Hulumtimi i-800-nvm-ve-shqip
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Hulumtimi i-800-nvm-ve-shqip

on

  • 745 views

 

Statistics

Views

Total Views
745
Views on SlideShare
745
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
8
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Hulumtimi i-800-nvm-ve-shqip Document Transcript

  • 1. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    SHKURTESAT      AMNVM – Agjencia për Mbështetjen e Ndërmarrjeve të  Vogla dhe të Mesme   NMVM–Ndërmarrjet Mikro të Vogla dhe të Mesme  NVM– Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme  ATK – Administrata Tatimore e Kosovës    GDP – Bruto Produkti Vendor  UE–  Unioni Evropian  CEFTA – Marrëveshja për Tregti të Lire për vendet e Evropës Qendrore  TVSH –  Tatimi mbi vlerën e shtuar  R&D – Hulumtim & Zhvillim   BQK– Banka Qendrore e Kosovës  2
  • 2. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Përmbajtja1. Hyrje 42. Qëllimi dhe Metodologjia 5 Qëllimi i Hulumtimit 5 Metodologjia dhe Mostra e Anketimit 63. Të dhëna të përgjithshme mbi NMVM 8 Ndërmarrjet sipas menaxhimit 8 Ndërmarrjet sipas numrit fiskal 8 Ndërmarrje sipas shtrirjes hapësinore dhe regjionale 9 Struktura gjinore e themeluesve dhe niveli i edukimit 10 Grup mosha e themelueseve 12 Niveli i arsimimit dhe aspektet gjinore të punësuarve 124. Tendenca për rritje dhe zhvillim te NMVM-ve 17 Arsyet e startimit të biznesit dhe frika për dështim 17 Kostoja e fillimit të biznesit 19 Numri i të punësuarve dhe planet për rritje dhe zhvillim 20 Kapacitete ekzistuese dhe planet për rritje dhe zhvillim 21 Eksporti dhe planet për zhvillim dhe rritje 23 Planet për të ardhmen 245. Burimet e Financimit dhe Investimit 26 Burimet e Kapitalit të Investuar 26 Kualiteti i Shërbimeve Bankare 28 Investimet dhe planet investuese 326. Barrierat për Biznes 35 Kushtet e përgjithshme të bërjes së biznesit 35 Barrierat për eksport dhe ndikimi i CEFTA-s 40 Barrierat gjatë fillimit të biznesit 41 Masat që duhet marr në favor të mbështetjes, krijimit dhe zhvillimit të NMVM 43 Rangimi i barrierave për biznes 457. Informatizimi i ndërmarrjeve, Trajnimet dhe Marketingu 50 Niveli i përdorimit të Internetit 50 Format e Marketingut 52 Trajnimet 538. Mbështetja për NMVM 56 Anëtarësimi në asociacionet e biznesit 56 Format e mbështetjes të NMVM 58 Bashkëpunimi me institucionet e ndryshme 63 Skema Voucher e Këshillimeve dhe Trajnimeve 64Konkluzionet 66Rekomandimet 70       3
  • 3. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   I. HyrjeAgjencia për Mbështetjen e Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme, e cila funksionon në kuadër tëMinistrisë së Tregtisë dhe Industrisë, përcjell me kujdes aktivitetin dhe zhvillimin e ndërmarrjeveMikro të Vogla dhe të Mesme (NMVM) në Kosovë me që rast ka realizuar disa anketa dhe hulumtimetë ndryshme, përmes të cilave është munduar të nxjerrë informacione të nevojshme për të analizuartrendin e zhvillimit të NMVM-ve. Duke analizuar një gamë të caktuar të informacioneve të mbledhuranga anketat gjatë periudhës 2001 – 2005 si dhe anketimi i 700 NVM-ve (2007), AMNVM ka arritur qëtë bej analiza në periudha të ndryshme kohore me qëllim që të analizohen trendët e zhvillimit të këtyrendërmarrjeve, të identifikohen vështirësitë dhe të krahasohet dinamika e zhvillimit të tyre.Të gjitha hulumtimet e realizuara, përfshirë edhe hulumtimin aktual, kanë për qëllim që tëidentifikohen problemet të cilat në vazhdimësi kërkojnë zgjidhje përmes përgatitjes së infrastrukturësligjore dhe administrative të cilat krijojnë lehtësira në procedurat administrative të bizneseve.Me realizimin e këtij projekti synohet që përmes mbledhjes, strukturimit, analizimit të dhënave tëmbledhura nga komuniteti i biznesit të ndërmarrjeve mikro, të vogla dhe të mesme të analizohentrendët e zhvillimit të bizneseve si dhe të identifikohen vështirësitë, përparësitë dhe të metat e procesittë zhvillimit të bizneseve në Kosovë, me qëllim që të gjitha vështirësitë të adresohen në institucionetpërkatëse dhe organizatat e tjera relevante të cilat shprehin vullnet për mbështetjen e aktiviteteveekonomike të NMVM-në në Kosovë.Ministria e Tregtisë dhe Industrisë/AMNVM në vazhdimësi ka realizuar anketa të tilla me qëllim që tëpërgatitet një bazë e mirë e informacioneve të cilat do të mundësonin harmonizimin e projekteve përmbështetjen e NMMV. Ky projekt ka filluar në muajin dhjetor të vitit 2010 ku janë mbledhur gjithsejtë783 anketa. Duke iu referuar përgjigjeve të marra direkt nga bizneset përmes të cilave është krijuar njëpasqyrë e qartë e gjendjes aktuale të bizneseve si dhe vizionit të tyre për zhvillimin e mëtutjeshëm tëtyre.Finalizimi i këtij raporti do të mundëson edhe adresimin adekuat të vështirësive dhe problemeve me tëcilat ballafaqohen bizneset, si dhe do të mundëson nxjerrjen e rekomandimeve të nevojshme për hapate mëtutjeshëm të zhvillimit të bizneseve duke krijuar lehtësira dhe mbështetje për aktivitetetekonomike të cilat i zhvillojnë ato me qëllim të mbështetjes ekonomike dhe punësimit në përgjegjësipër gjeneratat e ardhshme.Veç kësaj, anketimi gjithashtu kërkon të identifikoj ndikimin e ambientit makroekonomik, pronësinësipas gjinisë etj. 4
