ανηωνίοσ
Περδικάρης
1808 - 1883
Γρηγόριος
Ανηωνίοσ
Περδικάρης
75
Mary
Hanford
1840 - 1925
Ίων
Γρηγορίοσ
Περδικάρης
85

10. - 9 -
ςτθ Κων/πολθ και εντάχκθκε ςτο χαρζμι του Σουλτάνου Αχμζτ Γ’ (1703-1730). Ο
αδερφόσ τθσ Χρυςοφλασ Μιχαιλ που ζτυχε να λείπει το διάςτθμα εκείνο ςτθ
Κεςςαλονίκθ, κίνθςε «γθ και ουρανό» για να ελευκερϊςει τθν αδερφι του από τον
Σουλτάνο και κατάφερε, εκμεταλλευόμενοσ τισ ιατρικζσ του γνϊςεισ και τισ
γνωριμίεσ του , να τθν αντικαταςτιςει με μία ξαδζρφθ του, μζςω ενόσ ευνοφχου,
υπεφκυνου για τθν φφλαξθ των γυναικϊν του Σουλτάνου. Θ απελευκερωμζνθ
πλζον Χρυςοφλα, προσ αποφυγι άλλων ςυνεπειϊν μεταφζρκθκε «άρον-άρον» ςτθ
Βζροια και παντρεφτθκε τον υπθρζτθ του αδερφοφ τθσ Μανολάκθ που ζλαβε και
αυτόσ το επίκετο Ρερδικάρθσ.
Ο Μιχαιλ Ρερδικάρθσ, μετά τθν αποκατάςταςθ τθσ αδελφισ του εγκαταςτάκθκε
μόνιμα ςτθ Κεςςαλονίκθ άςκθςε το ιατρικό επάγγελμα το οποίο υπθρζτθςε
επιτυχϊσ, ςυνζγραψε μάλιςτα και κάποια βιβλία μεταξφ των οποίων μνθμονεφεται
το εγχειρίδιο « Βίβλον Χθμικιν τθσ Φαρμακοποιίασ Απλι τθ Φράςθ» που υπάρχει
ςιμερα ςε ιδιωτικι ςυλλογι. Οι δφο του γιοί Ραντελισ και Αναςτάςιοσ ζγιναν
επίςθσ γιατροί. Ο Αναςτάςιοσ περί το 1760 εγκαταςτάκθκε και παντρεφτθκε ςτθ
Κοηάνθ, λόγω τθσ γνωριμίασ του με τον τότε Μθτροπολίτθ Σερβίων και Κοηάνθσ,
Λγνάτιο. Εκεί γεννικθκε (1766) ο γιόσ του Μιχαιλ που ζγινε επίςθσ γιατρόσ. Ο
Αναςτάςιοσ Ρερδικάρθσ εκ Κοηάνθσ δεν γνωρίηουμε να ζχει ςυγγράψει κάποιο
κείμενο ι βιβλίο.
Το ηεφγοσ Χρυςοφλα και Μανολάκθ Ρερδικάρθ, που είχε εγκαταςτακεί ςτθ Βζροια,
απζκτθςε και αυτό δφο γιοφσ, εκ των οποίων ο ζνασ που ονομάςκθκε επίςθσ
Αναςτάςιοσ και υπιρξε επίςθσ γιατρόσ. Ο Αναςτάςιοσ Ρερδικάρθσ ο «Βερροιαίοσ»
ςυνζγραψε διάφορα ςυγγράμματα, μεταξφ των οποίων το «Ρερδικάρθ Αναςταςίου,
Μφκοι, Βιζννθ 1783» που υπάρχει ςιμερα ςε βιβλιοκικθ Ελλθνικισ Κοινότθτασ του
εξωτερικοφ.19
Από τον Αμερικανικό τφπο του 1826, μακαίνουμε ότι με το πλοίο «΢ωμφλοσ»
κατζφκαςαν ςτθ Βοςτϊνθ των ΘΡΑ, το μινα Λοφνιο του ιδίου ζτουσ, από τθ
Σμφρνθ προκειμζνου να λάβουν Αγγλόφωνθ εκπαίδευςθ ςτθ χϊρα αυτι, τρείσ
νεαροί Ζλλθνεσ ονομαηόμενοι Γρθγόριοσ Ρερδικάρθσ, Νικόλαοσ Ρραςςάσ και
Νικόλαοσ Βλαςςόπουλοσ20
. Μια ματιά ςτο τφπο τθσ εποχισ, ο οποίοσ όμωσ δεν
δίνει πάντοτε ζγκυρεσ πλθροφορίεσ, κακϊσ αρκετζσ απ’ αυτζσ
αλλθλοςυγκροφονται , μασ οδθγεί ςτο ςυμπζραςμα ότι τα άτομα αυτά ανικαν ςε
μία ευρφτερθ ομάδα νεολαίων από τθν επαναςτατθμζνθ Ελλάδα τουσ οποίουσ
19
Ππωσ αναφζρκθκε, περαιτζρω ςτοιχεία για τθν οικογζνεια Λικινίου-Ρερδικάρθ μποροφν να
αντλθκοφν από τθ μελζτθ τθσ Ε. Αγγελομάτθ –Τςουγκαράκθ (βλ.ανωτζρω). Ειδικότερα για το ζργο
του Αναςτάςιου Ρερδικάρθ του «Βερροιαίου», βλ. τθν εργαςία τθσ Bαςιλικισ Νοτοποφλου: «Ο
Αναςτάςιοσ Περδικάρθσ ιατρόσ Βερροιαίοσ (18οσ αιώνασ), από τα «Πρακτικά του Α΄Επιςτθμονικοφ
ςυνεδρίου για τθν Ημακία (Ιςτορία, Αρχαιολογία, Τζχνθ, Λαογραφία)» Βζροια 29/9-3/10/2010.
20
Βλ. «Boston News-Letter and City Record» Vol II , ςελ.4 (Λουλ.1826-Λαν.1827) Jerom V.C. Smith,
editor

11. - 10 -
περιζκαλψαν Αμερικανικζσ ιεραποςτολικζσ οργανϊςεισ, που δραςτθριοποιοφνταν
τότε ςτθ περιοχι21
.
Άλλθ Αμερικανικι εφθμερίδα τθσ εποχισ22
αναφζρει ότι ο Ρερδικάρθσ και οι
ςυμπατριϊτεσ του ζφυγαν από τθν Σμφρνθ ςτισ 7 Απριλίου του 1826 και
κατάγονται ο Ρερδικάρθσ από τθ Βζροια, ο Βλαςςόπουλοσ από τθν Λκάκθ και ο
Ρραςςάσ από το «όροσ Πλυμποσ». Οι θλικίεσ τουσ ιταν αντίςτοιχα 22,21και 16
χρόνων. Σε ςχζςθ με τον Ρερδικάρθ αναφζρει ότι ανικε ςε εφπορθ οικογζνεια τθσ
Βζροιασ, θ οποία ςυμμετείχε ςτθν άμυνα τθσ εξεγερμζνθσ Νάουςασ και θ οποία
κατά τθν κατάλθψι τθσ από τουσ Τοφρκουσ (1821) διαλφκθκε, κακϊσ οι δφο
γαμπροί του δολοφονικθκαν μαηί με τθν μθτζρα του και οι δφο αδελφοί του μαηί
με τισ τζςςερισ αδελφζσ του, πιάςτθκαν αιχμάλωτοι για να απελευκερωκοφν
αρκετά αργότερα. Μόνο ο ίδιοσ μαηί με το πατζρα του κατάφεραν να διαφφγουν,
καταφεφγοντασ ςτουσ γειτονικοφσ ορεινοφσ όγκουσ.
Ο Γρθγόριοσ Ρερδικάρθσ το 1838 ιρκε ςτθν Ελλάδα ωσ πρόξενοσ των ΘΡΑ μαηί με
τθν Αμερικανίδα ςφηυγό του M.E.Hanford. Κατά τθν κθτεία του αυτι γεννικθκε
ςτθν Ακινα ο μοναδικόσ γιόσ του Μων. Τθν περίοδο του Αμερικανικοφ εμφυλίου
πολζμου και για λόγουσ μάλλον φορολογικοφσ, ο Μων Γρθγορίου Ρερδικάρθσ
απαρνικθκε τθν Αμερικανικι υπθκοότθτα και ιρκε με τον πατζρα του ςτθ Ελλάδα
για μόνιμθ εγκατάςταςθ. Σφντομα όμωσ άλλαξε γνϊμθ και ζφυγε για τθν Ταγγζρθ
του Μαρόκου, όπου είχε δθμιουργθκεί παροικία Ευρωπαίων και Αμερικανϊν
καλλιτεχνϊν.
Στισ αρχζσ του 20 ου αιϊνα ο Μων Ρερδικάρθσ κακίςταται το πρϊτο κφμα τθσ
ςιμερα κεωροφμενθσ «Λςλαμικισ Τρομοκρατίασ», κακϊσ απαγάγεται από τον
Μαροκινό «λθςτι» Raisuli με ςτόχο τθν είςπραξθ λφτρων. Το State Department και
ο τότε Αμερικανόσ Ρρόεδροσ Th. Roosvelt (1858-1919) είτε επειδι δεν γνϊριηε ότι ο
Ρερδικάρθσ είχε απαρνθκεί τθν Αμερικανικι υπθκοότθτα, είτε για λόγουσ
εντυπϊςεων εν όψει των επικείμενων εκλογϊν απζςτειλε Αμερικανικά πλοία ςτισ
ακτζσ του Μαρόκου και απείλθςε με κάνατο τον απαγωγζα.23
21
Συγκεκριμζνα αναφζρεται ότι μαηί με αυτοφσ τουσ τρείσ, ο αρικμόσ των Ελλινων που βρίςκονται
ςτισ ΘΡΑ για ςπουδζσ ανζρχεται ςτουσ 11, ενϊ οι πρϊτοι εξ αυτϊν (Φϊτιοσ Καβάςαλθσ και
Αναςτάςιοσ Καραβζλλθσ) ζφκαςαν εκεί το Φεβρ. του 1823. Ο Ρερδικάρθσ φαίνεται ότι ζφκαςε ςτισ
ΘΡΑ, κατόπιν ςυςτάςεων του κακ. Jonas King, ςθμαντικό ςτζλεχοσ των Αμερικανικϊν
Λεραποςτολικϊν οργανϊςεων ςτθν Ελλάδα εκείνθ τθν εποχι και με τον οποίο είχαν διατελζςει μαηί
ςτθν Λερουςαλιμ. Για περιςςότερα ςτοιχεία για τθν άφιξθ Ρερδικάρθ ςτθ Αμερικι βλ. και τθν
επόμενθ αναφορά, ενϊ για τισ Αμερικανικζσ Λεραποςτολικζσ οργανϊςεισ ςτθν Ελλάδα βλ.
Σ.Ν.Ραπαγεωργίου «Αμερικανοί Λεραπόςτολοι ςτθ Ελλάδα 1820-1850», (εκδόςεισ Δωδϊνθ), Ακινα
2001
22
Βλ. “New York Spectator”, 1826-1827
23
Βλ. εφ. ”Oswego Daily Times” Oswego,N.Y., Wednesday Evening, June 1, 1904, ςελ.1. Άρκρο με
τίτλο: «RAISULI MUST DIE IF HE KILLS PERDICARIS»

12. - 11 -
Εικόνα 5: Εικόνεσ από περιοδικά τθσ εποχισ με το Μαροκινό «λιςταρχο» Raisuli
1.4.Ο ΛΕΟΝΑ΢ΔΟΣ ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΡΙΘΕΤΟΥ ΑΡΟ ΤΟ ΝΑΥΡΛΙΟ
Ππωσ αναφζρκθκε, ο γεννιτορασ του κλάδου των Ρερδικάρθδων που εξετάηουμε, ο
Αναςτάςιοσ Ρερδικάρθσ ι Ρρεδικάρθσ, είχε δφο γιοφσ ( τον Λεονάρδο και τον
Μιχαιλ) και μία κόρθ (τθν Χρυςοφλα).
Εξ αυτϊν θ Χρυςοφλα φαίνεται ότι κάποια ςτιγμι επανιλκε ςτον τόπο καταγωγισ
τθσ οικογενείασ τθσ, τθν Μονεμβαςιά, όπου ςυνελιφκθ από τουσ Τοφρκουσ, κατά
τθν κατάλθψθ τθσ πόλθσ, μαηί με τουσ άλλουσ ςυγγενείσ τθσ. Για τον Μιχαιλ
γνωρίηουμε ότι ενϊ είχε επιςτρζψει (πικανά περί το 1714) μαηί με τον κείο του
Ανδρζα Λικίνιο και τθ μθτζρα του ςτθν Μονεμβαςιά, τθν θμζρα τθσ κατάλθψθσ
ζλλειπε «διά τινα επιςυμβάςα αιτία», ςτθ Κεςςαλονίκθ24
.
Σε ςχζςθ με τον Λεονάρδο Ρερδικάρθ είναι γνωςτό ότι και αυτόσ, όπωσ και ο
αδερφόσ του Μιχαιλ, ςποφδαςε ιατρικι και φιλοςοφία ςτο Ρανεπιςτιμιο τθσ
Ράδοβασ. Στθ ςυνζχεια, μετά τισ ςπουδζσ, ο Λεονάρδοσ άςκθςε τθν ιατρικι ςτθ
Κων/πολθ. Επίςθσ είναι γνωςτό ότι το ζτοσ 1750, βριςκόταν ξανά ςτθ Κων/πολθ και
κατείχε ανϊτερθ κζςθ ςτθ κοινωνία τθσ.25
Στο περιοδικό «Εκκλθςιαςτικι Αλικεια» του 191226
δθμοςιεφεται ςυςτατικι
επιςτολι του πατριάρχθ Λεροςολφμων Χρφςανκου Νοταρά (1707-1731), γραμμζνθ
το Δεκζμβριο του 1729, «προσ τουσ απανταχοφ εντευξομζνουσ», ςτθν οποία
εκκειάηει τα προτεριματα του «ιατροφιλοςόφου Λεονάρδου Ρερδικάρθ
Δθμθτροβίτηθ», «γζννθμα και κρζμμα εντίμων, ευγενϊν και ευςεβϊν γονζων των εκ
τθσ πόλεωσ Ναυπλίου, εξ οφπερ αποδθμιςασ….». Ραρ’ όλο που όπωσ αναφζρει και
θ κα Ε. Αγγελομάτθ Τςουγκαράκθ, είναι εξαιρετικά απίκανο τθν ίδια περίοδο να
24
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ, ό.π., ς.336
25
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ, ό.π., ς.333 και 335
26
Βλ. Μ.Λ Γεδεϊν «Λόγιοι τρείσ Ζλλθνεσ» ςτο περιοδ. Εκκλθςιαςτικι Αλικεια, τ.ΛΒϋ (1912) ςελ 132-4

13. - 12 -
υπιρχαν δφο Λεονάρδοι Ρερδικάρθδεσ, γιατροί και οι δφο27
, απορίεσ δθμιουργεί το
γεγονόσ ότι αποδίδεται και δεφτερο επίκετο ςτο Λεονάρδο και αναφζρεται ωσ
τόποσ καταγωγισ, αυτοφ και των γονζων του, το Ναφπλιο και όχι θ Κζρκυρα ι ζςτω
θ Μονεμβαςιά.
Κατά τθν άποψι μου, ςιμερα, μετά τθν δθμοςίευςθ ςτο διαδίκτυο του
ψθφιοποιθμζνου «Αρχείου του Ελλθνικοφ Λνςτιτοφτου Βενετίασ»28
, μποροφμε
βαςιςμζνοι ςε δφο ζγγραφα αυτοφ να αποδείξουμε, ότι Λεονάρδοσ Ρερδικάρθσ τθσ
Κζρκυρασ και ο αντίςτοιχοσ του Ναυπλίου, αποτελοφν το ίδιο και το αυτό πρόςωπο:
Συγκεκριμζνα, ςτο πρϊτο ζγγραφο, μια χειρόγραφθ επιςτολι 29
του Λωάννθ
Νικόπουλου προσ τον Γεϊργιο Αντωνίου Μζλο που γράφθκε ςτισ 28 Απριλίου 1726
ςτθ Κζρκυρα αναφζρεται ότι «Ο Λωάννθσ Νικόπουλοσ με εντολι του δοτόρου (:
ιατροφ) Λεονάρδου Ρερδικάρθ, ο οποίοσ αναχϊρθςε για τα Γιάννενα, ςτζλνει ςτο
Γεϊργιο Αντωνίου Μζλο ςτθ Βενετία δφο μικρζσ εικόνεσ του αγίου Σπυρίδωνα.
Αφοφ λειτοφργθςε τισ εικόνεσ ςτθν εκκλθςία του αγίου, τισ ζβαλε ςε μία μικρι
καςζλα και τθν παρζδωςε ςτον καπετάνιο Αντϊνιο Ταρακοφλθ για να τισ μεταφζρει
ςτθ Βενετία.»
Εικόνα 6: Οι δφο χειρόγραφεσ επιςτολζσ από το ψθφιοποιθμζνο αρχείο του Ελλθνιςμοφ τθσ Βενετίασ
27
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ, ό.π., ς.334
28
http://194.177.217.107/gr/unboundmaterials.asp?vmode=vselect&vid=195#selectedAnchor
29
AEIB, Ε΄. Οικονομική Διαχείριζη, 1. Διαθήκες, κληροδοηήμαηα,
διαχείριζη, δωρεές, αρ. 118α, Θήκη 1, θάκ. 2, έγγρ. 205

14. - 13 -
Το δεφτερο ζγγραφο είναι επίςθσ μία χειρόγραφθ επιςτολι του Μιχάλθ Μζλου
προσ τον αδερφό του Γεϊργιο ςτθ Βενετία που γράφθκε ςτισ 25 Λουνίου 1714 ςτο
Ναφπλιο30
. Στθν επιςτολι αυτι ο Μιχάλθσ Μζλοσ γράφει ςτον αδελφό του Γεϊργιο
ςτθ Βενετία για να τον πλθροφοριςει ότι θ μθτζρα τουσ πζκανε ςτισ 23 Λουνίου ςτο
Ναφπλιο βαριά αςκενισ αλλά ζχουςα ςϊασ τασ φρζνασ μζχρι τζλουσ. Του γράφει
επίςθσ ότι λίγο πριν ξεψυχιςει μιλοφςε για εκείνον και του ζδινε τθν ευχι τθσ για
τα όςα τθσ πρόςφερε. Στθ ςυνζχεια αναφζρεται ςτα όςα τον πρόςταξε θ μάνα τουσ
να κάνουν για τθν ψυχι τθσ. Για να εκπλθρϊςουν όμωσ τθν τελευταία επικυμία τθσ
μάνασ τουσ κα πρζπει ο Γεϊργιοσ να του ςτείλει χριματα. Τον ενθμερϊνει ότι θ
κθδεία τθσ μθτζρασ τουσ ζγινε μεγαλοπρεπϊσ, ζτςι όπωσ τθσ άρμοηε. Το γράμμα
κλείνει με οικονομικι αναφορά του Μιχάλθ ςτον αδελφό του.
Είναι προφανζσ ότι με βάςθ τθν πρϊτθ επιςτολι, ο Λεονάρδοσ Ρερδικάρθσ το 1726
(τρία χρόνια πριν γραφεί θ επιςτολι του Ρατριάρχθ Χρφςανκου) βριςκόταν ςτθ
Κζρκυρα και διατθροφςε φιλικζσ τουλάχιςτον ςχζςεισ με τον κάτοικο Βενετίασ
Γεϊργιο Μζλο ο οποίοσ όπωσ φαίνεται από τθ δεφτερθ επιςτολι, ξενιτεφτθκε για
οικονομικοφσ λόγουσ από το Ναφπλιο και θ οικογζνειά του (αδελφόσ και γθραιά
μθτζρα του) εξακολουκοφςαν να ηουν ςτθ πόλθ αυτι και επιηθτοφςαν τθν
οικονομικι του ςτιριξθ. Ριςτεφω ότι δεν είναι απίκανο θ ςχζςθ Λεονάρδου
Ρερδικάρθ και Γεωργίου Μζλου να ιταν εκτόσ από φιλικι και ςυγγενικι και ότι θ
καταγωγι του Λεονάρδου Ρερδικάρθ ιταν τόςο από τθν Κζρκυρα και τθν
Μονεμβαςιά (μζςω τθσ μθτζρασ του που καταγόταν από τθν οικογζνεια Λικίνιου)
όςο και από το Ναφπλιο (μζςω του πατζρα του Αναςταςίου Ρερδικάρθ ι
Ρρεδικάρθ, ο οποίοσ παντρεφτθκε κάποια αδερφι του Ανδρζα και του Νικολάου
Λικινίου31
). Ο Αναςτάςιοσ Ρερδικάρθσ δεν ιταν επομζνωσ πραγματικόσ αδερφόσ
του Ανδρζα και του Νικολάου Λικίνιου, αλλά γαμπρόσ, δθλαδι αδερφόσ εξ
αγχιςτείασ, αυτϊν. Ζτςι εξθγείται επίςθσ γιατί ο πατριάρχθσ Αλεξανδρείασ Σαμουιλ
Καπαςοφλθσ, ςτθν επιςτολι του που γράφθκε το 1722 για τον Νικόλαο Λικίνιο,
ανζφερε ότι γνϊριηε μόνον ζναν αδερφό αυτοφ (τον Ανδρζα)32
Τζλοσ αυτι θ
εκδοχι ταιριάηει με το γεγονόσ ότι οι Λικίνιοι τθσ Μονεμβαςιάσ διατθροφςαν
ςχζςεισ με το Ναφπλιο33
, αλλά και με το γεγονόσ ότι γνωρίηουμε ότι υπιρχε το
επίκετο Ρερδικάρθσ ςτο Ναφπλιο τον 17ο
αιϊνα34
. Ωςτόςο μοιάηει πικανότερο, εάν
ο Αναςτάςιοσ Ρερδικάρθσ προζρχονταν από το Ναφπλιο, να μθν είχε αρχικά το
επϊνυμο Ρερδικάρθσ, αλλά Δθμθτροβίτηθσ και ςτθ ςυνζχεια μζςω τθσ διαδικαςίασ
που πρότεινε ο Γ. Ηαβίρασ35
, του δόκθκε αρχικά το παρατςοφκλι Ρρεδικάρθσ ι
Ρερδικάρθσ , που ςτθ ςυνζχεια κακιερϊκθκε το ίδιο ωσ επίκετο. Γι’ αυτό ο
Ρατριάρχθσ Χρφςανκοσ αναφζρει και τα δφο επίκετα (παλαιό και νζο) ςτθν
επιςτολι του για το Λεονάρδο.
30
AEIB, Εϋ. Οικονομικι Διαχείριςθ, 1. Διακικεσ, κλθροδοτιματα, διαχείριςθ, δωρεζσ, αρ. 118α, Κικθ
5, ζγγρ. 43
31
Το ίδιο υποψιάηεται και θ Ε. Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ, βλ. ανωτζρω
32
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ, ό.π., ς.330
33
Βλ. Ε. Αγγελομάτθ-Τςουγκαράκθ, ο.π.
34
Α.Ρ.Στεργζλλθ «Τα δθμοςιεφματα των Ελλινων ςπουδαςτϊν του Ρανεπιςτθμίου τθσ Ράδοβασ τον
17
ο
και τον 18
ο
αιϊνα», ς.167 (Ακινα 1970)
35
Γ.Ηαβίρασ «Νεα Ελλάσ ι Ελλθνικόν Κζατρον» (εκδ. Γ.Ρ.Κρζμου), Ακιναι 1872, ςελ.202-3

