Visuele Enterprise Architectuur, Studieboek over de open methode Dragon1
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Visuele Enterprise Architectuur, Studieboek over de open methode Dragon1

on

  • 712 views

Dit Nederlandse boek over Visuele Enterprise Architectuur legt gedetailleerd uit hoe de open Dragon1 EA methode u als manager, directeur, consultant of architect gidst in het maken van uw eigen ...

Dit Nederlandse boek over Visuele Enterprise Architectuur legt gedetailleerd uit hoe de open Dragon1 EA methode u als manager, directeur, consultant of architect gidst in het maken van uw eigen visuele architectuurproducten. Deze visuele architectuurproducten zijn uitermate goed te gebruiken bij strategische besluitvorming.

This dutch book on Visual Enterprise Architecture explains in great detail how the open Dragon1 EA method guides you in creating your own visual architecture products. These visual architecture products are very much applicable at strategic decision support.

Statistics

Views

Total Views
712
Views on SlideShare
712
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
2
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Visuele Enterprise Architectuur, Studieboek over de open methode Dragon1 Visuele Enterprise Architectuur, Studieboek over de open methode Dragon1 Document Transcript

  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Inhoudsopgave1. VISUELE ENTERPRISE ARCHITECTUUR: EEN NIEUWE KIJK OPENTERPRISE ARCHITECTUUR ..................................................................... 17 1.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………….…………………………..… 18 1.2 INLEIDING…………………………………………………………………………………………………………….… 19 1.2.1 Een betere afstemming verhoogt de capaciteit…………………………………...........19 1.2.2 De noodzaak voor een nieuwe kijk ook bij overheidsinstellingen……….......... 21 1.3 WAT IS ARCHITECTUUR? …………………………………………………..………………………...…..…... 23 1.3.1 Het waarnemen van architectuur……………………………………………………...........23 1.3.2 Alles heeft een architectuur………………………………………………………………..…... 24 1.4 BOUWKUNDIGE ARCHITECTUUR ALS GRONDSLAG………..…………………………….…… 27 1.4.1 De huidige architectuurpraktijk van de bouwkundige architect………….......... 27 1.4.2 Het bouwkundig perspectief: de systeemgerichte benadering……….….………. 30 1.5 CONCEPTUALISEREN EN VISUALISEREN…………………………………………………………..…..36 1.5.1 Ontwerpen vanuit een concept……………………………………………..…………………. 36 1.5.2 Principes gebruiken om de kwaliteit van het ontwerp te verhogen…….….…… 40 1.5.3 Stijlelementen bepalen de architectuur………………..………………….…………...…. 43 1.5.4 Het maken van een statement door de bouwkundige architect…….……………. 43 1.5.5 Tegenstrijdige eisen verenigen op conceptueel niveau……………….…………….. 44 1.6 EEN NIEUW BEGRIPPENKADER VOOR ONDERNEMINGEN……..….……………………..… 51 1.6.1 Het raamwerk van visuele enterprise architectuur…………………..……………….. 51 1.6.2 Een nieuwe kijk op de onderneming………………………………………………........... 53 1.7 VRAGEN……………………………………………………………………………………………….……………..…… 642.DRAGON1 IN ÉÉN OOGOPSLAG………………………………………………………… 65 2.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 66 2.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………..67 2.2.1 Wat is een methode?........................................................................................... 67 2.3 HET WERKEN ONDER ARCHITECTUUR………………………………………………………………… 70 2.3.1 Het Dragon1 Fundament………………………………………………………………………… 72 2.3.2 Ontwerpen…………………………………………………………………………………………….. 75 2.3.3 Beheersen…………………………………………………………………………….…………………77 2.3.4 Veranderen en innoveren……………………………………………………………………….. 78 2.4 DE METHODE………………………………………………………………………………………………..………… 81 2.4.1 Dragon1 Denkwijze………………………………………………………………………………… 84 2.4.2 Dragon1 Werkwijze………………………………………………………………………………… 85 2.4.3 Dragon1 Representatiewijze……………………………………………………………………. 87 2.4.4 Dragon1 Ondersteuningswijze………………………………………………………………… 89 2.5 EEN ANDERE DWARSDOORSNEDE VAN DE METHODE…………………………………………92 2.5.1 Basisconcepten………………………………………………………………………….…………… 92 2.5.2 Kernbegrippen……………………………………………………………………………………….. 94 2.5.3 Visuele enterprise architectuur……………………………………………………………….. 96 2.5.4 Productdecompositie van visuele enterprise architectuur…………………………..101 2.6 OPEN STANDAARDEN…………………………………………………………………………………………….. 103 2.6.1 Toekomstvaste aanpak………………………………………..………………………………….. 103 2.6.2 Andere aanpakken, theorieën en technieken……………………………………………. 105 2.7 VRAGEN……………………………………………………………………………………………………….………….. 108
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-13.VISUELE ENTERPRISE ARCHITECTUUR IN DE PRAKTIJK………………. 109 3.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 110 3.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………..111 3.3 VISUELE ENTERPRISE ARCHITECTUUR ALS STUURINSTRUMENT…………………….. 112 3.3.1 De business case van visuele enterprise architectuur…………………….…………. 113 3.3.2 Uitdagingen…………………………………………………………………………………………… 114 3.3.3 Aandachtspunten…………………………………………………………………………………… 116 3.3.4 Strategische uitgangspunten…………………………………………………………………… 117 3.3.5 Principiële uitspraken…………………………………………………………………………….. 121 3.4 KWALITEIT & KWALITEITSASPECTEN………………………………………………..………………….. 125 3.4.1 Het doel van kwaliteitsaspecten in visuele enterprise architectuur…………….. 125 3.4.2 Kwaliteitsmodellen…………………………………………………………………………………. 127 3.4.3 Planning & control in de onderneming……………………………………………………. 128 3.5 KWALITEIT VAN PRODUCTIE EN DIENSTVERLENING SPEELT EEN GROTE ROL… 131 3.5.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 131 3.5.2 Het correct gebruik van principes verhoogt de kwaliteit………………………….… 132 3.6 HET VERLAGEN VAN KOSTEN VOOR ONDERSTEUNING KERNACTIVITEITEN…….134 3.6.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 134 3.6.2 Optimale ondersteuning van kernactiviteiten…………………………………………... 135 3.7 STUREN VAN INNOVATIES OP GEMEENSCHAPPELIJK OVERZICHTSBEELD………. 138 3.7.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 138 3.7.2 Overzichtsvisualisaties brengen de innovaties in beeld…………………………….. 140 3.8 ONTWERPEN LEIDT TOT BETERE RESULTATEN, ANALYSEREN NIET……………….…. 143 3.8.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 143 3.8.2 Ontwerptekeningen maken impact zichtbaar en stuurbaar………………………. 144 3.9 DUURZAME OPLOSSINGEN BETER DAN WEGWERPOPLOSSINGEN……………………. 147 3.9.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 147 3.9.2 De werking van een concept……………………………………………………………………. 148 3.10 VRAGEN……………………………………………………………………………………………………….…………. 1504.DRAGON1 DENKWIJZE……………………………………………………………………… 151 4.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 152 4.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 153 4.2.1 Het raamwerk van de denkwijze……………………………………………………………… 153 4.3 CONCEPTEN……………………………………………………………………………………………………………. 156 4.3.1 Overview van soorten concepten……………………………………………………………… 156 4.3.2 Fundamentele concepten………………………………………………………………………… 163 4.3.3 Technologische concepten………………………………………………………………………. 164 4.3.4 Leverancier/productgerelateerde concepten………………………………………..…… 165 4.3.5 Totaalconcepten……………………………………………………………………………………… 165 4.4 PRINCIPES……………………………………………………………………………………………………………… 170 4.4.1 Overview van soorten principes………………………………………………………………. 170 4.4.2 Conceptprincipe…………………………………………………………………………………….. 174 4.4.3 Ontwerpprincipe……………………………………………………………………………………. 175 4.4.4 Architectuurprincipe………………………………………………………………………………. 176 4.4.5 Realiteitsprincipe……………………………………………………………………………………. 177 4.4.6 Waarnemen van principes………………………………………………………………………. 178 4.4.7 Handhavingmechanisme………………………………………………………………………… 184 4.4.8 Fenomenen……………………………………………………………………………………………. 185 4.4.9 Rationalen……………………………………………………………………………………………… 186 4.4.10 Regels……………………………………………………………………………………………………. 186
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 4.5 ONDERNEMINGEN ALS BOUWWERKEN………………………………………………………………... 189 4.5.1 Integrale benadering van een onderneming als bouwwerk……………………….. 189 4.5.2 Bouwwerk……………………………………………………………………………………………… 192 4.5.3 Elementen, componenten, objecten en producten……………………………………. 194 4.5.4 Domeinen……………………………………………………………………………………………… 202 4.5.5 Aanzichten en perspectieven op een onderneming………………………………….. 202 4.5.6 Integrale Bedrijfs-/ICT-oplossing als architectonisch bouwwerk……………….. 205 4.6 METAMODELLEN……………………………………………………………………………………………………. 210 4.6.1 Het bouwwerk totaalconcept metamodel…………………………………………………. 211 4.6.2 Het architecturenrelatie metamodel………………………………………………………… 213 4.6.3 Typologie van functies, processen en services………………………………………….. 214 4.6.4 Aspecten van processen, functies en services…………………………………………… 216 4.6.5 Business Process Management (BPM)……………………………………………………. 217 4.6.6 Service oriented architectuur…………………………………………………………………… 217 4.7 ARCHITECTUREN……………………………………………………………………………..…………………….. 219 4.7.1 De grondslag van architecturen………………………………………………………………..219 4.7.2 Soorten architecturen……………………………………………………………………………… 221 4.7.3 Architectuurraamwerken………………………………………………………………………… 223 4.7.4 Architectuurstijl……………………………………………………………………………………… 243 4.7.5 Beschouwingsniveau………………………………………………………………………………. 244 4.7.6 Abstractieniveau…………………………………………………………………………………….. 247 4.7.7 Era en beschouwingsperiode…………………………………………………………………… 248 4.7.8 Architectuurplateaus………………………………………………………………………………. 250 4.7.9 Scenarios………………………………………………………………………………………………. 252 4.8 MENSELIJKE MAAT………………………………………………………………………….……………………… 255 4.8.1 Werk vanuit de gebruiker……………………………………………………………………….. 255 4.8.2 Klantgericht ondernemen……………………………………………………………………….. 256 4.8.3 Zaakgericht werken………………………………………………………………………………… 257 4.8.4 Digitale Werkruimte………………………………………………………………………………. 259 4.9 ARCHITECTUURONTWERP………………………………………………………………….………………… 261 4.9.1 Ketenarchitectuurontwerp………………………………………………………………………. 265 4.9.2 Enterprise architectuurontwerp………………………………………………………………. 266 4.9.3 Bedrijfsarchitectuurontwerp……………………………………………………………………. 269 4.9.4 Informatie architectuurontwerp………….…………………………………………………… 270 4.9.5 Technisch architectuurontwerp…………………………..……………………………………272 4.9.6 Solution architectuurontwerp………………………………………………………….………. 274 4.10 STRATEGISCH ORGANISEREN VAN ARCHITECTUUR………………………………………… 277 4.10.1 Identiteit, missie en visie in de onderneming……………………………………………278 4.10.2 Strategieraamwerk…………………………………………………………………………………..282 4.11 VRAGEN………………………………………………………………………………………………….……………….. 2865. DRAGON1 WERKWIJZE…………………………………………………………………….. 287 5.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 288 5.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 289 5.2.1 Het raamwerk van de werkwijze……………………………………………………………… 289 5.3 ARCHITECTUURROLLENSPEL……………………………………………………………….………………. 292 5.3.1 Architectuurrollen………………………………………………………………………………….. 293 5.4 ARCHITECTEN………………………………………………………………………………………….…………….. 302 5.4.1 Architect als rol of als functie………………………………………………………………….. 302 5.4.2 Organiseren van het architectuurwerk………………………………………………….…. 305 5.4.3 De zeven gewoonten van een architect…………………………………………….………. 305 5.4.4 De architectuurdiensten van de architect…………………………………………………. 307 View slide
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 5.5 ONTWERPOPDRACHTEN…………………………………………………………….…………….…………… 311 5.5.1 Soorten opdrachten………………………………………………………………………………… 311 5.5.2 Architectuurontwerpopdracht…………………………………………………………………. 312 5.5.3 Architectuurdocumentatieopdracht…………………………………………………………. 313 5.5.4 Projectarchitectuuropdracht……………………………………………………………………. 314 5.6 ONTWERPSTRATEGIE……………………………………………………………………………………………. 316 5.6.1 Ontwerpfasen………………………………………………………………………………………… 316 5.6.2 Belanghebbendenanalyse……………………………………………………………………….. 323 5.6.3 Requirements engineering……………………………………………………………………… 325 5.6.4 Functioneel specificeren…………………………………………………………………………. 328 5.6.5 Ontwerpen vanuit identiteit………………………………………………….…………………. 331 5.6.6 Ontwerpen vanuit procesoptimalisatie………………………………….…………………. 333 5.6.7 Ontwerpen vanuit rationalisering……………………………………………………….…… 334 5.6.8 Tien stappenplan voor het maken van een architectuurontwerp…….…………. 335 5.7 ARCHITECTUURWERKPROCESSEN………………………………………………………….…………… 337 5.7.1 Besturing- en managementproces (1)………………………………………………………. 338 5.7.2 Opstart- en initiatieproces (2)………………………………………………………..………… 340 5.7.3 Implementatieproces (3)…………………………………………………………………………. 341 5.7.4 Kwaliteitsbeheersingproces (4)…………………………………………………………………343 5.7.5 Ontwikkelproces (5)………………………………………………………………………………… 344 5.7.6 Toepassingsproces (6)…………………………………………………………………………….. 346 5.7.7 Communicatieproces (7)…………………………………………………………………………. 348 5.7.8 Beheerproces (8)…………………………………………………………………………………….. 349 5.7.9 Bouwproces (9)………………………………………………………………………………………. 351 5.8 ARCHITECTUURPRODUCTEN…………………………………………………………………….…………. 358 5.8.1 Managementproducten en ontwikkelproducten……………………………………….. 359 5.8.2 Programma van Eisen…………………………………………………………………………….. 360 5.8.3 Architectuurjaarplan………………………………………………………………………………. 361 5.8.4 Architectuurnotitie…………………………………………………………………………………. 362 5.8.5 Architectuurtoets……………………………………………………………………………………. 363 5.8.6 Architectuurbaseline………………………………………………………………………………. 363 5.9 ARCHITECTUURORGANISATIE…………………………………………………………………..…………. 366 5.9.1 Architectuur als functie……………………………………………………………………………366 5.9.2 Architecting Services Unit (ASU)……………………………………………………………. 369 5.9.3 Architectuurcomité………………………………………………………………………………… 370 5.9.4 Architectuurbestuursraad……………………………………………………………………….. 370 5.10ARCHITECTUURVOLWASSENHEID………………………………………………………………………. 372 5.10.1 Projectgericht werken onder architectuur………………………………………………… 373 5.10.2 Procesgericht werken onder architectuur…………………………………………………. 375 5.10.3 Functiegericht werken onder architectuur……………………………………………….. 376 5.10.4 Niveaus in architectuurgebruik……………………………………………………………….. 376 5.10.5 Innovatie mogelijk maken………………………………………………………………………. 379 5.11 VRAGEN……………………………………………………………………………………………………….………….. 3826.DRAGON1 REPRESENTATIEWIJZE……………………………………………………. 383 6.1 LEERDOELEN………………………………………………………………………………………………….……….. 384 6.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 385 6.2.1 Het raamwerk van de representatiewijze…………………………………………………. 386 6.3 ARCHITECTUURVISUALISATIES……………………………………………………………….………….. 388 6.3.1 De rol van architectuurvisualisaties…………………………………………………………. 389 6.3.2 Visualisaties versus architectuurvisualisaties……………………………………………. 390 6.3.3 Soorten architectuurvisualisaties…………………………………………………………….. 394 View slide