  • 4. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   II. Qëllimi dhe MetodologjiaII.1. Qëllimi i HulumtimitQëllimi themelor i këtij projekti kërkimor është diagnostifikimi i gjendjes aktuale të ndërmarrjeve,mikro të vogla dhe të mesme, identifikimi i problemeve, pengesave dhe barrierave që ngulfasinzhvillimin e aktiviteteve të tyre, duke identifikuar njëkohësisht nevojat dhe kërkesat e këtijkomuniteti për përmirësimin e gjendjes, avancimin e proceseve zhvillimore dhe zhvillimin etrendëve pozitive në aspektin strategjik.Qëllimi tjetër i këtij hulumtimi është të nxjerrë rezultate të rëndësishme për gjendjen ekzistues,strukturën, problemet, vështirësitë dhe për të matur trendin e zhvillimit të ndërmarrjeve mikro, tëvogla dhe të mesme, për të përcaktuar kriteret dhe avancuar rekomandimet për mundësin embështetjes së zhvillimit të tyre. Pyetësori është i dizajnuar me theks të veçantë në mbledhjen einformative të rëndësishme për NMVM, si:• Informacioneve të përgjithshme për ndërmarrjen (identifikimin e ndërmarrjes)• Strukturën e NMVM-ve• Strukturën e pronarëve• Resurset njerëzore• Krahasimin e zhvillimit të NMVM në periudhave të ndryshme• Përgatitjen profesionale të udhëheqësve të ndërmarrjeve, si dhe përcjelljen e zhvillimit të përdorimit të teknologjisë për stafin e ndërmarrjeve• Mundësit e plasimit të produkteve dhe shërbimeve në tregun vendor dhe ndërkombëtar.• Shfrytëzimin e burimeve të ndryshme financiare dhe orientimin e investimeve kapitale• Strategjinë e planifikimit të bizneseve• Shfrytëzimin e metodave të marketingut me qëllim të promovimit të produkteve dhe shërbimeve• Përgatitjen e infrastrukturës për informatizimin e NMVM-ve• Organizimi i NMVM në asociacione dhe organizata të ndryshme të biznesit, me qëllim të rritjes së bashkëpunimit dhe zgjerimit të tregut• Hartimi i planeve për zhvillimin e NVM-ve në të ardhmen• Pengesat që shfaqen gjatë ushtrimit të veprimtarisë, etj. 5
  • 5. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Analiza e pengesave dhe vështirësive për zhvillimin e afarizmit duke përfshirë: mungesën e kuadrittë kualifikuar, mungesën e trajnimeve në fusha të ndryshme, mungesën e tregut, qasja dhe kostojae lëndës së parë, shfrytëzimi i pajisjeve bashkëkohore, hapësira e punës, infrastruktura fizike,transporti, financat, infrastruktura ligjore, ekonomike dhe politikat fiskale, ofrojnë mundësin eanalizës, krijimit dhe hulumtimit të metodave dhe metodologjive për mbështetjen e NMVM-ve.Të dhënat makroekonomike dhe sektoriale të kombinuara me rezultatet e anketimit, mund të jenëudhërrëfyese për caktimin e prioriteteve të strategjive të përkrahjes dhe për orientimin e politikaveqë e ndihmojnë arritjen e misionit e AMNVM-ve për të krijuar një ambient më të mirë për biznesetnë përgjithësi dhe për NMVM-të në veçanti.II.2 Metodologjia dhe Mostra e AnketimitRealizimi hapësinor i anketave është bërë në 90% të territorit të Republikës së Kosovës dhe kapërfshirë 783 ndërmarrje mikro të vogla dhe të mesme. Numri prej 800 NVM, përbëjnë 0.77%, etotalit të përgjithshëm të NMVM (103555) të regjistruara në Republikën e Kosovës.Pyetësori është dizajnuar për mbledhjen e informacioneve të përgjithshme për biznesin, pyetësoripërmban gjithsejtë 61 pyetje me disa nën-pyetje të cilat mbledhin informacione të mjaftueshme përkrahasimin e zhvillimit të NMVM në periudha të ndryshme, përkatësisht me informacionet të cilatjanë mbledhur dhe prezantuar ne raportet e më hershme.Realizimi i pyetësorëve është bërë në metodën e intervistave direkt sy me sy (face to face) mepronarët ose përfaqësuesit e ndërmarrjeve, ku secila përgjigje është shënuar në pyetësor. Pasrealizimit të punës në teren pyetësorët iu kanë nënshtruar kontrollës së kualitetit me qëllim tëevidentimit të gabimeve ose lëshimeve eventuale.Aktivitetet e realizimit të pyetësorit janë përcjellur nga ekspertët e kompanisë në tri nivele:Anketuesit, koordinatorët e ekipeve të terenit dhe kontrollorët.Baza e të dhënave është dizajnuar mbi bazën e Microsoft Office Access dhe përmban gjithsejtë 4module (Modulin e futjes së të dhënave, kontrollës së kualitetit, raporti i bizneseve ne nivelkomune dhe regjional, dhe listën e bizneseve të anketuara).Rezultatet nga anketat janë paraqitur në vijim të këtij raporti në formë të shkruar, tabelore, dhegrafike.Mostra për anketim ka qene reprezentative dhe ne mënyre proporcionale NMVM-të janë selektuarnë bazë të: shpërndarjes regjionale dhe komunale, klasifikimi i madhësisë së ndërmarrjeve sipas 6
  • 6. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   ligjit te NVM-ve (mikro- ndërmarrje 1 deri 9 punëtorë, ndërmarrje të vogla 10 deri 49 punëtorë,ndërmarrje të mesme 50 deri 249 punëtorë), moshës së ndërmarrjeve (3 deri 18 muaj, 19 deri 36muaj, mbi 36 muaj) sektorit ( prodhuese, tregtare dhe shërbyese) .Anketimi është bërë nga ana e konsulentëve me përvoje është realizuar hulumtimi me gjithsejtë783 ndërmarrje mikro të vogla dhe të mesme duke përjashtuar 17 ndërmarrje në komunat: Zveqan,Zubin Potok dhe Leposaviq te cilat kanë refuzuar të anketohen, me një përmbajtje te pyetësorit icili është i modifikuar sipas rrethanave ekonomike që mundëson analizën kuantitative dhekualitative te të dhënave.Rezultatet e anketimit ofrojnë një mekanizëm, nëpërmjet të cilit në mënyrë të drejtpërdrejt do tëdëgjohet zëri i ndërmarrësve të anketuar nga hartuesit e politikave.  7