15. - 14 -
Σε ςχζςθ τϊρα με το επίκετο Δθμθτροβίτηθσ, που παραπζμπει, λόγω κατάλθξθσ ςε
Σλαβικά ονόματα, κα παρατθριςουμε ότι είναι δυνατό να υπάρχει κάποια τζτοια
προζλευςθ, κακϊσ για τθν κατάλθψθ του Ναυπλίου περί το 1686 μ.Χ., οι Ενετοί
χρθςιμοποίθςαν Δαλματοφσ μιςκοφόρουσ, οι οποίοι μάλιςτα διακρίκθκαν ςτισ
ςχετικζσ μάχεσ36
και κάποιοι εξ αυτϊν ενδεχομζνωσ, μετά τθν απελευκζρωςι τθσ
εγκαταςτάκθκαν ςτθν πόλθ μόνιμα.
Εικόνα 7: Το Ναφπλιο κατά τθν βϋ Ενετοκρατία
36
Βλ. Γ.Φίνλεχ: «Λςτορία τθσ Τουρκοκρατίασ….» ςελ.227 (Ακινα 1957)

16. - 15 -
2. ΚΕΙΜΕΝΑ
2.1.ΑΝΔ΢ΕΑΣ ΛΙΚΙΝΙΟΣ
Εικόνα 8:(16-9-1700) «ἦρκε ςτὴν μθτρόπολι ὁ καινοφργιοσ Ἑλκόμενοσ ἀπὸ τοὺσ Κορφοφσ, ἀφιζρωμα τοῦ
ντοτόρου Ἀνδρζα Λιτςίνιου· ἡ πρϊτθ λειτουργία 17 Σεπτεμβρίου χοροςτατοφντων τοῦ παναγιωτάτου
δεςπότου Γρθγορίου καὶ Νικοδιμου Ἕλουσ»
37
Ο Ανδρζασ Λικίνιοσ γεννικθκε ςτθν Κζρκυρα γφρω ςτο το 1655 αλλά καταγόταν από
τθ Μονεμβαςιά. Σποφδαςε ιατρικι και φιλοςοφία ςτο Ρανεπιςτιμιο τθσ Ράδοβασ.
Άςκθςε με μεγάλθ επιτυχία το ζργο του ςτθν Βαςιλικι αυλι ςτθ Κων/πολθ, όπου
και ανταμείφκθκε με διάταγμα του τότε ςουλτάνου, το λεγόμενο «χάτι-ςερίφ», το
οποίο τον προςτάτευε ς’ όλθ τθν Τουρκικι επικράτεια. Ακολοφκωσ πιγε ςτο Λάςιο,
πρωτεφουςα τθσ θμιαυτόνομθσ θγεμονίασ τθσ Μολδαβίασ, όπου επίςθσ διακρίκθκε
επαγγελματικά. Αργότερα εντάχκθκε ςτθν υπθρεςία τθσ Βενετίασ, κακϊσ άλλωςτε θ
ιδιαίτερι του πατρίδα (Κζρκυρα) Ενετοκρατοφταν, ανζλαβε επίςθμεσ διπλωματικζσ
αποςτολζσ και του απονεμικθκε ο τίτλοσ του κόμθ. Πμωσ αιχμαλωτίςκθκε κατά τθν
ανακατάλθψθ τθσ Μονεμβαςιάσ από τουσ Τοφρκουσ (1715) κακϊσ εκεί βριςκόταν θ
προγονικι του κατοικία και ο υπ’ αυτοφ αφιερωκείσ ναόσ του Αγίου Νικολάου και
οδθγικθκε δζςμιοσ ςτθν Κωνςταντινοφπολθ. Εκεί, ο νζοσ ςουλτάνοσ δε ζδειξε
κανζνα ςεβαςμό ςτθν υπογραφι του προκατόχου του και ο ιατρόσ Ανδρζασ
Λικίνιοσ κρεμάςκθκε δθμοςίωσ ςτθ Ρόλθ, ωσ ςυνεργάτθσ των εχκρϊν τθσ
Οκωμανικισ Αυτοκρατορίασ, ζχοντασ ςτο λαιμό του περαςμζνο το «χάτι –ςερίφ»38
.
37
βλ. Ν. Βζθ, ὁ ἗λκόμενοσ Χρθςτὸσ τ῅σ Μονεμβαςίασ, Ρρακτικὰ τ῅σ ἐν Ἀκῄναισ Χριςτ. Ἀρχαιολογικ῅σ ἖ταιρείασ, τ. Α´ (1933), ς.74.
38
Βλ. Γ.Α. Λαηάρου: «Ο Λατροφιλόςοφοσ Ανδρζασ Λικίνιοσ Μάρτυρασ του Γζνουσ» ΛΑΤ΢ΛΚΘ
ΕΡΛΚΕΩ΢ΘΣΛΣ ΕΝΟΡΛΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ, 34(1-2), ςελ.61-64, 2000

17. - 16 -

18. - 17 -
2.2. Σθμειϊςεισ
1.Το παραπάνω κείμενο του Ανδρζα Λικίνιου υπάρχει ςε ζργο του Ρατριάρχου
Λεροςολφμων Δοςικζου (1669-1707) με τίτλο «Τόμοσ Αγάπθσ κατά Λατίνων…» που
εκδόκθκε από τον μοναχό Διονφςιο ςτο Λάςιο τθσ Μολδοβλαχίασ το 1698

19. - 18 -
Εικόνα 9: Το βιβλίο του Ρατριάρχθ Ιεροςολφμων Δοςικζου, "Τόμοσ Αγάπθσ..."
Το ζργο είναι ο δεφτεροσ τόμοσ μιασ τριλογίασ με τθν ονομαςία «θ αντιρρθτικι
τριλογία» ςτθν οποία ο μεν πρϊτοσ τόμοσ ονομάηεται «Τόμοσ καταλλαγισ» (1692),
ο δε τρίτοσ «Τόμοσ χαράσ» (1705). Είναι βιβλία τα οποία κυρίωσ ςτρζφονταν
εναντίον τθσ Λατινικισ Εκκλθςίασ, κακϊσ ο Δοςίκεοσ υποχρεϊκθκε να δϊςει ζνα
μεγάλο αγϊνα εναντίον των Λατίνων, οι οποίοι επί Ρατριαρχίασ του διεκδικοφςαν
τα ιερά προςκυνιματα ςτθν Λερουςαλιμ που μζχρι τότε ανικαν ςτθν Ορκόδοξθ
Εκκλθςία. Ο Λικίνιοσ, μζςω του «ελεγείου» αυτοφ εξυμνεί τθν «γλϊτταν» και τον
«κάλαμον» του (δθλαδι το λόγο και τα κείμενα) του Ρατριάρχθ, τα οποία κεωρεί
ότι διακρίνονται για τθν ορκότθτα και τθν ευςζβειά τουσ.
2. Ο Ανδρζασ Λικίνιοσ υπογράφει ωσ «ακζςτωρ» (εκ του ρ. ακζομαι=ιατρεφω).
Ακζςτωρ ςθμαίνει ο κεραπεφων, ο ςωτιρ και επομζνωσ ο ιατρόσ. Στθν Αρχαία
Ελλάδα ακζςτορεσ ονομάηονταν ο κεόσ Απόλλων και ο Αςκλθπιόσ, ενϊ ςτο
Βυηάντιο οι άγιοι Ανάργυροι Λατροί, και ιδίωσ ο άγιοσ Ραντελειμων και ο άγιοσ
Τρφφων.
Εικόνα 10: Αριςτερά αναπαράςταςθ τθσ Μονεμβαςιάσ από τον Ενετό γεωγράφο Coroneli και δεξιά θ
εκκλθςία του Αγίου Νικολάου που χτίςτθκε εκεί από τον Αντρζα Λικίνιο το 1703.

20. - 19 -
2.3 ΜΙΧΑΗΛ ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ
Ο ιατροφιλόςοφοσ Μιχαιλ Ρερδικάρθσ του Αναςταςίου γεννικθκε ςτθν Κοηάνθ το
1766, παρακολοφκθςε μακιματα, ςτο Λιβάδι από τον Διονφςιο και ςτθν Κοηάνθ
από τουσ Χαρ. Μεγδάνθ, Καλλίνικο και Αμφιλόχιο. Αργότερα, άφθςε τθν οικογζνεια
του ςτθν Κοηάνθ (6 παιδιά) και πιγε ςτο Βουκουρζςτι, όπου ζμακε Γαλλικά και
Λταλικά. Στθ ςυνζχεια ςποφδαςε ιατρικι ςτο Ραταφιο. Ωσ γιατρόσ επιςκζφκθκε
πολλά μζρθ τθσ Ελλάδασ και των Βαλκανίων κακϊσ πολλοί Τοφρκοι αξιωματοφχοι
τον καλοφςαν λόγω τθσ φιμθσ του. Το 1828 και ενϊ εργάηονταν ςτο Μοναςτιρι,
δζχκθκε πρόςκλθςθ για ςυμμετοχι ςτθ διακυβζρνθςθ τθσ Ελλάδασ, από τον τότε
κυβερνιτθ τθσ χϊρασ, Λωάννθ Καποδίςτρια, τθν οποία φαίνεται ότι αποδζχτθκε μεν,
αλλά πζκανε ξαφνικά και ζτςι δεν ζφκαςε ποτζ ςτο Ναφπλιο.
Συνζγραψε πολλά βιβλία, αλλά εξζδωςε μόνο τθν ςκλθρι ςάτιρα Ερμιλοσ ι
Διμοκρικθράκλειτοσ (1817) και τθν «Ρροδιοίκθςιν». Στο πρϊτο εξ αυτϊν, ελζγχει
αυςτθρά τόςο τουσ κλθρικοφσ όςο και τουσ αςτοφσ υποςτθρικτζσ των νζων ιδεϊν,
ενϊ ςτο δεφτερο βιβλίο καταχωροφνται ςχόλια πάνω ςτο περιεχόμενο του πρϊτου
βιβλίου.
Γνωςτά ανζκδοτα ζργα του είναι: α) «΢ιγασ ι κατα ψευδοφιλελλινων», όπου
επικρίνει τον ΢ιγα Βελεςτινλι για τισ ιδζεσ του ( το χειρόγραφο βρίςκεται ςτα Γεν.
αρχεία του κράτουσ), β) Ροιθτικό ζργο με τον τίτλο «Ψυλλάσ», γ) ποιθτικό ζργο με
τον τίτλο «Αλθάσ», δ) ςφγγραμμα φιλοςοφικό και κεολογικό με τίτλο «Νοθτόσ
Διάκοςμοσ» (τα χειρόγραφα των τριϊν παραπάνω ζργων του δεν ζχουν βρεκεί), ε)
Χειρόγραφο με τίτλο «Οδόσ μακθματικισ» (βρίςκεται ςτθ βιβλιοκικθ Κοηάνθσ).
Ο Μιχ. Ρερδικάρθσ, παρζμεινε ςτο περικϊριο, πικανότατα επειδι ιταν
αντίκετοσ με τισ επαναςτατικζσ ιδζεσ τθσ εποχισ του, όπωσ εκφράςκθκαν κυρίωσ
από τον εκνικό μασ ιρωα ΢ιγα Βελεςτινλι. Είχε ςχθματίςει τθν άποψθ ότι δεν ιταν
ϊριμεσ οι ςυνκικεσ για τθν εξζγερςθ των ςκλαβωμζνων Ελλινων. Θ ιςτορία εκ
πρϊτθσ όψεωσ τον διζψευςε, αλλά αν αναλογιςτοφμε ότι το Ελλθνικό κράτοσ που
προζκυψε από τθν εξζγερςθ δεν ιταν παρά ζνα προτεκτοράτο των μεγάλων
δυνάμεων τθσ εποχισ, ίςωσ καταλιξουμε ςτο ςυμπζραςμα ότι εν μζρει
τουλάχιςτον τον δικαίωςε! Ωσ ςυγγραφζασ κινείται ςυνικωσ ςτθ μζςθ οδό: Με οξφ
και καυςτικό πνεφμα επικρίνει όχι μόνο τουσ Ευρωπαίουσ διαφωτιςτζσ
(«διεφκαρμζνοι τθσ Γαλλίασ φιλόηοφοι», ςθμειϊνει ςτθν «Ρροδιοίκθςί» του), αλλά
και τουσ ςυντθρθτικοφσ εκπροςϊπουσ τθσ εκκλθςίασ, χωρίσ όμωσ παράλλθλα ν’
απορρίπτει τθν ίδια τθν κρθςκεία («... ςτοχαηόμενοσ κακείσ, ότι θ κρθςκεία είναι θ
βάςισ των χρθςτών θκών και του ανκρωπίνου χαρακτιροσ κεμζλιον...»).

21. - 20 -
Εικόνα 11: Η Κοηάνθ επί Τουρκοκρατίασ ( φωτογραφία από το αρχείο τθσ Δθμοτικισ Βιβλιοκικθσ)
ακϊσ εισ εν λιβάδι, που βόςκουν να τραφοφν
Ρολλϊν ορνίκων πλικθ, και ιςυχα τρυφοφν,
Τ’ αρπακτικό ιεράκι επάνω των πετά,
Κ’ αρπάηει, όποιαν φκάςει με ονυχί’ αγκυλωτά,
Ευκφσ αυταί φωνάηουν, εδϊ κ’ εκεί ορμοφν,
Ροφ να κρυφκοφν, να φφγουν, ηθτοφν κ’επικυμοφν,
Αλλ’ ϊρ’ αφοφ περάςθ, ευκφσ το λθςμονοφν,
Γυρίηουν, πάλιν βόςκουν και χαίροντ’ αν γεννοφν.
Οι άνκρωποι ομοίωσ, αφοφ εισ τθν ςκθνιν
Ελκοφν αυτοφ του κόςμου, ςκθνιν προςωρινιν,
Αιϊνιοι νομίηουν πωσ μζλλουν να ςτακοφν,
Κ’ αλλιλουσ πϊσ να φάγουν να ςχίςουν προςπακοφν,
Αλλ’ όταν αιφνιδίωσ ο κάνατοσ πετά,
Κ’ αρπάηθ όποιον φκάςθ, μ’ ονφχια δυνατά,
Ευκφσ αυτοί κρθνοφςι, λυποφνται, δυςφοροφν,
Κ’ αυτιν τθν ϊραν λζγουν πϊσ όλοι καρτεροφν.
Αλλ’ ϊρα αφοφ περάςθ, ευκφσ τα λθςμονοφν,
Και πάλιν τρϊγουν, πίνουν, τα πάκθ προςκυνοφν.

22. - 21 -

23. - 22 -

24. - 23 -
Εικόνα 12: Το βιβλίο του Μιχαιλ Ρερδικάρθ «Ερμιλοσ ι Δθμοκρικθράκλειτοσ»

25. - 24 -
2.4 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Το πρϊτο ποίθμα του Μιχαιλ Ρερδικάρθ με τίτλο « ο άνκρωποσ επιλιςμων
του κανάτου» ζχει δθμοςιευκεί το 184139
ςε ςυλλογι ποιθμάτων υπό τθν
επιμζλεια του Κων/νου Χαντςερι και εντάχκθκε ςε ενότθτα με τίτλο
«φιλοςοφικαί και θκικαί ποιιςεισ».
2. Το δεφτερο ποίθμα του Μιχαιλ Ρερδικάρθ ςτο οποίο δόκθκε για ευκολία
από τον ςυγγραφζα τθσ παροφςασ μελζτθσ ο τίτλοσ «Τλζμων και
Ρολφκαρποσ» ζχει δθμοςιευκεί ςε ςφγγραμμα του Evangelinus Apostolides
Sophocles που υπάρχει ςτθ βιβλιοκικθ «Astor Library» τθσ Ν.Υόρκθσ.40
Με
δεδομζνο ότι αναφζρεται ςτον επίςκοπο των Νζων Ρατρϊν Ρολφκαρπο
(ςτιχ. 38), πρζπει να ζχει γραφεί πριν από το 1824, ζτοσ κατάργθςθσ τθσ
επιςκοπισ αυτισ που είχε ζδρα τθν Υπάτθ Φκιϊτιδασ (τελευταίοσ
Μθτροπολίτθσ τθσ ο Αμβρόςιοσ)
3. Τλζμων: Φαίνεται ότι ο ποιθτισ επινόθςε αυτό το όνομα, από το επίκετο με
το οποίο αμζςωσ μετά τον χαρακτθρίηει: «πολφτλασ», μία Ομθρικι λζξθ41
που ςθμαίνει αυτόσ που ζπακε πολλά.
4. Ράμπερ (ςτιχ.25): Ρρόκειται για τον ιερομόναχο Αμβρόςιο Ράμπερι, ο
οποίοσ το 1802 εξζδωςε ςτθ Βιζννθ ζνα βιβλίο με Ελλθνικοφσ «καρκινικοφσ»
ςτίχουσ, δθλαδι ςτίχοι που διαβάηονται είτε από αριςτερά προσ τα δεξιά,
είτε αντίςτροφα όπωσ π.χ. «ΝΟΣΩ ΣΥ ΟΣ ΕΛ ΛΑΜΑ ΛΘΣΟΥ ΣΩΣΟΝ»42
5. Ο Μθτροπολίτθσ Ρολφκαρποσ όφειλε ωσ ιερωμζνοσ να προςζρχεται
νθςτικόσ ςτθ Κεία Λειτουργία. Πμωσ αυτόσ κάκε πρωί (ςτιχ. 51) «ζπινε τθν
οκά του», και μετά λειτουργοφςε, αν ιταν ζτςι προγραμματιςμζνο.
Ρροφανϊσ κεωροφςε τον εαυτό του υπεράνω τζτοιων απαγορεφςεων,
κακϊσ κεωροφςε τα κείμενα των χριςτιανϊν πατζρων ξεπεραςμζνα και
εκτιμοφςε τον ειδωλολάτρθ Ρλοφταρχο (46-127 μ.Χ.) (ςτιχ.44)
6. Ματκαίοσ ο Μυραίων (ςτιχ.57): Ρρόκειται για τον Ματκαίο Μθτροπολίτθ
Μφρων τθσ Λυκίασ, βιβλιογράφο του 17ου αιϊνα. Ζγραψε πολυτελζσ
λειτουργικό Ευαγγζλιο που φυλάγεται ςτθν βιβλιοκικθ των Λεροςολφμων με
το αφξοντα αρικμό 2
39
K.Xαντςερισ (επιμ.): «Ελλθνικόσ Νζοσ Ραρναςςόσ ι απάνκιςμα των εκλεκτοτζρων ποιιςεων τθσ
αναγεννθκείςθσ Ελλάδοσ» ςελ.84-85 (τυπ. Κ. Γκαρπόλα), Ακινα 1841
40
E.A.Sophocles: «A Romaic grammar: accompanied by a chrestomathy, with a vocabulary» ζελ. 165-
167 Cambridge 1842 (H. Huntington, jun)
41
« Ὣσ ὁ μὲν ἔνκ' ἠρᾶτο πολφτλασ δῖοσ Ὀδυςςεφσ» βλ. Οδφςςειασ, ραψ. ηϋ,1
42
A.Pamberi: «Poem, in carcinic verse, on the Wars of the Russians, in Poland, with explanations…»
(Vienna 1802)