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 6.3.4 Aspecten van architectuurvisualisaties…………………………………………………….. 398 6.3.5 Schetsen………………………………………………………………………………………………… 403 6.3.6 Tekeningen……………………………………………………………………………………………. 408 6.3.7 Diagrammen………………………………………………………………………………………….. 413 6.3.8 Fotografische beelden…………………………………………………………………………….. 418 6.3.9 Situaties, ruimten en locaties………………………………………………………………….. 419 6.3.9 Aanzichten ………………………………………………………………………………..………….. 422 6.3.10 Onder beleid brengen van aanzichten …………………………………………………….. 426 6.4 ARCHITECTUURMODELLEN………………………………………………………………………………….. 427 6.4.1 De rol van architectuurmodellen……………………………………………………………… 427 6.4.2 Soorten architectuurmodellen…………………………………………………………………. 428 6.4.3 Architectuurmodellenraamwerk…….……………………………………………………….. 429 6.4.4 Klassen, typen en instanties van entiteiten in modellen…………………………... 435 6.4.5 Decompositie van entiteiten……………………………………………………………………. 436 6.4.6 Modelleren versus Visualiseren………………………………………………………………. 437 6.5 KIJKERS & GEZICHTSPUNTEN………………………………………………………………………………. 439 6.5.1 De rol van kijkers……………………………………………………………………………………. 439 6.5.2 Soorten gezichtspunten………………………………………………………………………….. 439 6.5.3 Aspecten van gezichtspunten………………………………………………………………….. 443 6.5.4 Ontwerpbeslissingen en ontwerpcriteria bij gezichtspunten…………………….. 444 6.6 AANZICHTEN EN PERSPECTIEVEN………………………………………………………………….…….. 446 6.6.1 Soorten aanzichten en perspectieven………………………………………………………..446 6.6.2 Aspecten van aanzichten en perspectieven………………………………………………. 449 6.6.3 Wat is in beeld en wat niet?................................................................................ 452 6.6.4 Ontwerpbeslissingen en -criteria bij aanzichten en perspectieven…………….. 453 6.7 VISUALISATIE-ONTWERPPRINCIPES……………………………………………………….…………… 464 6.7.1 De rol van elementen in een visualisatie………………………………………………….. 464 6.7.2 Soorten ontwerpprincipes………………………………………………………………………..465 6.7.3 Symbolen en figuren………………………………………………………………………………. 473 6.7.4 Stappenplan voor het maken van een architectuurvisualisatie…………………… 475 6.8 VIEWLAYOUT……………………………………………………………………………………………………….…. 487 6.8.1 Informatie structureren met de viewlayout………………….…………………………… 487 6.8.2 Communicatieboodschap, effectgedrag en doelgroep….……………………….…… 490 6.8.3 Zeven lagen architectuur viewlayout……………………………………………………….. 493 6.8.4 Kijkvensters…………………………………………………………………………………………….495 6.8.5 Compositie…………………………………………………………………………………………….. 496 6.8.6 Lettertypen en typografie………………………………………………………………………… 497 6.8.7 Kleurenschemas……………………………………………………………………………………. 498 6.9 ARCHITECTUURBESCHRIJVINGEN………………………………………………………………….…… 501 6.9.1 De rol van architectuurbeschrijvingen…………………………………………………….. 501 6.9.2 Soorten architectuurbeschrijvingen………………………………………………………… 502 6.9.3 Productbeschrijvingen……………………………………………………………………………. 503 6.9.4 Overzicht standaard productbeschrijvingen…………………………………………….. 504 6.10 ARCHITECTUURDOSSIERS…………………………………………………………………………….…….. 508 6.10.1 Soorten van architectuurdossiers…………………………………………………………….. 508 6.10.2 Aspecten van architectuurdossiers…………………………………………………………… 509 6.10.3 Enterprise configuratiedossier (kadaster)…………………………………………….…… 509 6.10.4 (Referentie) enterprise architectuurdossier……………………………………….……… 510 6.10.5 Architectuurontwerpdossier……………………………………………………………………. 511 6.10.6 Architectendossier………………………………………………………………………………….. 511 6.11 VRAGEN…………………………………………………………………………………………………………….…….. 512
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-17.DRAGON1 ONDERSTEUNINGSWIJZE………………………………………………. 513 7.1 LEERDOELEN……………………………………………………………………………………………………..……. 514 7.2 INLEIDING…………………………………………………………………………………………………………..….. 514 7.2.1 Het raamwerk van de ondersteuningswijze………………………………………….….. 514 7.3 ARCHITECTUURTAAL EN SYMBOLEN….………………………………………………………….……. 517 7.3.1 Begrippenkader…………………………………………………………………………………...... 517 7.3.1 Symbolen………………………………………………………………………………………………. 518 7.4 CHECKLISTEN & DOCUMENTSJABLONEN………………………………………………………..…… 533 7.4.1 Checklisten……………………………………………………………………………………………. 533 7.4.2 Documentsjablonen……………………………………………………………………………….. 533 7.4.3 Domeinconfiguratiedocument………………………………………………………….……. 534 7.4.4 Informatiemap………………………………………………………………………………………. 535 7.4.5 Schetsboek…………………………………………………………………………………………….. 536 7.4.6 Ontwerpboek…………………………………………………………………………………………. 537 7.4.7 Project acceleratie architectuur (PXA)……………………………………………………. 537 7.4.8 Architectuurreviewdocument…………………………………………………………………. 538 7.4.9 Belanghebbendenanalysedocument……………………………………………………….. 540 7.4.10 Roadmap……………………………………………………………………………………………….. 541 7.4.11 Programma van Eisen (PvE)……………………………………………………………………. 542 7.5 GEBRUIKERSORGANISATIE EN BEHEERORGANISATIE…………………………………………544 7.5.1 Accredited Consulting Organization……………………………………………………….. 544 7.5.2 Accredited Training Organization…………………………………………………………… 544 7.5.3 Certificering…………………………………………………………………………………………… 544 7.5.4 Dragon1 Architecture Foundation…………………………………………………………… 547 7.5.5 Website Dragon1.org………………………………………………………………………………. 548 7.5.6 Best Practices…………………………..…………………………………………………………….. 548 7.5.7 Dragon1 gebruikersvereniging……………..………………….……………….…………….. 548 7.6 PUBLICATIES EN TOOLS……………………………………………………………….……………………..…. 550 7.6.1 Publicaties………………………………..……………………………………………………………. 550 7.6.2 Tools………………………………................................................................................. 550 7.6.3 Dragon1 EA Tools…………………………………………………………………………………… 552 7.6.4 Dragon1 Wiki…….…………………………………………………………………………………… 552 7.6.5 Referentiekaarten..…………………………………………………………………………………. 553 7.6.6 Referentieposters……………………………………………………………………………………. 553 7.7 VRAGEN…………………………………………………………………………………………………………………… 5548.DRAGON1 BEGRIPPENKADER…………………………………………………………… 555 8.1 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 556 8.2 AFKORTINGEN EN ACRONIEMEN………………………………………………………………………….. 558 8.3 BEGRIPPEN……………………………………………………………………………………………………………… 559LITERATUURVERWIJZING…………………………………………………………………… 579COLOFON……………………………………………………………………………………………… 581
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 Visuele Enterprise Architectuur Faye, Sapere Aude
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 Visuele Enterprise Architectuur Studieboek over de open methode Dragon1Mark PaauweTalitha Paauwe-Wijnands (red.)
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Website: www.dragon1.orgBij dit boek hoort de ondersteunende website van Dragon1. Op deze website treft u openstandaarden, checklisten en documentsjablonen aan om met Dragon1 in de praktijk aan de slag tegaan.© 2012 Paauwe Group BVHet woordmerk Dragon1 en het beeldmerk van Dragon1 zijn voor alle publicaties van UitgeverijPaauwe Group BV als woordmerk en beeldmerk beschermd.Alle rechten voorbehouden. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gesteldeuitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in eengeautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzijelektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zondervoorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan opgrond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigdevergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp,www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen,readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever tewenden.Tweede druk 2012-08-14Uitgeverij Paauwe Group BVPostbus 2396700 AE, Wageningeninfo@paauwe.infowww.paauwe.infoNoot van de uitgeverWij hebben alle moeite gedaan om rechthebbenden van copyright te achterhalen. Personen ofinstanties die aanspraak maken op bepaalde rechten, wordt vriendelijk verzocht contact op tenemen met de uitgever.ISBN 978 94 90873 01 1
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1VoorwoordEnterprise Architectuur wordt steeds vaker ingezet in ondernemingen en ookmeer en meer voor verschillende doeleinden.Zo gebruikt de overheid enterprise architectuur als instrument om keten-gerichte e-dienstverlening en een digitale werkruimte te realiseren. Banken enverzekeraars gebruiken enterprise architectuur om hun informatiesystemenbeter op elkaar af te stemmen en hun bedrijfsprocessen zo optimaal mogelijkte ondersteunen.Binnen het onderwijs en de zorg helpt enterprise architectuur bij het flexibelmaken van producten en diensten afgestemd op de veranderende behoefte vande student en de cliënt. Energiebedrijven, telecombedrijven, vervoersbedrijvenen foodcompanies gebruiken enterprise architectuur om hun productie-capaciteit te vergroten en de kwaliteit van hun dienstverlening te verhogen.Echter, in de praktijk is de toepassing van architectuur in de onderneming langniet altijd succesvol. Daardoor is er soms terecht discussie over de toegevoegdewaarde van enterprise architectuur. Vaststaat dat met architectuur mooieduurzame en toekomstvaste oplossingen zijn te realiseren voor ingewikkeldevraagstukken. De uitdaging is alleen hoe we deze voordelen van enterprisearchitectuur ook in de onderneming kunnen borgen. Een plaatje zegt meer dan 1000 woorden.’ Documenten liggen in de la. Posters hangen aan de muur.Met de open methode Dragon1 is een nieuwe weg ingeslagen. Het is eenfundamenteel andere aanpak; namelijk het visueel maken van enterprisearchitectuur die haar basis vindt in de bouwkundige architectuur. De focus ligtin Dragon1 op het maken van architectuurvisualisaties afgestemd op deverschillende groepen van belanghebbenden van een onderneming en haarinnovaties, voor betere beeldvorming, oordeelsvorming en besluitvorming.Daarbij wordt de bedrijfskundige en informatiekundige staat en werking (deprincipes) van de onderneming op conceptueel, logisch en fysiek niveau in
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1beeld gebracht en stuurbaar gemaakt. Het voordeel daarvan is dat nuvraagstukken in ondernemingen duurzaam en toekomstvast opgelost kunnenworden op strategisch niveau waarna de oplossing op operationeel niveaugeïmplementeerd kan worden, waarbij het tactisch niveau de uitvoering goedkan managen.Zoals gezegd Dragon1 is fundamenteel anders, innovatief en nieuw.Voor de Dragon1 Architecture Foundation genoeg reden om het initiatief teondersteunen voor een studieboek van Dragon1 voor architecten en managers.En om deze innovatieve kijk op enterprise architectuur en ondernemingenverder uit te dragen, te verspreiden en op correct gebruik toe te zien.In een periode van negen jaar is Dragon1 ontwikkeld en uitgewerkt. Insamenwerking met universiteiten, zoals de Radboud Universiteit Nijmegen iseraan gewerkt om een wetenschappelijke fundering onder de methode teleggen. Alle onderdelen waaruit de methode bestaat, zijn bij een groot aantalondernemingen in verschillende sectoren getoetst en doorontwikkeld omcontinu de methode aan te kunnen scherpen. Dit heeft nu geleid tot een geheelvan open standaarden en best practices die samen Dragon1 vormen.Dragon1 is een open methode. Dat wil zeggen dat de methode, binnenbepaalde voorwaarden, vrij te gebruiken is en dat het mogelijk is omverbeteringen en uitbreidingen aan te bieden voor opname in de methode. Ukunt dus zelf bijdragen aan de doorontwikkeling van Dragon1. De voorwaardenvoor het gebruik en de manier van indienen van wijzigingsvoorstellen kunt uvinden op www.dragon1.org.U als lezer wensen wij bijzonder veel plezier met het lezen van het studieboeken het toepassen van Dragon1 in de praktijk. Uiteraard zijn wij zeer benieuwdnaar uw ervaringen met Dragon1. Voor reacties en ervaringen kunt u onsbereiken via het e-mailadres: info@dragon1.org.Augustus 2012Jan VerwoerdVoorzitter van de Dragon1 Architecture Foundation
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1InleidingTalitha Paauwe-WijnandsWaarom een Dragon1 Studieboek?Dit boek gaat over een nieuwe manier van besturen van ondernemingen: met visueleenterprise architectuur. De mensen die in de onderneming betrokken zijn bij hetopstarten, managen en uitvoeren van bedrijfstransformaties en ICT-innovatiesgebruiken hiervoor steeds vaker visuele enterprise architectuur als managementstuurinstrument.Dit studieboek is bedoeld voor managers en architecten, maar ook voor iedereen diein het werk met architectuur te maken heeft of meer over architectuur wil weten.Ook kan het boek gebruikt worden binnen HBO- en WO-opleidingstrajecten. Hierzitten de toekomstige managers en architecten die vorm moeten geven aan hetduurzaam en toekomstvast zijn en blijven van ondernemingen.Wat visuele enterprise architectuur precies is, wordt in dit studieboek uitgelegd.Voor nu is het belangrijk om te weten dat met visuele enterprise architectuur wordtgevisualiseerd hoe een onderneming nu en in de toekomst bedrijfskundig eninformatiekundig in elkaar steekt. Met visualisaties zoals schetsen, tekeningen,diagrammen en fotografische beelden zijn bedrijfstransformaties en ICT-innovatiesbeter te besturen en zijn de risico’s beter te beheersen. Dit omdat de visualisatiescomplexe vraagstukken, beter dan tekst, beslisbaar maken.In dit studieboek wordt visuele enterprise architectuur uitgelegd aan de hand vanDragon1, de open methode voor visuele enterprise architectuur. Dit heeft alsvoordeel dat de lezer informatie en theorie zeer gestructureerd krijgt aangeboden endaardoor beter in de praktijk kan toepassen.Dragon1: open methode voor Visuele Enterprise ArchitectuurDragon1 is opgebouwd uit vier onderdelen: een denkwijze, werkwijze, representatie-wijze en ondersteuningswijze die elk uitgebreid in een apart hoofdstuk wordenbehandeld. Voordat deze onderdelen uitgebreid aan bod komen, wordt in ditstudieboek in het eerste hoofdstuk stil gestaan bij wat de grondslag is voor visuele 11
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1enterprise architectuur. In het tweede hoofdstuk volgt een overzicht van de openmethode Dragon1. Vervolgens komt in het derde hoofdstuk een aantal management-concepten in relatie tot visuele enterprise architectuur aan de orde en een aantalpraktijktoepassingen. Hierna volgen de vier hoofdstukken die ingaan op demethode. Ten slotte is er een hoofdstuk met een verwijzing naar het Nederlands-Engels begrippenkader van Dragon1.Dragon1 is als methode in hoofdzaak gebaseerd op drie vakgebieden: bouwkundigearchitectuur, bedrijfskunde en informatiekunde. In feite willen we hier maar éénding mee bereiken: de voordelen die de bouwkundige architectuur heeft, zoalscommunicatiegerichte visualisaties voor duurzame en toekomstvaste bouwwerken,bouwsels en oplossingen, hergebruiken voor het ontwerpen en realiseren vaninnovaties zoals complexe en integrale bedrijfs-/ICT-oplossingen, de bouwwerken,binnen ondernemingen.Dragon1 positioneert visuele enterprise architectuur als een conceptuele ontwerp-activiteit op strategisch niveau, wat zit tussen visie- en strategievorming enerzijds enbeleidsontwikkeling en verandermanagement anderzijds in. In veranderprogram-ma’s en innovatieprojecten en bij het uitvoeren van beleid worden architectuur enarchitectuurontwerpen gebruikt. Visuele enterprise architectuur maakt, op een juistewijze toegepast, het realiseren van de uitdagingen van een onderneming mogelijk.Het creëert ruimte en vrijheid om te ondernemen.In dit studieboek zijn de verschillende onderwerpen die aan bod komen opsystematische wijze in hoofdstukken samengevat. Bijna alle hoofdstukken beginnenmet leerdoelen. Deze leerdoelen zijn haalbaar op verschillende niveaus. Daarom isaan de leerdoelen geen norm gekoppeld. Het boek is geschikt voor een breed scalaaan opleidingen en trainingen. De antwoorden, extra vragen en extra lesstof zijn tevinden op www. dragon1.org.Als extra toevoeging; wanneer we in dit studieboek spreken over architect danbedoelen we hier de architect in de onderneming mee zoals de enterprise architect,bedrijfsarchitect, informatie architect, security architect en technisch/ICT-architect.Welke onderwerpen worden in dit boek behandeld?Hoofdstuk 1. Dit hoofdstuk Visuele Enterprise Architectuur: een nieuwe kijk openterprise architectuur biedt een alternatieve manier aan om als architect, manager12