  • 7. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   III. Të dhëna të përgjithshme mbi NMVMKy kapitull prezanton të dhënat e përgjithshme të hulumtimit mbi NMVM-ët në Kosovë. Këto tëdhëna janë të rëndësishme për të pasur një pasqyrë të çart lidhur me disa karakteristike fillestare tëNMVM-ve.III.1 Ndërmarrjet sipas menaxhimitSi duket statuti ligjor i ndërmarrjeve dhe madhësia e tyre, ka ndikim edhe në formën e menaxhimit.Rezultatet nga anketa dëshmojnë se tek NMVM- të, në Kosovë ende nuk kemi ndarje të funksionittë pronës dhe menaxhmentit. Në fakt, nga të gjitha ndërmarrjet e anketuara mund të vërejmë se86.46 % e tyre menaxhohen nga pronarët dhe vetëm 13.54 % menaxhohen nga menaxherët ecaktuar.Tabela 1. NMVM-te sipas udhëheqësve menaxher Menaxhimi Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Prizren Gjilan Pejë % % % % % %Pronari 677 86.46 226 88.28 151 86.29 121 87.68 109 78.99 70 92.11Menaxheri 106 13.54 30 11.72 24 13.71 17 12.32 29 21.01 6 7.89Totali 783 100 256 100 175 100 138 100 138 100 76 100III.2 Ndërmarrje sipas numrit fiskalNga të gjitha bizneset të cilat janë anketuar është vërejtur se në përgjithësi NMVM-të, janë tëpajisura me numra fiskal duke i përmbushur detyrimet e tyre ndaj thirrjeve të ATK-së, për pajisjenme numrat fiskal dhe për respektimin e afateve ligjore.Tabela 2. Nr. i NMVM-e të pajisura me numër fiskal Pajisja me numra fiskal Gjithsej Ndërmarrje % Po 739 94.4 Jo 44 5.6 Totali 783 100.0Nga tabela e mësipërme mund te vërejmë se nga 739 biznese të anketuara vetëm 44 prej tyre ose5.6% janë deklaruar se nuk janë pajisur me numra fiskal. 8
  • 8. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   III.4 Ndërmarrje sipas shtrirjes hapësinore (urbane & rurale)Shpërndarja hapësinore e ndërmarrjeve tregon për përfshirjen e ndërmarrjeve, përveç në zonaturbane edhe në ato rurale. Sipas hulumtimit të realizuara mund të konstatojmë se 61.4% endërmarrjeve shtrihen në zonat urbane dhe 38.6% të tyre në zonat rurale. Nga kjo mund tëkonstatojmë se shtrirja e ndërmarrjeve është konform tregut dhe zhvillimeve sociale dhedemografike.Tabela 3. Struktura e NMVM-ve sipas shtrirjes hapësinore (urbane & rurale) Gjithsej Lokacioni % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % Ndërmarrje Urban 481 61.4 123 51.5 293 65.8 65 65.7 Rural 302 38.6 116 48.5 152 34.2 34 34.3 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Nga grafiku1. mund të vërejmë se veprimtaritë prodhuese janë të koncentruar pothuajse njëjtësipas shtrirjes hapësinore në zonat urbane dhe rurale. Shikuar në % del se 51.5 e ndërmarrjeve meveprimtari prodhuese janë të shpërndara në zonat urbane dhe 48.5% në zonat rurale. Për dallim ngaato prodhuese ndërmarrjet me veprimtari tregtare 65.8% urbane dhe 34.2% rurale, si dhe shërbyesedominojnë në zonat urbane me 65.7% dhe në zonat rurale me 34.3%. Grafiku 1. Struktura e NMVM-ve sipas shtrirjes hapësinore (urbane & rurale) 9
  • 9. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   III.5 Struktura gjinore e themeluesve dhe niveli i edukimitStruktura gjinore e themeluesve – Struktura gjinore e pronarëve të ndërmarrjeve është element irëndësishëm në analizën dhe përcjelljen e aktiviteteve të ndërmarrjeve. Edhe pse në vendin tonëpjesëmarrja e femrave në udhëheqjen e ndërmarrjeve është e vogël, viteve të fundit shihet njëngritje e pjesëmarrjes së femrave në regjistrimin e ndërmarrjeve.Në tabelën 4. janë prezantuar të dhënat për pjesëmarrjen dhe rolin e femrës në pronësinë endërmarrjeve e cila gjithashtu ka një efekt pozitiv në zhvillimin ekonomik të vendit. Në këtë tabelëjanë prezantuar të dhënat e pronësisë së ndërmarrjeve nga femrat në nivel vendi.Tabela 4. NMVM-te sipas strukturës gjinore Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Prizren Gjinia Gjilan Pejë % % % % % %Femër 54 6.90 20 7.81 5 2.87 11 7.97 12 8.63 6 7.90Mashkull 729 93.10 236 92.19 169 97.13 127 92.03 127 91.37 70 92.10Totali 783 100 256 100 174 100 138 100 139 100 76 100Nga tabela 4. vërejmë se pjesëmarrja e femrave në themelimin e bizneseve është në regjionin ePejës dhe Prizrenit me nga 8%, pastaj vjen regjioni i Mitrovicës me 7.9%, Prishtinës me 7.81%dhe me pjesëmarrje më të vogël është Regjioni i Gjilanit me Struktura e NMVM-ve sipas gjinisë2.87%.Në grafikun mund të vërejmë së pjesëmarrja e femrave në 7%pronësinë e ndërmarrjeve është rreth 7%. Nga ndërmarrjete anketuara del se 729 (93%) e tyre janë me pronësi ngameshkujt. 93% Femëra Meshkuj 10
  • 10. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Sa i përket etniteti të themeluesve – analiza e strukturës etnike të themeluesve të ndërmarrjeve tëvogla dhe të mesme është indikator i rëndësishëm i vlerësimit të klimës ekonomike dhe sociale ecila mund të konsiderohet si integrimi i suksesshëm i etniteteve të ndryshme në jetën ekonomikedhe sociale, kjo strukture nuk paraqet pjesën në regjionin e Mitrovicës konkretisht në komunat:Leposaviq, Zubin Potok dhe Zveqan, ndërmarrjet ne këto komuna kane refuzuar te anketohen. Tabela 5. Struktura e NMVM-ve sipas etnitetit të themeluesve Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Etniteti Prizren Gjilan Pejë % % % % % % Shqiptarë 753 96.17 245 95.70 171 98.28 139 100 123 89.13 75 98.68 Serb 1 0.13 0 0.00 1 0.57 0 0.0 0 0.00 0 0.00 Të tjerë 29 3.70 11 4.30 2 1.15 0 0.0 15 10.87 1 1.32 Totali 783 100 256 100 174 100 139 100 138 100 76 100Tabela 5. Sqaron strukturën etnike të themeluesve të ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme në nivelnacional dhe regjional. Nga tabela mund të konstatohet se regjioni i Prizrenit ka përqindje më tëmadhe të NMVM të cilat udhëhiqen nga pjesëtarët e etniteteve jo shqiptare. 