Visuele Enterprise Architectuur, Studieboek over de open methode Dragon1

826 views

Published on

Dit Nederlandse boek over Visuele Enterprise Architectuur legt gedetailleerd uit hoe de open Dragon1 EA methode u als manager, directeur, consultant of architect gidst in het maken van uw eigen visuele architectuurproducten. Deze visuele architectuurproducten zijn uitermate goed te gebruiken bij strategische besluitvorming.

This dutch book on Visual Enterprise Architecture explains in great detail how the open Dragon1 EA method guides you in creating your own visual architecture products. These visual architecture products are very much applicable at strategic decision support.

Published in: Business
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
826
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Visuele Enterprise Architectuur, Studieboek over de open methode Dragon1

  1. 1. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Inhoudsopgave1. VISUELE ENTERPRISE ARCHITECTUUR: EEN NIEUWE KIJK OPENTERPRISE ARCHITECTUUR ..................................................................... 17 1.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………….…………………………..… 18 1.2 INLEIDING…………………………………………………………………………………………………………….… 19 1.2.1 Een betere afstemming verhoogt de capaciteit…………………………………...........19 1.2.2 De noodzaak voor een nieuwe kijk ook bij overheidsinstellingen……….......... 21 1.3 WAT IS ARCHITECTUUR? …………………………………………………..………………………...…..…... 23 1.3.1 Het waarnemen van architectuur……………………………………………………...........23 1.3.2 Alles heeft een architectuur………………………………………………………………..…... 24 1.4 BOUWKUNDIGE ARCHITECTUUR ALS GRONDSLAG………..…………………………….…… 27 1.4.1 De huidige architectuurpraktijk van de bouwkundige architect………….......... 27 1.4.2 Het bouwkundig perspectief: de systeemgerichte benadering……….….………. 30 1.5 CONCEPTUALISEREN EN VISUALISEREN…………………………………………………………..…..36 1.5.1 Ontwerpen vanuit een concept……………………………………………..…………………. 36 1.5.2 Principes gebruiken om de kwaliteit van het ontwerp te verhogen…….….…… 40 1.5.3 Stijlelementen bepalen de architectuur………………..………………….…………...…. 43 1.5.4 Het maken van een statement door de bouwkundige architect…….……………. 43 1.5.5 Tegenstrijdige eisen verenigen op conceptueel niveau……………….…………….. 44 1.6 EEN NIEUW BEGRIPPENKADER VOOR ONDERNEMINGEN……..….……………………..… 51 1.6.1 Het raamwerk van visuele enterprise architectuur…………………..……………….. 51 1.6.2 Een nieuwe kijk op de onderneming………………………………………………........... 53 1.7 VRAGEN……………………………………………………………………………………………….……………..…… 642.DRAGON1 IN ÉÉN OOGOPSLAG………………………………………………………… 65 2.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 66 2.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………..67 2.2.1 Wat is een methode?........................................................................................... 67 2.3 HET WERKEN ONDER ARCHITECTUUR………………………………………………………………… 70 2.3.1 Het Dragon1 Fundament………………………………………………………………………… 72 2.3.2 Ontwerpen…………………………………………………………………………………………….. 75 2.3.3 Beheersen…………………………………………………………………………….…………………77 2.3.4 Veranderen en innoveren……………………………………………………………………….. 78 2.4 DE METHODE………………………………………………………………………………………………..………… 81 2.4.1 Dragon1 Denkwijze………………………………………………………………………………… 84 2.4.2 Dragon1 Werkwijze………………………………………………………………………………… 85 2.4.3 Dragon1 Representatiewijze……………………………………………………………………. 87 2.4.4 Dragon1 Ondersteuningswijze………………………………………………………………… 89 2.5 EEN ANDERE DWARSDOORSNEDE VAN DE METHODE…………………………………………92 2.5.1 Basisconcepten………………………………………………………………………….…………… 92 2.5.2 Kernbegrippen……………………………………………………………………………………….. 94 2.5.3 Visuele enterprise architectuur……………………………………………………………….. 96 2.5.4 Productdecompositie van visuele enterprise architectuur…………………………..101 2.6 OPEN STANDAARDEN…………………………………………………………………………………………….. 103 2.6.1 Toekomstvaste aanpak………………………………………..………………………………….. 103 2.6.2 Andere aanpakken, theorieën en technieken……………………………………………. 105 2.7 VRAGEN……………………………………………………………………………………………………….………….. 108
  2. 2. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-13.VISUELE ENTERPRISE ARCHITECTUUR IN DE PRAKTIJK………………. 109 3.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 110 3.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………..111 3.3 VISUELE ENTERPRISE ARCHITECTUUR ALS STUURINSTRUMENT…………………….. 112 3.3.1 De business case van visuele enterprise architectuur…………………….…………. 113 3.3.2 Uitdagingen…………………………………………………………………………………………… 114 3.3.3 Aandachtspunten…………………………………………………………………………………… 116 3.3.4 Strategische uitgangspunten…………………………………………………………………… 117 3.3.5 Principiële uitspraken…………………………………………………………………………….. 121 3.4 KWALITEIT & KWALITEITSASPECTEN………………………………………………..………………….. 125 3.4.1 Het doel van kwaliteitsaspecten in visuele enterprise architectuur…………….. 125 3.4.2 Kwaliteitsmodellen…………………………………………………………………………………. 127 3.4.3 Planning & control in de onderneming……………………………………………………. 128 3.5 KWALITEIT VAN PRODUCTIE EN DIENSTVERLENING SPEELT EEN GROTE ROL… 131 3.5.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 131 3.5.2 Het correct gebruik van principes verhoogt de kwaliteit………………………….… 132 3.6 HET VERLAGEN VAN KOSTEN VOOR ONDERSTEUNING KERNACTIVITEITEN…….134 3.6.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 134 3.6.2 Optimale ondersteuning van kernactiviteiten…………………………………………... 135 3.7 STUREN VAN INNOVATIES OP GEMEENSCHAPPELIJK OVERZICHTSBEELD………. 138 3.7.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 138 3.7.2 Overzichtsvisualisaties brengen de innovaties in beeld…………………………….. 140 3.8 ONTWERPEN LEIDT TOT BETERE RESULTATEN, ANALYSEREN NIET……………….…. 143 3.8.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 143 3.8.2 Ontwerptekeningen maken impact zichtbaar en stuurbaar………………………. 144 3.9 DUURZAME OPLOSSINGEN BETER DAN WEGWERPOPLOSSINGEN……………………. 147 3.9.1 De uitdaging………………………………………………………………………………………….. 147 3.9.2 De werking van een concept……………………………………………………………………. 148 3.10 VRAGEN……………………………………………………………………………………………………….…………. 1504.DRAGON1 DENKWIJZE……………………………………………………………………… 151 4.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 152 4.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 153 4.2.1 Het raamwerk van de denkwijze……………………………………………………………… 153 4.3 CONCEPTEN……………………………………………………………………………………………………………. 156 4.3.1 Overview van soorten concepten……………………………………………………………… 156 4.3.2 Fundamentele concepten………………………………………………………………………… 163 4.3.3 Technologische concepten………………………………………………………………………. 164 4.3.4 Leverancier/productgerelateerde concepten………………………………………..…… 165 4.3.5 Totaalconcepten……………………………………………………………………………………… 165 4.4 PRINCIPES……………………………………………………………………………………………………………… 170 4.4.1 Overview van soorten principes………………………………………………………………. 170 4.4.2 Conceptprincipe…………………………………………………………………………………….. 174 4.4.3 Ontwerpprincipe……………………………………………………………………………………. 175 4.4.4 Architectuurprincipe………………………………………………………………………………. 176 4.4.5 Realiteitsprincipe……………………………………………………………………………………. 177 4.4.6 Waarnemen van principes………………………………………………………………………. 178 4.4.7 Handhavingmechanisme………………………………………………………………………… 184 4.4.8 Fenomenen……………………………………………………………………………………………. 185 4.4.9 Rationalen……………………………………………………………………………………………… 186 4.4.10 Regels……………………………………………………………………………………………………. 186
  3. 3. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 4.5 ONDERNEMINGEN ALS BOUWWERKEN………………………………………………………………... 189 4.5.1 Integrale benadering van een onderneming als bouwwerk……………………….. 189 4.5.2 Bouwwerk……………………………………………………………………………………………… 192 4.5.3 Elementen, componenten, objecten en producten……………………………………. 194 4.5.4 Domeinen……………………………………………………………………………………………… 202 4.5.5 Aanzichten en perspectieven op een onderneming………………………………….. 202 4.5.6 Integrale Bedrijfs-/ICT-oplossing als architectonisch bouwwerk……………….. 205 4.6 METAMODELLEN……………………………………………………………………………………………………. 210 4.6.1 Het bouwwerk totaalconcept metamodel…………………………………………………. 211 4.6.2 Het architecturenrelatie metamodel………………………………………………………… 213 4.6.3 Typologie van functies, processen en services………………………………………….. 214 4.6.4 Aspecten van processen, functies en services…………………………………………… 216 4.6.5 Business Process Management (BPM)……………………………………………………. 217 4.6.6 Service oriented architectuur…………………………………………………………………… 217 4.7 ARCHITECTUREN……………………………………………………………………………..…………………….. 219 4.7.1 De grondslag van architecturen………………………………………………………………..219 4.7.2 Soorten architecturen……………………………………………………………………………… 221 4.7.3 Architectuurraamwerken………………………………………………………………………… 223 4.7.4 Architectuurstijl……………………………………………………………………………………… 243 4.7.5 Beschouwingsniveau………………………………………………………………………………. 244 4.7.6 Abstractieniveau…………………………………………………………………………………….. 247 4.7.7 Era en beschouwingsperiode…………………………………………………………………… 248 4.7.8 Architectuurplateaus………………………………………………………………………………. 250 4.7.9 Scenarios………………………………………………………………………………………………. 252 4.8 MENSELIJKE MAAT………………………………………………………………………….……………………… 255 4.8.1 Werk vanuit de gebruiker……………………………………………………………………….. 255 4.8.2 Klantgericht ondernemen……………………………………………………………………….. 256 4.8.3 Zaakgericht werken………………………………………………………………………………… 257 4.8.4 Digitale Werkruimte………………………………………………………………………………. 259 4.9 ARCHITECTUURONTWERP………………………………………………………………….………………… 261 4.9.1 Ketenarchitectuurontwerp………………………………………………………………………. 265 4.9.2 Enterprise architectuurontwerp………………………………………………………………. 266 4.9.3 Bedrijfsarchitectuurontwerp……………………………………………………………………. 269 4.9.4 Informatie architectuurontwerp………….…………………………………………………… 270 4.9.5 Technisch architectuurontwerp…………………………..……………………………………272 4.9.6 Solution architectuurontwerp………………………………………………………….………. 274 4.10 STRATEGISCH ORGANISEREN VAN ARCHITECTUUR………………………………………… 277 4.10.1 Identiteit, missie en visie in de onderneming……………………………………………278 4.10.2 Strategieraamwerk…………………………………………………………………………………..282 4.11 VRAGEN………………………………………………………………………………………………….……………….. 2865. DRAGON1 WERKWIJZE…………………………………………………………………….. 287 5.1 LEERDOELEN…………………………………………………………………………………………………………… 288 5.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 289 5.2.1 Het raamwerk van de werkwijze……………………………………………………………… 289 5.3 ARCHITECTUURROLLENSPEL……………………………………………………………….………………. 292 5.3.1 Architectuurrollen………………………………………………………………………………….. 293 5.4 ARCHITECTEN………………………………………………………………………………………….…………….. 302 5.4.1 Architect als rol of als functie………………………………………………………………….. 302 5.4.2 Organiseren van het architectuurwerk………………………………………………….…. 305 5.4.3 De zeven gewoonten van een architect…………………………………………….………. 305 5.4.4 De architectuurdiensten van de architect…………………………………………………. 307