26. - 25 -
2.5. Γ΢ΗΓΟ΢ΙΟΣ ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ
Εικόνα 13: Το βαςιλικό ηεφγοσ τθσ Ελλάδασ (Πκων και Αμαλία) από το βιβλίο του Γ. Ρερδικάρθ "The Greece
of the Greeks"
O G.A. Perdicaris ( Γρθγόριοσ Ρερδικάρθσ του Αντωνίου) γεννικθκε to 1804
ςτθ Τουρκοκρατοφμενθ τότε Ελλάδα (Βζροια), ζμεινε ςε μικρι θλικία ορφανόσ,
(πικανότατα λόγω ςυμμετοχισ των γονιϊν του ςτον εκνικοαπελευκερωτικό αγϊνα)
και ιταν ζνα από τα παιδιά που ςυγκζντρωςαν Αμερικανοί ιεραπόςτολοι και τα
ζςτειλαν ςτισ ΘΡΑ για να διαςωκοφν από τα δεινά του πολζμου. Το 1837
παντρεφτθκε ςτθν Ν, Υόρκθ, τθν ευκατάςτατθ Αμερικανίδα M.E.Hanford και λίγο
αργότερα (1838) επζςτρεψε μαηί τθσ ςτθν Ελλάδα, ωσ πρόξενοσ των ΘΡΑ ςτθν
Ακινα. Κατά τθν διάρκεια τθσ κθτείασ του ςτθν Ελλάδα που διιρκεςε 3 περίπου
χρόνια, περιθγικθκε ςχεδόν όλο το ελεφκερο τμιμα τθσ. Τθν ίδια εποχι (1840)
απζκτθςε ζνα γιό τον Μωνα Πταν επζςτρεψε ςτισ ΘΡΑ ζδωςε μια ςειρά διαλζξεων
για τθν Ελλάδα (κυρίωσ ςτθ Βοςτόνθ και ςτθ Φιλαδζλφεια )τισ οποίεσ
παρακολοφκθςε μεγάλοσ αρικμόσ προςωπικοτιτων, ενϊ το 1846 κατζγραψε τισ
εντυπϊςεισ και τισ προτάςεισ του για τθν Ελλάδα ςτο δίτομο ςφγγραμμά του “The
Greece of the Greeks”. Στισ ΘΡΑ είχε εγκαταςτακεί ςτθ περιοχι Trenton, τθσ N.
Καρολίνασ, όπου αςχολικθκε με επιχειρθματικζσ δραςτθριότθτεσ κακϊσ και με τθν
αξιοποίθςθ τθσ περιουςίασ τθσ ςυηφγου του. Κατά τθν διάρκεια όμωσ του

27. - 26 -
Αμερικανικοφ εμφυλίου θ εν λόγω περιουςία κινδφνεψε, οπότε διαμαρτυρόμενοσ
μαηί με το γιό του(πικανότατα για τουσ τότε κυβερνθτικοφσ χειριςμοφσ) αποφάςιςε
να εγκαταλείψει τισ ΘΡΑ και να εγκαταςτακεί μόνιμα ςτθν Ελλάδα, περιοριηόμενοσ
ςε ςποραδικζσ επιςκζψεισ ςτθ χϊρα αυτι. Ο G.A. Perdicaris πζκανε ςτο ςπίτι του
γιοφ του Μωνα, ςτθ Ταγγζρθ του Μαρόκου το 1883.
[1]
ΑΦΙΞΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ43
Τθν πρϊτθ Νοεμβρίου 1837, αφιςαμε το λιμάνι τθσ Βοςτόνθσ και μετά από ζνα
ταξίδι που διιρκεςε περιςςότερο από εξιντα θμζρεσ, και το οποίο διακόπθκε μόνο
από μια ςφντομθ και ευχάριςτθ παραμονι δφο εβδομάδων ςτο όμορφο νθςί τθσ
Μάλτασ, ιρκε θ ϊρα να γευκοφμε τθν ευχάριςτθ αίςκθςθ του τερματιςμοφ του
μακροχρόνιασ πορείασ μασ. Ταξιδεφαμε πλζον ανάμεςα ςτα Ελλθνικά νθςιά
« που, αντικρίηοντασ τα από το φψοσ τθσ μακρινισ Κολόννασ.
Ρλθμμυρίηουν με ευτυχία τθν καρδιά που καλωςορίηει τθ κζα.»[2]
Το απόγευμα τθσ ζκτθσ Λανουαρίου, του 1838, είχαμε μπροςτά μασ το νθςί τθσ
Σαλαμίνασ, - θ Αίγινα ςτα αριςτερά, και θ αςυνεχισ και ποικιλόμορφθ ακτι τθσ
Αττικισ ςτα δεξιά. Ιμαςταν αρκετά κοντά ςτο νθςί τθσ Αίγινα για να απολαφςουμε
διερχόμενοι τθ κζα του ναοφ του Ρανελλθνίου Διόσ αλλά ο ελαφρφσ νότιοσ άνεμοσ,
ο οποίοσ φυςοφςε τισ πρωινζσ ϊρεσ τθσ μζρασ ,είχε καλφψει τα πιο
απομακρυςμζνα αντικείμενα τθσ ακτισ ςε μια υδρονζφωςθ, θ οποία όμωσ τελικά
είχε ςαν αποτζλεςμα να προςελκφςει περιςςότερο το ενδιαφζρον μασ για τισ
περιοχζσ που προςεγγίηαμε, και να παραχωριςει απεριόριςτο πεδίο δράςθσ ςτθ
φανταςία μασ. Βριςκόμαςταν ςε επιφυλακι περιμζνοντασ εκπλιξεισ. και μερικοί
ιμαςταν ςε τζτοια ζνταςθ με τθν ιδζα ότι αντικρίηαμε τθν Αττικι, που προσ ςτιγμιν
νομίςαμε ότι ζνασ ερειπωμζνοσ ανεμόμυλοσ ιταν το «Μνθμείο των Ακθναίων»-ο
τάφοσ του Κεμιςτοκλι. [3]
Ιταν αργά το απόγευμα όταν είδαμε μπροςτά μασ τθν είςοδο του λιμανιοφ του
Ρειραιά , και μόλισ προλάβαμε να παρατθριςουμε τθν διζλευςι μασ μζςω τθσ
ςτενισ ειςόδου ς’ αυτι τθ μοναδικι αλλά όμορφθ λεκάνθ, πριν πζςουν οι ςκιζσ του
δειλινοφ. Ο λιμζνασ του Ρειραιά είναι τόςο περικυκλωμζνοσ από τισ βραχϊδεισ
43
G.A. Perdicaris, “The Greece of the Greeks”, Volume I, Chapter I, “Arrival at Athens”

28. - 27 -
απολιξεισ του λόφου Μουνιχία [4] και του όρουσ Αιγάλεω, ϊςτε κατά τον ερχομό
του πλοίου μασ, του Αλζξανδρου, είδαμε τουσ ψθλοφσ ιςτοφσ των ςκαφϊν ςτο
λιμζνα πολφ πριν να μπορζςουμε να αντιλθφκοφμε πϊσ ιμαςτε και εμείσ μζςα ς’
αυτόν. Ζτςι νοιϊςαμε λίγο ζκπλθκτοι και ευχάριςτα ξαφνιαςμζνοι, όταν
οδθγθκικαμε με μια απότομθ ςτροφι ςτο λιμζνα, ο οποίοσ ανοίχκθκε μπροςτά μασ
όπωσ ζνα μυςτιριο που αποκαλφπτεται ξαφνικά. Θ διάβαςθ μασ από το κενό
μεταξφ των δφο τοίχων του μόλου, το οποίο αν και ιταν περιςςότερο από εξιντα
γυάρδεσ φαρδφ και αρκετά βακφ για να περνοφν και τα μεγαλφτερα ςκάφθ, μασ
ζδωςε τθν εντφπωςθ ότι ιταν αρκετά παρακινδυνευμζνθ και κακϊσ το ςκάφοσ μασ
πλθςίαςε τθν είςοδο, εμείσ όλοι είχαμε μαηευτεί ςτθν πλϊρθ, προκειμζνου να
βοθκιςουμε ςτθν αςφαλι διζλευςθ του πλοίου μζςω αυτϊν τεχνθτϊν
Συμπλθγάδων. Τα τοιχϊματα τθσ ειςόδου προεξζχουν από το νερό, και με κάποια
μικρι αβεβαιότθτα κα ζλεγα ότι ανικουν ςτισ παλαιζσ οχυρϊςεισ του λιμζνα. Οι
πφργοι οι οποίοι υπιρξαν ςε χαμθλότερο επίπεδο ζχουν εξαφανιςτεί και ςτθ κζςθ
τουσ βρίςκονται πλζον οι φάροι του λιμζνα. Στο παρελκόν ο Ρειραιάσ
αποτελοφνταν από τρεισ λιμζνεσ, τον ζνα μζςα ςτον άλλο, δθλαδι: ο λιμζνασ τθσ
Ηζασ, ο λιμζνασ του Aφροδιςίου, και, ςτο εςωτερικό όλων, ο λιμζνασ του Κανκάρου.
Είναι πολφ πικανό πωσ όλοι τουσ ιταν οχυρωμζνοι και διαμορφωμζνοι ζτςι ϊςτε να
κλείνουν εφκολα ενάντια ςε ζναν εχκρό, όμωσ από τισ παλαιζσ οχυρϊςεισ το
μοναδικό ςτοιχείο που παρζμεινε, είναι οι δφο μόλοι, οι οποίοι φρουροφςαν τθν
μπροςτινι, δθλαδι τθν εξωτερικι, είςοδο του λιμζνα. Ο πιο εςωτερικόσ από τουσ
τρείσ ςυνεχόμενουσ λιμζνεσ, για τον οποίο λζγεται ότι εκεί βριςκόταν το
οπλοςτάςιο των Ακθναίων, ζχει με τθν πάροδο του χρόνου, μερικϊσ επιχωματωκεί,
και θ ςθμερινι κυβζρνθςθ ςκζπτεται να τον καταργιςει εντελϊσ. Οι άλλοι δφο
λιμζνεσ, αντίκετα, δεν ζχουν υποςτεί ςθμαντικζσ αλλαγζσ, και ςυνιςτοφν τον
ςθμερινό λιμζνα του Ρειραιά, -ο οποίοσ, παρόλο που ςίγουρα δεν είναι τόςο
ευρφχωροσ όςο άλλοι λιμζνεσ του Ελλθνικοφ βαςιλείου, είναι βεβαίωσ ζνασ από
τουσ αςφαλζςτερουσ, και ζχει μάλιςτα ςθμαντικό βάκοσ- κατάλλθλο όχι μόνο « για
ςκάφθ μεγάλα όςο οι φρεγάτεσ,» αλλά και για μεγαλφτερα πολεμικά πλοία.
Επειδι ιταν πλζον πάρα πολφ αργά για να πάμε ςτθν Ακινα, αναγκαςκικαμε να
παραμείνουμε ςτο πλοίο μασ, τον Αλζξανδρο, και αςχολθκικαμε αρχικά με τθν
προετοιμαςία τθσ εξόδου μασ από το πλοίο, τθν οποία τόςο καιρό προςδοκοφςαμε,
και ςτθ ςυνζχεια με περιπάτουσ που γίνονταν πάνω-κάτω ςτθ γζφυρα του πλοίου,
με ςτόχο να απολαφςουμε ζνα ςκθνικό που ζρχονταν ςε τζλεια αντίκεςθ με όςα
ςυμβαίνουν ςτθν άλλθ πλευρά του Ατλαντικοφ. Ρράγματι, ο καιρόσ είχε περάςει,
βριςκόμαςτε πλζον ςτθν καρδιά του χειμϊνα, και με δεδομζνο ότι είχαμε αφιςει
πίςω μασ μια παγωμζνθ Αμερικάνικθ ακτι, ιμαςταν πεπειςμζνοι ότι οι φίλοι μασ
ςτθν άλλθ πλευρά του Ωκεανοφ κα ζςκυβαν με τθν ειδωλολατρικι αφοςίωςθ πάνω
από τουσ οικιακοφσ βωμοφσ τουσ, δθλ. τα τηάκια και τισ ςόμπεσ τουσ. Εμείσ όμωσ
τθν ίδια εποχι, και τθν ίδια ϊρα, όχι μόνο δεν είχαμε ανάγκθ καμιάσ εςωτερικισ
κζρμανςθσ, αλλά παραμζναμε ςε ανοικτό χϊρο, και απολαμβάναμε τθν γαλινια
κάλαςςα και τθν γλυκιά φιλοξενία μιασ χϊρασ και ενόσ κλίματοσ ςτο οποίο οι
ακραίεσ καιρικζσ ςυνκικεσ είναι άγνωςτεσ, με άλλα λόγια - «ζνα κλίμα ςτο οποίο
κάκε εποχι χαμογελά»

29. - 28 -
Ιταν ςχεδόν μεςάνυχτα όταν αποςφρκθκα ςτθ καμπίνα μου αλλά με καμία
δφναμθ δεν μπόρεςα να βάλω ζνα τζλοσ «ςτα όνειρά που με κρατοφςαν ξάγρυπνο»
και θρζμθςα μόνο όταν άρχιςαν οι ομιλίεσ και θ κινθτικότθτα που ξεκίνθςαν με το
πρϊτο φωσ τθσ θμζρασ. Στον καπετάνιο μασ και ςτα άτομα του ςκάφουσ μασ
προςτζκθκε λίγοι ανϊτεροι υπάλλθλοι του λιμζνα και μια- δφο ντουηίνεσ Ελλινων
βαρκάρθδων, κακζνασ από τουσ οποίουσ είχε εκατό πράγματα να πει και χίλιεσ
ερωτιςεισ να υποβάλλει. Ρενιντα Ελλθνικζσ φωνζσ πλθμμφριηαν τα αυτιά μου, και
το αποτζλεςμα που παριγαγαν ζμοιαηε με τον ιχο μιασ μεγάλθσ μάηασ νεροφ- ζνα
πραγματικό Νιαγάρα! Θ άφιξθ ενόσ ελλθνικοφ ςκάφουσ, κατ ευκείαν από τθν
Αμερικι, ιταν οφτωσ ι άλλωσ ζνα ςθμαντικό γεγονόσ αλλά θ δικι μασ παρουςία
αποτελοφςε (γι’ αυτοφσ) ζνα επιπλζον αντικείμενο ενδιαφζροντοσ αλλά
και κερδοςκοπίασ. Ζτςι ο ςκοπόσ τθσ αποςτολισ μου, ο τίτλοσ μου, ακόμθ και ο
μιςκόσ μου ζγιναν κζματα που απαςχόλθςαν τθν περιζργεια αυτϊν των ανκρϊπων.
Εικόνα 14: Ελαιογραφία του C. Perlberg που αναπαριςτά λαϊκι εορτι (τα Κοφλουμα) ςτουσ ςτφλουσ του
Ολυμπίου Διόσ ςτθν Ακινα, το 1838.
Μόλισ φκάςαμε ςτθν ακτι νοικιάςαμε μια άμαξα και ςυνεχίςαμε χωρίσ
κακυςτζρθςθ το δρόμο μασ για τθν Ακινα. Ρριν καλά- καλά να εγκαταλείψουμε
τουσ δρόμουσ του Ρειραιά, και τουσ χαμθλοφσ λόφουσ ςτα βορειοανατολικά του,
απλϊκθκε εμπρόσ ςτα μάτια μασ το λεκανοπζδιο τθσ Ακινασ, με τα άλςθ ελιϊν του
και τα βουνά μαηί με όλα τα ζργα τθσ πόλθσ, ζργα του ανκρϊπου και ζργα τθσ
φφςθσ. Στθν αρχι εντυπωςιαςτικαμε από το ςκοτεινό άλςοσ των ελιϊν, που
περιζχει 80.000 δζντρα, και από το δθμόςιο δρόμο, ο οποίοσ ελίςςεται μζςω των
αλςϊν και των αμπελϊνων οδθγϊντασ μασ ςτθν πόλθ τθσ « κεάσ με τα γαλάηια
μάτια.» Κακϊσ όμωσ προχωροφςαμε μακρφτερα ςτθν πεδιάδα, αρχίςαμε να
καυμάηουμε περιςςότερο, τα ςθμαντικότερα χαρακτθριςτικά του τοπίου - ζτςι
εντυπωςιαςτικαμε πολφ από τα βουνά που υψϊνονταν ςαν εμπόδια μπροςτά

30. - 29 -
μασ.«Ππωσ ακριβϊσ» λζει ο κ. Wordsworth [5] « θ πόλθ τθσ Ακινασ,
προςτατεφκθκε από τθν εξωτερικι επικετικότθτα, και ςυνδζκθκε ςυγχρόνωσ με τθ
κάλαςςα, χάρισ ςτθ βοικεια των Μακρϊν τειχϊν τθσ, όπωσ ονομάςκθκαν, και τα
οποία εκτείνονταν από τθν πόλθ μζχρι το λιμάνι τθσ, με τον ίδιο ακριβϊσ τρόπο
προςτατεφεται το λεκανοπζδιο τθσ Ακινασ από κάκε ειςβολι, και διατθρείται θ
ςφνδεςι του με τθν ακτι μζςω ενόσ δεφτερου Μακροφ τείχουσ το οποίο
αποτελείται από τα προχϊματα των βουνϊν τθσ, δθλαδι, τισ πλαγιζσ τθσ Ράρνθκασ
και του όρουσ Αιγάλεω ςτθ Δφςθ, και τισ πλαγιζσ του Ρεντελικοφ και του Υμθττοφ
ςτθν Ανατολι. Με το τρόπο αυτό, το χζρι τθσ φφςθσ επθρζαςε τισ τφχεσ τθσ
περιοχισ, όπου χτίςτθκε θ πρωτεφουςα τθσ Αττικισ ςτο ίδιο βακμό που τθν
επθρζαςε και θ μεγαλοφυΐα του Κίμωνα και του Ρερικλι».
Ραράλλθλα με το όροσ Υμθττό, και ςε αρκετά μεγάλθ απόςταςθ από αυτό,
ςχθματίηεται μια ελαφρά και όμορφθ αλυςίδα βραχωδϊν λόφων θ οποία
χαρακτθρίηει ευχάριςτα το τοπίο, και ςυγχρόνωσ χωρίηει τθν κοιλάδα Λλιςοφ από
τθν πεδιάδα του Κθφιςοφ. Θ ςυνζχεια αυτισ τθσ αλυςίδασ είναι υπερβολικά
ανϊμαλθ. Σε ζνα τμιμα τθσ βυκίηεται ςτο ίδιο επίπεδο με τθν κοιλάδα ςε άλλο
υψϊνεται απότομα ςε μεγάλο φψοσ. Θ υψθλότερθ κορυφι τθσ είναι το όροσ
Αγχεςμόσ [6]αλλά θ πιο απότομθ και θ πιο απρόςιτθ, είναι θ Ακρόπολθ τθσ Ακινασ.
Θ υψθλι και τραπεηοειδισ μορφι τθσ μοιάηει να ζχει ςμιλευκεί από τθν ίδια τθ
Φφςθ, ςαν παρατθρθτιριο ι ςαν κζςθ επίβλεψθσ του μεγαλοπρεποφσ ζργου τθσ.
αυτι ακριβϊσ είναι και θ κζςθ που επιλζχκθκε από τουσ Ακθναίουσ, ςαν το πιο
κατάλλθλο μζροσ για τθν ανζγερςθ των τφμβων και των ναϊν που ζχτιςαν τιμϊντασ
τουσ προςτάτεσ κεοφσ τθσ πόλθσ τουσ και τον κρίαμβο τθσ ςοφίασ των.
Θ απαςτράπτουςα Ακρόπολθ και πίςω απ’ αυτιν ο Υμθττόσ υψϊνονταν επάνω
από το ζδαφοσ ςαν ζνα όραμα γεμάτο ομορφιά και αιςιοδοξία. Αλλά, παρά το
γεγονόσ ότι αιςκανόμαςταν εξοικειωμζνοι με τθν πλειονότθτα των αντικειμζνων
που κυριαρχοφςαν ςτθν εικόνα, θ γενικι εικόνα τθσ περιοχισ ιταν όχι απλά
διαφορετικι, αλλά βρίςκονταν ςε τζλεια αντίκεςθ με ό,τι είχαμε δει μζχρι τϊρα. Θ
πεδιάδα ιταν τόςο ομαλι και τόςο όμορφθ, όςο και ο ουρανόσ που τθν ςκζπαηε,
ενϊ θ γφμνια των βουνϊν ιταν τόςο πλιρθσ και τόςο μοναδικι, ϊςτε το τοπίο να
μοιάηει ελαττωματικό και αφφςικο. Υπάρχει μια ευρζωσ επικρατοφςα άποψθ ςτουσ
Ζλλθνεσ, κακϊσ επίςθσ και ςε μερικοφσ από τουσ Ευρωπαίουσ κατοίκουσ τθσ
περιοχισ, ότι το ςφνολο τθσ χϊρασ ζχει υποςτεί μια ςθμαντικι αλλαγι από τθν
εποχι τθσ ακμισ τθσ: οι λόφοι και τα βουνά ζχουν χάςει, είτε από τθν υπερβολικι
χριςθ είτε από τθν κακι χριςθ, όλουσ τουσ κάμνουσ και τα δζνδρα τουσ.
Ριςτεφουν επίςθσ ότι αυτό είχε ςαν ςυνζπεια να ςυμβεί μια αντίςτοιχθ αλλαγι ςτο
κλίμα, που χαρακτθρίηεται από τθν ζλλειψθ βροχισ κατά τθ διάρκεια των κερινϊν
μθνϊν και ς’ αυτι τθν αλλαγι, μάλιςτα, αποδίδουν το γεγονόσ ότι χάκθκαν πλζον
τα κελαρφςματα του νεροφ ςτο ποταμό Λλιςό. Αυτι θ άποψθ, εντοφτοισ, θ οποία
τίκεται προσ ςυηιτθςθ ςαν κάτι το καινοφριο, είναι ςτθν πραγματικότθτα, τόςο
παλιά όςο και οι λόφοι τθσ περιοχισ.. Ο Ρλάτωνασ, ςτο ζργο του «Κριτίασ»,
αποδίδει τθν ξθραςία και το άγονο τθσ Αττικισ γθσ, ςτθν ίδια αιτία, δθλαδι ςτθν
απϊλεια των δαςϊν, τα οποία, ςφμφωνα με προφορικζσ παραδόςεισ τθσ εποχισ
του, καταςτράφθκαν λόγω διάβρωςθσ μετά από μια εξαιρετικά αςυνικιςτθ