10.87% e pronarëve iutakojnë etniteteve të tjera ndërsa 89.13% e pronarëve të NMVM-ve janë Shqiptar, pastaj vijnëregjioni i Prishtinës me 4.3%, Mitrovicës me 1.3% dhe Gjilanit me 1.1%. Grafiku 3. Struktura e NMVM-veNga Grafiku 3 mund të vërejmë se pjesëmarrja epronarëve shqiptar në themelimin NMVM-ve është 0.13 3.7me e madhe me 96.17% ndërsa pjesëtarët enacionaliteteve të tjera në themelimin e NMVM-vemarrin pjesë me 3.7%. 96.17 Shqiptarë Serb Të tjerë     11
  • 11. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   III.6 Grup mosha e themelueseve Grup mosha e themeluesve të bizneseve është element i rëndësishëm për të përcjellur fuqinë ezhvillimit të NMVM-ve, duke pasur para sysh moshën fizike, intelektuale, profesionale,eksperiencën në menaxhimin e NMVM-ve. Nga tabela 6 mund të vërejmë se pjesa më e madhe ethemelueseve të NMVM-ve, ose 33.46%, i takojnë grup-moshës 36-45 vjeç, pastaj 29.76% ethemelueseve i takojnë grup-moshës 26-35 vjeç dhe 22.48% e themelueseve i takojnë grup-moshës46-55 vjeç. Pjesa tjetër e themelueseve i takojnë grup-moshave 18-25 (6.39%), 55-64 (7.02%) dhembi 65 vjeç (0.89%).Tabela 6. Pasqyra e NMVM-ve sipas grup moshës së themeluesve Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Prizren Mosha Gjilan Grup Pejë % % % % % % 18-25 50 6.39 18 7.03 14 8.00 9 6.52 5 3.60 4 5.30 vjeç 26-35 233 29.76 88 34.38 50 28.74 31 22.46 44 31.65 20 26.30 vjeç 36-45 262 33.46 85 33.20 54 31.03 42 30.44 53 38.13 28 36.80 vjeç 46-55 176 22.48 47 18.36 47 27.01 42 30.43 26 18.71 14 18.40 vjeç 55-64 55 7.02 17 6.64 7 4.02 12 8.70 9 6.47 10 13.20 vjeç 65 + 7 0.89 1 0.39 2 1.20 2 1.45 2 1.44 0 0.00 vjeç Totali 783 100 256 100 174 100 138 100 139 100 76 100III.7 Niveli i arsimimit dhe aspektet gjinore të punësuarveNiveli i arsimimit të themeluesve, supozohet të jetë një përcaktues i rëndësishëm i rritjes dhezhvillimit të NMVM-ve. Përgatitja profesionale jo-adekuate mund të ndikoj në zhvillimin pa Grafiku 4. Struktura e NMVM-ve sipas nivelit të edukimitqëndrueshëm të tyre.Nga grafiku 4 mund të vërejmë se mbi 55.2% eNMVM-ve në Kosovë, janë të themeluar nga pronarëtme përgatitje arsimore – shkollë e mesme, ndërsa10.86% me shkollë të lartë, 25.5% me Fakultet(përgatitje Akademike), ndërsa pjesa tjetër është me 12
  • 12. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   përgatitje akademike të nivelit të magjistraturës ose doktoraturës. Një strukturë e tillë, ku dominojnë pronarët me shkollim të mesëm, na bën të kuptojmë që themeluesit e NMVM-ve në Kosovënuk kanë përgatitje specifike shkollore për të menaxhuar ndërmarrjet e tyre dhe bazohen më shumënë duke i bërë. Në anën i mesëm në të shumtën e rasteve nuk ofron dije të nevojshme për startimindhe menaxhimin e ndërmarrjeve.Nëse analizohet struktura e themelueseve të NMVM-ve, sipas përgatitjes shkollore dhe shtrirjahapësinore mund të vërejmë se dallimi në mes të regjioneve në Kosovë është i vogël. Struktura ethemelueseve të NMVM-ve, me shkollë fillore në nivel të regjioneve sillet prej 2.33% (regjioni iGjilanit) deri në 5.59% regjioni i Prizrenit. Në të gjitha regjionet struktura e themelueseve tëNMVM-ve me shkollë të mesme është mbi 50% por me një përqindje më të lart në regjionin eMitrovicës 64.86%).Përqindja e themelueseve të NMVM-ve me përgatitje të lartë shkollore më e madhe është nëregjionin e Prizrenit me 16.8%, ndërsa më e vogla është në regjionin e Mitrovicës me 8.11%.Struktura e themelueseve të NMVM-ve me përgatitje shkollore të nivelit akademik – fakultet nëregjionin e Prishtinës është 29.92%, në regjionin e Gjilanit 27.91%, regjionin e Pejës 17.86%,Regjionin e Prizrenit 20.98% dhe në regjionin e Mitrovicës 21.62%. Pjesëmarrja e themelueseve tëNMVM-ve, me përgatitje shkollore të nivelit mastër dhe Phd është mjaft e vogël dhe sillet prej3.07% deri në 6.43%, ku përqindja me e madhe është ne regjionin e Pejës 6.43% dhe më e voglanë regjionin e Gjilanit me 2.33%.Tabela 7. Struktura e NMVM-ve sipas nivelit të edukimit Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Prizren Gjilan edukimit Pejë % % % % % % Niveli iFillore 24 3.07 7 2.76 4 2.33 5 3.57 8 5.60 0 0.00Mesme 422 53.90 128 50.39 95 55.23 80 57.14 71 49.65 48 64.86Lartë 85 10.86 22 8.66 18 10.47 16 11.43 23 16.08 6 8.11Fakultet 195 24.90 76 29.92 48 27.90 25 17.86 30 20.98 16 21.62Master 33 4.20 14 5.51 3 1.74 9 6.43 3 2.10 4 5.41Phd 24 3.07 7 2.76 4 2.33 5 3.57 8 5.59 0 0.00Totali 783 100 254 100 172 100 140 100 143 100 74 100 13