  4. 4. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 5.5 ONTWERPOPDRACHTEN…………………………………………………………….…………….…………… 311 5.5.1 Soorten opdrachten………………………………………………………………………………… 311 5.5.2 Architectuurontwerpopdracht…………………………………………………………………. 312 5.5.3 Architectuurdocumentatieopdracht…………………………………………………………. 313 5.5.4 Projectarchitectuuropdracht……………………………………………………………………. 314 5.6 ONTWERPSTRATEGIE……………………………………………………………………………………………. 316 5.6.1 Ontwerpfasen………………………………………………………………………………………… 316 5.6.2 Belanghebbendenanalyse……………………………………………………………………….. 323 5.6.3 Requirements engineering……………………………………………………………………… 325 5.6.4 Functioneel specificeren…………………………………………………………………………. 328 5.6.5 Ontwerpen vanuit identiteit………………………………………………….…………………. 331 5.6.6 Ontwerpen vanuit procesoptimalisatie………………………………….…………………. 333 5.6.7 Ontwerpen vanuit rationalisering……………………………………………………….…… 334 5.6.8 Tien stappenplan voor het maken van een architectuurontwerp…….…………. 335 5.7 ARCHITECTUURWERKPROCESSEN………………………………………………………….…………… 337 5.7.1 Besturing- en managementproces (1)………………………………………………………. 338 5.7.2 Opstart- en initiatieproces (2)………………………………………………………..………… 340 5.7.3 Implementatieproces (3)…………………………………………………………………………. 341 5.7.4 Kwaliteitsbeheersingproces (4)…………………………………………………………………343 5.7.5 Ontwikkelproces (5)………………………………………………………………………………… 344 5.7.6 Toepassingsproces (6)…………………………………………………………………………….. 346 5.7.7 Communicatieproces (7)…………………………………………………………………………. 348 5.7.8 Beheerproces (8)…………………………………………………………………………………….. 349 5.7.9 Bouwproces (9)………………………………………………………………………………………. 351 5.8 ARCHITECTUURPRODUCTEN…………………………………………………………………….…………. 358 5.8.1 Managementproducten en ontwikkelproducten……………………………………….. 359 5.8.2 Programma van Eisen…………………………………………………………………………….. 360 5.8.3 Architectuurjaarplan………………………………………………………………………………. 361 5.8.4 Architectuurnotitie…………………………………………………………………………………. 362 5.8.5 Architectuurtoets……………………………………………………………………………………. 363 5.8.6 Architectuurbaseline………………………………………………………………………………. 363 5.9 ARCHITECTUURORGANISATIE…………………………………………………………………..…………. 366 5.9.1 Architectuur als functie……………………………………………………………………………366 5.9.2 Architecting Services Unit (ASU)……………………………………………………………. 369 5.9.3 Architectuurcomité………………………………………………………………………………… 370 5.9.4 Architectuurbestuursraad……………………………………………………………………….. 370 5.10ARCHITECTUURVOLWASSENHEID………………………………………………………………………. 372 5.10.1 Projectgericht werken onder architectuur………………………………………………… 373 5.10.2 Procesgericht werken onder architectuur…………………………………………………. 375 5.10.3 Functiegericht werken onder architectuur……………………………………………….. 376 5.10.4 Niveaus in architectuurgebruik……………………………………………………………….. 376 5.10.5 Innovatie mogelijk maken………………………………………………………………………. 379 5.11 VRAGEN……………………………………………………………………………………………………….………….. 3826.DRAGON1 REPRESENTATIEWIJZE……………………………………………………. 383 6.1 LEERDOELEN………………………………………………………………………………………………….……….. 384 6.2 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 385 6.2.1 Het raamwerk van de representatiewijze…………………………………………………. 386 6.3 ARCHITECTUURVISUALISATIES……………………………………………………………….………….. 388 6.3.1 De rol van architectuurvisualisaties…………………………………………………………. 389 6.3.2 Visualisaties versus architectuurvisualisaties……………………………………………. 390 6.3.3 Soorten architectuurvisualisaties…………………………………………………………….. 394
  5. 5. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 6.3.4 Aspecten van architectuurvisualisaties…………………………………………………….. 398 6.3.5 Schetsen………………………………………………………………………………………………… 403 6.3.6 Tekeningen……………………………………………………………………………………………. 408 6.3.7 Diagrammen………………………………………………………………………………………….. 413 6.3.8 Fotografische beelden…………………………………………………………………………….. 418 6.3.9 Situaties, ruimten en locaties………………………………………………………………….. 419 6.3.9 Aanzichten ………………………………………………………………………………..………….. 422 6.3.10 Onder beleid brengen van aanzichten …………………………………………………….. 426 6.4 ARCHITECTUURMODELLEN………………………………………………………………………………….. 427 6.4.1 De rol van architectuurmodellen……………………………………………………………… 427 6.4.2 Soorten architectuurmodellen…………………………………………………………………. 428 6.4.3 Architectuurmodellenraamwerk…….……………………………………………………….. 429 6.4.4 Klassen, typen en instanties van entiteiten in modellen…………………………... 435 6.4.5 Decompositie van entiteiten……………………………………………………………………. 436 6.4.6 Modelleren versus Visualiseren………………………………………………………………. 437 6.5 KIJKERS & GEZICHTSPUNTEN………………………………………………………………………………. 439 6.5.1 De rol van kijkers……………………………………………………………………………………. 439 6.5.2 Soorten gezichtspunten………………………………………………………………………….. 439 6.5.3 Aspecten van gezichtspunten………………………………………………………………….. 443 6.5.4 Ontwerpbeslissingen en ontwerpcriteria bij gezichtspunten…………………….. 444 6.6 AANZICHTEN EN PERSPECTIEVEN………………………………………………………………….…….. 446 6.6.1 Soorten aanzichten en perspectieven………………………………………………………..446 6.6.2 Aspecten van aanzichten en perspectieven………………………………………………. 449 6.6.3 Wat is in beeld en wat niet?................................................................................ 452 6.6.4 Ontwerpbeslissingen en -criteria bij aanzichten en perspectieven…………….. 453 6.7 VISUALISATIE-ONTWERPPRINCIPES……………………………………………………….…………… 464 6.7.1 De rol van elementen in een visualisatie………………………………………………….. 464 6.7.2 Soorten ontwerpprincipes………………………………………………………………………..465 6.7.3 Symbolen en figuren………………………………………………………………………………. 473 6.7.4 Stappenplan voor het maken van een architectuurvisualisatie…………………… 475 6.8 VIEWLAYOUT……………………………………………………………………………………………………….…. 487 6.8.1 Informatie structureren met de viewlayout………………….…………………………… 487 6.8.2 Communicatieboodschap, effectgedrag en doelgroep….……………………….…… 490 6.8.3 Zeven lagen architectuur viewlayout……………………………………………………….. 493 6.8.4 Kijkvensters…………………………………………………………………………………………….495 6.8.5 Compositie…………………………………………………………………………………………….. 496 6.8.6 Lettertypen en typografie………………………………………………………………………… 497 6.8.7 Kleurenschemas……………………………………………………………………………………. 498 6.9 ARCHITECTUURBESCHRIJVINGEN………………………………………………………………….…… 501 6.9.1 De rol van architectuurbeschrijvingen…………………………………………………….. 501 6.9.2 Soorten architectuurbeschrijvingen………………………………………………………… 502 6.9.3 Productbeschrijvingen……………………………………………………………………………. 503 6.9.4 Overzicht standaard productbeschrijvingen…………………………………………….. 504 6.10 ARCHITECTUURDOSSIERS…………………………………………………………………………….…….. 508 6.10.1 Soorten van architectuurdossiers…………………………………………………………….. 508 6.10.2 Aspecten van architectuurdossiers…………………………………………………………… 509 6.10.3 Enterprise configuratiedossier (kadaster)…………………………………………….…… 509 6.10.4 (Referentie) enterprise architectuurdossier……………………………………….……… 510 6.10.5 Architectuurontwerpdossier……………………………………………………………………. 511 6.10.6 Architectendossier………………………………………………………………………………….. 511 6.11 VRAGEN…………………………………………………………………………………………………………….…….. 512