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1en bestuurder naar architectuur te kijken. Met andere woorden: op een nieuwemanier werken aan enterprise architectuur, bedrijfsarchitectuur, informatiearchitectuur en technische /ICT-architectuur binnen de onderneming.De vraag om een alternatieve kijk op enterprise architectuur komt vanuit de praktijkwaar het huidige gebruik van architectuur binnen ondernemingen nu vaak nietvolledig aan de verwachtingen voldoet. In dit hoofdstuk keren we daarom terug naarde oorsprong van architectuur, hoe wij als mensen architectuur waarnemen en wateigenlijk architectuur is.Hoofdstuk 2. Dit hoofdstuk Dragon1 in één oogopslag geeft een overzicht in degehele open Dragon1 voor visuele enterprise architectuur. De belangrijkste Dragon1-concepten en deelconcepten met hun modellen en hun definities worden in dithoofdstuk geïntroduceerd. Dit hoofdstuk is schematisch en op hoofdlijnen en alseen samenvatting van de gehele methode te lezen.Er wordt geschetst hoe het management en de architecten met Dragon1 vormkunnen geven aan het werken onder architectuur voor het kunnen ontwerpen,beheersen, veranderen en innoveren van bedrijfstransformaties en ICT-innovatiesbinnen een onderneming.Hoofdstuk 3. Dit hoofdstuk Visuele Enterprise Architectuur in de praktijk gaat inop hoe visuele enterprise architectuur binnen ondernemingen is in te zetten alsmanagement stuurinstrument om de vele ondernemingsvraagstukken die bestuur,directie en management hebben op te kunnen lossen. We lezen tevens hoe visueleenterprise architectuur kan worden geïntegreerd in een bestaand kwaliteitssysteem,en in een planning & control cyclus binnen een onderneming.Er wordt in dit hoofdstuk ingezoomd op een aantal veelvoorkomende management-concepten, zoals ambitie, strategische intentie, aandachtspunt, strategischuitgangspunt, doel, doelstelling en activiteit en hoe zij kunnen bijdragen aan hetoplossen van veelvoorkomende uitdagingen die binnen ondernemingen spelen.Hoofdstuk 4. Dit hoofdstuk Dragon1 Denkwijze gaat in op het eerste onderdeel vanDragon1. In de denkwijze van Dragon1 ligt de focus op de theoretische grondslagenvan de methode: hoe kan de architect met Dragon1 op een andere manier tegen 13
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1architectuur en ondernemingen aankijken, zodat enterprise architectuur detoegevoegde waarde laat zien die het in zich heeft.Het uitgangspunt hierbij is dat Dragon1 een manier van denken aanreikt wat nodigis om ervoor te zorgen dat de architect zich bezig kan houden met het maken vanarchitecturen, zoals een blauwdruk, met het uiteindelijke doel om de vraagstukkenbinnen de onderneming op te kunnen lossen. En dat de architect in opdracht van deopdrachtgever een architectuurontwerp kan maken voor een bouwwerk in deonderneming, zodat met hoge kwaliteit en conform de prestatie-eisen het bouwwerkwordt gerealiseerd onder architectuur.Hoofdstuk 5. Dit hoofdstuk Dragon1 Werkwijze gaat in op het tweede onderdeelvan de methode Dragon1. De werkwijze biedt verschillende handvatten waarmee dearchitect en andere belanghebbenden zo optimaal mogelijk kunnen gaansamenwerken aan visuele enterprise architectuur binnen de onderneming. Watwordt er van een ieder verwacht?Tevens doet Dragon1 een voorstel hoe men een onderneming het beste kan inrichtenom het werken met visuele enterprise architectuur te ondersteunen. Waar start deonderneming bijvoorbeeld met het werken met visuele enterprise architectuur? Enhoe kun je als onderneming groeien naar een volgend volwassenheidsniveau in hetwerken met visuele enterprise architectuur?Hoofdstuk 6. Dit hoofdstuk Dragon1 Representatiewijze gaat in op het derdeonderdeel van de methode Dragon1. In de representatiewijze ligt de focus op hetvisualiseren van architectuur. Vanuit modellen en verschillende gezichtspuntenwerkt de architect diverse perspectieven van een bouwwerk uit om de mogelijkeimpact weer te geven van de gestelde eisen door de opdrachtgever, belanghebbendenen gebruikers.De architect heeft hiervoor verschillende soorten architectuurvisualisaties tot zijnbeschikking. Waaronder de architectuurvisualisatieposter met een standaardviewlayout en ontwerpregels voor het maken van een architectuurvisualisatie.Hoofdstuk 7. Dit hoofdstuk Dragon1 Ondersteuningswijze gaat in op het vierdeonderdeel van de methode Dragon1. In de ondersteuning0swijze ligt de focus op de14
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1hulpmiddelen van de methode om het begrip en het werken met visuele enterprisearchitectuur te versnellen en te vereenvoudigen.Hoofdstuk 8. Dit hoofdstuk Dragon1 Begrippenkader geeft een overzicht endefinities van de belangrijkste architectuurbegrippen die in dit boek wordengebruikt, van de ruim 2000 begrippen uit de open methode Dragon1. Omdat hetbegrippenkader steeds uitbreid en verbeterd wordt is het niet volledig opgenomen indit boek. U vindt de volledige begrippenlijst die bij dit boek hoort opwww.dragon1.org.Het belang van een gemeenschappelijk begrippenkader zal iedereen onderstrepen,maar dat begrippenkader dient dan wel voldoende oorspronkelijk, consistent envolwassen te zijn en niet beperkend te werken. Dit zijn randvoorwaarden die inDragon1 worden gesteld aan het begrippenkader.Voor de laatste informatie over de inhoud van dit boek, en voor de open standaardenen best practices van Dragon1 verwijzen we u graag naar www.dragon1.org.Wij wensen u veel plezier met het bestuderen van dit Dragon1 Studieboek. 15
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 1 Visuele Enterprise Architectuur: een nieuwe kijk op enterprise architectuur Enterprise Architectuur kent vele definities en gedaanten. Sta open voor het visueel maken van Enterprise Architectuur. 17
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 11.1 LeerdoelenNa het bestuderen van dit hoofdstuk is de lezer in staat om: te beschrijven hoe architectuur in het algemeen waargenomen wordt. op te noemen welke bouwkundige begrippen zijn overgenomen in de nieuwe kijk op enterprise architectuur. uit te leggen wat een concept, een stijlelement en een principe is. uit te leggen waarvoor een conceptschets en een principetekening worden gebruikt. uit te leggen waarom ondernemingen als systematische bouwwerken gezien kunnen worden.18
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.2 InleidingDit hoofdstuk Visuele Enterprise Architectuur: een nieuwe kijk op enterprisearchitectuur biedt een alternatieve manier aan om als architect, manager enbestuurder naar architectuur te kijken. Met andere woorden: op een nieuwe manierwerken aan enterprise architectuur, bedrijfsarchitectuur, informatie architectuur entechnische / ICT-architectuur binnen de onderneming.De vraag om een alternatieve kijk op enterprise architectuur komt vanuit de praktijkwaar het huidige gebruik van architectuur binnen ondernemingen nu vaak nietvolledig aan de verwachtingen voldoet. In dit hoofdstuk keren we daarom terug naarde oorsprong van architectuur, hoe wij als mensen architectuur waarnemen en wateigenlijk architectuur is.In dit hoofdstuk wordt vooral gekeken naar een ander vakgebied, namelijk debouwkundige architectuur. Wat zijn de parallellen tussen enterprise architectuur ende bouwkundige architectuur? En kunnen de architecten in een onderneminghiermee hun voordeel doen? De herbruikbaarheid van enkele bouwkundigebegrippen in enterprise architectuur komt aan de orde.Met deze nieuwe kennis kijken we opnieuw naar ondernemingen. Er wordt eennieuw begrippenkader aangereikt voor enterprise architectuur. Aan de hand vanvoorbeelden wordt een basis gelegd voor het nieuwe werken met visuele enterprisearchitectuur binnen ondernemingen.1.2.1 Een betere afstemming verhoogt de capaciteitEnterprise architectuur wordt vandaag de dag in ondernemingen steeds vakeringezet als instrument om een betere afstemming tussen de onderdelen van eenonderneming voor elkaar te krijgen. En dan vooral gericht op een betere afstemmingtussen de onderdelen bedrijfsprocessen als het belangrijkste businessonderdeel eninformatiesystemen als het belangrijkste ICT-onderdeel.Deze betere afstemming tracht men voor elkaar te krijgen door gebruik te makenvan allerlei architectuurproducten, zoals richtinggevende uitspraken, standaarden,richtlijnen en modellen bij verander-, ontwerp- en realisatieactiviteiten. Enterprisearchitectuur is dan het proces, of de kunst en kunde, om te komen tot deze 19
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1ondernemingbrede architectuurproducten. De praktijk leert ons dat dit nog nietaltijd even goed lukt in elke onderneming.In de wereld zoals we die kennen zijn vele ondernemingen actief die goederen,producten en diensten leveren aan hun interne bedrijven, aan consumenten en aanandere ondernemingen. Ondernemingen die op landelijke schaal werken bestaansoms wel uit vijf tot tien bedrijven. Op hun beurt bestaan deze bedrijven weer uitduizenden verschillende onderdelen, zoals producten en diensten, medewerkers,bedrijfsprocessen en activiteiten, informatie en ICT waaronder informatiesystemen,softwareapplicaties, computers en netwerken. Al deze onderdelen dienen op eenjuiste manier op elkaar te zijn afgestemd om zo optimaal mogelijk onderling tekunnen samenwerken om zo het maximale resultaat te kunnen behalen.Helaas ontbreekt het vaak aan een goede afstemming voor samenwerking bij dezeondernemingen en hun bedrijven. Als onderdelen niet optimaal op elkaar zijnafgestemd, is het rendement van deze onderdelen lager dan mogelijk of gewenst. Zozijn er in het geval van een slechte afstemming tussen bedrijf en ICT, meerinformatiesystemen en meer mensen nodig om hetzelfde werk te doen, danwanneer alles goed op elkaar is afgestemd. De ondernemingscapaciteit, het werk dateen onderneming kan verzetten met haar medewerkers en middelen, wordt sterkverbeterd door bijvoorbeeld een betere afstemming tussen bedrijfsprocessen eninformatiesystemen.Menig bedrijfsproces wordt na een architectuurtraject nog niet optimaalondersteund door ICT of door informatiesystemen. Om een correct werkende ICT ofeen optimaal ondersteunend informatiesysteem te ontwerpen, is het van belang teweten hoe een bedrijfsproces werkt, wat de huidige en toekomstige kwesties (issues)of problemen zijn en hoe dat bedrijfsproces zich in de toekomst gaat ontwikkelen.Vaak wordt een bedrijfsproces dat ondersteund moet worden met ICT, verkeerd, nietof onvolledig in beeld gebracht voorafgaand aan het ontwikkelen van het nieuweinformatiesysteem. Dit veroorzaakt in de regel een niet-optimale ondersteuning vandit bedrijfsproces. De architectuur, het ontwerp en de configuratie van hetinformatiesysteem worden dan wellicht op basis van foutieve aannames en verkeerdinzicht gemaakt. Als het bijvoorbeeld niet volledig duidelijk is welke activiteiten ineen bedrijfsproces aanwezig zijn en wat de precieze naam, definitie en inhoud is vande activiteiten, dan is de kans groot dat het informatiesysteem op basis van eenverkeerd functioneel model wordt ontworpen en gebouwd en niet 1-op-1 aan deactiviteiten uit het proces is te relateren.20
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.2.2 De noodzaak voor een nieuwe kijk op architectuur ook bij overheidsinstellingenNaast ondernemingen zijn er in de non-profit sector en met name de overheid,verschillende soorten instellingen aanwezig die veel overeenkomstige kenmerkenhebben met ondernemingen. Zij leveren ook producten en diensten aanconsumenten en burgers, aan de eigen interne bedrijven en hebben bedrijfs-processen en informatiesystemen.Vanuit decentralisatieoogpunt en vanuit innovatie zijn er steeds meer lokaleoverheden die van de Rijksoverheid aan digitalisering moeten gaan werken omburgers en hun interne bedrijven als klant te gaan zien. Zo dienen overheids-instellingen zich steeds meer als onderneming te gaan opstellen.Bij overheidsinstellingen zoals gemeenten en provincies is het dan ook van belangom op een andere manier dan tot nu toe het geval was, naar de eigen enterprisearchitectuur te kijken. Burgers en interne bedrijven die als klanten moeten wordengezien vragen om geheel nieuwe concepten en principes.De overheid heeft zelf referentiearchitecturen ontwikkeld om gemeenten enprovincies een start te laten maken met enterprise architectuur, ten einde meer gripte krijgen op de noodzakelijke integrale innovatie aan de bedrijfskant en ICT-kant.Maar omdat een referentiearchitectuur geen Haarlemmerolie is en ook geenmaatwerk, zal een gemeente of provincie altijd nog zelf veel kennis moeten hebbenover enterprise architectuur om alles naar haar eigen hand te kunnen zetten.Er zijn gelukkig al overheidsinstellingen die vanuit eigen ambities, onder andere hetverbeteren van de eigen dienstverlening, werken aan bijvoorbeeld een betereinformatievoorziening en bedrijfsvoering.Voorbeeld van zaakgericht werken voor optimalisatie bij een gemeenteEen enterprise architect heeft de belangrijkste functies waar de opdrachtgever om vraagtgeplaatst in een operationeel functiemodel: het onafhankelijk van afdeling, medewerker enwerkplek behandelen en afhandelen van aanvragen van een burger. Ook de burger infor-meren over hoe ver de behandeling is van zijn aanvraag is een functie in het operationeelfunctiemodel. De technische vorm van de oplossing voor de opdrachtgever wordt door deenterprise architect ontworpen met een totaalconcept voor de nieuwe informatievoorziening,los van het operationele functiemodel. In het zaakgerichte totaalconcept heeft de enterprise 21
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1architect een Case Management Tool als technologische oplossingsrichting geplaatst.In het voorbeeld heeft de enterprise architect de functies, het wat, en de vormen, hethoe, van het te realiseren bouwwerk los van elkaar ontworpen om zoveel mogelijk deeisen, randvoorwaarden en strategische uitgangspunten te verenigen in eenduurzame en toekomstvaste oplossing.N.B. Eén van de grootste verschillen met een onderneming is en blijft dat eenoverheidsinstelling of non-profit instelling geen winstoogmerk heeft, maar eenmaatschappelijke taak. Echter voor het werken onder architectuur maakt dat geenverschil, al zien de architecturen er natuurlijk wel anders uit, omdat bij for-profitandere principes gelden dan bij non-profit. In veel architecturen van instellingengaan we echter in de toekomst for-profit principes terugzien.Zolang het niet anders is aangegeven kan in dit studieboek het begrip ondernemingworden vervangen door het begrip instelling.In de vorige twee paragrafen hebben we in kort uiteengezet dat veel ondernemingen,zoals overheidsinstellingen en commerciële organisaties al vaak werken onderarchitectuur, maar dat de beloofde resultaten daarvan uitblijven. In dit boek gevenwe een aantal suggesties om dit om te keren. Daarom zoomen we in de volgendeparagrafen in op de oorsprong van architectuur.We leggen uit hoe wij als mensen architectuur waarnemen en wat architectuureigenlijk is. En we vragen ons af waarom het zo interessant is om vanuit hetvakgebied enterprise architectuur naar het vakgebied van de bouwkundigearchitectuur te kijken. Hoe krijgen we bijvoorbeeld met architectuur een goedeafstemming van samenwerking voor elkaar?22