  • 13. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Tabela 8. pasqyron numrin e të punësuarve në baza gjinore ku mund të konstatojmë se në bazë tëhulumtimit pjesëmarrja e femrës në tregun e punës nuk e kalon 20.8%.Tabela 8. Te punësuarit sipas gjinisë në vitin 2009 Prodhuese Shërbyese Punësuar Tregtare Gjithsej Te punësuarit sipas gjinisë % % % % ne vitin 2009 Femra 1616 20.80 631 16.80 891 28.10 94 11.00 Meshkuj 6153 79.20 3115 83.20 2279 71.90 759 89.00 Totali 7769 100 3746 100 3170 100 853 100Të dhënat nga hulumtimi dëshmojnë se përqindja ma e madhe e femrave të punësuara është nëveprimtaritë tregtare. Grafiku 5.. Të punësuarit sipas gjinisë në vitin 2009Dallimet në strukturën e të punësuarve sipas gjinisë në mes të punësuarve në vitin 2009 dhe 2010është shumë i vogël. Edhe në vitin 2010 pjesëmarrja e gjinisë femërore në tregun e punës ka qenë20.1%, përderisa gjinia mashkullore ka marrë pjesë me 79.9%.Tabela 9. Të punësuarit sipas gjinisë në vitin 2010 Prodhuese Shërbyese Punësuar Tregtare Gjithsej Te punësuarit sipas gjinisë % % % % ne vitin 2010 Femra 1894 20.10 611 14.00 1166 29.50 117 10.80 Meshkuj 7516 79.90 3758 86.00 2791 70.50 967 89.20 Totali 9410 100 4369 100 3957 100 1084 100 14
  • 14. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Duke analizuar strukturën e të punësuarve sipas veprimtarive për vitin 2010, mund të vërejmë sepjesëmarrja e femrave në tregun e punës në ndërmarrjet me veprimtari prodhuese ka qenë 14%,ndërsa e meshkujve 86%, krahasuar me vitin 2009 ka pas rënie të femrave të punësuara për rreth2%. Në ndërmarrjet me veprimtari tregtare gjinia femërore merr pjesë me 29.5%, ndërsa ajomashkullore me 70.5%. Krahasuar me vitin 2009 mund të thuhet se ka shënuar një ngritje prej mëpak se 1%. Në veprimtarit shërbyese pjesëmarrja e femrave në tregun e punës ka qenë 10.8%, ecila krahasuar me vitin 2009 ka shënuar rënie prej 0.02%. Grafiku 6. Të punësuarit sipas gjinisë në vitin 2010Përgatitja profesionale e të punësuarve ka rëndësi të veçante në zhvillimin e bizneseve sipasveprimtarisë, si dhe tregon nivelin e emancipimit të femrës dhe pjesëmarrjen e saj në tregun epunës në përgjithësi. Në tabelën në vijim mund të vërejmë strukturën arsimore të punësuarve sipasnivelit të arsimit dhe gjinisë. Këtu vërejmë se nga numri total i të punësuarve pa shkollë dheshkollë fillore nuk kalon 15.5% me femra dhe 84.5% meshkuj, struktura e të punësuarve mepërgatitje arsimore shkollë të mesme është me pjesëmarrje të rreth 24% femra dhe 76% meshkuj,me shkollë të lartë 24.5% janë femra 76% meshkuj .Ndërsa nga të punësuarit me përgatitjearsimore fakultet 19.1% janë femra dhe 80.9% meshkuj, pastaj nga të punësuarit me shkallë tëmaster-it, femra janë 28.8% dhe meshkuj 71.2%. Struktura e të punësuarve me PhD sipas gjinisëgjithashtu dominohet nga gjinia mashkullore me 83.3%, ndërsa ajo femërore me 16.7%. 15
  • 15. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Tabela10. Të punësuarit sipas gjinisë dhe nivelit të arsimimitTe punësuarit sipas gjinisë dhe nivelit te arsimimit Femra % Meshkuj %Pa shkollë 8.7 91.3Shkollë fillore 15.5 84.5Shkollë të mesme 24.0 76.0Shkolle e lartë 24.5 75.5Fakultet 19.1 80.9Master 28.8 71.2PhD 16.7 83.3Nga planifikimet për plotësimin e vendeve mund të vërehet edhe zhvillimi i planit të punës përndërmarrjet të cilët konsiderojnë se duhet të punohet në planin e punës së vitit vijues, prandaj edheplanifikimi plotësimit të vendit të punës. Nga ndërmarrjet të cilat janë intervistuar është vërejtur se92.34% e tyre i kanë përmbushur planet te tyre për plotësimin e vendeve të punës, përderisa 7.66%nuk kanë arritur.Tabela 11. Plotësimi i vendeve vakante Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Plotësimi vendeve % % % % vakante Po 723 92.34 218 90.8 411 92.8 94 94 Jo 60 7.66 22 9.2 32 7.2 6 6 Totali 783 100 240 100 443 100 100 100Nga grafiku 7. Mund të vërejmë se plotësimin e vendeve të punës sipas planifikimeve vjetore mese miri ka arritur ta mbulojnë ndërmarrjet shërbyese ku 94% e ndërmarrjeve shërbyese teanketuara kane plotësuar vendeve te punës te planifikuara, ndërsa ne pozite jo te mire krahasuarme sektorët tjerë është sektori i prodhimit ku nga planifikimi i plotësimit te vendeve te punës90.80% e ndërmarrjeve kanë arritur të plotësojnë vendet e punës të planifikuara. Grafiku 7. Plotësim i vendeve vakante 16
  • 16. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   IV. Tendenca për rritje dhe zhvillim të NMVM-veTashmë dihet që sektori i NMVM-ve në Kosovë punëson mbi 200.000 punëtor dhe është njëkontribuues i rëndësishëm në krijimin e BPV-ës. Si në të gjitha vendet e tranzicionit ky sektorparaqet zgjidhje për shumë probleme sociale – ekonomike. Rrjedhimisht tendencat për rritje dhezhvillim dhe planet e ndërmarrësve për të ardhmen janë të rëndësishme për bërësit e politikave nëKosovë.IV.1 Arsyeja e futjes në biznes dhe frika për dështim Zhvillimi i politikave të mira ekonomike ndikon edhe në kërkesën për të ndërtuar biznese tëqëndrueshme duke iu përshtatur rregullave të cilat i përcakton ekonomia e tregut dhe institucionetpërkatëse. Për fat të keq në vendin tonë ende ekzistojnë kushte jo të favorshme për themelimin ebizneseve. Këtë e dëshmojnë edhe të dhënat e mëposhtme.Tabela 12. NMVM-te sipas arsyeve të futjes në biznes Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Arsyeja Prizren Gjilan Pejë % % % % % % 264 33.00 93 37.10 68 40.00 38 27.90 52 38.00 13 17.60MundësiaNevoja 504 67.00 158 62.90 102 60.00 98 72.10 85 62.00 61 82.40Totali 768 100 251 100 170 100 136 100 137 100 74 100Sipas të cilave 67% e pronarëve i kanë themeluar bizneset e tyre bazuar në nevojë e tyre për tësiguruar ekzistencën elementare, ndërsa vetëm 33% e pronarëve kanë deklaruar se bizneset e tyrejanë themeluar duke analizuar dhe identifikuar mundësinë e mirë për të zhvilluar Grafiku 8. NMVM-te sipas arsyeve të futjes në biznes 17