  6. 6. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-17.DRAGON1 ONDERSTEUNINGSWIJZE………………………………………………. 513 7.1 LEERDOELEN……………………………………………………………………………………………………..……. 514 7.2 INLEIDING…………………………………………………………………………………………………………..….. 514 7.2.1 Het raamwerk van de ondersteuningswijze………………………………………….….. 514 7.3 ARCHITECTUURTAAL EN SYMBOLEN….………………………………………………………….……. 517 7.3.1 Begrippenkader…………………………………………………………………………………...... 517 7.3.1 Symbolen………………………………………………………………………………………………. 518 7.4 CHECKLISTEN & DOCUMENTSJABLONEN………………………………………………………..…… 533 7.4.1 Checklisten……………………………………………………………………………………………. 533 7.4.2 Documentsjablonen……………………………………………………………………………….. 533 7.4.3 Domeinconfiguratiedocument………………………………………………………….……. 534 7.4.4 Informatiemap………………………………………………………………………………………. 535 7.4.5 Schetsboek…………………………………………………………………………………………….. 536 7.4.6 Ontwerpboek…………………………………………………………………………………………. 537 7.4.7 Project acceleratie architectuur (PXA)……………………………………………………. 537 7.4.8 Architectuurreviewdocument…………………………………………………………………. 538 7.4.9 Belanghebbendenanalysedocument……………………………………………………….. 540 7.4.10 Roadmap……………………………………………………………………………………………….. 541 7.4.11 Programma van Eisen (PvE)……………………………………………………………………. 542 7.5 GEBRUIKERSORGANISATIE EN BEHEERORGANISATIE…………………………………………544 7.5.1 Accredited Consulting Organization……………………………………………………….. 544 7.5.2 Accredited Training Organization…………………………………………………………… 544 7.5.3 Certificering…………………………………………………………………………………………… 544 7.5.4 Dragon1 Architecture Foundation…………………………………………………………… 547 7.5.5 Website Dragon1.org………………………………………………………………………………. 548 7.5.6 Best Practices…………………………..…………………………………………………………….. 548 7.5.7 Dragon1 gebruikersvereniging……………..………………….……………….…………….. 548 7.6 PUBLICATIES EN TOOLS……………………………………………………………….……………………..…. 550 7.6.1 Publicaties………………………………..……………………………………………………………. 550 7.6.2 Tools………………………………................................................................................. 550 7.6.3 Dragon1 EA Tools…………………………………………………………………………………… 552 7.6.4 Dragon1 Wiki…….…………………………………………………………………………………… 552 7.6.5 Referentiekaarten..…………………………………………………………………………………. 553 7.6.6 Referentieposters……………………………………………………………………………………. 553 7.7 VRAGEN…………………………………………………………………………………………………………………… 5548.DRAGON1 BEGRIPPENKADER…………………………………………………………… 555 8.1 INLEIDING………………………………………………………………………………………………………………. 556 8.2 AFKORTINGEN EN ACRONIEMEN………………………………………………………………………….. 558 8.3 BEGRIPPEN……………………………………………………………………………………………………………… 559LITERATUURVERWIJZING…………………………………………………………………… 579COLOFON……………………………………………………………………………………………… 581
  7. 7. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 Visuele Enterprise Architectuur Faye, Sapere Aude
  8. 8. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1 Visuele Enterprise Architectuur Studieboek over de open methode Dragon1Mark PaauweTalitha Paauwe-Wijnands (red.)
  9. 9. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Website: www.dragon1.orgBij dit boek hoort de ondersteunende website van Dragon1. Op deze website treft u openstandaarden, checklisten en documentsjablonen aan om met Dragon1 in de praktijk aan de slag tegaan.© 2012 Paauwe Group BVHet woordmerk Dragon1 en het beeldmerk van Dragon1 zijn voor alle publicaties van UitgeverijPaauwe Group BV als woordmerk en beeldmerk beschermd.Alle rechten voorbehouden. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gesteldeuitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in eengeautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzijelektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zondervoorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan opgrond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigdevergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp,www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen,readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever tewenden.Tweede druk 2012-08-14Uitgeverij Paauwe Group BVPostbus 2396700 AE, Wageningeninfo@paauwe.infowww.paauwe.infoNoot van de uitgeverWij hebben alle moeite gedaan om rechthebbenden van copyright te achterhalen. Personen ofinstanties die aanspraak maken op bepaalde rechten, wordt vriendelijk verzocht contact op tenemen met de uitgever.ISBN 978 94 90873 01 1
  10. 10. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1VoorwoordEnterprise Architectuur wordt steeds vaker ingezet in ondernemingen en ookmeer en meer voor verschillende doeleinden.Zo gebruikt de overheid enterprise architectuur als instrument om keten-gerichte e-dienstverlening en een digitale werkruimte te realiseren. Banken enverzekeraars gebruiken enterprise architectuur om hun informatiesystemenbeter op elkaar af te stemmen en hun bedrijfsprocessen zo optimaal mogelijkte ondersteunen.Binnen het onderwijs en de zorg helpt enterprise architectuur bij het flexibelmaken van producten en diensten afgestemd op de veranderende behoefte vande student en de cliënt. Energiebedrijven, telecombedrijven, vervoersbedrijvenen foodcompanies gebruiken enterprise architectuur om hun productie-capaciteit te vergroten en de kwaliteit van hun dienstverlening te verhogen.Echter, in de praktijk is de toepassing van architectuur in de onderneming langniet altijd succesvol. Daardoor is er soms terecht discussie over de toegevoegdewaarde van enterprise architectuur. Vaststaat dat met architectuur mooieduurzame en toekomstvaste oplossingen zijn te realiseren voor ingewikkeldevraagstukken. De uitdaging is alleen hoe we deze voordelen van enterprisearchitectuur ook in de onderneming kunnen borgen. Een plaatje zegt meer dan 1000 woorden.’ Documenten liggen in de la. Posters hangen aan de muur.Met de open methode Dragon1 is een nieuwe weg ingeslagen. Het is eenfundamenteel andere aanpak; namelijk het visueel maken van enterprisearchitectuur die haar basis vindt in de bouwkundige architectuur. De focus ligtin Dragon1 op het maken van architectuurvisualisaties afgestemd op deverschillende groepen van belanghebbenden van een onderneming en haarinnovaties, voor betere beeldvorming, oordeelsvorming en besluitvorming.Daarbij wordt de bedrijfskundige en informatiekundige staat en werking (deprincipes) van de onderneming op conceptueel, logisch en fysiek niveau in
  11. 11. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1beeld gebracht en stuurbaar gemaakt. Het voordeel daarvan is dat nuvraagstukken in ondernemingen duurzaam en toekomstvast opgelost kunnenworden op strategisch niveau waarna de oplossing op operationeel niveaugeïmplementeerd kan worden, waarbij het tactisch niveau de uitvoering goedkan managen.Zoals gezegd Dragon1 is fundamenteel anders, innovatief en nieuw.Voor de Dragon1 Architecture Foundation genoeg reden om het initiatief teondersteunen voor een studieboek van Dragon1 voor architecten en managers.En om deze innovatieve kijk op enterprise architectuur en ondernemingenverder uit te dragen, te verspreiden en op correct gebruik toe te zien.In een periode van negen jaar is Dragon1 ontwikkeld en uitgewerkt. Insamenwerking met universiteiten, zoals de Radboud Universiteit Nijmegen iseraan gewerkt om een wetenschappelijke fundering onder de methode teleggen. Alle onderdelen waaruit de methode bestaat, zijn bij een groot aantalondernemingen in verschillende sectoren getoetst en doorontwikkeld omcontinu de methode aan te kunnen scherpen. Dit heeft nu geleid tot een geheelvan open standaarden en best practices die samen Dragon1 vormen.Dragon1 is een open methode. Dat wil zeggen dat de methode, binnenbepaalde voorwaarden, vrij te gebruiken is en dat het mogelijk is omverbeteringen en uitbreidingen aan te bieden voor opname in de methode. Ukunt dus zelf bijdragen aan de doorontwikkeling van Dragon1. De voorwaardenvoor het gebruik en de manier van indienen van wijzigingsvoorstellen kunt uvinden op www.dragon1.org.U als lezer wensen wij bijzonder veel plezier met het lezen van het studieboeken het toepassen van Dragon1 in de praktijk. Uiteraard zijn wij zeer benieuwdnaar uw ervaringen met Dragon1. Voor reacties en ervaringen kunt u onsbereiken via het e-mailadres: info@dragon1.org.Augustus 2012Jan VerwoerdVoorzitter van de Dragon1 Architecture Foundation
  12. 12. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1InleidingTalitha Paauwe-WijnandsWaarom een Dragon1 Studieboek?Dit boek gaat over een nieuwe manier van besturen van ondernemingen: met visueleenterprise architectuur. De mensen die in de onderneming betrokken zijn bij hetopstarten, managen en uitvoeren van bedrijfstransformaties en ICT-innovatiesgebruiken hiervoor steeds vaker visuele enterprise architectuur als managementstuurinstrument.Dit studieboek is bedoeld voor managers en architecten, maar ook voor iedereen diein het werk met architectuur te maken heeft of meer over architectuur wil weten.Ook kan het boek gebruikt worden binnen HBO- en WO-opleidingstrajecten. Hierzitten de toekomstige managers en architecten die vorm moeten geven aan hetduurzaam en toekomstvast zijn en blijven van ondernemingen.Wat visuele enterprise architectuur precies is, wordt in dit studieboek uitgelegd.Voor nu is het belangrijk om te weten dat met visuele enterprise architectuur wordtgevisualiseerd hoe een onderneming nu en in de toekomst bedrijfskundig eninformatiekundig in elkaar steekt. Met visualisaties zoals schetsen, tekeningen,diagrammen en fotografische beelden zijn bedrijfstransformaties en ICT-innovatiesbeter te besturen en zijn de risico’s beter te beheersen. Dit omdat de visualisatiescomplexe vraagstukken, beter dan tekst, beslisbaar maken.In dit studieboek wordt visuele enterprise architectuur uitgelegd aan de hand vanDragon1, de open methode voor visuele enterprise architectuur. Dit heeft alsvoordeel dat de lezer informatie en theorie zeer gestructureerd krijgt aangeboden endaardoor beter in de praktijk kan toepassen.Dragon1: open methode voor Visuele Enterprise ArchitectuurDragon1 is opgebouwd uit vier onderdelen: een denkwijze, werkwijze, representatie-wijze en ondersteuningswijze die elk uitgebreid in een apart hoofdstuk wordenbehandeld. Voordat deze onderdelen uitgebreid aan bod komen, wordt in ditstudieboek in het eerste hoofdstuk stil gestaan bij wat de grondslag is voor visuele 11