31. - 30 -
βροχόπτωςθ. Από τθν εποχι του Ρλάτωνα, το ζδαφοσ ζχει υποςτεί μεγάλεσ
αλλαγζσ: ολόκλθρθ θ βλάςτθςι και τα άλςθ του ζχουν εξαφανιςτεί μαηί με τθν
εξαφάνιςθ των καλλιεργθμζνων εκτάςεων. Μάταια ψάχνουμε να αντικρφςουμε τα
ευγενι πλατάνια που ςκίαηαν τισ όχκεσ του Λλιςοφ, και τουσ φιλοςοφικοφσ
περιπάτουσ του Λυκείου.[7] Αντικζτωσ τα βουνά , που ςτα μάτια του αμφθτου
μοιάηουν τόςο αλλόκοτα, είναι, ίςωσ, τα μοναδικά που δεν άλλαξαν-τα μοναδικά
ςτοιχεία του τοπίου που κα ιταν δυνατόν να αναγνωριςκοφν από τουσ αρχαίουσ
κατοίκουσ του. Αυτά τα γυμνά βουνά τθσ Αττικισ, όπωσ ακριβϊσ και τα
ςυγγράμματα των κλαςικϊν ςυγγραφζων, απαιτοφν και τθ προςοχι μασ και τθ
μελζτθ μασ, προκειμζνου να καταλιξουμε ςτα κατάλλθλα ςυμπεράςματα . Πταν
όμωσ αυτι θ μελζτθ ολοκλθρωκεί τα οφζλθ για το πολιτιςμό μασ κα είναι αιϊνια.
Αριςτερά του δρόμου, και ςτο χϊρο μεταξφ αυτοφ και των λόφων του Φαλιρου,
παρατθριςαμε το μνθμείο του Καραϊςκάκθ, και το ανάχωμα που ςκεπάηει τα
κόκαλα εκείνων που ζπεςαν ςτισ διάφορεσ μάχεσ, ςε κοντινζσ αποςτάςεισ γφρω
από τθν Ακινα, το 1825 και το 1826. Υπάρχουν και οριςμζνα άλλα αντικείμενα πιο
ενδιαφζροντα, δθλαδι ςτενότερα ςυνδεμζνα με τθ ςφγχρονθ ιςτορία τθσ χϊρασ,
από αυτό τα απλό αλλά εντυπωςιακό μνθμείο που ςασ ανάφερα, και τα οποία
διαμορφϊνουν μια αξιοπρεπι είςοδο ςτθν πόλθ αλλά κι’ εμείσ, όπωσ και οι
περιςςότεροι από τουσ ταξιδιϊτεσ που φκάνουν ςε αυτι τθν χϊρα, τα
προςπεράςαμε βιαςτικά,* και διαςχίηοντασ τα άλςθ των ελιϊν, αρχίςαμε να
ανθφορίηουμε προσ τα μεγαλφτερα υψόμετρα. Από τθ ςτιγμι που αφιςαμε τον
Ρειραιά βλζπαμε ςυνεχϊσ μπροςτά μασ τθν Ακρόπολθ, κακϊσ και ζνα μζροσ του
Ραρκενϊνα και των Ρροπυλαίων, αλλά το μεγαλφτερο μζροσ τθσ πόλθσ κρφβονταν
πίςω από τουσ λόφουσ, ζτςι το πρϊτο αντικείμενο που ζπιαςαν τα μάτια μασ, και
αμζςωσ τράβθξε τθν προςοχι μασ, ιταν το Κθςείο. Ρριν όμωσ καλά-καλά
προλάβουμε, να πάρουμε μια ιδζα, ζςτω βιαςτικι και να ςχθματίςουμε μια γενικι
εικόνα των αιϊνιων και όμορφων αναλογιϊν του, θ άμαξά μασ τρζχοντασ ςαν
τρελι, μασ οδιγθςε, με υπερβολικι ταχφτθτα, ςτα εξίςου τρελά προάςτια τθσ
ςφγχρονθσ Ακινασ. ζτςι για πρϊτθ φορά βρεκικαμε μζςα ςε ζνα περιβάλλον, που
βλζπαμε να κυριαρχείται από υπερβολικι δυςτυχία και ακλιότθτα. Μθ κζλοντασ
όμωσ να απογοθτευκοφμε και αποκαρρυνκοφμε εντελϊσ ιμαςταν πρόκυμοι να
αποδϊςουμε τισ πρϊτεσ αυτζσ άςχθμεσ εντυπϊςεισ ςτθν ιδανικι εικόνα που είχαμε
διαμορφϊςει ςτα μυαλά μασ, για τθν πόλθ αυτι, κακ’ όλθ τθν περίοδο τθσ
αναμονισ, κακϊσ ρίχναμε πειναςμζνεσ ματιζσ προσ ζνα αντικείμενο, για το οποίο
είχαμε πάρει εκ των προτζρων τθν απόφαςθ ότι μασ αρζςει, αλλά τϊρα που είχε
γίνει πλζον δικό μασ, οφτε θ αγάπθ οφτε ο πατριωτιςμόσ μποροφςαν πια να
αλλάξουν ι να απαλφνουν τα χαρακτθριςτικά γνωρίςματά του.
---------------------------------------------

32. - 31 -
*Μετά από τθν άφιξι μασ, επιςκζφτθκα τον τάφο του Καραϊςκάκθ επανειλθμμζνα.
Μζςα από ζνα καγκελόφραχτο άνοιγμα που υπάρχει ςτο τοίχωμα του μνθμείου
μπορεί κανείσ να παρατθριςει ζνα τραχφ ξφλινο κιβϊτιο που περιζχει τα λείψανα
αυτοφ του γενναίου αρχθγοφ, ενϊ ςτο χωμάτινο ανάχωμα που βρίςκεται δίπλα ςτο
κιβϊτιο αυτό, είναι καμμζνα τα κόκαλα δφο χιλιάδων Ελλινων. Ο Καραϊςκάκθσ
κάφτθκε αρχικά ςτο νθςί τθσ Σαλαμίνασ, αλλά, μετά από τθν αποκατάςταςθ τθσ
ειρινθσ, ζγινε εκταφι του λείψανου του και το ζκαψαν ξανά ςτο μζροσ όπου, το
1826, πλθγϊκθκε κανάςιμα [8].Τότε ακριβϊσ ζλαβε χϊρα και εκείνθ θ μοναδικι και
μεγαλειϊδθσ προςπάκεια κατά τθν οποία περιςυλλζχκθκαν από τα πεδία τθσ
μάχθσ, όλα τα κόκαλα των θγετϊν που είχαν ςυνεργαςτεί με τον Καραϊςκάκθ, αλλά
και τα κόκαλα των απλϊν μαχθτϊν του ςτρατεφματοσ και κάφτθκαν ςτο πλευρό
του, ςε ζνα ενιαίο τάφο [9]
Εικόνα 15: Αλεξάνδρου Θςαΐα, «ο κάνατοσ του Καραϊςκάκθ» , περίπου 1830, (λεπτομζρεια του πίνακα)

33. - 32 -
2.6. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1.Το βιβλίο του G.A. Perdicaris, “The Greece of the Greeks”, είναι ζνα δίτομο ζργο
που εκδόκθκε ςτθ Ν. Υόρκθ από τουσ Paine and Burgess,. H χρονολογία ζκδοςθσ
που αναγράφεται ςτον Αϋ τόμο είναι 1846 και θ διεφκυνςθ 60 John street ενϊ ςτο
Βϋ τόμο είναι 1845 και θ διεφκυνςθ 62 John street. Στθν ειςαγωγι υπάρχει
ςθμείωςθ του ςυγγραφζα που αναφζρει ότι ιταν ςτθ πρόκεςθ του ςυντάκτθ και
των εκδοτϊν του βιβλίου να ζχουν τυπϊςει τον πρϊτο και τον δεφτερο τόμο αυτισ
τθσ εργαςίασ ταυτόχρονα, αλλά δυςτυχϊσ θ πυρκαγιά τθσ 20ισ Οκτωβρίου
κατάςτρεψε πολλά υλικά και ωσ εκ τοφτου, κεωρικθκε απαραίτθτο να αναβλθκεί θ
δθμοςίευςθ για μερικζσ εβδομάδεσ .Θ εργαςία αυτι είναι υπό εξζλιξθ, και κα
εκδοκεί ο τόμοσ το ςυντομότερο δυνατόν.» Ο Αϋ τόμοσ αποτελείται από το
πρόλογο, τθν ειςαγωγι, και 27 κεφάλαια όπου ο ςυγγραφζασ αφθγείται τθν άφιξι
του ςτθν Ακινα, περιγράφει τθν πολιτικι κατάςταςθ και καταγράφει τισ
εντυπϊςεισ του από τα ταξίδια που ζκανε ςτθν Στερεά Ελλάδα και ςε οριςμζνα
νθςιά. Ο Βϋ τόμοσ, αποτελείται από τθν ειςαγωγι και 28 κεφάλαια, και ς’ αυτόν ο
ςυγγραφζασ περιγράφει κυρίωσ τισ εντυπϊςεισ του από τθν περιιγθςθ τθσ
Ρελοποννιςου. Το βιβλίο υπάρχει δεμζνο με τθν μορφι ενόσ ενιαίου τόμου ςτθ
κεντρικι βιβλιοκικθ του Α.Ρ.Κ., τθν οποία ευχαριςτϊ γιατί μου επζτρεψε τθ
πρόςβαςθ.
2.Φαίνεται ότι ο ςυγγραφζασ χρθςιμοποιεί ςαν οδθγό του, ςτο ταξίδι του αυτό, το
ςφγγραμμα του Ραυςανία (ενόσ περιθγθτι του 2ου αιϊνα μ.Χ.) με τίτλο «Ελλάδοσ
περιιγθςισ». Θ αρχαία πόλθ Κολόννα, ο ναόσ του Ρανελλθνίου Διόσ, κ.ά.
αρχαιολογικοί χϊροι που αναφζρονται ςτο κείμενο, περιγράφονται από τον
Ραυςανία. Αποςπάςματα από το ζργο του Ραυςανία χρθςιμοποιοφνται από τον
ςυγγραφζα ςαν ειςαγωγι τόςο ςτο πρϊτο όςο και ςτο δεφτερο τόμο του ζργου
του, αλλά και ςε οριςμζνα κεφάλαια. Ωσ ςυγγραφζασ ο Ραυςανίασ , κεωρείται
αξιόπιςτοσ, οι αναφορζσ του ζχουν επιβεβαιωκεί με αρχαιολογικζσ αναςκαφζσ και
το ζργο του είναι πθγι κεμελιϊδουσ ςθμαςίασ για τθν αρχαιογνωςία
3.Ο Κεμιςτοκλισ πζκανε εξόριςτοσ ςτθ “Μαγνθςία τθν επί Μαιάνδρω”, πόλθ τθσ Μ.
Αςίασ τθν οποία κατείχε ο βαςιλιάσ τθσ Ρερςίασ και όπου του παρεςχζκθ άςυλο.
Εκεί κατά τον Κουκυδίδθ (Αϋ, 138) «θγζρκθ μνθμείο εν τθ αγορά». Ο ίδιοσ αναφζρει
ότι «τα δε οςτά φαςίν κομιςκιναι αυτοφ οι προςικοντεσ οίκαδε κελεφςαντοσ
εκείνου και τεκιναι κρυφά Ακθναίων εν τθ Αττικι». Ο Αριςτοτζλθσ αναφζρει (περί
Ηϊων Λςτ. 579,6,9) ότι υπιρξε «τόποσ εν Ρειραιεί εν ω εικάηεται ότι ζκειτο ο τάφοσ
του Κεμιςτοκλζουσ». Ο Ραυςανίασ (Αϋ,1,2) γράφει ότι ςτο Ρειραιά, « και νεϊσ και

34. - 33 -
εσ εμζ ιςαν οίκοι και προσ τω μεγίςτω λιμζνι τάφοσ Κεμιςτοκλζουσ. Φαςί γαρ
μεταμελιςαι των εσ Κεμιςτοκλζα Ακθναίοισ και ωσ οι προςικοντεσ τα οςτά
κομίςαιεν εκ Μαγνθςίασ ανελόντεσ». Θ κζςθ του τάφου αυτοφ αποτζλεςε
αντικείμενο διαφωνιϊν των νεϊτερων αρχαιολόγων , επικράτθςαν όμωσ δφο
απόψεισ, θ μία ότι βριςκόταν κοντά ςτο «Κάβο Κράκαρθ» δεξιά όπωσ βγαίνουμε
από το κυρίωσ λιμζνα του Ρειραιά, και θ άλλθ ςτο «Ξυλοφάναρο» που βρίςκεται
από τθν αντίκετθ (αριςτερι) πλευρά. Σιμερα, ςαν τάφοσ του Κεμιςτοκλι,
υποδεικνφεται ζνασ χϊροσ ςτθ περιοχι τθσ Φρεατίδασ.
4.Ο ςθμερινόσ λόφοσ τθσ Καςτζλασ. Θ περιγραφι του ςυγγραφζα εδϊ κυμίηει λίγο
το Στράβωνα που ζγραψε: «λόφοσ δ’ εςτίν θ Μουνιχία χερρονθςιάηων και κοίλοσ
και υπόνομοσ πολφ μζροσ φφςει τε και επίτθδεσ, ϊςτ’ οικιςεισ δζχεςκαι» (ςελ. 395)
5.Ρρόκειται πικανότατα για τον Christopher Wordsworth (1807-1885), Άγγλο
επίςκοπο και άνκρωπο των γραμμάτων, ο οποίοσ επιςκζφκθκε τθν Ελλάδα το 1832-
1833 και εξζδωςε διάφορεσ εργαςίεσ πάνω ςτθν τοπογραφία και τθν αρχαιολογία
τθσ περιοχισ, με κυριότερθ τθν “Wordsworth’s Greece” που εκδόκθκε το 1839.
6.Anchesmus ςτο Αγγλικό κείμενο. Το όροσ Αγχεςμόσ αναφζρεται μόνο από τον
Ραυςανία: «και Αγχεςμόσ όροσ εςτίν ου μζγα και Διόσ άγαλμα Αγχεςμίου» (Αϋ,
32,2). Από τα ςυμφραηόμενα γίνεται κατανοθτό ότι ο G.A. Perdicaris μάλλον εννοεί
τον Λυκαβθττό, αλλά θ επικρατοφςα άποψθ είναι ςιμερα ότι θ ονομαςία αυτι
αντιςτοιχεί ςτα ςθμερινά Τουρκοβοφνια. Τζλοσ υπάρχει θ άποψθ ότι Αγχεςμόσ
ονομαηόταν ολόκλθρθ θ λοφοςειρά που ξεκινά από το Λυκαβθττό και φκάνει μζχρι
το ΒΑ άκρο των Τουρκοβουνίων, κακϊσ αναφζρεται θ φπαρξθ αρχαίασ κλίμακασ ςτο
λόφο του Στρζφθ με τθν επιγραφι «ΔΛΟΣ ΑΓΧΕΣΜΛΟΥ»
7. Ρεριοχι τθσ Ακινασ κοντά ςτον ποταμό Λλιςό με ιερό του Απόλλωνοσ Λυκείου.
Κατά τον Ξενοφϊντα («Ελλθνικά, Αϋ 1,33), εκεί υπιρχε αρχαιότατο γυμνάςιο, ςτο
μζςο ενόσ άλςουσ, όπου δίδαξε ο Αριςτοτζλθσ.
8. Για τθν ιςτορικι ακρίβεια ο Καραϊςκάκθσ τραυματίςκθκε τθν 22-4-1827, κατά τθ
διάρκεια τθσ ίδιασ νφχτασ πζκανε, και τθν 23-4-1827, θμζρα τθσ ονομαςτικισ του
γιορτισ, κάφτθκε ςτθν εκκλθςία του Αγ. Δθμθτρίου ςτθν Σαλαμίνα (βλ. «Αρχείο
Μακρυγιάννθ» Βϋ, ς.203.) Ο G.A. Perdicaris κάνει λάκοσ ςτο ςθμείο αυτό, και το ζχει
επαναλάβει παραπάνω. Τα οςτά του Καραϊςκάκθ μεταφζρκθκαν από τθν Σαλαμίνα
ςτο Νζο Φάλθρο και τοποκετικθκαν ςτο μνθμείο που περιγράφει ο ςυγγραφζασ,
ςτισ 22-4-1835 (8θ επζτειο του κανάτου του), μετά από ζκδοςθ ςχετικοφ Βαςιλικοφ
Διατάγματοσ. Στον ίδιο χϊρο τοποκετικθκαν και τα οςτά των πεςόντων ςτθ μάχθ,
τα οποία περιςυλλζχκθκαν από τθν γφρω περιοχι υπό τθν επίβλεψθ ςτρατιωτικισ
επιτροπισ (ςτθν οποία ςυμμετείχε και ο Μακρυγιάννθσ) Ο Πκων, για να τιμιςει τον
ιρωα Γ.Καραϊςκάκθ όταν εγκαινιάςκθκε το μνθμείο, ζβγαλε από το ςτικοσ του τον
Μεγαλόςταυρο και τον απζκεςε ςτο κιβϊτιο με τα οςτά του.
9.Είναι γνωςτό ότι ςτο ςθμείο που ιταν ο τάφοσ του Καραϊςκάκθ ανεγζρκθκε το
1896 το ποδθλατοδρόμιο, όπου το ίδιο ζτοσ διεξιχκθςαν οι ποδθλατικοί αγϊνεσ τθσ
Ολυμπιάδασ τθσ Ακινασ. Ρερίπου 70 χρόνια αργότερα (1964), ςτθ κζςθ του

35. - 34 -
ποδθλατοδρομίου αυτοφ, ανεγζρκθκε το «Στάδιο Γεϊργιοσ Καραϊςκάκθσ». Σιμερα
το μνθμείο του Καραϊςκάκθ δεν βρίςκεται ςτθν αρχικι του κζςθ, αλλά ςε χϊρο
εμπρόσ και νότια του Σταδίου. Σε μικρι απόςταςθ ζχει μεταφερκεί επίςθσ και
διατθρείται το μνθμείο με τα οςτά των ςυμπολεμιςτϊν του.44
Εικόνα 16: Οι Ζλλθνεσ μάχονται ςτα ερείπια τθσ Αρχαίασ Κορίνκου (από το βιβλίο "The Greece of the Greeks"
του G.A.Perdicaris)
44
Βλ. περιοδικό τθσ Αρχαιολογικισ Εταιρείασ τθσ Ακινασ «Μζντωρ» τόμοσ 18, τευχ.74-75, ςελ.3-32,
2005

36. - 35 -
2.7. ΙΩΝ ΡΕ΢ΔΙΚΑ΢ΗΣ
Εικόνα 17: Ο Κων Γ. Ρερδικάρθσ (1840-1925)
Ο Ion Perdicaris (Μων Ρερδικάρθσ), γεννικθκε ςτθν Ακινα το 1840 και ιταν γιοσ του
Ελλθνικισ καταγωγισ, τότε πρόξενου των ΘΡΑ ςτθν Ελλάδα, Γρθγορίου Ρερδικάρθ
και τθσ Αμερικανίδασ M.E. Hanford. Σε θλικία 2-3 ετϊν ταξίδεψε με τουσ γονείσ του
ςτισ ΘΡΑ και ζηθςε εκεί μζχρι το 1862, όπου τελείωςε τθν βαςικι εκπαίδευςθ και
ςποφδαςε φιλολογία και καλζσ τζχνεσ. Ενδιαμζςωσ είχε ταξιδεφςει και ςτθν
Ευρϊπθ για ςπουδζσ. Το 1862, μεςοφντοσ του Αμερικανικοφ εμφυλίου εγκατζλειψε
τισ ΘΡΑ, αποποιικθκε τθν Αμερικανικι υπθκοότθτα και εγκαταςτάκθκε ςτθν
Ελλάδα όπου πολιτογραφικθκε Ζλλθνασ υπικοοσ. Αργότερα, κατά τθν διάρκεια
κάποιου ταξιδιοφ του ςτο Μαρόκο, το μόνο ανεξάρτθτο τότε κράτοσ τθσ Βόρειασ
Αφρικισ, ενκουςιάςτθκε από το κλίμα και τισ ςυνκικεσ ηωισ ςτθ χϊρα αυτι, και
αποφάςιςε να μετακομίςει εκεί αφοφ προθγουμζνωσ ζχτιςε μια πολυτελι βίλλα
ςτθ πόλθ Ταγγζρθ. Το 1873 παντρεφτθκε τθν Αγγλίδα θκοποιό Ellen Varley. Το 1904
ζπεςε κφμα απαγωγισ από τον Μαροκινό λθςτι Raisuli μαηί με το κετό γιό του.
Ραραλίγο, μάλιςτα, εξ αιτίασ του γεγονότοσ αυτοφ να προκλθκεί πολεμικό
επειςόδιο μεταξφ ΘΡΑ και Μαρόκου κακϊσ ο τότε πρόεδροσ τθσ Αμερικισ Th.
Roosvelt, ζςτειλε τελεςίγραφο ςτο Σουλτάνο του Μαρόκου που ζλεγε: «θ
κυβζρνθςθ των ΘΡΑ απαιτεί ι να επιςτρζψει ο Ρερδικάρθσ ηωντανόσ, θ να
κανατωκεί ο Raisuli». Ο Ρερδικάρθσ πζκανε ςτο Λονδίνο το 1925