  • 17. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Sigurisht se themelimi i çdo ndërmarrje i ka vështirësitë dhe sfidat e veta të cilat ndikojnë nëkrijimin e ndjenjës së frikës për dështim tek themeluesit e ndërmarrjeve. Frika për dështimekziston te një numër i konsiderueshëm i themelueseve. Duke analizuar tabelën Nr.13 kuptojmë setek 65.9% e themelueseve ka ekzistuar frika për dështim, për derisa tek 34.1% e tyre ndjenja efrikës për dështim qysh në themelimin e ndërmarrjeve ka qenë e rezervuar.Tabela 13. NMVM-te sipas nivelit të frikës për dështim Ndërmarrje Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Prizren Gjilan Frika për Pejë dështim % % % % % % Po 516 65.90 193 76.00 90 51.70 88 62.40 84 60.90 61 80.30 Jo 267 34.10 61 24.00 84 48.30 53 37.60 54 39.10 15 19.70 Totali 783 100 254 100 174 100 141 100 138 100 76 100Në krijimin e frikës për dështimin e ndërmarrjes ekzistojnë disa faktorë të cilët duhet të analizohenmirë nga secili individ ose grup individësh që dëshirojnë të themelojnë një ndërmarrje.Konkurrenca në treg, moskthimi i investimeve, mungesa përvojës, etj, janë faktor të rëndësishëmpër të ardhur deri tek vendimet e pronarëve për themelimin e ndërmarrjeve. Sipas të anketuarve nëkëtë hulumtim del se: tek 71% e themelueseve të ndërmarrjeve ka ekzistuar frika e konkurrencësnë treg, qysh në themelimin e ndërmarrjes, tek 18% e tyre ka ekzistuar frika e mos kthimit tëinvestimeve, tek 8% e tyre ka ekzistuar frika e mos përvojës së mjaftueshme për të udhëhequr njëndërmarrje dhe 3% e tyre kanë dhëna arsye të tjera. Grafiku 9. NMVM-te sipas nivelit të frikës për dështim 18
  • 18. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Këto të dhëna dëshmojnë për një konkurrencë të madhe në tregun vendor, dhe ngrenë nevojën ehyrjes në treg me ide dhe plane inovative të cilat rrezikun nga konkurrenca do ta reduktonin nëminimumIV.2 Kostoja e fillimit të bërjes së biznesit (regjistrimi, numri fiskal, taksat dhe licencat tjera, pa përfshirë investimet)Nga gjithsejtë 783 ndërmarrje të anketuara vetëm 665 prej tyre janë deklaruar për koston e bërjessë biznesit. Prej tyre 20.9% kanë deklaruar se kanë filluar zhvillimin e tyre me më pak se 200 €,51.4% kanë filluar me 201 deri 500 €, 13.5% me 501 deri 1000 € dhe 14.1% kanë filluar me mbi1000 €.Tabela 14. Kostoja e fillimit te bërjes se biznesit Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Kostoja e fillimit te % % % % bërjes se biznesit me pak se 200 euro 139 20.90 41 20.70 73 19.30 25 28.10 201 -500 euro 342 51.40 112 56.60 194 51.30 36 40.40 501-1000 euro 90 13.50 21 10.60 60 15.90 9 10.10 Më shumë se 1 mije 94 14.10 24 12.10 51 13.50 19 21.40 euro Totali 665 100 198 100 378 100 89 100Nga grafiku 10 mund të konstatojmë se 51.40% të NMVM-ve për plotësimin e te gjithëdokumentacionit për startim me biznes kanë shpenzuar më shumë se 201€ dhe më pak se 500€dhe më shumë (këtu kemi të bëjmë me bërjen e biznesit konkretisht me pagesën e taksave dhe licencave). Grafiku 10. Kostoja e fillimit të bërjes së biznesit Më shumë se 1 mije euro 14.1 12.1 13.5 21.4 501-1000 euro 13.5 10.6 15.9 10.1 201 -500 euro 51.4 56.6 51.3 40.4 me pak se 200 euro 20.9 20.7 19.3 28.1 0 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % 19
  • 19. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   IV.3 Numri i të punësuarve dhe planet për rritje dhe zhvillimRritja e numrit të punësuarve është synim i çdo ndërmarrje e cila tenton që të bëj zhvilliminkontinuel të veprimtarisë duke realizuar projekte të cilat ndihmojnë edhe zgjerimin e veprimtarive.Sidoqoftë kjo është e lidhur ngushtë me zhvillimin ekonomik të veprimtarisë. Sigurisht se duke ianalizuar rrethanat e zhvillimit të biznesit, një pjesë e madhe e të anketuarve janë deklaruar se nukparashohin të kenë rritje të numrit të punësuarve, mirëpo konsiderojnë se biznesi i tyre për vitin2011 do të ketë trend të njëjtë të zhvillimit si në vitin që e lamë pas. Nga të gjitha bizneset eanketuara 41.38% e tyre kanë deklaruar se planifikojnë të kenë rritje të numrit të punësuarve,përderisa 52.11% vlerësojnë se numri i të punësuarve për vitin 2011 do të jetë i njëjtë me atë të2010, ndërsa vetëm 6.51% e tyre planifikojnë të kenë zvogëlim të numrit të punësuarve.Tabela 15. Planifikimi sa i përket numrit te punësuarve për vitin 2011 Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Planifikimi sa i përket numrit te % % % % punësuarve për vitin 2011Rritje 324 41.38 120 50.21 165 37.08 39 39.39Njëjtë 408 52.11 105 43.93 249 55.95 54 54.55Zvogëlim 51 6.51 14 5.86 31 6.97 6 6.06Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Është për tu theksuar se ndërmarrësit që operojnë në sektorin e prodhimit tregojnë tendencë më tëmadhe të rritjes dhe zhvillimit në krahasim më sektorët tjerë, dhe vetëm në këtë sektorëplanifikimet për rritje i tejkalojnë planet për të mbajtur gjendjen konstante derisa në sektorët tjerëplanet për të mbajtur gjendjen konstante tejkalojnë planet për rritje. Grafiku 11. Planifikimi sa i përket numrit te punësuarve për vitin 2011       39.39 54.5 6.6 Shërbyese Rritje 37.08 55.95 3.97 Njëjtë Tregtare 50.21 43.93 5.86 Zvogëli Prodhuese m 41.4 52.1 6.5 0% 20% 40% 60% 80% 100% 20