  13. 13. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1enterprise architectuur. In het tweede hoofdstuk volgt een overzicht van de openmethode Dragon1. Vervolgens komt in het derde hoofdstuk een aantal management-concepten in relatie tot visuele enterprise architectuur aan de orde en een aantalpraktijktoepassingen. Hierna volgen de vier hoofdstukken die ingaan op demethode. Ten slotte is er een hoofdstuk met een verwijzing naar het Nederlands-Engels begrippenkader van Dragon1.Dragon1 is als methode in hoofdzaak gebaseerd op drie vakgebieden: bouwkundigearchitectuur, bedrijfskunde en informatiekunde. In feite willen we hier maar éénding mee bereiken: de voordelen die de bouwkundige architectuur heeft, zoalscommunicatiegerichte visualisaties voor duurzame en toekomstvaste bouwwerken,bouwsels en oplossingen, hergebruiken voor het ontwerpen en realiseren vaninnovaties zoals complexe en integrale bedrijfs-/ICT-oplossingen, de bouwwerken,binnen ondernemingen.Dragon1 positioneert visuele enterprise architectuur als een conceptuele ontwerp-activiteit op strategisch niveau, wat zit tussen visie- en strategievorming enerzijds enbeleidsontwikkeling en verandermanagement anderzijds in. In veranderprogram-ma’s en innovatieprojecten en bij het uitvoeren van beleid worden architectuur enarchitectuurontwerpen gebruikt. Visuele enterprise architectuur maakt, op een juistewijze toegepast, het realiseren van de uitdagingen van een onderneming mogelijk.Het creëert ruimte en vrijheid om te ondernemen.In dit studieboek zijn de verschillende onderwerpen die aan bod komen opsystematische wijze in hoofdstukken samengevat. Bijna alle hoofdstukken beginnenmet leerdoelen. Deze leerdoelen zijn haalbaar op verschillende niveaus. Daarom isaan de leerdoelen geen norm gekoppeld. Het boek is geschikt voor een breed scalaaan opleidingen en trainingen. De antwoorden, extra vragen en extra lesstof zijn tevinden op www. dragon1.org.Als extra toevoeging; wanneer we in dit studieboek spreken over architect danbedoelen we hier de architect in de onderneming mee zoals de enterprise architect,bedrijfsarchitect, informatie architect, security architect en technisch/ICT-architect.Welke onderwerpen worden in dit boek behandeld?Hoofdstuk 1. Dit hoofdstuk Visuele Enterprise Architectuur: een nieuwe kijk openterprise architectuur biedt een alternatieve manier aan om als architect, manager12
  14. 14. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1en bestuurder naar architectuur te kijken. Met andere woorden: op een nieuwemanier werken aan enterprise architectuur, bedrijfsarchitectuur, informatiearchitectuur en technische /ICT-architectuur binnen de onderneming.De vraag om een alternatieve kijk op enterprise architectuur komt vanuit de praktijkwaar het huidige gebruik van architectuur binnen ondernemingen nu vaak nietvolledig aan de verwachtingen voldoet. In dit hoofdstuk keren we daarom terug naarde oorsprong van architectuur, hoe wij als mensen architectuur waarnemen en wateigenlijk architectuur is.Hoofdstuk 2. Dit hoofdstuk Dragon1 in één oogopslag geeft een overzicht in degehele open Dragon1 voor visuele enterprise architectuur. De belangrijkste Dragon1-concepten en deelconcepten met hun modellen en hun definities worden in dithoofdstuk geïntroduceerd. Dit hoofdstuk is schematisch en op hoofdlijnen en alseen samenvatting van de gehele methode te lezen.Er wordt geschetst hoe het management en de architecten met Dragon1 vormkunnen geven aan het werken onder architectuur voor het kunnen ontwerpen,beheersen, veranderen en innoveren van bedrijfstransformaties en ICT-innovatiesbinnen een onderneming.Hoofdstuk 3. Dit hoofdstuk Visuele Enterprise Architectuur in de praktijk gaat inop hoe visuele enterprise architectuur binnen ondernemingen is in te zetten alsmanagement stuurinstrument om de vele ondernemingsvraagstukken die bestuur,directie en management hebben op te kunnen lossen. We lezen tevens hoe visueleenterprise architectuur kan worden geïntegreerd in een bestaand kwaliteitssysteem,en in een planning & control cyclus binnen een onderneming.Er wordt in dit hoofdstuk ingezoomd op een aantal veelvoorkomende management-concepten, zoals ambitie, strategische intentie, aandachtspunt, strategischuitgangspunt, doel, doelstelling en activiteit en hoe zij kunnen bijdragen aan hetoplossen van veelvoorkomende uitdagingen die binnen ondernemingen spelen.Hoofdstuk 4. Dit hoofdstuk Dragon1 Denkwijze gaat in op het eerste onderdeel vanDragon1. In de denkwijze van Dragon1 ligt de focus op de theoretische grondslagenvan de methode: hoe kan de architect met Dragon1 op een andere manier tegen 13
  15. 15. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1architectuur en ondernemingen aankijken, zodat enterprise architectuur detoegevoegde waarde laat zien die het in zich heeft.Het uitgangspunt hierbij is dat Dragon1 een manier van denken aanreikt wat nodigis om ervoor te zorgen dat de architect zich bezig kan houden met het maken vanarchitecturen, zoals een blauwdruk, met het uiteindelijke doel om de vraagstukkenbinnen de onderneming op te kunnen lossen. En dat de architect in opdracht van deopdrachtgever een architectuurontwerp kan maken voor een bouwwerk in deonderneming, zodat met hoge kwaliteit en conform de prestatie-eisen het bouwwerkwordt gerealiseerd onder architectuur.Hoofdstuk 5. Dit hoofdstuk Dragon1 Werkwijze gaat in op het tweede onderdeelvan de methode Dragon1. De werkwijze biedt verschillende handvatten waarmee dearchitect en andere belanghebbenden zo optimaal mogelijk kunnen gaansamenwerken aan visuele enterprise architectuur binnen de onderneming. Watwordt er van een ieder verwacht?Tevens doet Dragon1 een voorstel hoe men een onderneming het beste kan inrichtenom het werken met visuele enterprise architectuur te ondersteunen. Waar start deonderneming bijvoorbeeld met het werken met visuele enterprise architectuur? Enhoe kun je als onderneming groeien naar een volgend volwassenheidsniveau in hetwerken met visuele enterprise architectuur?Hoofdstuk 6. Dit hoofdstuk Dragon1 Representatiewijze gaat in op het derdeonderdeel van de methode Dragon1. In de representatiewijze ligt de focus op hetvisualiseren van architectuur. Vanuit modellen en verschillende gezichtspuntenwerkt de architect diverse perspectieven van een bouwwerk uit om de mogelijkeimpact weer te geven van de gestelde eisen door de opdrachtgever, belanghebbendenen gebruikers.De architect heeft hiervoor verschillende soorten architectuurvisualisaties tot zijnbeschikking. Waaronder de architectuurvisualisatieposter met een standaardviewlayout en ontwerpregels voor het maken van een architectuurvisualisatie.Hoofdstuk 7. Dit hoofdstuk Dragon1 Ondersteuningswijze gaat in op het vierdeonderdeel van de methode Dragon1. In de ondersteuning0swijze ligt de focus op de14
  16. 16. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1hulpmiddelen van de methode om het begrip en het werken met visuele enterprisearchitectuur te versnellen en te vereenvoudigen.Hoofdstuk 8. Dit hoofdstuk Dragon1 Begrippenkader geeft een overzicht endefinities van de belangrijkste architectuurbegrippen die in dit boek wordengebruikt, van de ruim 2000 begrippen uit de open methode Dragon1. Omdat hetbegrippenkader steeds uitbreid en verbeterd wordt is het niet volledig opgenomen indit boek. U vindt de volledige begrippenlijst die bij dit boek hoort opwww.dragon1.org.Het belang van een gemeenschappelijk begrippenkader zal iedereen onderstrepen,maar dat begrippenkader dient dan wel voldoende oorspronkelijk, consistent envolwassen te zijn en niet beperkend te werken. Dit zijn randvoorwaarden die inDragon1 worden gesteld aan het begrippenkader.Voor de laatste informatie over de inhoud van dit boek, en voor de open standaardenen best practices van Dragon1 verwijzen we u graag naar www.dragon1.org.Wij wensen u veel plezier met het bestuderen van dit Dragon1 Studieboek. 15
  17. 17. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 1 Visuele Enterprise Architectuur: een nieuwe kijk op enterprise architectuur Enterprise Architectuur kent vele definities en gedaanten. Sta open voor het visueel maken van Enterprise Architectuur. 17
  18. 18. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 11.1 LeerdoelenNa het bestuderen van dit hoofdstuk is de lezer in staat om: te beschrijven hoe architectuur in het algemeen waargenomen wordt. op te noemen welke bouwkundige begrippen zijn overgenomen in de nieuwe kijk op enterprise architectuur. uit te leggen wat een concept, een stijlelement en een principe is. uit te leggen waarvoor een conceptschets en een principetekening worden gebruikt. uit te leggen waarom ondernemingen als systematische bouwwerken gezien kunnen worden.18