37. - 36 -
Εικόνα 17: «Ζωγράφοσ», Ρίνακασ του Τ.Μ. Couture (1815-1879)
«Καλορίηικοσ», «ςιδερζνιοσ»! φωνάηουν οι μακθτευόμενοι ηωγράφοι,
ςυγκεντρωμζνοι γφρω από τον νζο ςπουδαςτι που μόλισ ζχει ξεκινιςει να διαςχίηει
τον ΢ουβίκωνα τθσ καλλιτεχνικισ του καριζρασ, αφοφ διάβθκε το κατϊφλι του
ατελιζ τουσ. Καρρείσ και ζχουνε βγάλει φτερά ζτςι όπωσ ςτριφογυρίηουν, πιο τρελά
και από Ζλλθνεσ χορευτζσ που χορεφουν τον αρχαίο Ρυρρίχιο χορό. Βρυχϊνται ,
ουρλιάηουν, τςιρίηουν, φλυαροφν, γελοφν.
Ραράλλθλα, ο άτυχοσ πρωτάρθσ, κακθλωμζνοσ ςαν τον αιχμάλωτο των
γενναίων Λνδιάνων μπροςτά ςτα μάτια του οποίου εκείνοι χορεφουν τον άγριο
πολεμικό χορό τουσ χτυπϊντασ τον ςυγχρόνωσ με tomahawks,[2] μάταια ηθτά ζλεοσ
από τουσ βαςανιςτζσ του. Του ζχει επιςθμανκεί, με ςαρκαςμό, ότι ο Οίκτοσ και το
Ζλεοσ δεν κατοικοφν ςτθ διεφκυνςθ αυτι. Εάν πιςτζψει ότι κα πρζπει να ςτθριχκεί
ςτθν αξιοπρζπειά του, ζνασ κουβάσ κρφου νεροφ, κα χυκεί πάνω ςτθ ςυνζπειά του
και κα κζςει εκτόσ μάχθσ τθν περθφάνια του. Εάν θ φιλοςοφία του τον προςτατεφει
από τθν άςκθςθ αυτισ τθσ ψυχρολουςίασ και ςυγκρατεί τον αυτοςεβαςμό του, τότε
κα υποβιβαςτεί ς’ αυτό επίπεδο, που οι ςυμφοιτθτζσ του κεωροφν κατάλλθλο για
τθν προςωπικότθτά του, αφοφ δεχκεί μια κλωτςιά που κα τον οδθγιςει ςτθ βάςθ
τθσ ςκάλασ. ι, ςε κάποιεσ άλλεσ περιπτϊςεισ, αν το χιοφμορ των ςπουδαςτϊν πάρει

38. - 37 -
μια πιο ςαρκαςτικι όψθ, θ ολοκλιρωςθ του δράματοσ μπορεί να επζλκει μζςω τθσ
ανφψωςθσ του πακόντοσ ςε μια κζςθ, αντίςτοιχθ τθσ υψθλισ του ςυμπεριφοράσ,
πράγμα που επιτυγχάνεται με το δζςιμό του ςτθ κορυφι μιασ ςκάλασ, θ οποία κα
ανυψωκεί πάνω ςτθ ςκεπι, μζςω του φεγγίτθ, ζτςι ϊςτε αυτόσ να επιδοκεί ςε μια
απερίςπαςτθ ζρευνα υπό το φωσ τθσ Σελινθσ. Μία ζρευνα που ςτθν προκειμζνθ
περίπτωςθ κα τον οδθγιςει ςτθν ανακάλυψθ ενόσ πλικουσ καπνοδόχων, οι οποίοι
χωρίσ αμφιβολία αποτελοφν αντικείμενα που ςυμβάλλουν ςτθν επίτευξθ τθσ
ανϊτερθσ διανοθτικισ κατάςταςθσ που χαρακτθρίηει το φιλόςοφο! Πταν το κφμα
επιςτρζψει από αυτι τθν επικίνδυνθ ανφψωςθ, οι ςυμμακθτζσ του κα προςφφγουν
ςτθ χριςθ ενόσ τρομακτικοφ ςκελετοφ που βρίςκεται πζρα ςτθ γωνία του δωματίου
ςτον οποίον ζχουν φορζςει ζνα παλιό ψάκινο καπζλο ςτθριγμζνο προςεκτικά πάνω
ςε προςτατευτικά γυαλιά που είναι τοποκετθμζνα χάριν ειρωνείασ μπροςτά από τισ
άδειεσ κόγχεσ του, και του οποίου τα πόδια ζχουν χωκεί ςε ζνα ηευγάρι
εντυπωςιακϊν ακλθτικϊν παπουτςιϊν, κζλοντασ να απεικονίςουν, με αυτόν τον
τρόπο, όλα τα ςφμβολα τθσ προκλθτικισ νζασ γενιάσ, που εγκαταλείπει πλζον αυτόσ
ο νζοσ ςπουδαςτισ, που τόλμθςε να ειςζλκει αν όχι ςτο άντρο των λιονταριϊν,
ςίγουρα ςτο άντρο των εξοργιςμζνων χιμπατηιδων και ουρακοτάγκων. Γιατί ζτςι κα
χαρακτιριηα αυτό το ςτοφντιο, όπου ςυνακροίηονται οι κιαςϊτεσ τθσ ηωγραφικισ,
για να κατακτιςουν τθν τζχνθ εκείνθ, μζςω τθσ οποίασ, μεταφζρεται θ εφιμερθ
ομορφιά του κόςμου, ςτον αςτραφτερό καμβά των ηωγράφων και ςτα αγγελικά
όνειρα των ποιθτϊν, ιςτορθμζνθ με ουράνια χρϊματα και υπερκόςμιεσ μορφζσ!
Ω! Απογοθτευμζνοι νεολαίοι! Εάν θ τζχνθ που κρφβονταν μζςα ςασ δεν
υποχρεϊκθκε να εγκαταλείψει τα κουφάρια ςασ, όπωσ διαδίδεται ότι κι’ εςείσ,
πράξατε με τα οςτά των προγόνων ςασ, τότε πρζπει να ςυνκζςετε ζνα μουςικό
κομμάτι για κρουςτά το οποίο κα ςυνοδεφει ςαν "ακοπανιαμζντο" κάκε κραυγι
μεκυςμζνου γελωτοποιοφ που αντθχεί μζςα ςε αυτοφσ τουσ ρυπαροφσ τοίχουσ.
Ρόςα άραγε από τα δικά ςασ αγνά «πιςτεφω» τθσ ακωότθτάσ , τθσ αγνότθτασ, τθσ
ελπίδασ, τθσ φιμθσ, και τθσ ακάνατθσ δόξασ, δεν κα εκδυκοφν το ηωτικό τουσ
τμιμα και δεν κα παραμείνουν μαςκαρεμζνα, υποβιβαςμζνα, πεταμζνα ςτα
ςκουπίδια, για μια ολόκλθρθ ηωι, ζτςι ϊςτε τελικά θ μόνθ ομορφιά που κα τουσ
απομείνει να μθν ζχει να ηθλζψει τίποτα από ζνα χαμογελαςτό ςκελετό που κα
ανακαλεί ςτο νου ςασ τισ ιερζσ αναμνιςεισ του παρελκόντοσ!
Ζνα Ραριηιάνικο ατελιζ δεν είναι απλά ζνα ςχολείο ηωγραφικισ, αλλά και ζνα
ςχολείο άςκθςθσ δθμοκρατίασ! Αλικεια πόςθ βιαιότθτα υπάρχει μζςα ςτουσ
εκλεκτοφσ καμϊνεσ αυτισ τθσ λζςχθσ, που ζχει ςαν ςτόχο τθν απόκτθςθ γνϊςεων
πάνω ςτθ τζχνθ ! Δυςτυχιςμζνοι νεολαίοι, που προζρχεςτε από όλθ τθν Υδρόγειο,
και από κάκε κοινωνικι τάξθ. Εδϊ είναι ο χϊροσ όπου είναι δυνατόν να
ςυναντιςετε και τον πιο ζκφυλο μαρκιςιο κακιςμζνο ςε ςκαμπό, αλλά και τον τζωσ
γκάγκςτερ, ι τον παλαιςτι, αραχτό πάνω ςε υπερυψωμζνο κρόνο. Άγγλοι,
Αμερικανοί, Γερμανοί, ΢ϊςοι, Λςπανοί, Λταλοί, Ζλλθνεσ, Βλάχοι, ακόμα και ζνασ
Ρζρςθσ, κόςμθςαν αυτζσ τισ αίκουςεσ οι οποίεσ κατάντθςαν να φιλοξενιςουν
μεταξφ των άλλων, γλζντι με Μπολονζηικα λουκάνικα και ατζλειωτα μεκφςια με
ξινό κραςί.

39. - 38 -
Εικόνα 18: François-Edouard Picot[1786-1868]: «Η αρχαία Αίγυπτοσ», 1827, Μουςείο Λοφβρου
Υπιρχαν ςτο Ραρίςι τρία διάςθμα ατελιζ ανοικτά κατά το χρονικό διάςτθμα
ςτον οποίο αναφερόμαςτε (1858 ..59 ..60 ..61). Το Coutures, θ ςυμπάκεια των
Άγγλων και των Αμερικανϊν, το ατελιζ Picot, και το Gleyre. Εμείσ ςιμερα
αναφερόμαςτε ςτο ατελιζ Gleyre.
Θ ειδικότθτα του ατελιζ Coutures ιταν το χρϊμα. Τα μζλθ των αντίπαλων
ιδρυμάτων κεωροφςαν τα μζλθ του Coutures εραςιτζχνεσ και άςχετουσ, και
υποςτιριηαν ότι παραςκεφαηαν τισ χρωματικζσ τουσ ςυνκζςεισ όπωσ ζνασ μάγειρασ
τισ ςάλτςεσ του, δθλαδι με χριςθ μιασ δεδομζνθσ ςυνταγισ.
Το ατελιζ Picot ιταν ζνα ακαδθμαϊκό δθμιοφργθμα και οι ςπουδαςτζσ του
κατθγορικθκαν ότι κολάκευαν τουσ κακθγθτζσ με τον πιο άκλιο τρόπο, και ότι ςτθ
πραγματικότθτα μοιάηουν με αργοκίνθτα λεωφορεία περαςμζνθσ θλικίασ, ότι
ηωγραφίηουν ςφμφωνα με τα δόγματα του David [3]και των ακολοφκων του, ςτουσ
τόνουσ τθσ αυτοκρατορικισ εποχισ.
Το ατελιζ Gleyre υπερθφανεφονταν για τθν φπαρξθ ςχεδιαςτικισ αν όχι
γραμμικισ ςυγγζνειασ , με το ατελιζ του μεγάλου Paul de La Roche,[4] ο οποίοσ
επζλεξε Μ. Gleyre,[5] τον αγαπθμζνο του μακθτι, για να τον διαδεχκεί.
Το ατελιζ Gleyre, κακϊσ επίςθσ και το Picot, εγκαταςτάκθκαν ςτο Καρτιζ
Λατζν, αλλά το Couture λειτοφργθςε ςτθν απζναντι πιο μοντζρνα όχκθ του
ποταμοφ[6]. Αυτό και μόνο το γεγονόσ ιταν αρκετό να ςτεριςει από τουσ μακθτζσ

40. - 39 -
του Couture κάκε δικαίωμα να φζρουν τον τίτλο ςπουδαςτζσ. κάτι που και ίδιοι
όμωσ δεν καταβάλλουν κάποια προςπάκεια να διεκδικιςουν. Οι ευγενείσ που
τίμθςαν τον εντιμότατο Μ. Couture[7]με τθν παρουςία τουσ ςτο ατελιζ του, ιταν
φταςμζνοι καλλιτζχνεσ και δεν ιταν άνκρωποι που πιγαν ςε ζναν δάςκαλο να τουσ
μάκει τθ δουλειά τουσ, όπωσ ςυνζβαινε με τουσ ςπουδαςτζσ του Καρτιζ Λατζν.
απλά διζκεταν από το χρόνο τουσ λίγεσ ϊρεσ, που και που, με ςτόχο να
τελειοποιιςουν το φφοσ τουσ. Οι φτωχοί ςυνεργάτεσ του Καρτιζ Λατζν ιταν, ςτα
μάτια τουσ, «ο αφρόσ τθσ Ανκρωπότθτασ» και οι εργαςίεσ τουσ, πίςτευαν, δεν ιταν
ζργα ηωγραφικισ, αλλά ςτθ καλφτερθ περίπτωςθ, απλά κάποια ςκυκρωπά
βαμμζνα, ι και ακατζργαςτα ςχζδια.
Εικόνα 19: Marc Charles Gabriel Gleyre: «Η Φυγι των Ψευδαιςκιςεων» (1843)
Ο Μ. Gleyre ιταν το είδωλο των μακθτϊν του, ωσ ηωγράφοσ, φιλόςοφοσ, και
άνκρωποσ. Ιταν ςτζλεχοσ των Δθμοκρατικϊν, και δεν κα δεχόταν καμία χορθγία
από τθν αυτοκρατορικι κυβζρνθςθ, αν και ιταν προςωπικόσ φίλοσ
τουΝαπολζοντοσ του Γϋ[8] προ τθσ αλλαγισ του κακεςτϊτοσ.
Εκτόσ τοφτου, αρνικθκε να προςαρμοςκεί ςτισ ιδιοτροπίεσ και τθ μερολθψία
τθσ αρμόδιασ επιτροπισ ελζγχου, δεν υπζβαλε τα ζργα του ς’ αυτι και ζτςι δεν
ςυμμετείχε ςτισ ετιςιεσ εκκζςεισ ςτο Palais d’ Industrie[9]. Κατά ςυνζπεια, το όνομά
του δεν είναι τόςο γνωςτό ςτο ευρφ κοινό όςο κα περίμενε κανείσ, δεδομζνθσ τθσ
καλλιτεχνικισ του ιδιοφυΐασ. Πμωσ από τουσ κφκλουσ των καλλιτεχνϊν ταξινομείται
πρϊτοσ. Θ αγνότθτα και θ ακρίβεια του φφουσ του ςυγκρίνεται, εάν δεν τθν
ξεπερνά, με αυτι των δφο μεγάλων ακαδθμαϊκϊν Flandrin[10] και Ingres[11], ενϊ
όςον αφορά το βάκοσ τθσ ςκζψθσ, τθ γλυκφτθτα τθσ εφευρετικότθτασ, και τθν
καινοτομία τθσ επεξεργαςίασ, ο Gleyre είναι ο μόνοσ που μπορεί να ςυγκρικεί με
τουσ καλλιτζχνεσ τθσ Αρχαιότθτασ. Λίγοι απ’ αυτοφσ που επιςκζφτθκαν τισ
πινακοκικεσ του (ανακτόρου) του Λουξεμβοφργου δεν κα μπορζςουν να κυμθκοφν
τθν ζξοχθ

41. - 40 -
δθμιουργία του, «Μυςτικι Ραραίςκθςθ»[12]. Στο πίνακα αυτό μια φανταςτικι
φορτθγίδα, μεταφζρουςα εξιδανικευμζνεσ μορφζσ, που τραγουδοφν το requiem τθσ
θμζρασ, αποπλζει μπροσ ςτα μάτια ενόσ ποιθτι, ο οποίοσ κάκεται, με τθ λφρα του
πεςμζνθ ςτο ζδαφοσ από τθν μια πλευρά του, και παρακολουκεί αποχαυνωμζνοσ
το όραμα που χάνεται ςιγά- ςιγά.
Το τελευταίο μεγάλο ζργο του Μ.Gleyre, ο Θρακλισ ςτα πόδια τθσ Ομφάλθσ[13]
που αγοράςτθκε από τθν Goupil and Co., ζχει αναπαραχκεί φωτογραφικά με
μεγάλθ επιτυχία και είναι αναγνωρίςιμο από τουσ φιλότεχνουσ όλθσ τθσ Γισ.
Εικόνα 20: Marc Charles Gabriel Gleyre:.«ο Ηρακλισ ςτα πόδια τθσ Ομφάλθσ»
Τα ατελιζ για το οποία μιλάμε δεν είναι τα ςτοφντιο όπου οι ίδιοι οι μετρ
ηωγραφίηουν, αλλά ςχολεία που είναι οργανωμζνα περίπου ςαν τισ λζςχεσ. Κάκε
μζλοσ, καταβάλλει δίδακτρα ςυμμετοχισ και μια μθνιαία ςυνδρομι, θ οποία
καλφπτει τισ διάφορεσ δαπάνεσ όπωσ μιςκϊματοσ και καυςίμων, αποηθμιϊςεισ
μοντζλων, ςτισ περιςςότερεσ δε περιπτϊςεισ καλφπτει και τισ δαπάνεσ
εκπαίδευςθσ. Στθ περίπτωςθ όμωσ του Μ. Gleyre θ αφοςίωςθ ςτουσ μακθτζσ του
είναι μια προςφορά αγνισ αγάπθσ για τθν οποία δεν λαμβάνει καμία αποηθμίωςθ,
αρνείται μάλιςτα, ςτακερά όλα τα δαπανθρά δϊρα που παραχωροφνται ςε ζνδειξθ
ευγνωμοςφνθσ και ςυμπάκειασ προσ το πρόςωπό του. Ρρόκειται για ζνα άνκρωπο
ενάρετο, με τθν κλαςικι ζννοια τθσ αρετισ, που αδιαφορεί για τα ςχόλια του
κόςμου, που δραςτθριοποιείται με μοναδικό κίνθτρο τθν αγάπθ του για τθν
ομορφιά και τθν αλικεια, που ηει όπωσ οι αναχωρθτζσ, που καταςπαταλά το
ταλζντο του ςτο οποίο όμωσ λίγοι εκτόσ από τουσ μακθτζσ του δίνουν ςθμαςία,
που κρατά αποςτάςεισ από τισ ςυγκροφςεισ, και περιφρονεί τισ τιμζσ του κόςμου
τόςο ειλικρινά όςο ζνασ Σωκράτθσ ι ζνασ Κάτων.

42. - 41 -
Μερικοί από τουσ μακθτζσ του ζχουν αποδειχκεί αντάξιοι ενόσ τζτοιου
δαςκάλου. Δφο καλλιτζχνεσ προερχόμενοι από το ατελιζ του Gleyre που υπόςχονται
πολλά και κεωροφνται κορυφζσ ανάμεςα ςτουσ καλλιτζχνεσ τθσ Γαλλίασ και τθσ
Αγγλίασ είναι ο παςίγνωςτοσ Gerome του Ραριςιοφ,[14 ]και ο Frederic
Leighton,[15]ο οποίοσ, αν και καλά-καλά δεν πάτθςε τα τριάντα, είναι ιδθ μζλοσ τθσ
Βαςιλικισ ακαδθμίασ, του Λονδίνου, και περιςςότερο διακεκριμζνοσ από πολλοφσ
άλλουσ ακαδθμαϊκοφσ. Ο χαριτωμζνοσ και κομψόσ κ. Hamon,[16]του οποίου o
μικρϊν διαςτάςεων, ςυμπακθτικόσ πίνακάσ του," Ma souer n’y est pas",[17]είναι θ
αδυναμία όλων όςων εκτιμοφν το κλαςικό φφοσ , κακϊσ και ζνασ πλικοσ άλλων,
διακεκριμζνων καλλιτεχνϊν, ζχει εναποκζςει τισ ελπίδεσ του επάνω ςτο ρόλο του
ατελιζ, Gleyre
Το μεγάλο προτζρθμα που ζχει ο Μ. Gleyre ςαν δάςκαλοσ, είναι ο
ευςυνείδθτοσ ςεβαςμόσ του, ςτθ προςωπικότθτα του μακθτι. Ροτζ, δεν αςκεί
πίεςθ ςτο ςπουδαςτι και ποτζ δεν προςπακεί να του επιβάλλει οποιαδιποτε
αγαπθμζνθ του τεχνικι ι ςφςτθμα. Αντίκετα αφινει να αναπτυχκοφν τα φυςικά
χαρίςματα κάκε νζου, τόςο επιδζξια ϊςτε θ αυκεντικότθτά του να διατθρείται. Εξ
αιτίασ αυτοφ του γεγονότοσ κα ςυναντιςει κανείσ μεταξφ των καλλιτεχνϊν που
μακιτευςαν υπό τθν επίβλεψθ του Gleyre καλλιτζχνεσ με τισ πιο μεγάλεσ
αποκλίςεισ ςτο φφοσ, και όχι κάποιουσ που είναι απλά μιμθτζσ, του δαςκάλου τουσ.
Ο Μ. Gleyre ςυνικιηε να επιςκζπτεται, δφο φορζσ τθν εβδομάδα, το
ςτοφντιο, ςτο οποίο οι μακθτζσ του ςυγκεντρϊνονταν και ηωγράφιηαν με τθ
παρουςία ηωντανϊν μοντζλων, και να διακζτει μια ϊρα για τθ διόρκωςθ των
ςχεδίων τουσ. Το υπόλοιπο του χρόνου τουσ οι ςπουδαςτζσ αφινονταν μόνοι τουσ
να δθμιουργιςουν. Θ ελευκερία τουσ δεν παρακωλφκθκε ποτζ από κάποιο
κανονιςμό. Kάκε ερϊτθμα που προζκυπτε, επιλφονταν με ψθφοφορία και θ
απόφαςθ λαμβάνονταν με ανάταςθ των χειρϊν. Εάν θ διαφωνία ιταν οικονομικισ
φφςθσ, ερωτάτο ο ταμίασ, ο οποίοσ ιταν και ο μοναδικόσ υπάλλθλοσ. Εάν θ φωνι
του ταμία αποτφγχανε να επιλφςει τθ διαφωνία, κάκε άτομο άρπαηε το ςκαμνί
επάνω ςτο οποίο κάκονταν, ορμοφςε πάνω ςτον κοντινότερο αντίπαλό του, και θ
μάχθ λυςςομανοφςε μζχρισ ότου πεταχτεί βίαια ζξω ζνα από τα ςυμπλεκόμενα
μζρθ. Με αυτζσ τισ φιλονικίεσ, που ςυμβαίνανε όμωσ ςπάνια μεταξφ Γάλλων
ςπουδαςτϊν, ο Μ. Gleyre φαίνεται ότι ιταν εντυπωςιακά εξοικειωμζνοσ, κακϊσ
όςεσ φορζσ κλικθκε, δεν παρενζβθ ποτζ.
Ζνα από τα ζκιμα του ςτοφντιο υποχρζωνε ζνα πρωτάρθ, ι νεοειςελκόντα, να
προςφζρει μια ψυχαγωγία (:κζραςμα) ανάλογθ με τθν οικονομικι του κατάςταςθ.
Εάν όμωσ ο ςπουδαςτισ ιταν αποδεδειγμζνα πολφ φτωχόσ, αυτι θ τελετι γίνονταν
με κοινά ζξοδα, και επίςθσ όταν ζπρεπε να καταβλθκεί θ ςυνδρομι του, γίνονταν
ζρανοσ μεταξφ των ςπουδαςτϊν. Κάποια φορά ζνασ Βλάχοσ υπζβαλε αίτθςθ για
εγγραφι. Βεβαίωσ δεν ζμοιαηε να είναι αριςτοκράτθσ, αν και εκ των υςτζρων
αποδείχκθκε ότι ο πατζρασ του ιταν πρίγκιπασ. Ο Wallach, (αυτό το παρατςοφκλι
του δόκθκε[18]), δεν ιταν ιδιαίτερα γενναιόδωροσ ςτα ζξοδά του, και όταν κάποια
φορά ζγινε ζξω φρενϊν εξ αιτίασ τθσ αντιμετϊπιςθσ που ειςζπραξε από τουσ
άλλουσ ςπουδαςτζσ, αναφϊνθςε,