  • 20. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   IV.4 Kapacitetet ekzistuese dhe planet për rritje dhe zhvillimRritja e kapaciteteve të biznesit është dëshirë e çdo ndërmarrje por jo të gjitha kanë synime dheplane konkrete për të rritur kapacitetet. Rritja e kapaciteteve të ndërmarrjes sjell me vete edherrezik të caktuar, prandaj jo të gjitha ndërmarrjet e dëshirojnë rritjen. Sidoqoftë është shumë erëndësishme përcjellja e trendit të rritjeve të kapaciteteve tek ndërmarrjet e të gjitha veprimtarive.Nga tabela e poshtëshënuar mund të vërejmë se nga gjithsejtë 783 ndërmarrje të anketuara 27.8% etyre kanë deklaruar se gjatë vitit 2009-2010 kanë shënuar rritje ndërsa 56.6% e ndërmarrjeve kanëdeklaruar se nuk kanë shënuar asnjë progres në zhvillimin e tyre, si dhe 15.6% e ndërmarrjevekanë deklaruar se kanë shënuar rënie në biznesin e tyre. Për të pasur një sektor dinamik të NVM-ve i cili do të ishte gjenerator i rëndësishëm i vendeve të punës nuk mjafton që vetëm 28 % ebizneseve të shënojnë rritje dhe zhvillim. Shumica e ndërmarrjeve nuk ka shënuar rritje, madje 2/3e ndërmarrjeve shërbyese nuk kanë përjetuar rritje. Kjo konsiderohet brengosëse duke marrparasysh që sektori i shërbimeve i cili është boshti kryesore i ekonomive të zhvilluaraTabela 16. Krahasimi i kapaciteteve 2009 – 2010 Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Kapaciteti nga % % % % 2009 në 2010 Rritje 218 27.84 78 32.64 119 26.74 21 21.21 Njëjtë 443 56.58 130 54.39 248 55.73 65 65.66 Zvogëlim 122 15.58 31 12.97 78 17.53 13 13.13 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Grafiku 12. pasqyron krahasimin e ndërmarrjeve për vitin 2009-2010 në kapacitetet e tyre, ngagrafiku mund të vërejmë se trendi i kapaciteteve në ndërmarrjet me veprimtari prodhuesekonsiderohet më pozitiv me rritje prej 32.64%, ndërsa rënie më të madhe krahasuar me sektorëttjerë ka pësuar sektori i tregtisë me 17.53% 21
  • 21. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 12. Krahasimi i kapaciteteve 2009-2010 21.21 65.66 13.13 Shërbyese 26.74 55.73 17.53 Rrit je Tregt are Njëjtë 32.64 54.39 13 Prodhuese Zvogëlim 27.8 56.6 15.6 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%Lidhur me planifikimet për rritje dhe zhvillim në hulumtimin tonë është konstatuar se 45.08% endërmarrjeve planifikojnë të kenë rritje në biznesin e tyre, 44.57% vlerësojnë se zhvillimi ikapaciteteve të tyre do të jetë i njëjtë dhe 10.35% e tyre deklarojnë se duke vlerësuar rrethanat ezhvillimit të biznesit në Kosovë, ndërmarrjet e tyre mund të shënojnë rënie. Tabela 17. Pritjet për vitin e ardhshëm Pritjet për vitin e Prodhues Shërbyes Ndërmar Tregtare Gjithsej ardhshëm (2011) rje % % % % e e krahasuar me vitin 2010 Rritje 353 45.08 130 54.39 189 42.47 34 34.34 Njëjtë 349 44.57 95 39.75 201 45.17 53 53.55 Zvogëlim 81 10.35 14 5.86 55 12.36 12 12.11 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Njëjtë si në rastin e planifikimit të rritjes së numrit të punëtorëve, ashtu edhe me planifikimin ezgjerimit të kapaciteteve prijnë ndërmarrjet prodhuese 22
  • 22. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Nga grafiku 13. vërehet se 54.39% e ndërmarrjeve prodhuese synojnë të kenë rritje në vitin 2011,në krahasim me 42.47% e ndërmarrjeve tregtare dhe 34.34% ndërmarrjeve e shërbyese. Grafiku 13. Pritjet për vitin e ardhshëm Zvogëlim 5.86 12.36 12.11 Njëjtë 39.75 45.17 53.55 Rritje 54.39 42.47 34.34 0 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese %IV.5 Eksporti dhe planet për rritje dhe zhvillimEdhe pse numri i NMVM-ve të anketuara të cilat kanë dhëna informacione që kanë qarkullim ngaeksporti i mallrave të tyre është shumë i vogël (7.02%), ndërmarrjet të cilat janë deklaruar sieksportuese, vlerësojnë se gjatë vitit 2011 do të shënojnë rritje të qarkullimit nga eksporti. Ngatabela mund të vërejmë se 56.36% e tyre vlerësojnë se do të kenë rritje, 36.36% vlerësojnë se do tëvazhdoj trendi i njëjtë i qarkullimit dhe 7.28% e NMVM-ve, mendojnë se do të kenë zvogëlim tëqarkullimit nga eksporti.Tabela 18. Planifikimet për qarkullim nga eksporti Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Planifikimet për % % % % qarkullim nga eksporti Rritje 31 56.36 23 69.70 6 42.86 2 25.00 Mbetet i njëjtë 20 36.36 9 27.27 6 42.86 5 62.50 Zvogëlim 4 7.28 1 3.03 2 14.28 1 12.50 Totali 55 100 33 100 14 100 8 100Grafiku 14. në vijim shpjegon se nga ndërmarrjet me veprimtari prodhuese të cilat kanë deklaruarse kanë qarkullim nga eksporti 69.7% e tyre vlerësojnë se në vitin 2011 do të kenë rritje, përderisa27.27% vlerësojnë se do të vazhdoj qarkullimi nga eksporti në nivelin e njëjtë me vitin 2010 dhevetëm 3.03% vlerësojnë se do të shënojnë zvogëlim të qarkullimit nga eksporti. 23