  19. 19. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.2 InleidingDit hoofdstuk Visuele Enterprise Architectuur: een nieuwe kijk op enterprisearchitectuur biedt een alternatieve manier aan om als architect, manager enbestuurder naar architectuur te kijken. Met andere woorden: op een nieuwe manierwerken aan enterprise architectuur, bedrijfsarchitectuur, informatie architectuur entechnische / ICT-architectuur binnen de onderneming.De vraag om een alternatieve kijk op enterprise architectuur komt vanuit de praktijkwaar het huidige gebruik van architectuur binnen ondernemingen nu vaak nietvolledig aan de verwachtingen voldoet. In dit hoofdstuk keren we daarom terug naarde oorsprong van architectuur, hoe wij als mensen architectuur waarnemen en wateigenlijk architectuur is.In dit hoofdstuk wordt vooral gekeken naar een ander vakgebied, namelijk debouwkundige architectuur. Wat zijn de parallellen tussen enterprise architectuur ende bouwkundige architectuur? En kunnen de architecten in een onderneminghiermee hun voordeel doen? De herbruikbaarheid van enkele bouwkundigebegrippen in enterprise architectuur komt aan de orde.Met deze nieuwe kennis kijken we opnieuw naar ondernemingen. Er wordt eennieuw begrippenkader aangereikt voor enterprise architectuur. Aan de hand vanvoorbeelden wordt een basis gelegd voor het nieuwe werken met visuele enterprisearchitectuur binnen ondernemingen.1.2.1 Een betere afstemming verhoogt de capaciteitEnterprise architectuur wordt vandaag de dag in ondernemingen steeds vakeringezet als instrument om een betere afstemming tussen de onderdelen van eenonderneming voor elkaar te krijgen. En dan vooral gericht op een betere afstemmingtussen de onderdelen bedrijfsprocessen als het belangrijkste businessonderdeel eninformatiesystemen als het belangrijkste ICT-onderdeel.Deze betere afstemming tracht men voor elkaar te krijgen door gebruik te makenvan allerlei architectuurproducten, zoals richtinggevende uitspraken, standaarden,richtlijnen en modellen bij verander-, ontwerp- en realisatieactiviteiten. Enterprisearchitectuur is dan het proces, of de kunst en kunde, om te komen tot deze 19
  20. 20. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1ondernemingbrede architectuurproducten. De praktijk leert ons dat dit nog nietaltijd even goed lukt in elke onderneming.In de wereld zoals we die kennen zijn vele ondernemingen actief die goederen,producten en diensten leveren aan hun interne bedrijven, aan consumenten en aanandere ondernemingen. Ondernemingen die op landelijke schaal werken bestaansoms wel uit vijf tot tien bedrijven. Op hun beurt bestaan deze bedrijven weer uitduizenden verschillende onderdelen, zoals producten en diensten, medewerkers,bedrijfsprocessen en activiteiten, informatie en ICT waaronder informatiesystemen,softwareapplicaties, computers en netwerken. Al deze onderdelen dienen op eenjuiste manier op elkaar te zijn afgestemd om zo optimaal mogelijk onderling tekunnen samenwerken om zo het maximale resultaat te kunnen behalen.Helaas ontbreekt het vaak aan een goede afstemming voor samenwerking bij dezeondernemingen en hun bedrijven. Als onderdelen niet optimaal op elkaar zijnafgestemd, is het rendement van deze onderdelen lager dan mogelijk of gewenst. Zozijn er in het geval van een slechte afstemming tussen bedrijf en ICT, meerinformatiesystemen en meer mensen nodig om hetzelfde werk te doen, danwanneer alles goed op elkaar is afgestemd. De ondernemingscapaciteit, het werk dateen onderneming kan verzetten met haar medewerkers en middelen, wordt sterkverbeterd door bijvoorbeeld een betere afstemming tussen bedrijfsprocessen eninformatiesystemen.Menig bedrijfsproces wordt na een architectuurtraject nog niet optimaalondersteund door ICT of door informatiesystemen. Om een correct werkende ICT ofeen optimaal ondersteunend informatiesysteem te ontwerpen, is het van belang teweten hoe een bedrijfsproces werkt, wat de huidige en toekomstige kwesties (issues)of problemen zijn en hoe dat bedrijfsproces zich in de toekomst gaat ontwikkelen.Vaak wordt een bedrijfsproces dat ondersteund moet worden met ICT, verkeerd, nietof onvolledig in beeld gebracht voorafgaand aan het ontwikkelen van het nieuweinformatiesysteem. Dit veroorzaakt in de regel een niet-optimale ondersteuning vandit bedrijfsproces. De architectuur, het ontwerp en de configuratie van hetinformatiesysteem worden dan wellicht op basis van foutieve aannames en verkeerdinzicht gemaakt. Als het bijvoorbeeld niet volledig duidelijk is welke activiteiten ineen bedrijfsproces aanwezig zijn en wat de precieze naam, definitie en inhoud is vande activiteiten, dan is de kans groot dat het informatiesysteem op basis van eenverkeerd functioneel model wordt ontworpen en gebouwd en niet 1-op-1 aan deactiviteiten uit het proces is te relateren.20
  21. 21. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.2.2 De noodzaak voor een nieuwe kijk op architectuur ook bij overheidsinstellingenNaast ondernemingen zijn er in de non-profit sector en met name de overheid,verschillende soorten instellingen aanwezig die veel overeenkomstige kenmerkenhebben met ondernemingen. Zij leveren ook producten en diensten aanconsumenten en burgers, aan de eigen interne bedrijven en hebben bedrijfs-processen en informatiesystemen.Vanuit decentralisatieoogpunt en vanuit innovatie zijn er steeds meer lokaleoverheden die van de Rijksoverheid aan digitalisering moeten gaan werken omburgers en hun interne bedrijven als klant te gaan zien. Zo dienen overheids-instellingen zich steeds meer als onderneming te gaan opstellen.Bij overheidsinstellingen zoals gemeenten en provincies is het dan ook van belangom op een andere manier dan tot nu toe het geval was, naar de eigen enterprisearchitectuur te kijken. Burgers en interne bedrijven die als klanten moeten wordengezien vragen om geheel nieuwe concepten en principes.De overheid heeft zelf referentiearchitecturen ontwikkeld om gemeenten enprovincies een start te laten maken met enterprise architectuur, ten einde meer gripte krijgen op de noodzakelijke integrale innovatie aan de bedrijfskant en ICT-kant.Maar omdat een referentiearchitectuur geen Haarlemmerolie is en ook geenmaatwerk, zal een gemeente of provincie altijd nog zelf veel kennis moeten hebbenover enterprise architectuur om alles naar haar eigen hand te kunnen zetten.Er zijn gelukkig al overheidsinstellingen die vanuit eigen ambities, onder andere hetverbeteren van de eigen dienstverlening, werken aan bijvoorbeeld een betereinformatievoorziening en bedrijfsvoering.Voorbeeld van zaakgericht werken voor optimalisatie bij een gemeenteEen enterprise architect heeft de belangrijkste functies waar de opdrachtgever om vraagtgeplaatst in een operationeel functiemodel: het onafhankelijk van afdeling, medewerker enwerkplek behandelen en afhandelen van aanvragen van een burger. Ook de burger infor-meren over hoe ver de behandeling is van zijn aanvraag is een functie in het operationeelfunctiemodel. De technische vorm van de oplossing voor de opdrachtgever wordt door deenterprise architect ontworpen met een totaalconcept voor de nieuwe informatievoorziening,los van het operationele functiemodel. In het zaakgerichte totaalconcept heeft de enterprise 21
  22. 22. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1architect een Case Management Tool als technologische oplossingsrichting geplaatst.In het voorbeeld heeft de enterprise architect de functies, het wat, en de vormen, hethoe, van het te realiseren bouwwerk los van elkaar ontworpen om zoveel mogelijk deeisen, randvoorwaarden en strategische uitgangspunten te verenigen in eenduurzame en toekomstvaste oplossing.N.B. Eén van de grootste verschillen met een onderneming is en blijft dat eenoverheidsinstelling of non-profit instelling geen winstoogmerk heeft, maar eenmaatschappelijke taak. Echter voor het werken onder architectuur maakt dat geenverschil, al zien de architecturen er natuurlijk wel anders uit, omdat bij for-profitandere principes gelden dan bij non-profit. In veel architecturen van instellingengaan we echter in de toekomst for-profit principes terugzien.Zolang het niet anders is aangegeven kan in dit studieboek het begrip ondernemingworden vervangen door het begrip instelling.In de vorige twee paragrafen hebben we in kort uiteengezet dat veel ondernemingen,zoals overheidsinstellingen en commerciële organisaties al vaak werken onderarchitectuur, maar dat de beloofde resultaten daarvan uitblijven. In dit boek gevenwe een aantal suggesties om dit om te keren. Daarom zoomen we in de volgendeparagrafen in op de oorsprong van architectuur.We leggen uit hoe wij als mensen architectuur waarnemen en wat architectuureigenlijk is. En we vragen ons af waarom het zo interessant is om vanuit hetvakgebied enterprise architectuur naar het vakgebied van de bouwkundigearchitectuur te kijken. Hoe krijgen we bijvoorbeeld met architectuur een goedeafstemming van samenwerking voor elkaar?22
  23. 23. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.3 Wat is architectuur?Goed kunnen waarnemen door bijvoorbeeld een architect is van belang om dewerking van systemen goed te kunnen analyseren en te begrijpen. In feite om dewerking te kunnen ‘zien’. Een architect moet immers steeds nieuwe systemenontwerpen op basis van een goede werking. Daarvoor is een goed begrip van hoe dewereld werkt, van groot belang.1.3.1 Het waarnemen van architectuurBij het kijken en waarnemen van objecten maken wij mensen hierbij hoofdzakelijkgebruik van onze ogen. Het waarnemen door middel van zien is het uitgangspunt.Dit neemt uiteraard niet weg dat de andere zintuigen een uiteindelijke waarnemingook beïnvloeden. Wanneer we door de Kalverstraat lopen, zullen wij deze op eenandere manier waarnemen dan andere personen die daar ook lopen. Wij hechtenbijvoorbeeld veel waarde aan groen in een straat, en hechten waarde aan een goedverzorgde plint (de begane grond van een gebouw die aan de straat grenst). Terwijleen ander misschien veel meer waarde hecht aan goed ontworpen bankjes enprullenbakken en de aanwezigheid van voldoende parkeergelegenheid. Psychologisch Gezichtspunt Sociaal filter Cultuur Rol belanghebbende filter filter filter Ondernemingsbouwwerk in de werkelijkheid Figuur 1.1. Het proces van het waarnemen.Het proces van het waarnemen bestaat uit een aantal fasen. In eerste instantieverzamelen we informatie over de omgeving door te kijken. In de volgende fase, decognitiefase, structureren we die informatie met onze kennis en eerdere ervaringen.Hiermee wordt een beeld gecreëerd van de omgeving die voor ons logisch is. Daarbijspelen vier filters een belangrijke rol: het psychologische filter, het sociale filter, hetculturele filter en het rolfilter.Het psychologische filter wordt opgemaakt door persoonlijke voorkeuren van eenpersoon en de gedachten en gemoedstoestand van het moment van observatie. 23