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.3 Wat is architectuur?Goed kunnen waarnemen door bijvoorbeeld een architect is van belang om dewerking van systemen goed te kunnen analyseren en te begrijpen. In feite om dewerking te kunnen ‘zien’. Een architect moet immers steeds nieuwe systemenontwerpen op basis van een goede werking. Daarvoor is een goed begrip van hoe dewereld werkt, van groot belang.1.3.1 Het waarnemen van architectuurBij het kijken en waarnemen van objecten maken wij mensen hierbij hoofdzakelijkgebruik van onze ogen. Het waarnemen door middel van zien is het uitgangspunt.Dit neemt uiteraard niet weg dat de andere zintuigen een uiteindelijke waarnemingook beïnvloeden. Wanneer we door de Kalverstraat lopen, zullen wij deze op eenandere manier waarnemen dan andere personen die daar ook lopen. Wij hechtenbijvoorbeeld veel waarde aan groen in een straat, en hechten waarde aan een goedverzorgde plint (de begane grond van een gebouw die aan de straat grenst). Terwijleen ander misschien veel meer waarde hecht aan goed ontworpen bankjes enprullenbakken en de aanwezigheid van voldoende parkeergelegenheid. Psychologisch Gezichtspunt Sociaal filter Cultuur Rol belanghebbende filter filter filter Ondernemingsbouwwerk in de werkelijkheid Figuur 1.1. Het proces van het waarnemen.Het proces van het waarnemen bestaat uit een aantal fasen. In eerste instantieverzamelen we informatie over de omgeving door te kijken. In de volgende fase, decognitiefase, structureren we die informatie met onze kennis en eerdere ervaringen.Hiermee wordt een beeld gecreëerd van de omgeving die voor ons logisch is. Daarbijspelen vier filters een belangrijke rol: het psychologische filter, het sociale filter, hetculturele filter en het rolfilter.Het psychologische filter wordt opgemaakt door persoonlijke voorkeuren van eenpersoon en de gedachten en gemoedstoestand van het moment van observatie. 23
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1Het sociale filter door de sociale omstandigheden zoals tot welke sociale groep ofsociale klasse iemand behoort.Het culturele filter wordt bepaald door de cultuur waarin iemand is opgegroeid enbijvoorbeeld de taal die men spreekt.Het rolfilter wordt bepaald door de functie die iemand uitoefent, directeur versusmedewerker in een organisatie of de plaats die men heeft in een groep, leider versusvolger. Voor architectuur is het rolfilter, in geval van beslissingondersteunendevisualisaties verstrekken aan opdrachtgevers, van groot belang.De genoemde vier filters zijn gevoelig voor waarnemingen die passen bij de persoon.Andere informatie wordt hiermee weggefilterd.Dit gestructureerde en persoonlijke beeld onderwerpen we in de laatste fase aan eenevaluatie. Hierbij kennen we een waardeoordeel toe aan het beeld dat we van deomgeving hebben. We komen bijvoorbeeld tot de conclusie dat we de winkelstraatmooi vinden of juist te druk. Bij iedere nieuwe waarneming wordt het beeld van devorige waarneming verder genuanceerd. Hierdoor ontstaat een cyclischwaarnemingsproces waarbij de eerste waarnemingsgegevens worden beïnvloed doornieuwe observaties.1.3.2 Alles heeft een architectuurWe kunnen stellen dat alles wat bestaat, met andere woorden tot stand is gekomen,een architectuur heeft. Dit geldt voor elk denkbaar systeem, zoals een huis, eenonderneming, een mens, de wereld. De architectuur van een huis of onderneminghoeft echter niet altijd even geslaagd, succesvol of consistent te zijn, maar een juistearchitectuur voor een huis of onderneming zorgt altijd voor duurzaamheid entoekomstvastheid.De architectuur is vaak een indirecte resultante van het ontwerp van een systeem ofbouwwerk. Een bouwwerk dat onder architectuur is ontworpen, kenmerkt zich dooreen harmonieuze eenheid van constructieve, operatieve en decoratieve functieswaarbij oplossingen zijn gevonden om te kunnen omgaan met tegengestelde ofogenschijnlijk onverenigbare eisen en wensen.Een bouwwerk ontwerpen dat eruit ziet als een kubus en instabiel uit evenwicht isgeplaatst, zorgt ervoor dat we bij onze waarneming worden getart met iets dat24
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1bedoeld is om in wonen, maar niet voldoet aan het archetype. Dit is een voorbeeldvan kunst in de architectuur. Architectuur, in de zin van vakgebied, is de kunst en kunde van het gepland, functiegericht en integraal ontwerpen en realiseren van een bouwwerk dat veelal duurzaam en toekomstvast dient te zijn. Architectuur, in de zin van architectuur van een bouwwerk, is het samenhangend geheel van decoratieve, operatieve en constructieve concepten dat is of wordt toegepast op een bouwwerk. Kunst is ‘een irrationele en laterale wijze waarop iets gedaan wordt’. Kunst legt het accent op de decoratieve functie voor het creëren van een bepaalde sfeer, emotie, gevoel en beleving. Kunde is ‘een gestructureerde en systematische wijze waarop iets gedaan wordt’. Kunde legt het accent op de constructieve functie, de operationele functie en de technische vorm voor het creëren van bepaalde stevigheid en werkzaamheid.De kwaliteit van een bouwwerk gaat in de regel omhoog als het onder architectuurwordt ontworpen en gebouwd. Een sterke architectuur is een architectuur waarbijmet ingenieuze oplossingen complexe vraagstukken worden of zijn opgelost. Is ditniet het geval dan noemen we het een zwakke architectuur.De architectuur van de Erasmusbrug is een voorbeeld van een sterke architectuur. Inde Erasmusbrug zijn constructieve tuibrugconcepten gebruikt om ervoor te zorgendat de brug weer en wind kan weerstaan. En er zijn functionele verkeers-stroomconcepten gebruikt die ervoor zorgen dat auto’s en vrachtwagens snel enongestoord kunnen doorrijden over de brug.Een sterke architectuur wordt soms een veel gebruikte architectuur en daarmee eenarchitectuurstijl waarin één of enkele elementen veelvuldig als stijlelemententerugkomen. Bijvoorbeeld de gotische architectuur van een kerk waarbij erspitsboogconcepten worden gebruikt voor constructie, maar ook voor decoratie. Decoratie is de niet-functionele of niet-constructieve aankleding van een bouwwerk met behulp van elementen of componenten.Een architectuur van een bouwwerk is de juiste architectuur als het bijdraagt aan hetuitvoeren van de beoogde strategie van de opdrachtgever. Bijvoorbeeld dearchitectuur van de Erasmusbrug draagt bij aan het beeld van Rotterdam alsmaritieme industriestad. De brug vormt een naadloze en in het oogspringende 25
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1staalconstructieverbinding door het gebruik van decoratieve glansstaalconcepten,precies zoals de opdrachtgever eiste.N.B. In de bouwkundige architectuur wordt bouwen vaak gedefinieerd als hetplaatsen, geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen, veranderen of vergroten, vaneen bouwwerk, evenals het geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen ofveranderen en het vergroten van een standplaats’. Daar waar sprake is van bouwenof een bouwwerk dient een bouwvergunning te worden aangevraagd waarbij debouwwerkzaamheden en het ontwerp van het bouwwerk worden getoetst tegenonder andere een bestemmingsplan.Het gaat er in feite om dat veranderingen, aanpassingen of andere werkzaamhedendie ingrijpend zijn voor een bouwwerk of voor een omgeving voldoende kwalitatiefplaatsvinden en niet onnodige overlast met zich meebrengen. Een bouwwerk is elke constructie van fysiek materiaal zoals hout, of digitaal materiaal zoals geautomatiseerde procesondersteuning, eventueel al voorzien van operatie en decoratie, die op de plaats van bestemming, hetzij direct of indirect, steun vindt op de grond of vanuit een platform en is bedoeld om ter plaatse of op afstand te functioneren of diensten te leveren. Een bouwwerk is opgebouwd uit constructieve, operatieve en decoratieve concepten, elementen, componenten, objecten en producten.Door te kijken naar bouwwerken zoals bruggen, naar gebouwen zoals kerken, naarlandschappen zoals tuinen en naar ondernemingen zoals banken, verzekeraars enoverheids- en zorginstellingen, kunnen we veel leren van de bouwkundigearchitectuurbenadering. De bouwkundige architectuur en de enterprise architectuurbeogen in onze ogen namelijk hetzelfde: een kwalitatief hoogwaardig ontwerp en derealisatie van een duurzaam, toekomstvaste en mooi bouwwerk.N.B. Een verschil tussen de bouwkunde en de bouwkundige architectuur is datarchitectuur veelal aan de bouwkundige constructie van een bouwwerk eenesthetisch aspect toevoegt. Architectuur = bouwkunde + bouwkunst, zoals deErasmusbrug (een architectonische oplossing).Een gekozen architectonische oplossing is vaak constructief gezien zwaarder danstrikt noodzakelijk, biedt operatief meer dan nodig en is mooier dan striktnoodzakelijk vergeleken met een puur bouwkundige oplossing. Een architectuur isdaardoor vaak voor de korte termijn duurder dan een puur bouwkundige correcteoplossing.26
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.4 Bouwkundige architectuur als grondslagBouwkundige architecten hebben veel succes in het ontwerpen en realiseren vanmooie duurzame en toekomstvaste bouwwerken. Dit voor ons een reden omgerichter naar bouwkundige architectuur te kijken met als doel dat de architectbinnen de onderneming ook duurzame en toekomstvaste bouwwerken zoalsbedrijfsprocessen, informatievoorziening, informatiesystemen en ICT-infrastruc-turen kan realiseren.1.4.1 De huidige architectuurpraktijk van de bouwkundige architectEen beroepsgroep die zich uitdrukkelijk bezighoudt met objecten waar anderemensen naar kijken en waar mensen gebruik van maken, zijn de bouwkundigearchitecten. De bouwkundige architecten houden zich bezig met het ontwerpen enbouwen van fysieke bouwwerken. Hoewel constructeurs en aannemers hetdaadwerkelijk bouwen (realiseren) voor hun rekening nemen, zit de bouwkundigearchitect vaak in een technische en administratieve regierol namens deopdrachtgever voor de verwezenlijking van het bouwwerk.Bouwkundige architecten communiceren aan hun opdrachtgevers door middel vaneen portfolio vol met ontwerpschetsen hoe het bouwwerk eruit komt te zien met alhaar functies alvorens het bouwwerk daadwerkelijk te laten bouwen door deaannemer.Een andere beroepsgroep die zich sinds 1990 in ondernemingen bezighoudt metarchitectuur zijn mensen die als architect bijvoorbeeld allerlei processen ensystemen ontwerpen en laten realiseren in de organisatie. Deze architecten houdenzich bezig met het realiseren van oplossingen in de organisatie om zo deafstemming in het samenwerken te verbeteren om daarmee de kwaliteit van dezeprocessen en systemen te verhogen.Omdat tussen deze twee beroepsgroepen parallellen te bespeuren zijn, is ditaanleiding om meer in detail naar het vakgebied van bouwkundige architectuur tekijken. Door te kijken naar de wijze waarop bouwkundige architectuur wordtopgesteld en gebruikt bij het ontwerp en de realisatie van een bouwwerk, en dit tevergelijken met wat de huidige architecten binnen ondernemingen met architectuur 27
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1doen, onderzoeken we of de architecten binnen ondernemingen voordeel kunnenhalen uit de architectuurpraktijk van de bouwkundige architect.Het vergelijken van de huidige twee architectuurpraktijken is als volgt: Bouwkundige Architectuur Enterprise ArchitectuurDe architect is steeds opzoek naar een De architect wacht af tot hij gevraagd wordt eenontwerpopdracht waarmee hij zijn bouw- architectuur op te stellen. De architect hoeftkundige visie kan concretiseren in een meestal niet in competitieverband zich tebouwwerk. Voor het verkrijgen van een kwalificeren voor een ontwerpopdracht.ontwerpopdracht dient hij vaak incompetitieverband zijn kunnen te latenzien om zich te kwalificeren.De architect, een ontwerper van een totaal- De architect maakt de architectuur voorconcept, maakt de conceptuele vertaalslag bedrijfsprocessen en informatiesystemen.van strategische uitgangspunten van de De architect van een onderneming houdt zichopdrachtgever via concepten en principes vooral bezig met het modelleren van, op basisnaar de juiste oplossingen. van richtinggevende uitspraken, de onderne-De architect van een kerk houdt zich vooral ming in bedrijven en bedrijfsfuncties, hetbezig met de kwaliteit van de bouw van passend maken van de onderneming in ketenskoepels, ramen, kantelen en muren, maar en het verbeteren van de bedrijfs-/ICT-niet zozeer met de bouw van het orgel, de afstemming.banken en de versterker van de geluids-installatie. Echter, hij houdt zich wel bezigmet de keuze ervan.Een bouwwerk is levenloos, maar wordt Een onderneming is levend, want ze bestaat uitaltijd gebruikt door mensen. De mensen mensen die samenwerken en die ondersteunddie gebruikmaken van de bouwwerken, worden met middelen om zo efficiënt mogelijkzijn meestal niet de mensen die ook een doel te kunnen bereiken. In elkeveranderingen aan de constructie van het onderneming zijn er mensen die continubouwwerk zelf doorvoeren. Zij houden nieuwe middelen ontwikkelen en dezich wel bezig met de inrichting van het constructie van de onderneming veranderen,bouwwerk of de decoratie. naast de inrichting en decoratie.28
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1De levenloze onderdelen van de bouw- Mensen maken het gedrag van de onderne-werken hebben eigenschappen waar de ming als geheel onvoorspelbaar bij eenarchitect goed rekening mee kan houden, bepaalde belasting.waardoor bijvoorbeeld het gehele bouw-werk bij een bepaalde belasting eenvoorspelbaar gedrag zal vertonen.Elke verandering aan een bouwwerk maakt Elke verandering (of transformatie) aan eenhet bouwwerk als geheel vaak niet onderneming maakt de onderneming alscomplexer vanwege de kwaliteit die men geheel vaak complexer vanwege het niet genoegnastreeft door middel van principes en nastreven van bepaalde kwaliteitsaspecten zoalsregels die gevolgd worden. adaptiviteit. De focus ligt teveel op tijd, geld en op de technische structuur van systemen.Voor de meeste typen van bouwwerken Voor de meeste typen van ondernemingen zijnzijn er gedocumenteerde referentie- er geen gedocumenteerde referentie-architecturen, is er wettelijke regelgeving architecturen, is er onvoldoende wettelijkeen bestaan er voorschriften die moeten regelgeving en zijn er geen voorschriften ofworden nageleefd bij het ontwerpen, regels die moeten worden gevolgd bij hetveranderen en bouwen van een bepaald ontwerpen, veranderen en realiseren van eentype bouwwerk. bepaald type onderneming of deeloplossing daarbinnen. Figuur 1.2. Verschillen in architectuurpraktijken.Uit figuur 1.2 kunnen we opmaken dat de bouwkundige architectuur vooral eenvisuele ontwerpdiscipline is om een hoge kwaliteit van bouwwerken te realiseren,door onder architectuur met concepten en principes een ontwerp te maken. En wekunnen opmaken dat de huidige enterprise architectuurpraktijk nog geenhergebruik maakt van de wijze waarop gewerkt wordt in de bouwkundigearchitectuur.Architecten in ondernemingen zijn nu meer gericht op het opstellen en beschrijvenvan architecturen en het in kaart brengen van structuren, dan op het ontwerpenonder architectuur van ondernemingen of grote delen daarvan.De architect zou net als de bouwkundige architect actief op zoek kunnen gaan naareen ontwerpopdracht om een meer voorschrijvend resultaat te kunnen bereiken inplaats van alleen maar richting te geven. Bijvoorbeeld een ontwerpopdracht voor het 29