43. - 42 -
-Κφριοι, εγϊ ςτθ πατρίδα μου είμαι πρίγκιπασ!
-Σ 'αυτι τθ περίπτωςθ, απάντθςε ζνασ πρϊθν κομμωτισ, ο Berthier, ζνα από τα
πιο ιδιότροπα άτομα μζςα ςτο ςτοφντιο, μάκε ότι εδϊ μζςα κανζνασ δεν είναι
πρίγκιπασ, επιβιϊνει όμωσ αυτόσ που ενεργεί ςαν πρίγκιπασ! Ζτςι, κάνε κάτι
πριγκθπικό, πεσ κάτι πριγκθπικό, πλιρωνε πριγκθπικά, διαφορετικά, κάτω οι
πρίγκιπεσ!
Οι κραυγζσ επιδοκιμαςίασ για τα λόγια του Berthier και τα ςυνκιματα ενάντια
ςτον πρίγκιπα αντιχθςαν μζςα ςτουσ τοίχουσ του ςτοφντιο και αμζςωσ ζπειτα όλοι
μαηί άρχιςαν να τραγουδοφν το διάςθμο τραγοφδι Ca Ira, που αναφζρεται ςε ζνα
ηευγάρι αριςτοκρατϊν,[19]προκαλϊντασ μεγάλο κόρυβο και οχλαγωγία, γιατί
ςυνοδεφονταν από ιχουσ ςπαςίματοσ γυαλιϊν, και ςυμπλθρϊνονταν με
μελαγχολικά ουρλιαχτά, μια κατάςταςθ που ζκανε τον Wallach κάτωχρο.
Εικόνα 21: Antoine Etex : Ρορτρζτο του Μ. Gleyre (1830)
Μια μζρα, ζνασ νεαρόσ από Νότιεσ Ρολιτείεσ που ςυμμετείχε ςε κάποια
διπλωματικι αποςτολι των Θνωμζνων Ρολιτειϊν ςτθν Ευρϊπθ, ζκανε τθν
εμφάνιςθ του. Ιταν ζνασ χαριτωμζνοσ, καλοανακρεμμζνοσ νζοσ, ο οποίοσ λόγω
εγωιςμοφ είχε πολφ καλι ιδζα για τον εαυτό του (του οποίου, παρεμπιπτόντωσ, οι
ενζργειεσ ζχουν ςιμερα δικαιωκεί), και μθ ζχοντασ αντίλθψθ των ακραίων
δθμοκρατικϊν τάςεων του ατελιζ, ςυμμετείχε με κάποια δόςθ κομπαςμοφ, κάτι
που τον είχε απομονϊςει από τουσ υπόλοιπουσ. Με ςτόχο αυτόν τον ιδιότροπο
τφπο, οι Γάλλοι ςπουδαςτζσ άρχιςαν να ςκαρϊνουν τισ χοντροκομμζνεσ φάρςεσ
τουσ (οι οποίεσ παρεμπιπτόντωσ ςφμφωνα με τισ ςυνικειεσ τουσ είναι λιγοςτζσ
κατά τθ διάρκεια των ςπουδϊν ςτο ατελιζ, εάν ο μακθτευόμενοσ ιταν αλλοδαπόσ).
Ο φίλοσ μασ από τθ Louisiana μποροφμε να ποφμε ότι, ςε γενικζσ γραμμζσ, ςίγουρα,
δεν επζδειξε ανωτερότθτα και ιδιαίτερα κατά τθν χρονικι ςτιγμι που τον

44. - 43 -
κατάβρεξαν με ζνα τεράςτιο κουβάσ νερό ςαν αντίδραςθ ςτθν υπεροψία του.
Επζδειξε τότε, ζντονθ επικυμία να επιλζξει και να τιμωριςει ζνα τουλάχιςτον
ανταγωνιςτι, από τουσ εχκροφσ του. αφοφ όμωσ αυτό ποτζ δεν επιτρζπονταν, ιταν
υποχρεωμζνοσ να υποκφψει ςτθν αρικμθτικι υπεροχι, και να υποχωριςει, μάλλον
με βιαςφνθ παρά με αξιοπρζπεια. Ζτςι ο ψωροπεριφανοσ νεαρόσ, επζςτρεψε ςτον
πατζρα του, ζνα εντιμότατο κφριο τθσ παλαιάσ ςχολισ, ο οποίοσ κάλεςε κατ’
ευκείαν τον Μ. Gleyre, και του διλωςε ότι αν ο υιόσ του υποςτεί ξανά τζτοια
αντιμετϊπιςθ, κα λφςει τισ διαφορζσ του με τον κλαςςικό Αμερικάνικο
τρόπο, δθλαδι κα εμφανιςκεί ςτο ατελιζ με ρεβόλβερ και κα τινάξει ςτον αζρα τα
μυαλά των αιςχρϊν αντιπάλων του.
Ο Μ. Gleyre χαμογζλαςε ςοβαρά με τθν ιδζα αυτι. Σκζφτθκε ότι αυτι ιταν μια
μοναδικι ευκαιρία για να επαναφζρει τθν ενότθτα ςτουσ ςπουδαςτζσ του,
επιδεικνφοντασ ςυγχρόνωσ και μια μικρι, ακϊα αίςκθςθ χιοφμορ, ςυγχρόνωσ όμωσ
αντιλιφκθκε, ότι τόςο ο θλικιωμζνοσ κφριοσ όςο και ο γιοσ του δεν αςτειεφονταν,
και ότι αν το αςτείο, ςυνεχίηονταν, κα είχαμε πολφ πιο δυςάρεςτα αποτελζςματα.
Ζτςι ο Δάςκαλοσ ζςτειλε τον νεαρό Αμερικανό ςτο ςπίτι ενόσ παλαιοφ μακθτι, που
ιξερε τουσ Γάλλουσ ςπουδαςτζσ καλά, και ιταν και ο ίδιοσ μιςόσ Αμερικανόσ,
ελπίηοντασ ότι κα κατάφερνε να τον θρεμιςει.
Ο νεαρόσ Αμερικανόσ, που τον αποκάλεςαν “fire-eater”[20]πείςκθκε από τα
επιχειριματα του παλιοφ μακθτι και τον ρϊτθςε τι πρζπει να κάνει.
- Α! είπε ο διαιτθτισ, εςείσ τι προτείνετε; Να πάτε αφριο ςτο ατελιζ με ζνα
γεμάτο περίςτροφο ςτθ τςζπθ; Σασ πλθροφορϊ ότι κα ζχετε γίνει κομμάτια πριν
προλάβετε να πυροβολιςετε για δεφτερθ φορά. Δεν νομίηω να πιςτεφετε ότι οι
Γάλλοι είναι τόςο δειλοί ϊςτε να λειτουργιςει αυτι θ αςτεία μζκοδοσ!
-Και τι να κάνω τότε, φϊναξε, ο Αμερικανόσ από το Νότο; Δεν πρόκειται να
επιτρζψω ςε ζνα πλικοσ ςκοτεινϊν κακοποιϊν να με εκφοβίςουν και να με
οδθγιςουν ςε εγκατάλειψθ των ςπουδϊν μου, εξ άλλου είμαι υποχρεωμζνοσ να
ςκοτϊςω, για να μθν προςβλθκϊ και υποςτϊ κακομεταχείριςθ.
-Θ λφςθ είναι πολφ απλι: Ρλθρϊςτε ζνα γκαρςόνι από ζνα γειτονικό εςτιατόριο
και ςτείλτε τον πριν από ςασ, με ζνα δίςκο φορτωμζνο, όχι με περίςτροφα, αλλά με
γεμάτα μπουκάλια και άδεια ποτιρια. Σκεφκείτε ότι ιρκατε να κατακτιςετε το
Γαλλικό πνεφμα. παραμερίςτε όλεσ αυτζσ τισ αθδίεσ περί τθσ αξιοπρεπείασ του
ατόμου και για τον αυτοςεβαςμό ενόσ τηζντλεμαν. προπάντων προςζξτε μθν
χρθςιμοποιιςετε ςτθ ςυηιτθςι ςασ τον όρο «δουλεία» και, κατά τθ άποψι μου, κα
ςασ αναγνωρίςουν ςαν ζνα πρίγκιπα με χωρατατηιδεσ αλλά καλοφσ ςυνεργάτεσ,
που γνωρίηει πϊσ να αντιδρά ςε ζνα αςτείο και να εκδικείται ςαν άντρασ και όχι ςαν
δολοφόνοσ. Να κυμάςτε πάντοτε ότι είςτε ζνασ ςπουδαςτισ. ξεχάςτε ότι ζχετε μια
ςθμαντικι κζςθ ςτθν Αμερικάνικθ Διπλωματικι Αποςτολι , και όταν μπαίνετε ςε
χϊρουσ με δοχεία χρωμάτων και κουτιά με λαδομπογιζσ, μάκετε να
ςυμπεριφζρεςτε όπωσ οι ηωγράφοι. Ρράγματι, θ ςυμβουλι του παλαιοφ μακθτι

45. - 44 -
αποδείχκθκε επιτυχισ, θ ςυνκικθ ειρινθσ υπογράφθκε και όλα πιγαν καλά ςαν μια
γαμιλια τελετι.
Εικόνα 22: Marc Charles Gabriel Gleyre: «Βακχίσ»
Στα ατελιζ που αναφερόμαςτε ςυνθκίηονταν να μθν αποκαλείται κάποιοσ με τα’
όνομά του, αλλά να του δίνουν παρατςοφκλι που περιγράφει τισ φυςικζσ ι τισ
εκνικζσ του ιδιαιτερότθτεσ. Ανατρζχοντασ ςτθ μνιμθ μου μετά τθν πάροδο λίγων
ετϊν, ελάχιςτεσ φορζσ μπορϊ να κυμθκϊ τα πραγματικό όνομα κάποιου
ςυμμακθτι. Υπιρχε ο Le Cagneux ι knock-kneed[21], o Le Boiteux ι ο κουτςόσ, o Le
Sourd-muet ι ο κωφάλαλοσ, o Le Bossu ι ο καμποφρθσ νάνοσ, o Paolo Veronese
ςτον οποίο, δόκθκε ςαρκαςτικά το παρατςοφκλι προσ τιμι του μεγάλου ηωγράφου,
γιατί δεν εργάηονταν και είχε ςκοφρο δζρμα, ο Cayenne που πιρε το όνομά του εξ
αιτίασ κάποιασ ποινικισ υπόκεςθσ, όπου ο πατζρασ του ιταν εκπρόςωποσ του
κράτουσ, o Bonaparte που ονομάςκθκε ζτςι λόγω τθσ μεγάλθσ ομοιότθτάσ του με
τον κοντοςτοφπθ θγζτθ. Κάποιοσ Pole, που το πραγματικό του όνομα δεν ιταν
δυνατόν να το προφζρουν, ιταν γνωςτόσ ςαν Sucredolski, μια ςυντόμευςθ τθσ
Γαλλικισ λζξθσ για τθ ηάχαρθ από κρικάρι.
Μία πολφ ςυχνι φάρςα που διαπράττονταν από κάποιον από τουσ πιο
ανυπόφορουσ ςπουδαςτζσ ιταν να προςποιείται τον Μ. Gleyre, όταν κάποιοσ ξζνοσ
ηθτοφςε να τον ςυναντιςει. Αν επρόκειτο για άτομο που ικελε να ηθτιςει τθν
εγγραφι του ςτθ ςχολι, κα ζπρεπε να υποςτεί, με μεγάλθ ςοβαρότθτα αςφαλϊσ,
μια ςυνζντευξθ που το φφοσ τθσ ςε γενικζσ γραμμζσ μπορεί να περιγραφεί με τισ
παρακάτω ερωτιςεισ: Τι θλικία ζχετε ; Ρου γεννθκικατε ; Ροια θ κοινωνικι κζςθ
τθσ οικογζνειασ ςασ ; Ροια θ φφςθ των ςπουδϊν ςασ ; Εξομολογείςτε ςυχνά ;
Ριςτεφετε ςτθν φπαρξθ κείασ επζμβαςθσ όπωσ ςτθ περίπτωςθ του Λωνά που
βρζκθκε ςτθ κοιλιά του κιτουσ ; Ρροςυπογράφετε τθ Νευτϊνεια κεωρία τθσ
προοπτικισ, ι αποδζχεςτε τθν αντίςτοιχθ του La Place, ο οποίοσ δεν δζχεται ότι το

46. - 45 -
ποςοςτό τθσ αναγωγισ ενόσ αντικειμζνου, είναι ανάλογο προσ τθν ταχφτθτα τθσ
κατακόρυφθσ κίνθςθσ του θλιακοφ ςυςτιματοσ ;
O δυςτυχισ νζοσ από τθν επαρχία κα παραδζχονταν φυςικά, με κάποιο τρόμο,
ότι δεν είναι εξοικειωμζνοσ με καμία από αυτζσ τισ δφο κεωρίεσ. Τότε του
δθλϊνονταν αυςτθρά ότι είχε τθν υποχρζωςθ να ζχει άποψθ επάνω ςτο κζμα αυτό
προτοφ προςπακιςει να αποκτιςει τθ καυμάςια τζχνθ τθσ ςκιαγράφθςθσ των
ευγενϊν αναλογιϊν του ανκρϊπινου ςϊματοσ, και ςτζλνονταν ςε ζνα από τα
μεγάλα βιβλιοπωλεία για να ηθτιςει " τθν πραγματεία ςτθν εναζρια, επίγεια και
θλιακι προοπτικι", του Απολλϊνιου του ΢όδιου, αφοφ του είχαν τονίςει
προθγουμζνωσ, ότι εάν δεν κυμθκοφν οι υπάλλθλοι τον τίτλο, ζπρεπε να ηθτιςει να
δει κάποιον από τθν διεφκυνςθ, και να του πει ότι εςτάλθ από Μ. Gleyre για να
αγοράςει τθν εν λόγω μελζτθ.
Ρεριςςότεροι από ζνασ ατυχείσ νζοι ζχουν γίνει περίγελοσ ςτθν προςπάκειά
τουσ να εκτελζςουν αυτι τθν εντολι.
Μερικζσ φορζσ ο υποψιφιοσ για ειςαγωγι ςτθ ςχολι παραλαμβανόταν
ευγενικά και ιδιαιτζρωσ από τον υποτικζμενο Μ. Gleyre και του ανατίκετο να πάει
ςτο Μουςείο του Λοφβρου και να πει ςτο φφλακα, που κα ζβριςκε ςτθν πόρτα, να
δϊςει χωρίσ κακυςτζρθςθ τουσ βραχίονεσ τθσ Αφροδίτθσ τθσ Μιλου που ανικουν
ςτον Μ. Gleyre. Ο αναγνϊςτθσ φυςικά κα κυμάται ότι το εν λόγω πολφ γνωςτό
άγαλμα δεν διακζτει βραχίονεσ.
Ο εν λόγω φφλακασ (:κυρωρόσ) ιταν μια ςοβαροφανισ προςωπικότθτα, θ
οποία φοροφςε ζνα τεράςτιο μεγαλοπρεπζσ καπζλο και μια πανζμορφθ ςτολι, που
διακοςμοφνταν αφειδϊσ με χρυςι δαντζλλα, και είχε επιπλζον μια οξφκυμθ
ιδιοςυγκραςία. Με το άκουςμα του αιτιματοσ, ο κυρωρόσ κεωροφςε, ότι
αντικείμενο τθσ φάρςασ ιταν ο ίδιοσ, και μπορεί εφκολα κανείσ να καταλάβει τθν
αγανάκτθςι του, όπωσ επίςθσ και τθν ευκυμία που επικρατοφςε ςτουσ φαρςζρ που
παρακολουκοφςαν τθν τελικι ζκβαςθ τθσ φάρςασ από κάποια ςχετικι απόςταςθ.
Ο Mirza, ο Ρζρςθσ, βρζκθκε κάποια φορά ςτθν πιο δυςάρεςτθ κζςθ που
μπορεί να βρεκεί άνκρωποσ, εξ αιτίασ αυτϊν των γελωτοποιϊν. Ππωσ όλοι Αςιάτεσ,
ιταν υπερβολικά ευγενικόσ ςτθν ομιλία του και πολφ τυπικόσ ςε όλα τα ηθτιματα
εκιμοτυπίασ. Είχε μάλιςτα πρόςβαςθ, μζςω του Ρζρςθ πρεςβευτι, ςτα ανϊτατα
κοινωνικά ςτρϊματα.
Ο Mirza είχε φυςικά το άγχοσ να καταςτεί γνϊςτθσ των διάφορων λεπτϊν
αποχρϊςεων τθσ γαλλικισ γλϊςςασ, και ρϊτθςε μια φορά τθν ζννοια του “F t ta
Sceur”[22]. Ρρόκειται για το ρεφραίν ενόσ άγριου τραγουδιοφ αρκετά ακατάλλθλου
για αυτιά ευγενικά, που τραγουδιζται εν τοφτοισ ςυχνά από τουσ ςπουδαςτζσ, και
τθσ οποίασ οι λζξεισ ζμοιαηαν γι' αυτόν, Κινζηικα.
- Α, είπε ο αδιόρκωτοσ Decroix, είναι απλά ζνασ πιο λεπτεπίλεπτοσ τρόποσ να λεσ,
«χαίρω πολφ!»

47. - 46 -
Εκείνο το βράδυ ο Μεςιζ Gerome ζδινε δεξίωςθ, ςτθν οποία είχε προςκλθκεί
θ αφρόκρεμα του καλλιτεχνικοφ κόςμου, κακϊσ επίςθσ και ο φίλοσ μασ ο Mirza
Κατά τθν είςοδό του ςτθν απαςτράπτουςα αίκουςα, ο Mirza αντιλαμβάνεται τον
Gerome να ςυηθτά με τον Δοφκα του… και ζνα-δφο από τα πιο αξιοςζβαςτα και
τιμϊμενα πρόςωπα του Ραριςιοφ. Ρροςεγγίηοντασ τον οικοδεςπότθ του με ζνα
γλυκφτατο χαμόγελο, ο Mirza ζκανε μια ελαφρά υπόκλιςθ και είπε, “Bon soir A
fonsier Gerome!”[23]και φςτερα, ςε ακόμα πιο ευγενικό τόνο, και προςπακϊντασ
μάταια να κρφψει τθν ικανοποίθςι του που γνωρίηει τόςο λεπτεπίλεπτεσ
εκφράςεισ, πρόφερε τισ μαγικζσ λζξεισ.
O Gerome κοίταξε το φιλοξενοφμενό του επίμονα και χωρίσ να μπορεί να
κρφψει τθν ζκπλθξι του, οπότε ο Mirza, ςκεπτόμενοσ ότι ίςωσ είχε μιλιςει ςε ζναν
πάρα πολφ χαμθλό τόνο με αποτζλεςμα να μθ γίνει κατανοθτόσ, επανζλαβε τθν
όμορφι του πρόταςθ με δυνατότερθ φωνι.
-Α! κφριε, αναφϊνθςε, ο εξοργιςμζνοσ καλλιτζχνθσ, ο ςτόχοσ ςασ είναι λοιπόν
να αντιλθφκϊ καλφτερα, αυτι τθ βρϊμικθ προςβολι;
Ο Mirza ζκανε τθ ςκζψθ, ότι δεν ζγινε αντιλθπτι θ φράςθ, και επανζλαβε πάλι,
χαμογελϊντασ, " Ft tct scsar "[22]
Αυτό ιταν πλζον, άνω ποταμϊν! Ο Gerοme χτφπθςε το κουδοφνι και διζταξε τον
υπθρζτθ να ςυνοδεφςει τον κφριο ςτθν πόρτα. Ο Mirza, ςυγχυςμζνοσ και
κατάπλθκτοσ μάταια διαμαρτυρικθκε, ότι ικελε απλά να πει, " Pt ta sceur?"[22].
Ο οικοδεςπότθσ, ο οποίοσ αςφαλϊσ γνϊριηε πολφ καλά το ρεφραίν του
τραγουδιοφ, του γφριςε τθν πλάτθ , και ο πομπϊδθσ υπθρζτθσ οδιγθςε τον ζνοχο
ςτθν πόρτα.
Μερικά όμωσ από τα ςκλθρότερα αςτεία, , είχαν ωσ κφματα άγνωςτουσ
ανκρϊπουσ.