  24. 24. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1Het sociale filter door de sociale omstandigheden zoals tot welke sociale groep ofsociale klasse iemand behoort.Het culturele filter wordt bepaald door de cultuur waarin iemand is opgegroeid enbijvoorbeeld de taal die men spreekt.Het rolfilter wordt bepaald door de functie die iemand uitoefent, directeur versusmedewerker in een organisatie of de plaats die men heeft in een groep, leider versusvolger. Voor architectuur is het rolfilter, in geval van beslissingondersteunendevisualisaties verstrekken aan opdrachtgevers, van groot belang.De genoemde vier filters zijn gevoelig voor waarnemingen die passen bij de persoon.Andere informatie wordt hiermee weggefilterd.Dit gestructureerde en persoonlijke beeld onderwerpen we in de laatste fase aan eenevaluatie. Hierbij kennen we een waardeoordeel toe aan het beeld dat we van deomgeving hebben. We komen bijvoorbeeld tot de conclusie dat we de winkelstraatmooi vinden of juist te druk. Bij iedere nieuwe waarneming wordt het beeld van devorige waarneming verder genuanceerd. Hierdoor ontstaat een cyclischwaarnemingsproces waarbij de eerste waarnemingsgegevens worden beïnvloed doornieuwe observaties.1.3.2 Alles heeft een architectuurWe kunnen stellen dat alles wat bestaat, met andere woorden tot stand is gekomen,een architectuur heeft. Dit geldt voor elk denkbaar systeem, zoals een huis, eenonderneming, een mens, de wereld. De architectuur van een huis of onderneminghoeft echter niet altijd even geslaagd, succesvol of consistent te zijn, maar een juistearchitectuur voor een huis of onderneming zorgt altijd voor duurzaamheid entoekomstvastheid.De architectuur is vaak een indirecte resultante van het ontwerp van een systeem ofbouwwerk. Een bouwwerk dat onder architectuur is ontworpen, kenmerkt zich dooreen harmonieuze eenheid van constructieve, operatieve en decoratieve functieswaarbij oplossingen zijn gevonden om te kunnen omgaan met tegengestelde ofogenschijnlijk onverenigbare eisen en wensen.Een bouwwerk ontwerpen dat eruit ziet als een kubus en instabiel uit evenwicht isgeplaatst, zorgt ervoor dat we bij onze waarneming worden getart met iets dat24
  25. 25. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1bedoeld is om in wonen, maar niet voldoet aan het archetype. Dit is een voorbeeldvan kunst in de architectuur. Architectuur, in de zin van vakgebied, is de kunst en kunde van het gepland, functiegericht en integraal ontwerpen en realiseren van een bouwwerk dat veelal duurzaam en toekomstvast dient te zijn. Architectuur, in de zin van architectuur van een bouwwerk, is het samenhangend geheel van decoratieve, operatieve en constructieve concepten dat is of wordt toegepast op een bouwwerk. Kunst is ‘een irrationele en laterale wijze waarop iets gedaan wordt’. Kunst legt het accent op de decoratieve functie voor het creëren van een bepaalde sfeer, emotie, gevoel en beleving. Kunde is ‘een gestructureerde en systematische wijze waarop iets gedaan wordt’. Kunde legt het accent op de constructieve functie, de operationele functie en de technische vorm voor het creëren van bepaalde stevigheid en werkzaamheid.De kwaliteit van een bouwwerk gaat in de regel omhoog als het onder architectuurwordt ontworpen en gebouwd. Een sterke architectuur is een architectuur waarbijmet ingenieuze oplossingen complexe vraagstukken worden of zijn opgelost. Is ditniet het geval dan noemen we het een zwakke architectuur.De architectuur van de Erasmusbrug is een voorbeeld van een sterke architectuur. Inde Erasmusbrug zijn constructieve tuibrugconcepten gebruikt om ervoor te zorgendat de brug weer en wind kan weerstaan. En er zijn functionele verkeers-stroomconcepten gebruikt die ervoor zorgen dat auto’s en vrachtwagens snel enongestoord kunnen doorrijden over de brug.Een sterke architectuur wordt soms een veel gebruikte architectuur en daarmee eenarchitectuurstijl waarin één of enkele elementen veelvuldig als stijlelemententerugkomen. Bijvoorbeeld de gotische architectuur van een kerk waarbij erspitsboogconcepten worden gebruikt voor constructie, maar ook voor decoratie. Decoratie is de niet-functionele of niet-constructieve aankleding van een bouwwerk met behulp van elementen of componenten.Een architectuur van een bouwwerk is de juiste architectuur als het bijdraagt aan hetuitvoeren van de beoogde strategie van de opdrachtgever. Bijvoorbeeld dearchitectuur van de Erasmusbrug draagt bij aan het beeld van Rotterdam alsmaritieme industriestad. De brug vormt een naadloze en in het oogspringende 25
  26. 26. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1staalconstructieverbinding door het gebruik van decoratieve glansstaalconcepten,precies zoals de opdrachtgever eiste.N.B. In de bouwkundige architectuur wordt bouwen vaak gedefinieerd als hetplaatsen, geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen, veranderen of vergroten, vaneen bouwwerk, evenals het geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen ofveranderen en het vergroten van een standplaats’. Daar waar sprake is van bouwenof een bouwwerk dient een bouwvergunning te worden aangevraagd waarbij debouwwerkzaamheden en het ontwerp van het bouwwerk worden getoetst tegenonder andere een bestemmingsplan.Het gaat er in feite om dat veranderingen, aanpassingen of andere werkzaamhedendie ingrijpend zijn voor een bouwwerk of voor een omgeving voldoende kwalitatiefplaatsvinden en niet onnodige overlast met zich meebrengen. Een bouwwerk is elke constructie van fysiek materiaal zoals hout, of digitaal materiaal zoals geautomatiseerde procesondersteuning, eventueel al voorzien van operatie en decoratie, die op de plaats van bestemming, hetzij direct of indirect, steun vindt op de grond of vanuit een platform en is bedoeld om ter plaatse of op afstand te functioneren of diensten te leveren. Een bouwwerk is opgebouwd uit constructieve, operatieve en decoratieve concepten, elementen, componenten, objecten en producten.Door te kijken naar bouwwerken zoals bruggen, naar gebouwen zoals kerken, naarlandschappen zoals tuinen en naar ondernemingen zoals banken, verzekeraars enoverheids- en zorginstellingen, kunnen we veel leren van de bouwkundigearchitectuurbenadering. De bouwkundige architectuur en de enterprise architectuurbeogen in onze ogen namelijk hetzelfde: een kwalitatief hoogwaardig ontwerp en derealisatie van een duurzaam, toekomstvaste en mooi bouwwerk.N.B. Een verschil tussen de bouwkunde en de bouwkundige architectuur is datarchitectuur veelal aan de bouwkundige constructie van een bouwwerk eenesthetisch aspect toevoegt. Architectuur = bouwkunde + bouwkunst, zoals deErasmusbrug (een architectonische oplossing).Een gekozen architectonische oplossing is vaak constructief gezien zwaarder danstrikt noodzakelijk, biedt operatief meer dan nodig en is mooier dan striktnoodzakelijk vergeleken met een puur bouwkundige oplossing. Een architectuur isdaardoor vaak voor de korte termijn duurder dan een puur bouwkundige correcteoplossing.26
  27. 27. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 11.4 Bouwkundige architectuur als grondslagBouwkundige architecten hebben veel succes in het ontwerpen en realiseren vanmooie duurzame en toekomstvaste bouwwerken. Dit voor ons een reden omgerichter naar bouwkundige architectuur te kijken met als doel dat de architectbinnen de onderneming ook duurzame en toekomstvaste bouwwerken zoalsbedrijfsprocessen, informatievoorziening, informatiesystemen en ICT-infrastruc-turen kan realiseren.1.4.1 De huidige architectuurpraktijk van de bouwkundige architectEen beroepsgroep die zich uitdrukkelijk bezighoudt met objecten waar anderemensen naar kijken en waar mensen gebruik van maken, zijn de bouwkundigearchitecten. De bouwkundige architecten houden zich bezig met het ontwerpen enbouwen van fysieke bouwwerken. Hoewel constructeurs en aannemers hetdaadwerkelijk bouwen (realiseren) voor hun rekening nemen, zit de bouwkundigearchitect vaak in een technische en administratieve regierol namens deopdrachtgever voor de verwezenlijking van het bouwwerk.Bouwkundige architecten communiceren aan hun opdrachtgevers door middel vaneen portfolio vol met ontwerpschetsen hoe het bouwwerk eruit komt te zien met alhaar functies alvorens het bouwwerk daadwerkelijk te laten bouwen door deaannemer.Een andere beroepsgroep die zich sinds 1990 in ondernemingen bezighoudt metarchitectuur zijn mensen die als architect bijvoorbeeld allerlei processen ensystemen ontwerpen en laten realiseren in de organisatie. Deze architecten houdenzich bezig met het realiseren van oplossingen in de organisatie om zo deafstemming in het samenwerken te verbeteren om daarmee de kwaliteit van dezeprocessen en systemen te verhogen.Omdat tussen deze twee beroepsgroepen parallellen te bespeuren zijn, is ditaanleiding om meer in detail naar het vakgebied van bouwkundige architectuur tekijken. Door te kijken naar de wijze waarop bouwkundige architectuur wordtopgesteld en gebruikt bij het ontwerp en de realisatie van een bouwwerk, en dit tevergelijken met wat de huidige architecten binnen ondernemingen met architectuur 27