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1ontwerpen van een geheel nieuw innovatief bedrijf, een optimale informatie-voorziening of een gevirtualiseerde ICT-infrastructuur.Uit figuur 1.2 kunnen we tevens opmaken dat het vraagstuk van de bouwkundigearchitectuur hetzelfde kan zijn als bij de enterprise architectuur, namelijk hoeverhogen we de kwaliteit en samenwerking van processen en systemen in en vanbouwwerken?1.4.2 Het bouwkundig perspectief: de systeemgerichte benaderingIn de bouwkundige architectuur werkt men sinds jaar en dag met de benadering dateen bouwwerk een systeem is dat bestaat uit vele honderden of soms duizendensamenhangende onderdelen die allemaal op elkaar van invloed zijn, waar principesgelden en waar regels op van toepassing zijn. De systeemgerichte benadering zorgtvoor meer begrip en controle over het gedrag van het systeem als geheel en van deafzonderlijke onderdelen.Een voorbeeld van een systeemgerichte benadering is de Erasmusbrug in Rotterdamdie met zijn geknikte toren en vele tuien samen een sierlijk en stevig geheel vormtdat weer en wind weerstaat. Een voorbeeld van een regel in dit tuibrugsysteem is dattuien direct aan het brugdek zijn vastgemaakt.In het begin toen de brug net af was kwam het voor dat de brug wel eens ‘slingerde’.Of beter gezegd dat er resonantie was in de tuidraden. Dit werd veroorzaakt doorregendruppels waardoor de luchtweerstand van de tuien zodanig werd veranderd datde brug gevoeliger werd voor de wind. Om de trillingen van de wind te dempen zijnnieuwe dempers direct aan het brugdek gemonteerd en slingert de brug nu nietmeer.Een ander voorbeeld van een systeemgerichte benadering zijn de huizen die onder‘Huf Haus’-architectuur zijn gebouwd. Het green®evolution principe zorgt ervoordat de huizen gebouwd worden met zeer goed geïsoleerde muren. Men noemt ditconstructionele isolatie. Deze muren bestaan op hun beurt weer uithoutconstructies. Naast de muren, zorgen deuren, ramen, vloeren en daken voor eenleefgeheel dat een prettige woonomgeving oplevert voor mensen. Een systeem is een geheel van onderdelen die samenwerken gericht op het bereiken van een30
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 gemeenschappelijk doel.Naast bouwwerken zijn er nog andere soorten systemen. Dit zijn bijvoorbeeldconcepten en fenomenen. Concepten zijn in deze aanpakken, abstracties of ideeën.Fenomenen zijn in deze verschijnselen die zich voordoen. Deze drie soortensystemen: bouwwerken, concepten en fenomenen, worden in hoofdstuk vier indetail verder gedefinieerd en toegelicht.De onderdelen waaruit een systeem is opgebouwd, noemen we entiteiten. Er zijnverschillende soorten entiteiten zoals concepten, elementen, componenten, objectenen producten. Deze entiteiten kunnen op hun beurt ook weer als een systeemworden beschouwd. De entiteiten van bijvoorbeeld een concept zijn ook weer tebeschouwen als concepten, elementen, componenten, objecten en producten. Een entiteit is iets dat er is, wordt herkend of wordt onderkend. Een entiteit heeft een eigen identiteit en is te onderscheiden ten opzichte van andere entiteiten. Een entiteit heeft attributen die de entiteit een identiteit geven.Een voorbeeld van een concept van een nieuwbouwwijk is duurzaam wonen.Waarbij alle elementen, componenten, objecten en producten zijn gericht om dewerking van het concept mogelijk te maken. Een concept is een aanpak, een abstractie van een entiteit of een idee. Een concept wordt veelal gebruikt als oplossingsrichting.Een voorbeeld van een element van een huis is een voorgevel. Een element is somsonlosmakelijk verbonden met een bouwwerk. Dan noemen we het een dragendelement. Het is niet uit of van het bouwwerk af weg te nemen, zonder dat het helebouwwerk instort of alle samenhang verliest. Een element is een meer generiek functioneel logisch (samengesteld) onderdeel van een systeem. Een element is daarmee een onderdeel van een concept, bouwwerk of fenomeen.Er wordt onderscheid in elementen en componenten gemaakt, zodat debouwkundige architect functies los van de technische vorm en oplossingen kanontwerpen. Dit geeft een architect meer mogelijkheid in het verenigen vantegengestelde eisen van opdrachtgever en belanghebbende en meer vrijheid in hetontwerpen en realiseren van duurzame en toekomstvaste oplossingen. 31
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 Een component is een meer specifiek technisch fysiek (samengesteld) onderdeel van een systeem dat eigen kenmerken, eigenschappen en/of gedragingen heeft. Een component is daarmee een onderdeel van een concept, bouwwerk of fenomeen.Daglichtdoorlatende ramen en een zoldertrap zijn voorbeelden van gangbareelementen in huizen die met vormen worden ingevuld, waardoor componentenontstaan en hiermee invulling aan een functie wordt geven. De huizen van eennieuwe woonwijk worden bijvoorbeeld door bouwkundige architecten in hetarchitectuurontwerp voorzien van componenten zoals aluminium schuif-kantelramen en een houten FSC-wenteltrap. Een functie is een taakvervulling van een entiteit. Een functie zegt wat een entiteit kan. Een functie is een geheel van prestaties die door een element of component worden geleverd. Een (technische) vorm is de digitale of fysieke uiting of hoedanigheid van een geheel. Een (technische) vorm heeft veelal implementatieaspecten in zich.Naast componenten onderkennen we op fysiek en digitaal niveau ook objecten. Hetverschil tussen objecten en componenten is klein. Een onderscheid dat vaak gemaaktkan worden is dat objecten entiteiten zijn waarvan men een gegevensverzamelingkan maken die wordt gebruikt in het behandelwerk of verwerkingswerk van data. Een object is een meer specifiek technisch abstract (samengesteld) onderdeel van een systeem dat eigen kenmerken, eigenschappen en/of gedragingen heeft. Een object is daarmee een onderdeel van een concept. bouwwerk of fenomeen.Componenten, objecten en producten kunnen ook als artefacten terugkomen.Artefacten zijn vaak mooi, maar kosten doorgaans teveel tijd en geld in gebruik,onderhoud en aanpassing. De Eiffeltoren en een Chinese Ming vaas zijn kostbareartefacten uit de fysieke wereld. Een artefact is een (vaak uniek) bouwwerk, element, component, object of product door mensen onderkend, bedacht en gemaakt waar veel vakkundigheid bij is komen kijken.Bepaalde combinaties van entiteiten die een (herbruikbaar) afgerond geheel vormen,zijn bouwblokken. Bouwblokken kunnen heel klein zijn, maar ook heel groot. Waarde grens ligt voor de optimale grootte van bouwblokken is op voorhand niet in32
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1absolute zin te zeggen, maar een bouwkundig architect doet er altijd goed aan omexpliciet die bouwblokken te onderkennen die impliciet aanwezig zijn.N.B. Tussen bouwwerk en bouwblok in zit het begrip bouwsel. Dit is in feite eenlosstaand bouwwerk, een enigszins mobiel bouwwerk, of een bouwwerk dat niet isverankerd in zijn ondergrond. Bouwsel heeft een minderwaardige klank als ‘zomaareen constructie’ en wordt daarom in de praktijk niet veel gebruikt. Bouwwerk (entiteit) Bouwdeel (entiteit) Concept (entiteit) Element (entiteit) Element (entiteit) Fragment Component Object (entiteit) (entiteit) (entiteit) TP TP(e) TP TP(e) Bouwdeel (entiteit) Bouwblok Entiteit (entiteit) Entiteit Entiteit Entiteit Figuur 1.3. Voorbeeld van een bouwwerk met haar entiteiten.Modulaire bouw van woningen is een bouwstijl waarin op een assemblagelocatiedelen van de woning in elkaar worden gezet tot een bouwblok. Op de uiteindelijkewoonlocatie worden de woningen dan gemaakt door de bouwblokken aan elkaar vastte maken. Kijken we naar de architectuur van deze modulaire woningen dan zien wedat bepaalde bouwblokken steeds weer opnieuw worden hergebruikt. Het voordeelvan bouwblokken is dat bepaalde assemblagewerkzaamheden speciale kennis of 33
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1instrumenten vereisen die locatiegebonden zijn, of beter betaalbaar zijn als dezewerkzaamheden op externe locaties kunnen plaatsvinden. Een bouwblok is een samengesteld geheel van entiteiten dat bedoeld is om te worden hergebruikt in een bouwwerk.Daar waar bouwblokken afgeronde gehelen zijn, zijn fragmenten incompletegedeelten van een geheel. Een bouwkundig architect brengt soms fragmenten van dearchitectuur of een ontwerp in beeld, of modelleert deze, omdat dat qua scope eenbepaald lastig vraagstuk oplost.Het is goed te weten of de bouwkundige architect met een fragment te maken heeftof met een bouwblok. Door fragmenten te analyseren en uit te werken totbouwblokken kan de bouwkundige architect een complex bouwwerk in beheersbareen verdeelbare werkpakketten opdelen.Een sprekend voorbeeld van een fragment is een muur van een ruïne die nogovereind staat. Als het bouwwerk dan in ere wordt hersteld, kan het fragment modelstaan voor de gehele reconstructie van het bouwwerk. Een fragment is een incompleet gedeelte dat onderdeel is van een bouwwerk.Op de entiteiten van een systeem zijn altijd regels van toepassing. Bijvoorbeeld bijeen kruispunt met verkeerslichten geldt vaak de regel dat alleen verkeer dat elkaarniet kruist, tegelijkertijd groen licht mag hebben. Een ander voorbeeld van een regelin huizen die door bouwkundige architecten wordt gehanteerd is, dat elk vertrek inde woning zijn eigen functie heeft en daarom de vorm krijgt die daar bij hoort. Een regel is een afspraak over de relatie tussen twee of meer entiteiten. Op het niet nakomen van de afspraak staat een sanctie die in zwaarte kan variëren. Deze zwaarte van de sanctie bepaalt of een regel, een richtlijn, een voorschrift of een wet is.Als bouwers een regel opvatten als een richtlijn, omdat het niet nakomen ervanresulteert in een licht sanctie, dan kan men als opdrachtgever of bouwkundigarchitect de regel verzwaren tot een voorschrift. Men kan in ieder geval de sanctiebeter gaan communiceren en ook meer gaan toezien op het naleven van de regels enrichtlijnen.34
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Een richtlijn is een regel waarop een lichte sanctie staat, omdat het niet nakomen ervan geen grote problemen als gevolg oplevert. Het niet nakomen van een richtlijn heeft daarmee weinig gevolgen voor de partijen die de richtlijn zijn overeengekomen.Een voorbeeld van een voorschrift dat past in elk bouwproject is: alleen deconstructies die zijn getoetst op wettelijke normen en zijn goed bevonden, mogen ineen bouwwerk worden opgenomen. Dit voorschrift zegt niet dat men geenconstructies mag ontwikkelen die niet zijn te toetsen aan normen. Het voorschriftzegt wel dat die constructies niet automatisch in productie mogen worden genomen.De uitdaging voor menige bouwproject is echter het handhaven van dergelijkevoorschriften. Een voorschrift is een veelal niet-bindende of verplichte regel die vanuit de branche wordt uitgevaardigd. De sanctie van het niet volgen van een voorschrift is veelal het niet goedkeuren van een bouwwerk voor oplevering.Een voorbeeld van een wet in een bouwproject is dat bij het constateren van hetverdoezelen van bouwfouten een medewerker op staande voet wordt ontslagen. Inbouwprojecten zou men zelfs een wet kunnen instellen dat bij het constateren vaneen niet-gedocumenteerde en daardoor niet-beheersbare realisatieoplossing dat dezeper onmiddellijk uit het bouwwerk wordt verwijderd.Men kan ook bij bouwers de druk leggen dat het niet melden of in de lucht houdenvan niet-gedocumenteerde of niet-beheersbare realisatieoplossingen komt te staanop een officiële waarschuwing. Een dergelijk wet zou de kwaliteit van bouwwerkendrastisch verhogen, maar vanwege de huidige situatie in veel bouwprojecten op zeerveel weerstand stuiten. Een wet is een veelal bindende of verplichte regel die door toezichthouders en wetgevers wordt uitgevaardigd waarop een zware sanctie staat voor het niet navolgen ervan. Door middel van handhaving van een wet probeert men de naleving af te dwingen. 35
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 11.5 Conceptualiseren en VisualiserenDe wereld om ons heen is vol met concepten die achterliggend zijn aan debouwwerken die wij waarnemen. Een bouwwerk bevat vaak vele tientallentegenstrijdige of ogenschijnlijk onverenigbare concepten die een bouwwerk tot eenuniek geheel maken. Bouwkundige architecten die ontwerpen maken vanbouwwerken dienen goed op de hoogte te zijn van concepten, stijlelementen enprincipes om er niet alleen een constructief en functioneel geheel van te maken,maar ook een oogstrelend aansprekend bouwwerk.1.5.1 Ontwerpen vanuit een conceptOm op de ontwerptafel, dus voordat een bouwwerk daadwerkelijk gerealiseerd is, alzoveel mogelijk te kunnen voorspellen hoe de onderdelen van het bouwwerkallemaal op elkaar zullen inwerken, overkomen, gedragen en reageren bij normaalgebruik en bij extreme belasting, maakt een bouwkundige architect gebruik vanconcepten, stijlelementen en principes.Wanneer we opnieuw kijken naar de Erasmusbrug dan is dit een unieke brug meteen geknikte pyloon (toren), maar hij is wel van een gangbare soort brug, namelijkde tuibrug. De tuibrug is een soort brug, net zoals een valbrug of een hangbrug. Dearchitect Ben van Berkel heeft bij het ontwerpen in 1989 van de Erasmusbrug (139meter hoog, 34 meter breed, lengte 802 meter en lengte tuibrug 410 meter) gebruikgemaakt van een concept. Het principe van het tuibrugconcept maakte dat ditconcept bruikbaar was voor een totale overspanning van 808 meter. Tuien Geknikte (Stalen tuidraden) pyloon Brugdek met geringe dikte Figuur 1.4. Tekening van het concept dat is gebruikt voor de Erasmusbrug.36
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1De Erasmusbrug is dus ontworpen op basis van het tuibrugconcept met pylonen alsstijlelement en het principe van kracht laten afvloeien via pijlers in de grond.Wanneer we naar een huis kijken dat onder ‘Huf Haus’-architectuur gebouwd is,zien we een huis dat zeer energiezuinig is, van veel natuurlijk materiaal is gemaakten waar veel constructieve stijlelementen steeds weer terugkeren. Men ziet hetprincipe van constructieve isolatie terug in het Huf Haus. De bouwkundigearchitecten krijgen dit alleen maar voor elkaar door te werken met concepten,stijlelementen en principes.Een bouwkundige architect maakt architectuurontwerpen in opdracht vanopdrachtgevers. De bouwkundige architect krijgt daarbij eisen, randvoorwaarden enuitgangspunten mee. Om deze ontwerpen te kunnen maken moet hijontwerpvraagstukken oplossen en ontwerpbeslissingen nemen: Hoe komt hetresultaat eruit te zien? Wat moet de kwaliteit zijn van het bouwwerk? Hoe stevigmaak ik het bouwwerk gezien het normale en extensieve gebruik van het bouwwerk?Wat spreekt de opdrachtgever en gebruikers aan?De bouwkundige architect moet ogenschijnlijk onverenigbare en tegenstrijdige eisenmet elkaar verenigen in het ontwerp. Bijvoorbeeld: ontwerp een gebouw dat groot is,maar waar men zich niet verloren in voelt. Om deze ontwerpvraagstukken te kunnenoplossen, maakt een bouwkundige architect gebruik van concepten en stelt daarmeeeen totaalconcept samen.Een totaalconcept kan uit vele deelconcepten bestaan. Concepten geven nog veelvrijheden voor keuzemogelijkheden. Niets is nog definitief. Duurzaam wonen,energiebesparende constructies en cradle-to-cradle (het concept van afvalmaterialenhergebruiken) zijn voorbeelden van totaalconcepten uit de bouwkundigearchitectuur die weer uit vele deelconcepten bestaan.Enerzijds geeft een concept een bouwkundige architect houvast, omdat het conceptbestaat uit bijvoorbeeld deelconcepten met een bewezen werking of die beproefdeoplossingen zijn. Anderzijds geeft een concept de bouwkundige architect demogelijkheid te communiceren met de opdrachtgever over denkrichting, passendeoplossingen en een gewenst resultaat.Voorbeeld van tegengestelde eisen voor een villaEen architect wordt gevraagd een villa te ontwerpen voor mensen die geen trap kunnen lopen.Maar het moet wel een villa worden met drie verdiepingen waar op elke verdieping iemand 37