48. - 47 -
Εικόνα 23: G. Courmet (1819-1877) : «Το ατελιζ του ηωγράφου» (1855), Ραρίςι, Musee d’ Orsay (λεπτομζρεια
του πίνακα)
Μια θμζρα που ζνα κθλυκό μοντζλο πόηαρε ςτο ατελιζ, (να υπενκυμίςουμε,
εδϊ, ότι οι ςπουδζσ ςε αυτά τα ατελιζ γίνονται ςυνικωσ ςε γυμνά μοντζλα), ζνασ
από τουσ πιο αδίςτακτουσ φαρςζρ ςυνάντθςε ςτο δρόμο μια γθραιά κυρία που
κρατοφςε μια πράςινθ ομπρζλα, και θ οποία τον ρϊτθςε εάν γνϊριηε ποφ μζνει θ
κυρά Michaud .
-Α, ναι, απάντθςε ο άκλιοσ νεαρόσ. Τθν ξζρω πολφ καλά ηει ςτον αρικ. 20,
ςτο πρϊτο όροφο, ςτο διαμζριςμα που βρίςκεται ςτο βάκοσ.. Ρθγαίνω ςτο ίδιο
οίκθμα, και, εάν εςείσ – δεν ζχετε αντίρρθςθ, να ςασ ςυνοδεφςω. Θ γθραιά κυρία,
που γοθτεφκθκε από τον ευχάριςτο τρόπο του, και από τθν ειλικρινι και
αξιαγάπθτθ προςφορά του, δζχτθκε αμζςωσ τθν κακοδιγθςι του, ευχαριςτθμζνθ
που κα ζφκανε τόςο εφκολα ςτον προοριςμό τθσ.
Φκάνοντασ ςτο ςτοφντιο, ο νεαρόσ άνοιξε τθν πόρτα, και φϊναξε, «-Κυρία
μου, υπάρχει μια κυρία που κζλει να ςασ δει!».
Θ ανυποψίαςτθ γριά γυναίκα μπικε με αυτοπεποίκθςθ μζςα το δωμάτιο και,
επειδι θ όραςι τθσ ιταν ελαττωματικι, ζβαλε τα γυαλιά τθσ, προςπάκθςε να τα
ρυκμίςει ςωςτά, και φςτερα κοίταξε αργά ψάχνοντασ τθν γνωςτι τθσ, ζκπλθκτθ
προφανϊσ από τθν παρουςία τόςων πολλϊν νεαρϊν ανδρϊν. Πταν τα μάτια τθσ
ζπεςαν επάνω ςτο φτωχό κορίτςι που ςτζκονταν ακίνθτο και γυμνό επάνω ςτο

49. - 48 -
βάκρο, ζβγαλε μια παρατεταμζνθ διαπεραςτικι κραυγι με μια ςπαςμωδικι κίνθςθ
άνοιξε τθν πράςινθ ομπρζλα, το μόνο όπλο που είχε πάνω τθσ, για να τθν
προςτατεφςει από το να γίνει επαίςχυντο κζαμα, και αντικείμενο κατάχρθςθσ, από
τον χείμαρρο των ακλίων. ςτθ ςυνζχεια. Άρπαξε το εγκαταλειμμζνο κορίτςι, το
κφμα τουσ, από τουσ αγφρτεσ που το είχαν περικυκλϊςει, και κρατϊντασ τθν
ομπρζλα ςυνεχϊσ μπροςτά τθσ, αποχϊρθςε, απειλϊντασ με εκδίκθςθ.
Τα χαχανθτά του γζλιου δεν είχαν ςταματιςει ακόμα, όταν ακοφςτθκε κλαγγι
όπλων και βιματα από βαριζσ μπότεσ επάνω ςτθ ςκάλα. θ πόρτα άνοιξε, και οι δφο
αςτυνομικοί που μπικαν, ςυνοδεφονταν από τθ γθραιά κυρία, που προςτάτευε
ακόμα το γυμνό μοντζλο.
Τα όργανα του νόμου αντιλιφκθκαν με τθ πρϊτθ ματιά ,ότι εκεί μζςα ιταν
ζνα καλλιτεχνικό ςτοφντιο και ςτράφθκαν προσ τθ γθραιά κυρία για να τθσ δϊςουν
εξθγιςεισ.
Τότε ςυνζβθ το πιο αςτείο μζροσ τθσ ςκθνισ. θ κυρία δεν καταλάβαινε τίποτα
και δεν άκουγε καμία εξιγθςθ. Γι’ αυτιν ο χϊροσ αυτόσ ιταν ζνα κρθςφφγετο τθσ
κακοικειασ, και θ απάτθ ζπρεπε να αποκαλυφκεί αμζςωσ .Το κορίτςι ζπρεπε να
ςυλλθφκεί, οι ςπουδαςτζσ ζπρεπε να ςυλλθφκοφν, οι αςτυνομικοί οι ίδιοι ζπρεπε
να ςυλλθφκοφν, εφ’ όςον αρνοφνται να ςυλλάβουν όλουσ τουσ άλλουσ.
Δθμιοφργθςε τζτοιο ςάλο που πλικοσ ανκρϊπων άρχιςε να ςυγκεντρϊνεται ςτο
προαφλιο, και δεδομζνου ότι αυτι με πείςμα αρνοφνταν να αποχωριςει, ενϊ
επζμενε δογματικά ςτθ επίκλθςθ του δικαιϊματοσ τθσ ελευκερίασ των γυναικϊν και
προκαλοφςε με τθν καταχρθςτικι ομιλία τθσ, οι αςτυνομικοί υποχρεϊκθκαν να
δϊςουν τζλοσ ςτθν αςτεία ςκθνι ςυλλαμβάνοντασ τθν ίδια τθ γθραιά κυρία.
Αυτι που υπζφερε περιςςότερο ς’ αυτι τθν ιςτορία ιταν θ φτωχι Marie, το
μοντζλο, που προςπακοφςε να κρυφτεί πίςω από ζνα καβαλζτο, και που θ επίκεςθ
τθσ γριάσ τθν κατζβαλε υπερβολικά. Και είχε ςθμαντικό λόγο να είναι
αγανακτιςμζνθ, δεδομζνου ότι είναι αντίκετο προσ τον κανονιςμό να ειςζρχεται ςτο
ςτοφντιο κάποιοσ που δεν ςυνδζεται με το επάγγελμα κατά το χρόνο που ποηάρει
ζνα μοντζλο.
Εκείνοι που δεν είναι εξοικειωμζνοι με τισ λεπτομζρειεσ τθσ ηωισ ςε ζνα
ςτοφντιο τείνουν γενικά για να αποδϊςουν ζναν μεγαλφτερο βακμό ανθκικότθτασ
ςτα κθλυκά μοντζλα από όςθ πραγματικά τουσ αξίηει. Σε πολλζσ περιπτϊςεισ,
πρόκειται ςτθ πραγματικότθτα για παιδιά που γεννιοφνται μζςα ςτο επάγγελμα, ι
ζχουν μπει ς’ αυτό από τθν παιδικι θλικία και, ζχουν διδαχκεί να μθν κεωροφν ότι
το γεγονόσ αυτό λόγο για οποιαςδιποτε μείωςθ ι ντροπι. Δεν αντιλαμβάνονται,
δθλαδι, ότι είναι απαραίτθτο να αποχωρίηονται τθν αίςκθςθ τθσ ςεμνότθτασ, απλά
επειδι βγάηουν τα ροφχα τουσ.
Θ Marie, το πρόςωπο που μόλισ πριν αναφζραμε, προζρχονταν από μια
οικογζνεια επτά κυγατζρων, που εργάηονταν όλεσ ωσ μοντζλα. Ο πατζρασ και θ

50. - 49 -
μθτζρα ιταν πρϊθν μοντζλα, τα παιδιά τουσ από τότε που γεννικθκαν μωρά
ακόμθ, το ίδιο, και κατά πάςα πικανότθτα αυτό κα ιταν το οικογενειακό τουσ
επάγγελμα, κακϊσ οι λεπτζσ αναλογίεσ, μεταβιβάηονται ςυνικωσ από τουσ γονείσ
ςτα παιδιά τουσ, ωσ μοναδικι κλθρονομιά .
Τα μοντζλα υψθλϊν απαιτιςεων, κατά κανόνα, δεν επιςκζπτονται τουσ
ςπουδαςτζσ ςτα ατελιζ τουσ, ςυνικωσ όμωσ τα μοντζλα του Ραριςιοφ δεν είναι
τόςο αξιοπρεπι όπωσ τα αντίςτοιχα του Λονδίνου. Ρολλά από τα αγγλικά μοντζλα
είναι, ςυγκριτικά, καλά εκπαιδευμζνα, και ποτζ μια λζξθ ι βλζμμα τουσ δεν
φανερϊνει ζςτω και τθν ελάχιςτθ υπόνοια, ότι βαδίηουν ςε επικίνδυνο ζδαφοσ,
όταν ςτζκονται επάνω ςτο βάκρο του δωματίου ηωγραφικισ.
Αλικεια, είναι γνωςτό ότι κάποιο γυναικείο μοντζλο που ηει ςτο Λονδίνο
παίηει εξαιρετικό πιάνο, τραγουδά γοθτευτικά, και μιλά τα Γαλλικά με μια προφορά
τθν οποία οι περιςςότερεσ νεαρζσ κυρίεσ τθσ Belgravia[24]κα μποροφςαν άνετα να
ηθλζψουν. Ακοφςαμε πρόςφατα, ότι το αξιόλογο αυτό νεαρό άτομο, αναφωνεί, ςαν
υπαινιγμό για τα ενδιαφζροντα τθσ, ότι ο επόμενοσ ςτόχο τθσ, που πιςτεφει ότι
ςφντομα κα εκπλθρωκεί, είναι να γίνει θκοποιόσ, ζνασ ςτόχοσ ςτον οποίο οι γονείσ
τθσ αντιτίκενται κακϊσ κεωροφν ότι τθν υποτιμά. Σφμφωνα με αυτιν τθν νεαρι
κυρία, ζνα μοντζλο καταλαμβάνει μια υψθλότερθ κοινωνικι κζςθ από μια θκοποιό,
και, πράγματι, αυτζσ τισ μζρεσ του Black Crook,[25]τα δφο επαγγζλματα φαίνεται να
ςυγχζονται μερικζσ φορζσ. Δεν ζχουμε καμία αμφιβολία πωσ , αν θ παροφςα
αντίκεςθ, για τα παραδοςιακά, και αγνά τα φαινόμενα τθσ καλλιτεχνικισ ηωισ,
διατθρθκεί, ςφντομα το απαιτοφμενο επίπεδο υπθρεςιϊν κα είναι τόςο υψθλό,
ϊςτε να μθν είναι επιτρεπτό για τα υποψιφια μοντζλα μασ να υιοκετιςουν το
επάγγελμα αυτό χωρίσ να προκαλζςουν τθν προςβολι τθσ ευαιςκθςίασ των
ςχολαςτικϊν γονζων τουσ.
Εικόνα 24: Ρίνακασ του Ι.Γ.Ρερδικάρθ

51. - 50 -
2.8 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1: Το παραπάνω κείμενο του Ion Perdicaris δθμοςιεφκθκε με το τίτλο
“Reminiscences of a Parisian Atelier” ςτο Αμερικανικό περιοδικό « Τhe Galaxy»,
vol.3, issue 6, p.644-652 ςτισ 15 Μαρτίου 1867
2: Ρρωτόγονα πολεμικά όπλα (πζτρινα τςεκοφρια) των Λνδιάνων τθσ Αμερικισ
3 : Jaques-Louis David (1748-1825), Γάλλοσ ηωγράφοσ, από τουσ βαςικοφσ
εκφραςτζσ του Νεοκλαςικιςμοφ.
4 : Paul Delaroche (1797-1856) Γάλλοσ ηωγράφοσ και ακαδθμαϊκόσ.
5 : Marc Charles Gabriel Gleyre, ηωγράφοσ τθσ ςχολισ του ΢εαλιςμοφ (1806-1874).
Γεννικθκε ςτο Chevilly τθσ Ελβετίασ. Σε θλικία περίπου18 ετϊν πιγε ςτο Ραρίςι για
καλλιτεχνικζσ ςπουδζσ, τισ οποίεσ ςυνζχιςε ςτθν Λταλία. Για 6 χρόνια περιθγικθκε
διάφορεσ χϊρεσ (Ελλάδα, Τουρκία, Συρία, Αίγυπτοσ, Νουβία) Το 1843 ανζλαβε το
ςτοφντιο του Paul Delaroche ςτο Ραρίςι και δίδαξε αρκετοφσ υποψιφιουσ
καλλιτζχνεσ που αργότερα ζγιναν διάςθμοι, όπωσ ο Claude Monet, ο Pierre Auguste
Renoir, ο Alfred Sisley και ο James Abbott McNeill Whistler.
6:Το «Καρτιζ Λατζν» που ςυγκζντρωνε το μεγαλφτερο μζροσ τθσ πνευματικισ (αλλά
και τθσ εμπορικισ και βιοτεχνικισ) δραςτθριότθτασ του Ραριςιοφ βρίςκεται ςτθν
αριςτερι όχκθ του Σθκουάνα, ενϊ ςτθ δεξιά όχκθ βρίςκονταν τότε τα νεϊτερα
κτίςματα. τθσ πόλθσ.
7:Τ.Μ. Couture, ηωγράφοσ (1815-1879)
8: 1808-1873, αυτοκράτωρ τθσ Γαλλίασ από το 1852 ζωσ το 1870
9: Χϊροσ ςτο Ραρίςι, όπου διοργανωνόταν εκκζςεισ ςθμαντικϊν καλλιτεχνικϊν
ζργων.Ανεγζρκθκε το 1855 επί αυτοκράτορα Ναπολζοντα του Γϋ, ςχεδιάςτθκε από
τουσ J.M.V. Viel και A. Barrault για τισ ανάγκεσ τθσ Διεκνοφσ Ζκκεςθσ του Ραριςιοφ.
Κατεδαφίςτθκε το 1897. Θ κζςθ του ιταν ςτθ περιοχι μεταξφ του Σθκουάνα και των
Champs – Elyssees.
10: Hyppolyte Fladrin (Λιόν 1809-΢ϊμθ 1864), Γάλλοσ ηωγράφοσ.
11: Jean-Auguste-Dominique Ingres (1780-1867), Γάλλοσ ηωγράφοσ
12: Ο πίνακασ είναι γνωςτόσ με τον τίτλο «Θ Φυγι των Ψευδαιςκιςεων”(1843)
13: Βαςίλιςςα τθσ Λυδίασ τθν οποία υπθρζτθςε ο Θρακλισ, ςαν δοφλοσ και θ οποία,
ςφμφωνα με το μφκο, τελικά τον ερωτεφκθκε.
14: Jean-Leon Gerome of Paris, ηωγράφοσ, 1824-1904, μακθτισ του Gleyre
15: Frederic Leighton, ηωγράφοσ, 1830-1896
16: Jean-Louis Hamon, ηωγράφοσ, 1821-1874, μακθτισ του Gleyre
17: (= θ αδερφι μου δεν υπάρχει), πίνακασ του Jean-Louis Hamon 1853
18: Ρρόκειται για ςυντόμευςθ του Wallachian (=Βλάχοσ), δθλαδι ο κάτοικοσ τθσ
Βλαχίασ, τθσ ςθμερινισ Νότιασ ΢ουμανίασ
19: Φαίνεται ότι πρόκειται για διαχρονικό τραγοφδι κακϊσ το Ca Ira αναφζρεται
ςαν το πιο δθμοφιλζσ τραγοφδι τθσ Γαλλικισ επανάςταςθσ του 1789 και
εξακολουκεί να εμπνζει ακόμα και ςφγχρονουσ καλλιτζχνεσ. Ραρ’ όλο που το μζτρο
ο ρυκμόσ και οι ςτίχοι του τραγουδιοφ πρζπει να μεταβλικθκαν δια μζςου των

52. - 51 -
αιϊνων θ επωδόσ , δθλαδι θ φράςθ: “Ah! ca ira, ca ira, ca ira”, ζχει τθν ζννοια του
«όλα κα πάνε καλά»ι και «κα νικιςουμε! »
20:«πυροφάγοσ »
21: αυτόσ που τα γόνατά του γζρνουν προσ τα μζςα
22:Ο ςυγγραφζασ δεν ζχει τθν ακριβι ζκφραςθ, απλά προςπακεί να αναπαράγει
τθν προφορά τθσ Γαλλικισ πρόταςθσ, χωρίσ να προςβάλλει τθ δθμόςια αιδϊ. Από
τθν άλλθ πλευρά ο Mirza προςπακϊντασ να γίνει κατανοθτόσ τθν αποδίδει με
τζτοιο τρόπο, ϊςτε ο κ. Gerome να καταλαβαίνει ότι κατθγορεί τθν αδελφι του ωσ
πόρνθ .
23: Εδϊ ο Mirza κζλοντασ να καλθςπερίςει τον κ. Gerome, τον προςφωνεί αντί για
monsieur (=κφριοσ) , «fonsier» που παραπζμπει ςε κάτι ακίνθτο, και μπορεί να γίνει
ςφγχυςθ με το fonsiere (=ςκοτεινόσ) ι ίςωσ με το foncer (=χυμϊ)
24:Αριςτοκρατικι περιοχι του κεντρικοφ Λονδίνου.
25: Το πρϊτο μοντζρνο Αμερικάνικο μιοφηικαλ (1866), πρόγονοσ των ςυγχρόνων
μιοφηικαλ του Broadway. Αρχικά ιταν ζνα μάλλον βαρετό κομμάτι πρόηασ που
περίγραφε μια ιςτορία που διαδραματίηονταν το 1600 με πρωταγωνιςτζσ τον
καλλιτζχνθ του τςίρκου Rudolphe και τθν χωριατοποφλα αρραβωνιαςτικιά του
Amina. Αργότερα προςτζκθκε το τραγοφδι, ο χορόσ και θ ορχιςτρα
Εικόνα 25: Θ κινθματογραφικι ταινία «The wind and the lion» ( ΘΡΑ 1975) βαςίηεται ςτθ ηωι του Λ.Γ.Ρερδικάρθ