  28. 28. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1doen, onderzoeken we of de architecten binnen ondernemingen voordeel kunnenhalen uit de architectuurpraktijk van de bouwkundige architect.Het vergelijken van de huidige twee architectuurpraktijken is als volgt: Bouwkundige Architectuur Enterprise ArchitectuurDe architect is steeds opzoek naar een De architect wacht af tot hij gevraagd wordt eenontwerpopdracht waarmee hij zijn bouw- architectuur op te stellen. De architect hoeftkundige visie kan concretiseren in een meestal niet in competitieverband zich tebouwwerk. Voor het verkrijgen van een kwalificeren voor een ontwerpopdracht.ontwerpopdracht dient hij vaak incompetitieverband zijn kunnen te latenzien om zich te kwalificeren.De architect, een ontwerper van een totaal- De architect maakt de architectuur voorconcept, maakt de conceptuele vertaalslag bedrijfsprocessen en informatiesystemen.van strategische uitgangspunten van de De architect van een onderneming houdt zichopdrachtgever via concepten en principes vooral bezig met het modelleren van, op basisnaar de juiste oplossingen. van richtinggevende uitspraken, de onderne-De architect van een kerk houdt zich vooral ming in bedrijven en bedrijfsfuncties, hetbezig met de kwaliteit van de bouw van passend maken van de onderneming in ketenskoepels, ramen, kantelen en muren, maar en het verbeteren van de bedrijfs-/ICT-niet zozeer met de bouw van het orgel, de afstemming.banken en de versterker van de geluids-installatie. Echter, hij houdt zich wel bezigmet de keuze ervan.Een bouwwerk is levenloos, maar wordt Een onderneming is levend, want ze bestaat uitaltijd gebruikt door mensen. De mensen mensen die samenwerken en die ondersteunddie gebruikmaken van de bouwwerken, worden met middelen om zo efficiënt mogelijkzijn meestal niet de mensen die ook een doel te kunnen bereiken. In elkeveranderingen aan de constructie van het onderneming zijn er mensen die continubouwwerk zelf doorvoeren. Zij houden nieuwe middelen ontwikkelen en dezich wel bezig met de inrichting van het constructie van de onderneming veranderen,bouwwerk of de decoratie. naast de inrichting en decoratie.28
  29. 29. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1De levenloze onderdelen van de bouw- Mensen maken het gedrag van de onderne-werken hebben eigenschappen waar de ming als geheel onvoorspelbaar bij eenarchitect goed rekening mee kan houden, bepaalde belasting.waardoor bijvoorbeeld het gehele bouw-werk bij een bepaalde belasting eenvoorspelbaar gedrag zal vertonen.Elke verandering aan een bouwwerk maakt Elke verandering (of transformatie) aan eenhet bouwwerk als geheel vaak niet onderneming maakt de onderneming alscomplexer vanwege de kwaliteit die men geheel vaak complexer vanwege het niet genoegnastreeft door middel van principes en nastreven van bepaalde kwaliteitsaspecten zoalsregels die gevolgd worden. adaptiviteit. De focus ligt teveel op tijd, geld en op de technische structuur van systemen.Voor de meeste typen van bouwwerken Voor de meeste typen van ondernemingen zijnzijn er gedocumenteerde referentie- er geen gedocumenteerde referentie-architecturen, is er wettelijke regelgeving architecturen, is er onvoldoende wettelijkeen bestaan er voorschriften die moeten regelgeving en zijn er geen voorschriften ofworden nageleefd bij het ontwerpen, regels die moeten worden gevolgd bij hetveranderen en bouwen van een bepaald ontwerpen, veranderen en realiseren van eentype bouwwerk. bepaald type onderneming of deeloplossing daarbinnen. Figuur 1.2. Verschillen in architectuurpraktijken.Uit figuur 1.2 kunnen we opmaken dat de bouwkundige architectuur vooral eenvisuele ontwerpdiscipline is om een hoge kwaliteit van bouwwerken te realiseren,door onder architectuur met concepten en principes een ontwerp te maken. En wekunnen opmaken dat de huidige enterprise architectuurpraktijk nog geenhergebruik maakt van de wijze waarop gewerkt wordt in de bouwkundigearchitectuur.Architecten in ondernemingen zijn nu meer gericht op het opstellen en beschrijvenvan architecturen en het in kaart brengen van structuren, dan op het ontwerpenonder architectuur van ondernemingen of grote delen daarvan.De architect zou net als de bouwkundige architect actief op zoek kunnen gaan naareen ontwerpopdracht om een meer voorschrijvend resultaat te kunnen bereiken inplaats van alleen maar richting te geven. Bijvoorbeeld een ontwerpopdracht voor het 29
  30. 30. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1ontwerpen van een geheel nieuw innovatief bedrijf, een optimale informatie-voorziening of een gevirtualiseerde ICT-infrastructuur.Uit figuur 1.2 kunnen we tevens opmaken dat het vraagstuk van de bouwkundigearchitectuur hetzelfde kan zijn als bij de enterprise architectuur, namelijk hoeverhogen we de kwaliteit en samenwerking van processen en systemen in en vanbouwwerken?1.4.2 Het bouwkundig perspectief: de systeemgerichte benaderingIn de bouwkundige architectuur werkt men sinds jaar en dag met de benadering dateen bouwwerk een systeem is dat bestaat uit vele honderden of soms duizendensamenhangende onderdelen die allemaal op elkaar van invloed zijn, waar principesgelden en waar regels op van toepassing zijn. De systeemgerichte benadering zorgtvoor meer begrip en controle over het gedrag van het systeem als geheel en van deafzonderlijke onderdelen.Een voorbeeld van een systeemgerichte benadering is de Erasmusbrug in Rotterdamdie met zijn geknikte toren en vele tuien samen een sierlijk en stevig geheel vormtdat weer en wind weerstaat. Een voorbeeld van een regel in dit tuibrugsysteem is dattuien direct aan het brugdek zijn vastgemaakt.In het begin toen de brug net af was kwam het voor dat de brug wel eens ‘slingerde’.Of beter gezegd dat er resonantie was in de tuidraden. Dit werd veroorzaakt doorregendruppels waardoor de luchtweerstand van de tuien zodanig werd veranderd datde brug gevoeliger werd voor de wind. Om de trillingen van de wind te dempen zijnnieuwe dempers direct aan het brugdek gemonteerd en slingert de brug nu nietmeer.Een ander voorbeeld van een systeemgerichte benadering zijn de huizen die onder‘Huf Haus’-architectuur zijn gebouwd. Het green®evolution principe zorgt ervoordat de huizen gebouwd worden met zeer goed geïsoleerde muren. Men noemt ditconstructionele isolatie. Deze muren bestaan op hun beurt weer uithoutconstructies. Naast de muren, zorgen deuren, ramen, vloeren en daken voor eenleefgeheel dat een prettige woonomgeving oplevert voor mensen. Een systeem is een geheel van onderdelen die samenwerken gericht op het bereiken van een30
  31. 31. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 gemeenschappelijk doel.Naast bouwwerken zijn er nog andere soorten systemen. Dit zijn bijvoorbeeldconcepten en fenomenen. Concepten zijn in deze aanpakken, abstracties of ideeën.Fenomenen zijn in deze verschijnselen die zich voordoen. Deze drie soortensystemen: bouwwerken, concepten en fenomenen, worden in hoofdstuk vier indetail verder gedefinieerd en toegelicht.De onderdelen waaruit een systeem is opgebouwd, noemen we entiteiten. Er zijnverschillende soorten entiteiten zoals concepten, elementen, componenten, objectenen producten. Deze entiteiten kunnen op hun beurt ook weer als een systeemworden beschouwd. De entiteiten van bijvoorbeeld een concept zijn ook weer tebeschouwen als concepten, elementen, componenten, objecten en producten. Een entiteit is iets dat er is, wordt herkend of wordt onderkend. Een entiteit heeft een eigen identiteit en is te onderscheiden ten opzichte van andere entiteiten. Een entiteit heeft attributen die de entiteit een identiteit geven.Een voorbeeld van een concept van een nieuwbouwwijk is duurzaam wonen.Waarbij alle elementen, componenten, objecten en producten zijn gericht om dewerking van het concept mogelijk te maken. Een concept is een aanpak, een abstractie van een entiteit of een idee. Een concept wordt veelal gebruikt als oplossingsrichting.Een voorbeeld van een element van een huis is een voorgevel. Een element is somsonlosmakelijk verbonden met een bouwwerk. Dan noemen we het een dragendelement. Het is niet uit of van het bouwwerk af weg te nemen, zonder dat het helebouwwerk instort of alle samenhang verliest. Een element is een meer generiek functioneel logisch (samengesteld) onderdeel van een systeem. Een element is daarmee een onderdeel van een concept, bouwwerk of fenomeen.Er wordt onderscheid in elementen en componenten gemaakt, zodat debouwkundige architect functies los van de technische vorm en oplossingen kanontwerpen. Dit geeft een architect meer mogelijkheid in het verenigen vantegengestelde eisen van opdrachtgever en belanghebbende en meer vrijheid in hetontwerpen en realiseren van duurzame en toekomstvaste oplossingen. 31