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1geheel zelfstandig kan wonen. Deze personen willen niet het gevoel hebben in een appartemen-tencomplex te wonen. De vertrekken van de villa moeten via de buitenkant via de fiets enrolstoel te bereiken zijn. De villa komt op een bergwand te staan.De architect combineert nu een wenteltoegangsweg om een drielaagse villa heen tot een geheel.Hij maakt hergebruik van bekende succesvolle concepten en maakt er een nieuw concept mee.In figuur 1.5. staan in feite twee modellen. Linksboven staat een functioneelbehoeftemodel met de functies lopen, zitten, staan en liggen. Daaronder staat eentechnisch totaalconceptmodel met deeloplossingen om te kunnen lopen, zitten,staan en liggen.N.B. Functionele behoefte (functie) en technische vorm worden in de architectuurgescheiden van elkaar geanalyseerd en ontworpen. Figuur 1.5. Voorbeeld van een conceptschets ‘wonen in een droom’. Een conceptschets is een grafische weergave van een concept waarbij op informele wijze aan belanghebbenden zoals de opdrachtgever duidelijk wordt gemaakt waar in essentie het concept uit bestaat, hoe het ongeveer werkt, welke voordelen het oplevert en hoe dat er dan uitziet.38
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1Zo werkt het met concepten. We kijken naar de implementatie van een fysiek uniekbouwwerk en dat wordt in ons hoofd vertaald naar iets wat we herkennen. Eenconcept is een abstractie van de werkelijkheid. Het is de verbeelding van een globaleof generieke oplossingsrichting voor een ontwerpvraagstuk en vaak los van deimplementatie. Conceptualiseren is het vertalen van de eisen, uitgangspunten en randvoorwaarden door de architect via een architectuurontwerp met concepten, principes, elementen en regels naar realiseerbare en bouwbare oplossingen.Als we naar een fysiek bouwwerk kijken dat over water een verbinding vormt en datvoor ons gevoel op een stevige en betrouwbare brug lijkt, zullen we ons zeker voelenom deze brug te gebruiken. In het verleden zijn bruggen als oplossing handiggebleken bij het duurzaam en toekomstvast creëren van een doorgang over water.Dat is de reden dat bouwkundige architecten vaak een brug als concept nemen als ereen doorgang over water dient te worden ontworpen. Maar ook een tunnel, een pont,een dam en een helikopter zijn voorbeelden van concepten waarmee een doorgangover of onder water kan worden gecreëerd. Elk met hun eigen voordelen en nadelen.Zo past het ene concept beter bij de eisen die de opdrachtgever stelt aan hetbouwwerk omdat het alle (tegenstrijdige) eisen voldoende in zich verenigd. Hetandere concept past beter bij de bouwkundige visie van de architect en weer eenderde past beter in het plan van een gemeente. Zo komen architecten dan ookbijvoorbeeld uit op een ontwerp van een brug die stijlelementen van een dam, tunnelen pont in zich hebben.Een correct geformuleerde eis bevat altijd het woord ‘dient’. Bijvoorbeeld: eenbewoner dient zich altijd te legitimeren in geval van het betreden van de oprijlaan,met een geldige contactloze identiteitsleutel, zoals een chipkaart, om de slagbomenautomatisch open te laten gaan. Een dergelijke eis leidt bij het beveiligings-informatiesysteem van een huis tot het moeten kunnen invoeren vanidentiteitsbewijsgegevens.De bouwkundige architect zorgt ervoor dat de eisen die gesteld mogen wordencorrect geformuleerd zijn en door de opdrachtgever geprioriteerd en definitief zijngemaakt. Een eis is iets dat er beslist dient te komen. Het is een noodzakelijk kenmerk, functie of te 39
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 leveren prestatie van iets. Er wordt dringend om gevraagd, dit in tegenstelling tot een wens.De bouwkundige architect doet er goed aan om zoveel mogelijk fundamentele entechnologische concepten te kiezen in de architectuur en zo weinig mogelijkproduct- of leveranciersafhankelijke concepten te kiezen.Stel een leverancier van belichtingsoplossingen heeft geen continue spanning van220 volt nodig, maar gebruikt afwisselende spanning van 90 en 150 volt voor eenunieke besparende vorm van verlichting. De bouwkundige architect kiest overal inhet huis voor de afwisselende spanning van 90/150 volt. Zolang de bewoners willengenieten van het financiële voordeel, zitten ze wel vast aan de oplossing van dezeleverancier, omdat oplossingen van andere leveranciers 220 volgt nodig hebben.1.5.2 Principes gebruiken om de kwaliteit van het ontwerp te verhogenBij het ontwerpen van een bouwwerk maakt de bouwkundige architect gebruik vanprincipes. Deze principes heten ontwerpprincipes, omdat ze de kwaliteit van hetontwerp verhogen. Principes zijn uitspraken die vertellen op welke wijze een conceptin elkaar steekt en werkt. Altijd en overal op dezelfde wijze. Principes makenduidelijk wat de wijze is waarop de stijlelementen van een concept samenwerken enhoe ze samen een bepaald kwaliteitsvoordeel realiseren. Een principe is de gehandhaafde wijze waarop een entiteit werkt, gebeurt of plaatsvindt met een bepaald effect of resultaat tot gevolg in een gegeven context.De bouwkundige architect, landschapsarchitect en industrieel ontwerper makengebruik van verschillende soorten principes. Onder andere van de soorten: Principes om de werking van de wereld en het gedrag van mensen te leren en te helpen begrijpen en de impact van eisen die mensen stellen te visualiseren en te communiceren. Bijvoorbeeld het principe van ‘opposites attract’. Conceptprincipes die de gehandhaafde werking beschrijven van concepten en waarbij kennis of begrip van het conceptprincipe helpt bij de keuze van het concept als oplossingsrichting voor een ontwerp. Bijvoorbeeld het zuiger- principe van een dieselmotor. De dieselmotor dient daarbij de werking van de zuiger zelf af te dwingen.40
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Ontwerpprincipes die aangeven met welke gehandhaafde werking van een entiteit rekening gehouden dient te worden bij het ontwerp en realisatie van een bouwwerk. Dit met het oog op een bepaald geproduceerd resultaat, naar aanleiding van een gehandhaafde werking in een entiteit. Ontwerpprincipes gelden al in de context (of omgeving) van een te ontwerpen en te realiseren bouwwerk voordat het bouwwerk gerealiseerd is. Voorbeelden van ontwerpprincipes zijn het ontwerpprincipe van proportie en het ontwerpprincipe van spiegelasymmetrie. De mens ervaart de toepassing van het principe van proportie als aangenaam, daarom dient de architect er bij het ontwerp en de realisatie van bijvoorbeeld een tuin rekening mee te houden. Ook de zwaartekracht is een voorbeeld van een ontwerpprincipe. Zwaartekracht zelf is een principe waarbij de architect bij het ontwerpen en realiseren van een vliegtuig, kerk of brug altijd rekening met de werking ervan dient te houden. Het universum dwingt daarbij de zwaartekracht op de aarde af. Realiteitprincipes die aangeven welke principes gelden in een bestaand bouwwerk of fenomeen om de gehandhaafde (hardnekkige veelal ongewenste) werking van de huidige bestaande bouwwerken en fenomenen te begrijpen en te analyseren. N.B. Deze principes komen vaak terug in de eisen die worden gesteld aan een gehandhaafde werking voor een nog te realiseren bouwwerk. Architectuurprincipes die vooral worden gebruikt om concepten uit het ene vakgebied over te hevelen naar en te hergebruiken in een ander vakgebied. Architectuurprincipes zijn principes die gelden voor (bijna) alle concepten die onderdeel zijn van de architectuur (het totaalconcept) van een bouwwerk. Architectuurprincipes maken duidelijk welke gehandhaafde werking integraal in alle entiteiten zoals concepten, elementen, componenten, objecten en technische producten van een bouwwerk terugkomen, of worden toegepast en welk voordeel dat oplevert (of resultaten dat produceert).Al deze soorten principes zijn onder andere afgeleid uit de vele boeken overbouwkundige architectuur, landschapsarchitectuur en door interviews gehoudenmet bouwkundige architecten. 41
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 Figuur 1.6. Principetekening van een tuibrug.Bouwkundige architecten maken gebruik van kleine visualisaties. In eenprincipetekening in figuur 1.6 is het trekkrachtprincipe van een tuibruggevisualiseerd. Het principe wordt als volgt geformuleerd: door altijd in de tuientrekkracht te hebben en de pylonen het gewicht van de brug te laten afvoeren naar defundering van de brug, vanuit stalen kabels die rechtstreeks zijn bevestigd aan depylonen en het brugdek, wordt ervoor gezorgd dat de dikte van het brugdek beperktkan worden gehouden (ongeveer 2,5 meter) waarmee voertuigen die van de bruggebruikmaken minder hoogte hoeven te overwinnen. Een principetekening is een informele visuele weergave met meer detail dan een schets, om aan belanghebbenden zoals opdrachtgevers uit te leggen op welke wijze een concept, bouwwerk of fenomeen werkt. Deze tekening wordt gebruikt als ondersteuning voor de beslissing voor de keuze van een oplossing en om vertrouwen in de keuze te krijgen.Een brug moet sterk genoeg zijn om haar eigen gewicht te kunnen dragen en ookhet gewicht van de voertuigen en personen die de brug gebruiken. Een brug moetook kunnen omgaan met de verschillende weersomstandigheden.42
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Hanger Deck Abutment Tower Abutment Main cable Hanger Deck Pier Concrete Arch Suspension Anchor arms Cantilever arms Tower Central span Cable Deck Pier PierCantilever Cable-stayed Figuur 1.7. Principetekeningen van verschillende tuibrugconcepten.De ontwerpen van verschillende soorten bruggen die elk andere doelen dienen,hebben dan ook een andere lengte. Figuur 1.7 geeft een voorbeeld hoe op viermanieren de kracht verdeeld kan worden. Via bevestigingen aan het eind van debrug die de kracht, op hun beurt, laten afvloeien in de grond (Concrete arch) of viahangende boogbruggen (Suspension). Cantileverbruggen hebben twee onafhan-kelijke Cantileverarmen die gespiegeld zijn van elkaar en worden verenigd of via eencentrale overspanning (Cantilever) of via kabels naar de toren (Cable-stayed).De principetekeningen van de verschillende brugconcepten helpen duidelijk dewerking van het concept, namelijk het principe en de kwaliteitsvoordelen, beter tebegrijpen en te hergebruiken in een ontwerp voor een brug.1.5.3 Stijlelementen bepalen de architectuurOm concepten te kunnen herkennen die achterliggend zijn aan bouwwerken, dienenbouwwerken te voldoen aan bepaalde, impliciete, eisen die worden gesteld aan deaanwezigheid van concepten. Zoals de aanwezigheid van een aantal zaken die altijdhoren bij een concept. Deze onderdelen worden de elementen van een conceptgenoemd. Bijvoorbeeld pijlers, kabels en torens zijn elementen van het brug-concept. Tuien en pylonen zijn weer elementen van het tuibrugconcept dat weer een 43
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1specialisatie is van het brugconcept. Elementen hebben hun eigen kenmerken enfunctie die het concept, waar het element onderdeel van is, bepaalde gedragingengeeft en die uitmonden in kwaliteitsvoordelen en gebruikstoepassingen.Elementen die veelvuldig in concepten terugkomen zijn stijlelementen.Stijlelementen zijn op de ontwerptafel ook te gebruiken om bepaalde gedragingenen kwaliteitsvoordelen van het concept over te brengen in het ontwerp van eenbouwwerk. Voorbeelden van stijlelementen in fysieke bouwwerken zijn despitsbogen en afgeronde hoeken in een kerk met de gotische architectuurstijl.Een ander voorbeeld van een zeer bekende architectuurstijl is het rationalismewaarbij een belangrijk kenmerk is dat gebouwen die onder het rationalisme zijngebouwd, dragende constructies hebben die bestaan uit baksteen.Frank Lloyd Wright is een architect die met zijn persoonlijke architectuurstijlruimtes in gebouwen voorziet van open hoeken. In de hoek van een ruimte zijngrote raampartijen die buiten naar binnen laten komen en binnen naar buiten.Beton en staal maken het mogelijk dat een overstek wordt gedragen met eenconstructie, zodat de hoek open blijft.Een andere architectuurstijl is vorm volgt functie, Form Follows Function. Centraalbij deze architectuurstijl staat dat het ontwerp van een bouwwerk wordt geïnspireerddoor het gebruik of de functie van het bouwwerk. In deze architectuurstijl wordenverschillende stijlelementen uit diverse architectuurstijlen gebruikt. Een stijlelement is een vaak terugkerend element dat onderdeel is van of thuishoort bij een stijl. Een element wordt stijlelement als het wordt gezien als onderdeel van of behorend tot een bepaalde stijl. Dit komt vaak door de kenmerken die een element heeft.1.5.4 Het maken van een statement door de bouwkundige architectEen bouwkundig architect wil vaak met zijn bouwwerk iets zeggen of ietsuitdrukken. Hij heeft zijn eigen visie op het ontwerpen, bouwen en gebruiken vanbouwwerken of hij heeft een bepaalde eigen kijk op de wereld of op het leven. Dit wilhij tot uiting laten komen in zijn bouwwerken. Hij wil iets zeggen met het ontwerpvan het bouwwerk.44
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1In de bouwkunde zoeken architecten de operatieve, decoratieve en constructievegrenzen op van concepten. Wanneer vinden we iets nog een gebouw waarin wewillen werken? Durven we in een zwevend huis te slapen? Kunnen we een brug vanpapier gebruiken om met auto’s overheen te rijden? Met een brug van papier of eenhuis van glas maakt een bouwkundige architect een architectuurstatement zoalszwak=sterk of ik-heb-niets-te-verbergen.De bouwkundige architect kan een architectuurstatement maken over een bouwwerkvan iemand anders. Stel dat een architect de operational excellence in eenlevensmiddelenfabriek met lopende band apprecieert. Dan kan hij het concept vande fabriek met de lopende band als blauwdruk gebruiken voor bijvoorbeeld hetontwerpen van een Japans restaurant met een ronddraaiende tafel waaropcomponentenmaaltijden worden aangeboden De gasten van het restaurant kunnendan in korte tijd hun maatwerkmaaltijd samenstellen op basis van standaardcomponenten. Een architectuurstatement is een uiting van een bouwkundige visie, filosofie, cultuur en identiteit die de architect doet door middel van het ontwerp van het bouwwerk.1.5.5 Tegenstrijdige eisen verenigen op conceptueel niveauDe bouwkundige architect wil ontwerpen maken van duurzame en toekomstvastebouwwerken in opdracht van opdrachtgevers. De bouwkundige architect is daaromaltijd op zoek naar nieuwe architectuurontwerpopdrachten met voldoende mandaatwaarmee hij zijn bouwkundige visie kan uiten in een bouwwerk. Vanuit zijnperspectief is het in feite wachten op de juiste opdrachtgever om zijn dromen teverwezenlijken.Het ontwerp dat de bouwkundige architect maakt heet een architectuurontwerp, ookwel architectonisch ontwerp genoemd. Het architectuurontwerp is een bijzondersoort ontwerp. Een architectuurontwerp richt zich doorgaans op een groot complexgeheel dat uit veel verschillende onderdelen bestaat. Een ontwerp richt zich veelal opeen onderdeel van een complex geheel. Een architectuurontwerp is een schematisch plan of voorstelling van een oplossing voor een (ontwerp)vraagstuk. Bijvoorbeeld een bouwwerk waarmee wordt voorzien in de behoeften van 45