53. - 52 -
3. ΕΡΙΛΟΓΟΣ
3.1 ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΡΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΣΥΓΓ΢ΑΦΕΩΝ ΡΑΝΩ
ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
Τον 18ο και τον 19ο αιϊνα, οι απόψεισ που επικρατοφςαν ανάμεςα ςτουσ Ζλλθνεσ
διανοοφμενουσ, ωσ προσ τα εκνικά κζματα, μποροφν να καταταγοφν ςε δφο
κυρίαρχεσ τάςεισ, οι οποίεσ είχαν διαμορφωκεί, κατά το τελευταία ςτάδια τθσ ηωισ
τθσ Βυηαντινισ Αυτοκρατορίασ και διατθρικθκαν κακ' όλθ τθν διάρκεια τθσ
Τουρκοκρατίασ. Οι τάςεισ αυτζσ είναι γνωςτζσ και ζχουν περιγραφεί από πολλοφσ
ςυγγραφείσ, εμείσ όμωσ παρακζτουμε ενδεικτικά τθν ανάλυςθ τουκακθγθτι τθσ
Κεολογικισ Σχολισ του Ραν. Ακθνϊν π.Γεϊργιου Μεταλλθνοφ:
«Μετά τθν άλωςθ (1453) το Γζνοσ ολόκλθρο διχάςκθκε ςτθ ςτάςθ του απζναντι
ςτον κατακτθτι. Δφο τάςεισ διαμορφϊκθκαν: ο ςυμβιβαςμόσ με τθ νζα κατάςταςθ,
κινοφμενοσ ανάμεςα ςτι μοιρολατρία και τθν ελπίδα αποκαταςτάςεωσ, ι θ
δυναμικι αντίςταςθ με κάκε δυνατό μζςο. Τθν πρϊτθ τάςθ εκπροςωποφςαν oι
αντιδυτικοί ι ανκενωτικοί, ενϊ τθ δεφτερθ oι ενωτικοί και φιλοδυτικοί. H διάςταςθ
ενωτικϊν-ανκενωτικϊν προχπιρχε φυςικά τθσ αλϊςεωσ, διότι oι δφο παρατάξεισ
διαμορφϊκθκαν αμζςωσ μετά το τελικό ςχίςμα Ανατολισ-Δφςεωσ (1054). 'Θ
αντιλατινικι-αντιφραγκικι πλευρά ιταν θ πολυπλθκζςτερθ και ιςχυρότερθ, διότι
τθν ςυντθροφςε θ μόνιμθ-απόδειξθ το 1204 - φραγκικι επιβουλι απζναντι ςτθν
Ορκόδοξθ-΢ωμαίικθ Ανατολι. Στοφσ φιλοδυτικοφσ καταλζγονταν κυρίωσ
διανοοφμενοι καί πολιτικοί. Οi πρϊτοι, διότι ταυτίηονταν ςτίσ κεωρθτικζσ
αναηθτιςεισ τουσ με τουσ δυτικοφσ διανοουμζνουσ (ενδοκοςμικι εςχατολογία), ενϊ
οι δεφτεροι και διά λόγουσ ςκοπιμότθτασ (προςδοκία βοικειασ). Με τθν
αλλθλοπεριχϊρθςθ κεολογίασ και πολιτικισ, βαςικό γνϊριςμα τθσ ΢ωμανίασ
("Βυηαντίου"), ι ςφγκρουςθ των δφο παρατάξεων δεν ζμεινε ςτο κεωρθτικό
επίπεδο, αλλ' επθρζαςε όλο το φάςμα τθσ ηωισ.
Συνείδθςθ των ανκενωτικϊν ιταν, ότι τθν Ορκόδοξθ- ΢ωμαίικθ ταυτότθτα (ποφ γιά
το Γζνοσ ιταν και εκνικι) δεν τθν απειλοφςαν τόςο oι Οκωμανοί, όςο oι Φράγκοι. Θ
πίςτθ, όχι ωσ κρθςκευτικι ιδεολογία, αλλ' ωσ κεραπευτικι τθσ υπάρξεωσ και
μζκοδοσ κεϊςεωσ-ςωτθρίασ, κά ζχει πάντοτε ςτιν θςυχαςτικι παράδοςθ και τα
επθρεαηόμενα απ' αυτιν πλατειά λαϊκά ςτρϊματα πρωταρχικι ςθμαςία. Αυτι τθ
ςυνείδθςθ κωδικοποιεί και επαναδιατυπϊνει τον 18ο αιϊνα ο μεγάλοσ απόςτολοσ
του δοφλου Γζνουσ, ο άγιοσ Κοςμάσ Αιτωλόσ: "Και διατί δεν ιφερεν ο Κεόσ άλλον
βαςιλζα, που ιταν τόςα ρθγάτα ζδϊ κοντά νά τουσ το δϊςθ, μόνον ιφερε τον
Τοφρκον, μζςακεν από τθν Κόκκινθν Μθλιάν καί του το εχάριςε; Θξερεν ο Κεόσ, πωσ
τα άλλα ρθγάτα μασ βλάπτουν εισ τθν πίςτιν, και (=ενϊ) ο Τοφρκοσ δζν μασ βλάπτει.
Αςπρα (=χριματα) δϊς' του και καβαλλίκευςζ τον από το κεφάλι. Καί διά να μθ
κολαςκοφμεν, το ζδωςε του Τοφρκου, και τον ζχει o Κεόσ τον Τοφρκον ωςάν ςκφλον
να μασ φυλάθ...". O άγιοσ Κοςμάσ ζδινε, ζτςι, απάντθςθ ςτουσ δυτικόφρονεσ -
ενωτικοφσ, χωρίσ μάλιςτα να μπορεί να κατθγορθκεί ωσ εχκρόσ του Λαοφ ι
ςκοταδιςτισ. Μόνο όςοι ζχουν εμπειρία τθσ θςυχαςτικισ παραδόςεωσ, που
διαςϊηεται ςτισ λαϊκζσ πρακτικζσ, μποροφν να κατανοιςουν τθ δυναμικι τθσ
πίςτεωσ μζχρι τον 19ο αιϊνα Αντίκετα οι φιλενωτικοί ιςαν πάντα πρόκυμοι να

54. - 53 -
μειοδοτιςουν ςτο κζμα τθσ πίςτεωσ (δεν ιςαν λίγοι εκείνοι που προςχϊρθςαν ςτον
παπιςμό), διότι τα κριτιριά τουσ ιταν προπάντων ενδοκοςμικά και καιρικά. Οι
δεφτεροι ζρριχναν το βάροσ ςτθν εξωτερικι ελευκερία. Ραρ'όλα αυτά, πρζπει να
λεχκεί, ότι μολονότι θ πρϊτθ τάςθ διζςωςε τθν ταυτότθτα του Γζνουσ, θ δεφτερθ το
κράτθςε ςε μόνιμο επαναςτατικό βραςμό. Θ αντίκεςι τουσ, χωρίσ νά γίνεται από
τότε αιςκθτό, λειτοφργθςε ωσ ςφνκεςθ. Βζβαια, κατά τόν γνωςτό ιςτορικό Στιβεν
΢άνςιμαν, οι ανκενωτικοί δικαιϊκθκαν, διότι μ'αυτοφσ "διατθρικθκε θ
ακεραιότθτα τθσ Εκκλθςίασ και με αυτιν και θ ακεραιότθτα του Ελλθνικοφ λαοφ»45
Θ διαμάχθ ενωτικϊν-ανκενωτικϊν ι δυτικόφιλων-τουρκόφιλων ι επαναςτατϊν-
ςυμβιβαςμζνων, διαφαίνεται και ςτα κείμενα των μελϊν τθσ οικογζνειασ Λικινίου-
Ρερδικάρθ, με χαρακτθριςτικό εκπρόςωπο των ανκενωτικϊν τον Μιχαιλ
Ρερδικάρθ τον εκ Κοηάνθσ, που θ ςφγκρουςι του με τον εμπνευςτι τθσ Ελλθνικισ
επανάςταςθσ ΢ιγα Φερραίο του ςτοίχιςε πολλά, ενϊ αντίκετα ο Αμερικανόσ
πρζςβυσ Γρθγόριοσ Ρερδικάρθσ, ωσ ςτζλεχοσ των Αμερικανικϊν ιεραποςτολικϊν
οργανϊςεων που κεωροφςαν τθν ορκόδοξθ λατρεία δειςιδαιμονία και κεατρινιςμό
και υποςτιριηαν ότι θ Ελλάδα ζπρεπε να υψωκεί και πάλι ςτο αρχαίο μεγαλείο
τθσ46
, μπορεί να ενταχκεί ςτθ δεφτερθ τάςθ.
Ειδικότερα για τισ απόψεισ του Μιχαιλ Ρερδικάρθ, κα μποροφςαμε να ποφμε ότι
είναι ζνασ από του ελάχιςτουσ, αν όχι ο μοναδικόσ Ζλλθνασ ςυγγραφζασ που
υποςτθρίηει το επιχείρθμα τθσ «ομογενείασ» των Οκωμανϊν, χριςτιανϊν και
μουςουλμάνων. Σφμφωνα με αυτόν, οι Ζλλθνεσ «οἱ περὶ τὴν Μικρὰν Ἀςίαν οἰκοῦν-
τεσ οὕτω πωσ καὶ πάλαι ποτὲ διεπολιτεφοντο», «ἐν πολιτείαισ * + ὑποτελζςι τῷ μεγά-
λῳ βαςιλεῖ τ῅σ Ρερςίασ». Και επειδι Ζλλθνεσ και Ρζρςεσ ςυγκροφονταν και «ὁ μζ-
γασ Ρερςίασ βαςιλεὺσ τῆ τῶν ἗λλινων ἐλευκερία ςυνεχῶσ ἐπεβοφλευεν» οι δε
«Ἕλλθνεσ πολλάκισ ἐπὶ τὴν Ρερςίαν ἐςτράτευον καὶ τοὺσ τόπουσ κατελθΐηοντο», «ὁ
Φιλίππου Ἀλζξανδροσ μετ’ οὐ πολὺ κατὰ τ῅σ Ρερςίδοσ ςτρατεφςασ, τὸ τῶν ἗λλι-
νων ἐκεῖςε γζνοσ ἐκκομίςασ, ἔγνω τῷ τῶν Ρερςῶν ἐγκαταμῖξαι, ὡσ ἂν ἐσ τοὐπιὸν
καταπαφςαιτο τὴν μεταξὺ τῶν δφο τοφτων γενῶν ἀντιπάκειαν». Και επειδι ο
Μζγασ Αλζξανδροσ, που ςκόπευε να αναμείξει Ζλλθνεσ και Ρζρςεσ, ϊςτε να πάψει
θ αντιπαλότθτα μεταξφ τουσ, «τὸ η῅ν ἐκμετριςασ, ἡμιτελὲσ τὸ ἔργον ἐγκαταλζλοι-
πε», ανζλαβε να το ολοκλθρϊςει ο «Σουλτὰν Μεχμὲτ, τὴν Κωνςταντίνου πόλιν ἑλῶν
45
Γ. Μεταλλθνόσ “Το '21 και οι Συντελεςτζσ του-Ελλθνιςμόσ Μαχόμενοσ”, Eκδόςεισ Τινοσ, (Ακινα
1995 )
46
Σ.Ν.Ραπαγεωργίου “Αμερικανοί Λεραπόςτολοι ςτθν Ελλάδα” εκδ.Δωδϊνθ (Ακινα 2001)

55. - 54 -
καὶ τὸ τῶν Ρερςῶν γζνοσ ἐγκαταμίξασ τῷ τῶν ἗λλινων». Δεν υπάρχει
ςυνεπϊσ,«εκνικι» διαφοροποίθςθ Ελλινων και Τοφρκων, ανικουν και οι δφο ςτο
ίδιο ζκνοσ και διαφζρουν μόνο κατά τθ κρθςκεία. Χρθςιμοποιϊντασ το παράδειγμα
των Γερμανϊν ι των Γάλλων, που δεν αλλάηουν εκνικι ταυτότθτα, άςχετα με το αν
είναι κακολικοί, λουκθρανοί ι καλβινιςτζσ, ςυμπεραίνει πωσ «ἡ τ῅σ κρθςκείασ δια-
φορὰ τὴν τοῦ γζνουσ φφςιν οὐδαμῶσ μεταβάλλει»· όπωσ ακριβϊσ «ὁ Γερμανόσ, οὕ-
τωσ ἢ ἄλλωσ φρονῶν, Γερμανὸσ τὸ γζνοσ ἐςτίν», κατά τον ίδιο τρόπο «καὶ ὁ Ἕλλθν,
οὕτωσ ἢ ἄλλωσ φρονῶν, Ἕλλθν ἐςτίν, ᾗ πζφυκε». Και βζβαια είναι προτιμότερο να
υποτάςςεςαι «ὑπὸ τῆ τῶν ὁμογενῶν ἐξουςίᾳ, κἂν ἑτερόκρθςκοι ὦςιν», παρά να υ-
πόκειςαι ςε εξουςία «ὁμοκριςκων ἀλλογενῶν», θ οποία κα οδθγοφςε ςε «ἐςχάτθ
τῶν ἗λλινων φκορά καὶ παντελὴ(σ) τοῦ ἔκνουσ ἀπϊλεια, εἴπερ ἄν ἡ ἗λλάσ καὶ πολ-
λοῖσ ἄλλοισ διεμεμζριςτο». Δεν πρζπει λοιπόν οι Ζλλθνεσ να παραςφρονται από τισ
ςειρινεσ των ομοδόξων, αλλά αλλογενϊν ΢ϊςων, αλλά είναι προτιμότερο να
παραμζνουν κάτω από «ευμενζςτερο» ηυγό των ομογενϊν Τοφρκων. Οι Ζλλθνεσ
μάλλον«οὐ τοςοφτῳ ὑπείκουςι τοῖσ Ὀκωμανοῖσ», «ὅςῳ μᾶλλον ξυμβαςιλεφουςιν»,
όπωσ μαρτυροφν τα προνόμια του Ρατριαρχείου και τθσ Εκκλθςίασ, οι θγεμονίεσ τθσ
Μολδοβλαχίασ και θ αυτοδιοίκθςθ εκτεταμζνων περιοχϊν. Θ δε τουρκικι διοίκθςθ
είναι θπιότερθ από οποιαδιποτε άλλθ ζναντι των Ελλινων γι’ αυτό «μιτε ςτρατο-
λογεῖ ἐξ αὐτῶν» οφτε ειςπράττει, «ςυνεχεῖσ καὶ μεγάλουσ φόρουσ, ὡσ ἀλλαχόςε ἄλ-
λοι βαςιλεῖσ». Αςφαλϊσ οι Ζλλθνεσ πλθρϊνουν το χαράτςι αλλά αυτό γίνεται διότι
«οἱ τῶν νῦν ἗λλινων προπάτορεσ ὅτι πλεῖςτα τὴν Ἀςίαν πάλαι ἠδίκθςαν, πολλάκισ
αὐτ῅σ τοὺσ τόπουσ ὑπ’ Ἀγθςιλάοισ καὶ Κλεάρχοισ καὶ Ἀλεξάνδροισ λεθλατιςαντεσ
καὶ ἂπειρ’ ἄττα, ὥςπερ λῃςταί, λαφυραγωγιςαντεσ.» Και δικαίωσ ςιμερα «ἡμῖν τα-
νῦν ἀποτίςαι ὡσ ἀπογόνοισ ὀφείλεται, ὅςα ἐκεῖνοι τότε τὸν μζγαν τ῅σ Ρερςίδοσ βα-
ςιλζα ἠδίκθςαν». Τζλοσ δθλϊνει καυμαςτισ των αυκεντικϊν Ελλινων, (δθλαδι των
αρχαίων Ελλινων) οι οποίοι όμωσ είχαν μια μεγάλθ αδυναμία: «διεμάχοντο ἀνάμε-
ςον των, κ’ εὑρζκθςαν ἀδφνατοι» και γι’ αυτό υποτάχκθκαν «εἰσ τὸ κράτοσ του Ἀλε-
ξάνδρου» και ςτθ ςυνζχεια «ἐδουλϊκθςαν εἰσ τοὺσ Ῥωμαίουσ». Ωςτόςο, θ πολιτι-
ςμικι ανωτερότθτα των Ελλινων είχε ωσ ςυνζπεια να κυριαρχιςουν διά τθσ παιδεί-
ασ πάνω ςτουσ ίδιουσ τουσ κατακτθτζσ τουσ και εν τζλει «παρζλαβαν ἀπ’ αὐτοὺσ
(τοὺσ Ῥωμαίουσ) καὶ μίαν βαςιλείαν ὡσ ἕρμαιον». Κάτι ανάλογο φαίνεται να
προςδοκά και πάλι ο Ρερδικάρθσ : Τθν παράδοςθ τθσ βαςιλείασ των Οκωμανϊν
ςτουσ Ζλλθνεσ «ὡσ ἕρμαιον» και γι’ αυτό αντιτίκεται ςτισ τυχοδιωκτικζσ
επαναςτατικζσ τακτικζσ, που υποκινοφνται από ξζνα ςυμφζροντα, κακϊσ το Γζνοσ
«ἂν μείνῃ μίαν ἡμζραν ἐλεφκερον, κινδυνεφ’ εἰσ ἐςχάτθν ἀπϊλειαν»47
47
Γ. Καπαμπελιάρ: «Ο νεο-οθωμανόρ «εκζςγσπονιζηήρ», Άπδην, η.81 (2010)

56. - 55 -
Εικόνα 26: Άποψθ τθσ Ακινασ (από το βιβλίο του Γ.Α.Ρερδικάρθ «The Greece of the Greeks»
Ο Γρθγόριοσ Ρερδικάρθσ, από τθν άλλθ μεριά, αναδεικνφει ςτο ζργο του το
πρακτικό Αμερικανικό πνεφμα. Ουςιαςτικά ςνομπάρει τθν εναςχόλθςθ των
Ευρωπαίων περιθγθτϊν με τον αρχαίο Ελλθνικά μνθμεία και τθν ιςτορία τθσ
περιοχισ, αιςκανόμενοσ ωςτόςο κατά τισ επιςκζψεισ του ςτα διάφορα μζρθ, τθν
ανάγκθ να κάνει πάντοτε μια μικρι αναφορά, ςαν ζνα φόρο τιμισ ςτθ καυμαςτι
εκείνθ εποχι. Οι ςφγχρονοι Ζλλθνεσ είναι όμωσ γι’ αυτόν κάτι τελείωσ διαφορετικό
από τουσ αρχαίουσ και αιςκάνεται ότι οφείλει να ςυγγράψει ζνα κείμενο όπου κα
περιγράφει τθν ςφγχρονθ πραγματικότθτα, δθλαδι να κάνει μια «περιγραφι εκείνων
των ιδρυμάτων και εκείνων των εςωτερικϊν πόρων, με τθ βοικεια των οποίων θ Χϊρα ι κα
επιηιςει ι κα χακεί»48
Ραράλλθλα ο Γ.Α.Ρερδικάρθσ διαπιςτϊνει τθν υποτζλεια ςτθν εξωτερικι πολιτικι και το
ζλλειμμα δθμοκρατίασ ςτο εςωτερικό του νεοςφςτατου Ελλθνικοφ κράτουσ, κακϊσ ο
Ελλθνικόσ λαόσ εν αγνοία του και με ευκφνθ των «αντιπροςϊπων» του, οδθγείται από τισ
Ρροςτάτιδεσ δυνάμεισ από τθν «κυριαρχία του Σουλτάνου Μαχμοφντ, ςτθν κυριαρχία του
Βαςιλιά Πκωνα»49
. Βλζπουμε επομζνωσ, ότι ο εν λόγω ςυγγραφζασ, αν και επθρεαςμζνοσ
από εντελϊσ διαφορετικι κοςμοκεωρία , ζρχεται μια γενιά αργότερα, να δικαιϊςει ς’ ζνα
βακμό τισ απόψεισ του μακρινοφ (7ου
βακμοφ) ςυγγενι του, Μιχαιλ Ρερδικάρθ, που
προειδοποιοφςε ότι οδθγοφμαςτε ςε εξουςία των «ὁμοκριςκων ἀλλογενῶν» θ οποία
κατά τθν άποψι του κα οδθγοφςε ςε «ἐςχάτθ τῶν ἗λλινων φκορά καὶ παντελὴ(σ)
τοῦ ἔκνουσ ἀπϊλεια».50
48
G.A.Perdicaris “The Greece of the Greeks” vol.I, Preface
49
Στο ίδιο, ςελ. 9
50
Γ. Καραμπελιάσ: «Ο νεο-οκωμανόσ «εκςυγχρονιςτισ», Άρδθν, τ.81 (2010)

57. - 56 -
ΡΕ΢ΙΕΧΟΜΕΝΑ
1.ΕΛΣΑΓΩΓΘ: Σελ. 2
1.1 ΛΛΓΑ ΛΟΓΛΑ ΓΛΑ ΤΟ ΕΡΛΚΕΤΟ «ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢ΘΣ» Σελ. 2
1.2. Θ ΟΛΚΟΓΕΝΕΛΑ ΛΛΚΛΝΛΟΥ-ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢Θ ΚΑΛ Θ ΦΛΛΟΛΟΓΛΚΘ Ε΢ΜΘΝΕΛΑ ΤΘΣ
ΟΝΟΜΑΣΛΑΣ
Σελ.5
1.3.ΣΥΝΤΟΜΘ ΛΣΤΟ΢ΛΑ ΤΘΣ ΟΛΚΟΓΕΝΕΛΑΣ ΛΛΚΛΝΛΟΥ-ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢Θ ΑΡΟ ΤΛΣ
Α΢ΧΕΣ ΤΟΥ 18ου
ΜΕΧ΢Λ ΤΛΣ Α΢ΧΕΣ ΤΟΥ 20ου
ΑΛΩΝΑ
Σελ. 7
1.4.Ο ΛΕΟΝΑ΢ΔΟΣ ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢ΘΣ ΚΑΛ Θ ΚΑΤΑΓΩΓΘ ΤΟΥ ΕΡΛΚΕΤΟΥ ΑΡΟ ΤΟ
ΝΑΥΡΛΛΟ
Σελ.11
2. ΚΕΛΜΕΝΑ Σελ.15
2.1.ΑΝΔ΢ΕΑΣ ΛΛΚΛΝΛΟΣ Σελ.15
2.2. ΣΘΜΕΛΩΣΕΛΣ Σελ.17
2.3 ΜΛΧΑΘΛ ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢ΘΣ Σελ.19
2.4 ΣΘΜΕΛΩΣΕΛΣ Σελ.24
2.5. Γ΢ΘΓΟ΢ΛΟΣ ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢ΘΣ Σελ.25
2.6. ΣΘΜΕΛΩΣΕΛΣ Σελ.32
2.7. ΛΩΝ ΡΕ΢ΔΛΚΑ΢ΘΣ Σελ.35
2.8 ΣΘΜΕΛΩΣΕΛΣ Σελ.50
3. ΕΡΛΛΟΓΟΣ Σελ.52
3.1 ΕΝΑ ΣΧΟΛΛΟ ΓΛΑ ΤΛΣ ΑΡΟΨΕΛΣ ΤΩΝ ΣΥΓΓ΢ΑΦΕΩΝ ΡΑΝΩ ΣΤΟ ΕΚΝΛΚΟ
ΗΘΤΘΜΑ
Σελ.52
3.1 ΕΝΑ ΣΧΟΛΛΟ ΓΛΑ ΤΛΣ ΑΡΟΨΕΛΣ ΤΩΝ ΣΥΓΓ΢ΑΦΕΩΝ ΡΑΝΩ ΣΤΟ ΕΚΝΛΚΟ
ΗΘΤΘΜΑ
Σελ.51
Σθμείωςθ: Θ εικόνα του μπροςτινοφ εξωφφλλου προζρχεται από πίνακα του Μωνοσ
Γ.Ρερδικάρθ, με μοντζλο τον εαυτό του, ενϊ το οπιςκόφυλλο είναι απόκομμα τθσ
πρϊτθσ ςελίδασ τθσ Αμερικανικισ εφθμερίδασ “The San Francisco Call” τθσ 4/6/1904

58. - 57 -
.
ISBN: 978-960-93-3060-2