  32. 32. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1 Een component is een meer specifiek technisch fysiek (samengesteld) onderdeel van een systeem dat eigen kenmerken, eigenschappen en/of gedragingen heeft. Een component is daarmee een onderdeel van een concept, bouwwerk of fenomeen.Daglichtdoorlatende ramen en een zoldertrap zijn voorbeelden van gangbareelementen in huizen die met vormen worden ingevuld, waardoor componentenontstaan en hiermee invulling aan een functie wordt geven. De huizen van eennieuwe woonwijk worden bijvoorbeeld door bouwkundige architecten in hetarchitectuurontwerp voorzien van componenten zoals aluminium schuif-kantelramen en een houten FSC-wenteltrap. Een functie is een taakvervulling van een entiteit. Een functie zegt wat een entiteit kan. Een functie is een geheel van prestaties die door een element of component worden geleverd. Een (technische) vorm is de digitale of fysieke uiting of hoedanigheid van een geheel. Een (technische) vorm heeft veelal implementatieaspecten in zich.Naast componenten onderkennen we op fysiek en digitaal niveau ook objecten. Hetverschil tussen objecten en componenten is klein. Een onderscheid dat vaak gemaaktkan worden is dat objecten entiteiten zijn waarvan men een gegevensverzamelingkan maken die wordt gebruikt in het behandelwerk of verwerkingswerk van data. Een object is een meer specifiek technisch abstract (samengesteld) onderdeel van een systeem dat eigen kenmerken, eigenschappen en/of gedragingen heeft. Een object is daarmee een onderdeel van een concept. bouwwerk of fenomeen.Componenten, objecten en producten kunnen ook als artefacten terugkomen.Artefacten zijn vaak mooi, maar kosten doorgaans teveel tijd en geld in gebruik,onderhoud en aanpassing. De Eiffeltoren en een Chinese Ming vaas zijn kostbareartefacten uit de fysieke wereld. Een artefact is een (vaak uniek) bouwwerk, element, component, object of product door mensen onderkend, bedacht en gemaakt waar veel vakkundigheid bij is komen kijken.Bepaalde combinaties van entiteiten die een (herbruikbaar) afgerond geheel vormen,zijn bouwblokken. Bouwblokken kunnen heel klein zijn, maar ook heel groot. Waarde grens ligt voor de optimale grootte van bouwblokken is op voorhand niet in32
  33. 33. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1absolute zin te zeggen, maar een bouwkundig architect doet er altijd goed aan omexpliciet die bouwblokken te onderkennen die impliciet aanwezig zijn.N.B. Tussen bouwwerk en bouwblok in zit het begrip bouwsel. Dit is in feite eenlosstaand bouwwerk, een enigszins mobiel bouwwerk, of een bouwwerk dat niet isverankerd in zijn ondergrond. Bouwsel heeft een minderwaardige klank als ‘zomaareen constructie’ en wordt daarom in de praktijk niet veel gebruikt. Bouwwerk (entiteit) Bouwdeel (entiteit) Concept (entiteit) Element (entiteit) Element (entiteit) Fragment Component Object (entiteit) (entiteit) (entiteit) TP TP(e) TP TP(e) Bouwdeel (entiteit) Bouwblok Entiteit (entiteit) Entiteit Entiteit Entiteit Figuur 1.3. Voorbeeld van een bouwwerk met haar entiteiten.Modulaire bouw van woningen is een bouwstijl waarin op een assemblagelocatiedelen van de woning in elkaar worden gezet tot een bouwblok. Op de uiteindelijkewoonlocatie worden de woningen dan gemaakt door de bouwblokken aan elkaar vastte maken. Kijken we naar de architectuur van deze modulaire woningen dan zien wedat bepaalde bouwblokken steeds weer opnieuw worden hergebruikt. Het voordeelvan bouwblokken is dat bepaalde assemblagewerkzaamheden speciale kennis of 33
  34. 34. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 1instrumenten vereisen die locatiegebonden zijn, of beter betaalbaar zijn als dezewerkzaamheden op externe locaties kunnen plaatsvinden. Een bouwblok is een samengesteld geheel van entiteiten dat bedoeld is om te worden hergebruikt in een bouwwerk.Daar waar bouwblokken afgeronde gehelen zijn, zijn fragmenten incompletegedeelten van een geheel. Een bouwkundig architect brengt soms fragmenten van dearchitectuur of een ontwerp in beeld, of modelleert deze, omdat dat qua scope eenbepaald lastig vraagstuk oplost.Het is goed te weten of de bouwkundige architect met een fragment te maken heeftof met een bouwblok. Door fragmenten te analyseren en uit te werken totbouwblokken kan de bouwkundige architect een complex bouwwerk in beheersbareen verdeelbare werkpakketten opdelen.Een sprekend voorbeeld van een fragment is een muur van een ruïne die nogovereind staat. Als het bouwwerk dan in ere wordt hersteld, kan het fragment modelstaan voor de gehele reconstructie van het bouwwerk. Een fragment is een incompleet gedeelte dat onderdeel is van een bouwwerk.Op de entiteiten van een systeem zijn altijd regels van toepassing. Bijvoorbeeld bijeen kruispunt met verkeerslichten geldt vaak de regel dat alleen verkeer dat elkaarniet kruist, tegelijkertijd groen licht mag hebben. Een ander voorbeeld van een regelin huizen die door bouwkundige architecten wordt gehanteerd is, dat elk vertrek inde woning zijn eigen functie heeft en daarom de vorm krijgt die daar bij hoort. Een regel is een afspraak over de relatie tussen twee of meer entiteiten. Op het niet nakomen van de afspraak staat een sanctie die in zwaarte kan variëren. Deze zwaarte van de sanctie bepaalt of een regel, een richtlijn, een voorschrift of een wet is.Als bouwers een regel opvatten als een richtlijn, omdat het niet nakomen ervanresulteert in een licht sanctie, dan kan men als opdrachtgever of bouwkundigarchitect de regel verzwaren tot een voorschrift. Men kan in ieder geval de sanctiebeter gaan communiceren en ook meer gaan toezien op het naleven van de regels enrichtlijnen.34
  35. 35. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Een nieuwe kijk op enterprise architectuur Hoofdstuk 1 Een richtlijn is een regel waarop een lichte sanctie staat, omdat het niet nakomen ervan geen grote problemen als gevolg oplevert. Het niet nakomen van een richtlijn heeft daarmee weinig gevolgen voor de partijen die de richtlijn zijn overeengekomen.Een voorbeeld van een voorschrift dat past in elk bouwproject is: alleen deconstructies die zijn getoetst op wettelijke normen en zijn goed bevonden, mogen ineen bouwwerk worden opgenomen. Dit voorschrift zegt niet dat men geenconstructies mag ontwikkelen die niet zijn te toetsen aan normen. Het voorschriftzegt wel dat die constructies niet automatisch in productie mogen worden genomen.De uitdaging voor menige bouwproject is echter het handhaven van dergelijkevoorschriften. Een voorschrift is een veelal niet-bindende of verplichte regel die vanuit de branche wordt uitgevaardigd. De sanctie van het niet volgen van een voorschrift is veelal het niet goedkeuren van een bouwwerk voor oplevering.Een voorbeeld van een wet in een bouwproject is dat bij het constateren van hetverdoezelen van bouwfouten een medewerker op staande voet wordt ontslagen. Inbouwprojecten zou men zelfs een wet kunnen instellen dat bij het constateren vaneen niet-gedocumenteerde en daardoor niet-beheersbare realisatieoplossing dat dezeper onmiddellijk uit het bouwwerk wordt verwijderd.Men kan ook bij bouwers de druk leggen dat het niet melden of in de lucht houdenvan niet-gedocumenteerde of niet-beheersbare realisatieoplossingen komt te staanop een officiële waarschuwing. Een dergelijk wet zou de kwaliteit van bouwwerkendrastisch verhogen, maar vanwege de huidige situatie in veel bouwprojecten op zeerveel weerstand stuiten. Een wet is een veelal bindende of verplichte regel die door toezichthouders en wetgevers wordt uitgevaardigd waarop een zware sanctie staat voor het niet navolgen ervan. Door middel van handhaving van een wet probeert men de naleving af te dwingen. 35
  36. 36. Het hele boek lezen?Koop het Dragon1 Studieboek online op www.dragon1.comISBN: 978-94-90873-01-1Visuele Enterprise Architectuur Hoofdstuk 11.5 Conceptualiseren en VisualiserenDe wereld om ons heen is vol met concepten die achterliggend zijn aan debouwwerken die wij waarnemen. Een bouwwerk bevat vaak vele tientallentegenstrijdige of ogenschijnlijk onverenigbare concepten die een bouwwerk tot eenuniek geheel maken. Bouwkundige architecten die ontwerpen maken vanbouwwerken dienen goed op de hoogte te zijn van concepten, stijlelementen enprincipes om er niet alleen een constructief en functioneel geheel van te maken,maar ook een oogstrelend aansprekend bouwwerk.1.5.1 Ontwerpen vanuit een conceptOm op de ontwerptafel, dus voordat een bouwwerk daadwerkelijk gerealiseerd is, alzoveel mogelijk te kunnen voorspellen hoe de onderdelen van het bouwwerkallemaal op elkaar zullen inwerken, overkomen, gedragen en reageren bij normaalgebruik en bij extreme belasting, maakt een bouwkundige architect gebruik vanconcepten, stijlelementen en principes.Wanneer we opnieuw kijken naar de Erasmusbrug dan is dit een unieke brug meteen geknikte pyloon (toren), maar hij is wel van een gangbare soort brug, namelijkde tuibrug. De tuibrug is een soort brug, net zoals een valbrug of een hangbrug. Dearchitect Ben van Berkel heeft bij het ontwerpen in 1989 van de Erasmusbrug (139meter hoog, 34 meter breed, lengte 802 meter en lengte tuibrug 410 meter) gebruikgemaakt van een concept. Het principe van het tuibrugconcept maakte dat ditconcept bruikbaar was voor een totale overspanning van 808 meter. Tuien Geknikte (Stalen tuidraden) pyloon Brugdek met geringe dikte Figuur 1.4. Tekening van het concept dat is gebruikt voor de Erasmusbrug.36

×