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 belanghebbenden. In een architectuurontwerp zijn, met behulp van concepten en principes, complexe of lastige ontwerpvraagstukken opgelost waarbij functie en vorm gescheiden van elkaar zijn ontworpen evenals constructie, decoratie en operatie van de oplossing. Dit alles maakt van een ontwerp een architectuurontwerp.Architectuurontwerpvraagstukken voor bouwkundige architecten zijn bijvoorbeeld:Hoe zorg ik voor een betaalbaar ontwerp van een fabriek met de technologie vanvandaag dat tegelijk milieuvriendelijk en diervriendelijk is? Hoe ontwerp ik eenruimte die wordt afgescheiden van de buitenwereld met flinterdunne, maar helesterke materialen, om geen ruimte te verliezen, heel veilig is en ook nog eens demogelijkheid geeft om van binnen naar buiten te kunnen kijken en gaan, maar nietandersom.Architecten maken architectuurontwerpen, ontwerpers maken ontwerpen. Hetarchitectuurontwerp is een sterk visueel ontwerp: veel verschillende aanzichten enperspectieven van het bouwwerk worden visueel belicht vanuit veel verschillendegezichtspunten.Het is noodzaak dat een bouwkundige architect een correcte architectuurontwerp-opdracht krijgt. Het is randvoorwaardelijk om een architectuurontwerp te kunnenmaken dat goed is, juist is en gebruikt wordt. Ook is het visualiseren in eenarchitectuurontwerp randvoorwaardelijk om de opdrachtgever in staat te stellen dejuiste keuzes te maken. Een (architectuur)ontwerpopdracht is een opdracht waarin de architect de opdracht met voldoende mandaat krijgt om van een bouwwerk of deel daarvan een architectuurontwerp te maken. De opdrachtgever is dan ook vaak een eigenaar van het bouwwerk in de huidige situatie of van de omgeving van het nieuwe bouwwerk. In de opdracht wordt ook vermeld hoe snel de opdracht klaar moet zijn en hoeveel het realiseren van het ontwerp mag kosten.Een bouwkundig architect begint altijd eerst met het maken van schetsen vanconcepten, abstracte oplossingsrichtingen, om in het begin zichzelf bijvoorbeeld nogniet geheel vast te leggen en nog vele bewegingsvrijheid te hebben in het ontwerp.Hij moet namelijk vaak tegenstrijdige eisen van belanghebbenden verenigen in eenontwerp. Bijvoorbeeld: maak een open, maar veilige oplossing.Een bouwkundige architect waakt ervoor dat hij een onvolledige niet-uitvoerbareontwerpopdracht krijgt of dat de opdrachtgever hem iets laat ontwerpen dat niet kan46
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1worden gerealiseerd vanwege bijvoorbeeld ontbrekende eigendomsrechten. Eenofficiële ontwerpopdracht helpt hierin duidelijkheid te verschaffen. Figuur 1.8. Schets van een gebouw.Om duurzame en toekomstvaste bouwwerken te kunnen ontwerpen en hierover tecommuniceren, brengt de bouwkundige architect de wijze waarop de conceptenwerken en bepaalde voordelen realiseren, met andere woorden de ontwerpprincipes,in beeld met schetsen, tekeningen of cartoons van principes. Figuur 1.9. Principecartoon polderboezem systeem.Ook maakt de bouwkundige architect grote ontwerptekeningen, blauwdrukkengeheten, die aannemers en bouwers laten zien hoe alles aan elkaar hangt, zodat zebijvoorbeeld beter een gefaseerde planning kunnen afgeven voor het bouwwerk. Indeze tekeningen maakt de architect gebruik van verschillende aanzichten (views) vanhet bouwwerk. 47
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 Figuur 1.10. Standaard aanzichten (views) die een bouwkundige architect gebruikt in ontwerptekeningen en bouwtekeningen.In figuur 1.10 staan onderin twee voorbeelden van visualisaties van een huis waarbijgeen verdwijnpunt (perspectief) is gehanteerd, maar waar de zijden evenwijdig aanelkaar lopen. Dit soort visualisaties noemen we isometrische en axonometrischeprojecties. Bij axonometrische visualisaties zijn altijd drie zijden zichtbaar onder eenhoek van 120 graden. Dergelijke soorten aanzichten worden niet gebruikt om eengeheel te tonen, maar om enkele onderdelen ten opzichte van elkaar te tonen waarbijde onderdelen zelf op ware grootte worden gevisualiseerd. Een aanzicht (view) is de interpretatie van datgene wat een persoon ziet of belangrijk vindt uit hoofde van zijn functie, aandachtspunten, kennis en kunde. Een aanzicht is een deelverzameling van een model.Bijvoorbeeld een tuinman die naar een tuin kijkt ziet veelal meer beplantings- enonderhoudskwesties dan de eigenaar van de tuin. Het verschil is de kennis van detuinman die maakt dat hij in het bijzonder naar bepaalde entiteiten kijkt van de tuin.Ze kijken naar hetzelfde tuinmodel, maar naar een andere subset van entiteiten.Deze subset van entiteiten vormt het aanzicht.Een bouwkundige architect maakt gebruik van aanzichten om verschillende aspectenvan een bouwwerk afzonderlijk voor andere doelgroepen te kunnen communiceren48
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1en toe te lichten. Denk aan bijvoorbeeld een functioneel aanzicht, een bouw-technisch aanzicht, een gebruiksaanzicht en een beheer- en onderhoudsaanzicht.De bouwkundige architect maakt aanzichten zoals: zijaanzicht, assemblageoverzichten de structuurvisie. Een aanzicht is voor een architect vaak het beeld van eenbouwwerk van één zijde. Als een architect meer dan één zijde tegelijk bij elkaarplaatst en op elkaar afstemt spreken we over een perspectief. Dit concept wordtverder in het hoofdstuk Dragon1 Representatiewijze uitgewerkt. Figuur 1.11. Geëxplodeerd perspectief van een huis.In figuur 1.11 wordt een geëxplodeerd perspectief van een huis getoond. Dat is eenprojectie met diepte waarbij het lijkt alsof de onderdelen van het bouwwerk uit elkaarworden getrokken. De tekening in figuur 1.11 geeft het gevoel van eenassemblagetekening. Dergelijke perspectieven worden gebruikt om een geheel tetonen en een beeld te geven hoe alles in elkaar past en welke relaties de onderdelentot elkaar hebben. Veel gebruikte perspectieven, naast het geëxplodeerde perspectief,zijn het opengewerkt perspectief, de dwarsdoorsnede en het doorkijkperspectief.Zo maakt een bouwkundige architect in veel gevallen een behoeftemodel,conceptschets, een ontwerptekening en een structuurvisie om al in een vroegtijdigstadium de opdrachtgever een goed beeld te kunnen geven van het eindresultaat.Later in het traject maken bouwkundige architecten vaak blauwdrukken voor depersonen die het architectuurontwerp dienen te realiseren en maakt men artistimpressions om aan alle mogelijke belanghebbenden de sfeer, emotie, gevoel en 49
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1uitstraling van het bouwwerk zo goed mogelijk over te brengen, bijvoorbeeld in hetkader van het creëren van betrokkenheid en draagvlak. Een blauwdruk is een uitgewerkt bouw- of assemblageplan. Een blauwdruk is een bouw- of assemblagegericht aanzicht op een bouwwerk in een plat vlak.N.B. Daar waar een ontwerptekening van een vliegtuig uit meer dan 10.000onderdelen bestaat, bevatten de plaatjes die momenteel de enterprise architecten inde onderneming maken vaak niet meer dan tien onderdelen. De architect in deonderneming heeft echter veel meer controle en voorspelbaarheid over het gedragvan een bouwwerk als hij veel meer onderdelen in het ontwerp zou onderkennen.Bouwkundige architecten maken gebruik van een contextduiding om te zien wat deomgeving is waarin het bouwwerk dient te komen dat ze ontwerpen, en om deprincipes en concepten te kunnen kiezen die werken in een bepaald gebied. Decontext wordt dan expliciet gedefinieerd in het ontwerp om heel duidelijk te makenwat binnen en buiten de context valt. Een context is een afgebakend gebied rondom een entiteit dat in beschouwing wordt genomen zodat de entiteit meer betekenis krijgt. In een context zijn bepaalde omstandigheden en gebeurtenissen die een relatie hebben met de entiteit dat in beschouwing wordt genomen.Voorbeelden van een context zijn: het stadcentrum van een stad waar een nieuwmuziektheater moet komen of de overheid waarbinnen een gemeente met e-dienstverlening het beginpunt van een keten van organisaties gaat vormen.50
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.6 Een nieuw begrippenkader voor ondernemingenHet is nu mogelijk om met de opgedane bouwkundige architectuurkennis uit devoorgaande paragrafen en aan de hand van de bouwkundige architectuurbegrippenop een andere manier naar ondernemingen te kijken. Deze nieuwe kijk opondernemingen noemen we visuele enterprise architectuur.1.6.1 Het raamwerk van visuele enterprise architectuurVisuele enterprise architectuur is als geheel globaal met een raamwerk tebeschrijven. Het raamwerk bestaat uit een tachtigtal kernbegrippen waarin debegrippen uit de bouwkundige architectuur gerelateerd worden aan de begrippen uitde enterprise architectuur.Deze begrippen geven de architect een woordenschat om bepaalde vraagstukken enoplossing met en in architectuur uit te drukken. 80 woorden lijkt een hoog aantal,maar het vormen de basisbegrippen die elke dag week in week uit worden gebruiktdoor architecten om professioneel hun werk te kunnen doen.Met name geeft het begrippenkader handvatten om aan conceptdesign te doen en ditvisueel te maken en te communiceren. Daarin is Dragon1 uniek en geeft de architectde mogelijkheid opdrachtgevers van beslissingsondersteunende architectuur-visualisaties te voorzien. 51
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 Dragon1 model  Visuele Enterprise Architectuurraamwerk (globaal) Globaal visueel enterprise architectuurraamwerk Systeem Principe Totaalconcept Onderneming Concept Conceptprincipe Architectuurontwerp Besturing Architectuur Fenomeen Ontwerpprincipe ontwerpopdracht Business Bouwwerk Realiteitsprincipe Opdrachtgever Bedrijfsfunctie Bouwblok Architectuurprincipe Belanghebbende Domein Omgeving Handhavingmechanisme Medewerker Operatiën Fragment Regel Aannemer Proces Entiteit Architect Eis Ketenproces Vorm Architectuurproduct Behoefte Businessproces Functie Conceptualiseren Randvoorwaarde Werkproces Capabiliteit Structuurraamwerk Missie Activiteit Element Architectuurraamwerk Bedrijfsdoel Klant Component Conceptschets Visie op thema’s Dienstverlening Object Principetekening Uitgangspunt Informatievoorziening Product Structuurvisie Strategie ICT-Infrastructuur Artefact Ontwerpschets Beleid Oplossing Architectuurvisie Diagram Perspectief Landschap Kwaliteitsaspect Fotografisch beeld Aanzicht Artist Impression Stijlelement Situatieschets Metamodel Architectuurvisualisatie Architectuurplateau Situatietekening Model Blauwdruk Figuur 1.12. Visuele enterprise architectuurraamwerk (globaal).Veel van de Dragon1 architectuurbegrippen in dit hoofdstuk liggen qua definitie zeerdicht tegen elkaar aan. Maar juist in visuele enterprise architectuur is het van belangom gebruik te maken van het essentiële verschil tussen de begrippen. Als enterprisearchitect moet men namelijk bij het ontwerpen de precieze controle hebben over dewijze waarop bijvoorbeeld een integrale bedrijfs-/ICT-oplossing zich gaat gedragenals deze eenmaal gerealiseerd is.52
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.6.2 Een nieuwe kijk op de ondernemingOndernemingen kunnen we dus beschouwen als systematische bouwwerken die uitentiteiten bestaan, zoals concepten, elementen, componenten, objecten entechnische producten. Met dit uitgangspunt als vertrekpunt, kijken we naar hetvolgende voorbeeld.Om op een nieuwe wijze naar ondernemingen te kijken, maken we gebruik van devoorbeeldonderneming BetereZorg een zorginstelling die zich richt op woonzorg enthuiszorg. Deze voorbeeldonderneming verleent zorgdiensten en draagt alsonderneming een verantwoord risico qua winstgevendheid en voortbestaan van deonderneming. Een onderneming, zoals een zorginstelling of een bank-verzekeraar, is een geheel van bedrijven die voor de markt in enige mate unieke wijze een assortiment voert waarmee er bewust een bepaald verantwoord risico wordt gelopen.Bij BetereZorg heeft men als doel gesteld om ouderen die zelfstandig wonen, tebegeleiden en te ondersteunen in allerlei soorten taken zodat men langer zelfstandigkan blijven wonen.De behoeften van de cliënt zijn zorgvuldig in kaart gebracht door de enterprisearchitect. Daarbij heeft de architect gewerkt met de hulpzin: ‘Ik wil ...’ om debehoeften cliëntgericht te kunnen formuleren. Dit heeft onder andere een schets vanhet behoeftemodel opgeleverd voor de cliënt met het profiel oudere in figuur 1.13. Behoeften Aandacht Veiligheid Zorg Hulp op afstand Wonen Zelfstandigheid Welzijn Begeleiding Figuur 1.13. Voorbeeldschets van een behoeftemodel. 53
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1Daarnaast is er ook op basis van behoeften een nauwkeurige inventarisatie gedaannaar de eisen die cliënten stellen aan dienstverlening. In de praktijk maakt eenenterprise architect voor verschillende belanghebbenden dergelijke behoefte-modellen om een compleet beeld te krijgen van klanten en medewerkers van wat zijwillen: Hoe leeft men en wil men leven? Hoe woont men en wil men wonen? Hoewerkt men en wil men werken? En hoe recreëert men en wil men recreëren?De enterprise architect is met de directie en andere belanghebbenden aan de slaggegaan om bedrijfskundige en informatiekundige concepten bijeen te zoekenwaarmee de doelen zijn te realiseren, de behoeften van de cliënt zijn in te vullen endat de concepten passen bij de missie, visie en identiteit van de zorginstelling.Het hier beschreven totaalconcept is door de enterprise architect afgestemd met deopdrachtgever, de directieraad van BetereZorg, die het heeft goedgekeurd. Zie vooreen schets van het totaalconceptmodel figuur 1.14.Om het doel te kunnen realiseren en invulling te geven aan de behoeften van decliënt, dient BetereZorg bepaalde thuiszorgdiensten aan te bieden. Dezezorgdiensten vragen om veel communicatie met de thuiswonende ouderen. BijBetereZorg heeft men daarom voor het concept DOMOTICA gekozen, met anderewoorden verregaande huisautomatisering. En men heeft gekozen om DOMOTICAte koppelen aan een eigen zorgmeldkamer, in dit geval een specialistenhelpdeskwaarop alleen gediplomeerde medewerkers werken. Ook gaat BetereZorg werkenmet een nieuw CRM-informatiesysteem in aanvulling op een thuiswonerdossier omniet alleen van de bewoners, maar ook om over informatie van hun familie tebeschikken die helpen de thuiswonende zo goed mogelijk te ondersteunen.54
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Totaalconcept Domotica Zelfstandig wonen Thuiszorg Thuishulp e-Zorgdiensten Gediplomeerde CRM Telecommunicatie medewerkers Thuiszorg-dag-en- AWBZ Fysieke zorgdiensten nacht-begeleiding Thuiswoner dossier Declaratie Begeleid wonen Zorgmeldkamer Figuur 1.14. Voorbeeldschets van het totaalconceptmodel.Een deel van de enterprise architectuur van BetereZorg laat zich dus beschrijven metde concepten: fysieke en e-zorgdiensten, zelfstandig wonen, thuiszorg-dag-en-nacht-begeleiding, DOMOTICA, zorgmeldkamer met gediplomeerde medewerkers, CRM-informatiesysteem en thuiswonerdossier.Elk van de concepten van BetereZorg kan qua fundamentele werking en voor beterbegrip en communicatie worden beschreven en gevisualiseerd met eenconceptprincipe dat de architect als ontwerpprincipe kan gebruiken bij hetontwerpen van de onderneming, of in ieder geval dat deel van de onderneming datzorgt voor thuiszorgdiensten. De schets van het concept dat niet op het principefocust is een conceptschets. De schets van een concept met juist de focus op hetprincipe is een principeschets.De enterprise architect heeft op basis van het profiel, de behoeften van de cliënt, hettotaalconcept en de missie, visie en identiteit van BetereZorg een ontwerpschetsgemaakt, zie figuur 1.15. Dit is een schets waarin de elementen en componentenworden getoond die door de principes van de concepten worden onderkend. In dezeontwerpschets is er geen aandacht voor een specifieke situatie van dienstverlening of 55
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1activiteit, maar zijn de verschillende situaties en activiteiten globaal tegelijkertijdzichtbaar. Voor de specifieke situaties is een situatieschets te maken. Figuur 1.15. Voorbeeld van een ontwerpschets van een totaalconcept.56
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1Al de genoemde concepten voor BetereZorg bestaan uit generieke elementen encomponenten zoals bepaalde soorten producten, diensten, processen, functies enapplicaties. Wat hierbij interessant is om te zien is dat de gekozen concepten opzichzelf weer uit vele standaard elementen en componenten bestaan. Het is vaak decombinatie van concepten en de configuratie of samenwerking van een concept zelfwat maakt dat er een uniek geheel ontstaat (totaalconcept).In figuur 1.15 staan de concepten, elementen en componenten uit deze conceptengevisualiseerd met reallife-symbolen en metaforen voor de symbolen. We zien infiguur 1.15 in drie cirkels de ruimten en situaties in de onderneming en in het huisvan de cliënt toegelicht. Door op deze wijze een ontwerpschets te maken, levertrichting de opdrachtgever altijd veel duidelijkheid op. De opdrachtgever is dan beterin staat om een ontwerpopdracht te verstrekken, te komen met eisen of om eenvoorstel van de architect goed te keuren. Onderneming BetereZorg BV Medische keuring Bedrijf Zorgdiensten bedrijf Materialen bedrijf bedrijf Levering van zorg Verkoop Inkoop Inkoop Inkoop Verkoop Productie Onderhoud Verkoop Bedrijfsfunctie Verkoop- Verkoop- Verkoop- Bedrijfsproces proces proces proces Order Order Order Bedrijfsactiviteit intake intake intake Domein Verkoop Verkoop Verkoop Informatie- Informatie- Informatie- Infrastructuur systeem systeem systeem Generieke voorzieningen (infrastructuur) / Common Services Informatie, communicatie, (financiële) transactie voorzieningen & infrastructuur Figuur 1.16. Structuurvisie met voorbeeldconfiguratie van BetereZorg. 57
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1In figuur 1.16 is de zorginstelling BetereZorg georganiseerd in drie bedrijven omhaar doelen te kunnen realiseren: Zorgdiensten, Medische keuring enZorgmaterialen, waarbij elk bedrijf is georganiseerd in drie of vier bedrijfsfuncties.Binnen deze bedrijven focussen de mensen zich op gemeenschappelijkebedrijfsdoelen die zijn afgeleid van de ondernemingsdoelen (die weerbedrijfsoverstijgend en bindend zijn). Een bedrijf is een organisatie waarin mensen met elkaar samenwerken in bedrijfsprocessen en daarin goederen, producten en diensten creëren en leveren teneinde een gemeenschappelijk resultaat of diensten- en productendoel te verwezenlijken. Organisatie betekent dat een systeem een bepaalde inrichting heeft. Organisatie wordt in de spreektaal vaak als synoniem voor onderneming gebruikt. Het beste kan men het begrip gebruiken als: ‘De organisatie van …..’ een stichting, onderneming, proces, bedrijf, etc.Voorbeelden van entiteiten binnen het bedrijf Zorgdiensten zijn: de bedrijfsfunctie,het zorgproduct, het online verkoopproces en het inkoopinformatiesysteem. Dezeentiteiten zijn ieder op zich ook weer als concept te beschouwen en vormen samenook een deel van het totaalconcept en dus deel van de architectuur. Deze entiteitenzijn ook als elementen te beschouwen op logisch niveau in het architectuurontwerpvan de onderneming.De bedrijven van BetereZorg vormen eenheden waarin gewerkt wordt. Het werk ineen bedrijf dient efficiënt en optimaal te worden uitgevoerd. Zo ook bij BetereZorg.Er wordt daar met het concept bedrijfsfunctie en het concept domein gewerkt omdatde enterprise architect bij andere ondernemingen hier goede ervaringen mee heeftgehad.De bedrijfsfunctie verkoop binnen het zorgdienstenbedrijf van BetereZorg richt zichonder andere op het verkopen van verschillende soorten zorgdiensten. Welkesoorten zorgdiensten dit zijn kan wisselen. Het feit dat men zich in dezebedrijfsfunctie alleen maar richt op de verkoop van zorgdiensten staat echter vast.Dat zorgt voor efficiëntie. Een bedrijfsfunctie is een geheel van elementen en componenten zoals activiteiten die zich richt op het realiseren van een gemeenschappelijk functioneel doel. Bijvoorbeeld de bedrijfsfunctie verkoop met de medewerkers, processen en informatiesystemen betreffende verkoop.58
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1Om het werk in een bedrijfsfunctie voor een persoon (de eigenaar) beheersbaar,voorspelbaar en aanstuurbaar te houden, worden activiteiten gegroepeerd engestructureerd in bedrijfsprocessen binnen de bedrijfsfuncties.In de bedrijfsfunctie verkoop van het zorgdienstenbedrijf zien we het bedrijfsprocesverkoopproces. Alle verkoopactiviteiten in deze bedrijfsfunctie vallen in dit proces.Naast het verkoopproces kunnen er gerelateerde processen aanwezig zijn in debedrijfsfunctie, ook al staan die niet in figuur 1.16 weergegeven. Houd er alsarchitect rekening mee dat niet alles (in detail) in beeld moet worden gebracht, maaralleen dat wat belangrijk is in het kader van de opdracht.Er zijn verschillende soorten bedrijfsprocessen, zoals primaire en secundaire,sturende, uitvoerende en ondersteunende bedrijfsprocessen. Binnen BetereZorg zijnal deze soorten processen aanwezig, maar zijn ze niet gevisualiseerd in figuur 1.16.In een onderneming zijn er vaak vele gelijke groepen van bedrijfsprocessen in eenbedrijfsfunctie aanwezig. Ook zijn er bedrijfsprocessen die bedrijfsfunctiesoverstijgen. Deze groepen vormen domeinen. Maar ook de verzameling vanbepaalde soort middelen voor bepaald soort werk kan een domein zijn. Een bedrijfsproces is een gestructureerd tijdsvolgordelijk geheel van bedrijfsactiviteiten, voorzien van eigenaarschap, veelal binnen de scope van een bedrijfsfunctie maar over organisatorische eenheden heen.Bedrijfsprocessen zorgen voor de optimale afstemming van activiteiten over deorganisatorische eenheden heen.Als tegenhanger van de bedrijfsprocessen werken bedrijven met werkprocessen omop bijvoorbeeld een afdeling het werk zo optimaal mogelijk te plannen. Elk bedrijfheeft de uitdaging om de balans te vinden tussen optimale bedrijfsprocessen enoptimale werkprocessen. Een werkproces is een gestructureerd tijdsvolgordelijk geheel van bedrijfsactiviteiten, voorzien van eigenaarschap, veelal binnen de scope van een organisatorische eenheid zoals een afdeling.In de zorginstelling BetereZorg wordt een voorbeeld gegeven hoe binnen driebedrijfsfuncties verkoopactiviteiten plaatsvinden. Deze verkoopgerelateerdeprocessen, activiteiten en middelen vormen samen het verkoopdomein. BijBetereZorg is de Chief Financial Officer benoemd tot domeineigenaar van verkoop. 59
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1Hij is verantwoordelijk voor het op elkaar afstemmen van bedrijfsbredeverkoopactiviteiten. Hij zou ernaar kunnen streven om alle verkoopactiviteitengebruik te laten maken van een gemeenschappelijke ICT-infrastructuur eninformatievoorziening. Een domein is een afgebakend en denkbeeldig gebied van verantwoordelijkheden, taken, rollen, eigenaarschap en bevoegdheden.We kijken in een onderneming naar domeinen omdat alles in een onderneming eeneigenaar moet hebben, anders is er geen sturing op mogelijk. Zo is er binnenBetereZorg het domein thuiswonen. Alles wat met thuiswonenden te maken heeftvalt daarbinnen: de processen, informatiesystemen en gegevens. Daar waar meerdan één persoon zich eigenaar waant van een entiteit in de onderneming levert ditexponentieel veel veranderweerstand op. Zicht op de domeinen van eenonderneming, maakt een onderneming meer veranderbaar. Binnen BetereZorg ishet duidelijk. Alle klantgegevens van thuiswonenden vallen in het domeinthuiswonen en daar is een directrice eigenaar van.BetereZorg levert zorgdiensten aan cliënten, zoals thuishulp voor aan bed-gekluisterde patiënten. Deze dienst dient een hoge kwaliteit voor zelfstandig wonente realiseren voor de cliënt. Dienstverlening is het resultaat in termen van geleverde prestaties, goederen of producten als gevolg van uitgevoerde activiteiten of processen.Het materialenbedrijf van BetereZorg produceert zorgmaterialen onder anderekrukken en aangepaste schoonmaakapparatuur, zoals een zelfsturende mini-stofzuiger. Productie is het proces dat resulteert in een hoeveelheid geleverde producten, goederen of diensten.In een gemiddelde onderneming zijn er al gauw duizenden activiteiten. Hoe beterdeze in beeld zijn en correcte en begrijpelijke namen hebben, des te beter kan dearchitect een architectuurontwerp maken, zodat men uiteindelijk meer optimaal enefficiënt kan werken. In het verkoopproces van het zorgdienstenbedrijf vanBetereZorg is er een bedrijfsactiviteit genaamd ‘order intake’.60
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Een bedrijfsactiviteit is een activiteit (een geheel van werkzaamheden, taken of handelingen) die wordt uitgevoerd in het kader van een bedrijf.Vaak zijn cliënten de klanten van BetereZorg. Maar soms zijn de zorgverzekeraars ofde bewindvoerders van de cliënten de (eisende en betalende) klanten. Een klant isvaak die persoon of organisatie die eisen mag stellen aan de kwaliteit en prestatievan diensten en producten en die betaalt voor de diensten en producten. Een klant is een betalende afnemer van goederen, producten of diensten. Een klant is een natuurlijk persoon of een juridische entiteit.Het klantproces is een nieuwe manier van kijken naar de reeks van activiteiten. Hetis het externe aanzicht die de klant heeft. Met het klantprocesaanzicht zien we waarde klant onnodig lang moet wachten of in onwetendheid wordt gelaten over devoortgang van zaken. Bij BetereZorg heeft men het klantproces gebruikt om te zienwanneer bij de aanvraag van voorzieningen voor in huis, de cliënt te lang nietshoorde over de voortgang van de behandeling. Nu krijgt iemand elke week eenvoortgangstelefoontje. Een klantproces is een geheel van activiteiten zoals die tijdsvolgordelijk door een klant worden ervaren, gevoeld of gezien. Het is het procesaanzicht van de klant op het bedrijf.Primair dient een architect voorzieningen in ruimten en op locaties te ontwerpenvoor gebruikers van een bouwwerk. In de zorginstelling BetereZorg is ertegenwoordig een ICT-infrastructuur die uit het geheel van onroerende ICT-voorzieningen bestaat zoals het e-mailsysteem en de digitale projectwerkruimte ophet intranet. Iedereen kan nu gebruikmaken van de digitale snelweg: medewerkersen klanten. Een infrastructuur is een geheel van onroerende voorzieningen voor het algemeen nut, waar gebruikers ervan wel toegang toe hebben, maar dat niet hun eigendom is.Het is het werk van een enterprise architect dat hij architectuurontwerpen kanmaken van alle concepten en deze kan vertalen in elementen, componenten,objecten en producten, zodat de doelen van de BetereZorg ook bereikt worden.Als de architect te weinig kennis heeft van de branche of de wereld van eenonderneming en hij heeft weinig beeld bij de bedrijfsobjecten of informatieobjecten 61
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1of bij de gangbare concepten en principes in die wereld, dan is het welhaastonmogelijk om er een goed onderbouwd en juist architectuurontwerp enarchitectuur voor te maken.Bij BetereZorg heeft de enterprise architect drie jaar ervaring als verpleegkundige, 15jaar ervaring als informatiesysteemanalist, vier jaar als ICT-manager en tien jaar alsprojectleider. Binnen BetereZorg heeft men ook een veranderproject opgestart omklantgerichter te gaan werken. Het project vindt onder architectuur plaats en ditzorgt voor een verfrissend nieuw beeld op het CRM-project bij BetereZorg. Het nuten de noodzaak van CRM en het omzetten van de brondatabases wordt in één klapheel duidelijk.Voorbeeld van CRM voor klantgerichtheid bij BetereZorgBetereZorg heeft als strategisch uitgangspunt om klantgerichter te gaan werken. Met alsrandvoorwaarde dat de wijze waarop, wel moet passen bij de cultuur van de onderneming.De onderneming gaat gebruikmaken van het concept Customer Relationship Management.Dit concept draait om één enkel element: een gedeelde klantendatabase die de enige bron isen mag zijn voor klantgegevens.Het klantbeeldprincipe van CRM zegt dat: door alle gegevens te laten komen vanuit eengedeelde klantendatabase ervoor wordt gezorgd dat medewerkers maximaal inzicht hebbenin de klanthistorie en beter begrip kunnen krijgen voor de huidige klantsituatie, waarmee zebeter in staat zijn klantgerichter te handelen.CRM is een concept dat ook buiten BetereZorg bestaat, maar met specifiekecomponenten als een Merk-database en een Thuiswoners-bedrijfsobject vultBetereZorg dit concept in.Ondernemingen werken met managementconcepten zoals ambities en strategischuitgangspunten om zo kaders mee te geven aan het realiseren van doelstellingen.Een ambitie is een hoger doel waar men vanuit gaat dat dit gerealiseerd dient teworden. Bijvoorbeeld: ‘een ambitie is dat we als BetereZorg streven naar het leverenvan de beste producten in de branche voor onze klanten.Een uitgangspunt is een beginsel of grondslag die gerespecteerd dient te worden inhet realiseren van ambities. ‘Uitgangspunt is dat wij door voorsprong op te bouwenin technologie de beste kunnen worden, zijn en blijven en dat onze klantentechnologische innovatie willen terug zien in onze producten’. Architecten willen datopdrachtgevers zich in termen van eisen aanvullend uitspreken over de ambities,62
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1uitgangspunten en randvoorwaarden betreffende de strategie van het te ontwerpenen te realiseren CRM-bouwwerk. Zo ook bij BetereZorg.Een manager bij BetereZorg wil het nieuwe CRM-systeem aanschaffen. De afdelinginkoop geeft als randvoorwaarde aan de manager mee dat er alleen ingekocht magworden bij preferred suppliers, anders is de investering niet gedekt metverzekeringen. De ICT-afdeling geeft als randvoorwaarde mee dat alleenstandaardsystemen mogen worden aangeschaft, anders nemen ze het niet in beheer. Een randvoorwaarde is een bijkomstige eis of voorwaarde die noodzakelijk is voor het bereiken van een doel. Het is een externe eis van meestal andere belanghebbenden. Een minimum eis door derden gesteld, waaraan minimaal moet worden voldaan.Met behulp van de voorbeeldonderneming BetereZorg is uiteengezet hoe eenarchitect met visuele enterprise architectuur zijn voordelen kan doen net zoals debouwkundige architect met bouwkundige architectuur.Met gebruikmaking van visualisaties van de huidige inrichting van de omgeving envisualisaties van een oplossing bestaande uit concepten en principes is debouwkundige architect in staat richting de opdrachtgever te communiceren in welkemate de strategie van de opdrachtgever kan worden gerealiseerd. Zo kan deopdrachtgever op basis van inzicht en overzicht de beslissing nemen voor derealisatie van de oplossing en voor een fundamentele verandering in de omgeving.Dit werkt voor de enterprise architect precies zo. De enterprise architect is metvisuele enterprise architectuur in staat de huidige inrichting van een onderneming tevisualiseren en de architectuur van een toekomstvaste oplossing te visualiseren. Metdeze visualisaties is de opdrachtgever in staat op basis van inzicht en overzicht eenbeslissing nemen voor de realisatie van een oplossing en een fundamenteleverandering in de onderneming. 63
  • Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 11.7 VragenNa het bestuderen van dit hoofdstuk is de lezer in staat om de volgende vragen tebeantwoorden.1.1. Beschrijf hoe we architectuur in het algemeen waarnemen.1.2. Noem enkele bouwkundige architectuurbegrippen op die zijn overgenomen in visuele enterprise architectuur.1.3. Leg uit wat een concept is.1.4. Leg uit wat een stijlelement is.1.5. Leg uit wat een principe is.1.6. Leg uit waar een conceptschets en een principetekening voor worden gebruikt.1.7. Waaruit bestaat een bouwwerk en waarom is een onderneming te beschouwen als een bouwwerk?64