  • 23. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   NMVM-të me veprimtari tregtare konsiderojnë se rritja e qarkullimit nga eksporti vazhdon të jetëedhe më e vështirë, edhe pse 42.9% e tyre mendojnë se do të shënojnë rritje ose do të kenëqarkullim të njëjtë nga eksporti, përderisa 14.28% e tyre mendojnë se do të kenë zvogëlim tëqarkullimit nga eksporti.Dallimi të ndjeshëm tek planifikimi i qarkullimit për vitin 2010 vërehet tek ndërmarrjet meveprimtari shërbyese, prej të cilave 25% mendojnë se do të kenë rritje, 62.5% qarkullim të njëjtëdhe 12.5% vlerësojnë se do të kenë zvogëlim të qarkullimit nga eksporti.Vazhdimi i preferencave tregtare me BE, dukshëm do të ndikoj në rritjen e eksportit tëndërmarrjeve kosovare ne tregjet e këtyre vendeve. Grafiku 14. Planifikimet për qarkullim nga eksporti Zvogëlim 3.03 14.28 12.5 Mbetet i njëjtë 27.27 4.86 62.5 Rritje 69.7 42.9 25 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Prodhuese % Tregtare % Shërbyese %IV.6 Planet për të ardhmenNë fund NMVM janë pyetur në përgjithësi lidhur më planifikimet për të ardhme në tri vitet eardhshme - Nga anketat e realizuar mund të konstatojmë se nga ndërmarrjet me veprimtariprodhuese 12.6% planifikojnë të mbesin në pozicion të njëjtë, 46.8% zgjerim të biznesit, 1.1%planifikojnë të zvogëlojnë aktivitetet në biznesin e tyre, 1.6% të transferojnë kompetencat emenaxhimit, 32.6% të rrisin numrin e të punësuarve, 2.5% të zvogëloj numrin e të punësuarve dhe2.7% të ndërmarrjeve nuk janë përgjigjur ne pyetje. Nga kjo mund të vlerësojmë se zhvillimi iveprimtarive prodhuese planifikohet të jetë shumë pozitiv në fushën e zgjerimit të aktiviteteve dherritjen e numrit të të punësuarve. Gjithashtu edhe nga ndërmarrjet me veprimtari tregtare vetëm15.2% planifikojnë që në tri vitet e ardhme të mbeten në pozicionin e njëjtë, 50.6% planifikojnëzgjerim të aktiviteteve, 1% zvogëlim të aktiviteteve biznesore, 0.5% planifikojnë ti shesin bizneset,1.2% të ia besojnë dikujt tjetër menaxhimin e biznesit, 25.9% të rrisin numrin e punëtorëve, 1.7% 24
  • 24. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   të zvogëlojnë numrin e punëtorëve dhe 3.9% të NMVM-ve nuk janë përgjigjur në ketë pyetje.Ndërsa 20.5% e NMVM-ve me veprimtari shërbyese planifikojnë të mbesin në pozicion të njëjtë,46.5% të bëjnë zgjerimin e aktiviteteve, 2.4% të zvogëlojnë aktivitetet, 22.8% të rrisin numrin e tëpunësuarve, 2.4%të zvogëloj numrin e të punësuarve dhe 5.5% e këtyre ndërmarrjeve nuk janëpërgjigjur në këtë pyetje. Grafiku 15. Planifikimet për biznes në tri vitet e ardhshme Pa përgjigjeje 4.01 2.70 3.90 5.46 Zvogëloj numrin e të 2.2 2.50 1.70 2.40 punësuarëve Rritë numrin e të 27.1 32.60 25.90 22.80 punësuarëve Ja besoj menaxhimin 0.94 1.61 1.20 0.00 dikujt tjetër Shes biznesin 0.17 0.00 0.50 0.00 Zvoglim i aktiviteteve në 1.51 1.13 1.00 2.40 biznes Zgjerim i aktiviteteve në 47.97 46.82 50.60 46.49 biznes Mbetem në pozicion të 16.1 12.64 15.20 20.45 njëjt 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Gjithsej Prodhuese Tregtare Shërbyese        25
  • 25. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   V. Burimet e Financimit dhe InvestimetV.1 Burimet e kapitalit të investuarBurimet financiare janë shumë të rëndësishëm për të përkrahur rritjen dhe zhvillimin e NMVM-ve.NMVM-të e anketuara kanë deklaruar se 43.81% janë financuar nga kapitali vetanak derisa vetëm11.75% kanë shfrytëzuar kredi nga banka për investime kapitale. Një burim tjetër i financimit janëedhe familjet dhe miqtë. Prej ndërmarrësve të anketuar 7.54% kanë huazuar nga familja dhe për tëinvestuar në veprimtarit e tyre, dhe 4.34% kanë bashkuar aksionet për investime kapitale. Derisa,32.06% kanë pasur disa burime financiare për investime kapitale. Tabela 19. Burimi i kapitalit të investuar Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Burimi i kapitalit % % % % të investuar Mjetet vetanake 343 43.81 99 41.25 191 43.02 53 53.54 Hua nga familja dhe miqtë 59 7.54 16 6.67 39 8.78 4 4.04 Bashkë Investime 34 4.34 17 7.08 11 2.48 6 6.06 (aksionar) Kredi nga bankat e vendit 92 11.75 25 10.42 55 12.39 12 12.12 Më shumë burime 251 32.06 82 34.17 146 32.88 23 28.23 Tjetër 4 0.50 1 0.42 2 0.45 1 1.01 Totali 783 100 240 100 444 100 99 100Sipas anketave 53.54% e NMVM-të me veprimtari shërbyese, 43.02% të veprimtarive tregtare dhe41.25% e ndërmarrjeve me veprimtari prodhuese i shfrytëzojnë burimet vetanake financiare.Kreditë nga bankat për investime kapitale shfrytëzohet nga 12.12% e NMVM-ve me veprimtarishërbyese, 12.39% e ndërmarrjeve me veprimtari tregtare dhe 10.42% të NMVM me veprimtariprodhuese. 26
  • 26. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 16. Burimi i kapitalit të investuar Tjetër 0.42 0.45 1.01 Më shumë burime 28.2 28.2 28.2 Kredi nga bankat e 10.42 12.39 12.12 vendit Bashk Investime 7.08 2.48 6.06 (aksionar) Hua nga f amilja dhe 6.67 8.78 4.04 miqtë Mjetet vetanake 41.25 43.02 53.54 të investuar 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Prodhuese % Tregtare % Shërbyese %Vlerësimet e institucioneve të ndryshme në Kosovë se sistemi bankar me politikat e veta nuk po endihmon zhvillimin e biznesit në Kosovë, vërehet edhe tek vlerësimet e NMVM-ve. Rreth 46.5%kanë deklaruar se nuk shfrytëzojnë kredi për zhvillimin e biznesit të tyre.Tabela 20. Obligime ndaj sektorit bankar Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Obligime ndaj sektorit % % % % bankar Po 419 53.50 130 54.40 242 54.40 47 47.50 Jo 364 46.50 109 45.60 203 45.60 52 52.50 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Nga grafiku mund të vërejmë se 54.4% e NMVM-ve me veprimtari prodhuese i shfrytëzojnë kreditnga bankat për të ndihmuar zhvillimin e ndërmarrjes, ndërsa 45.6% nuk kanë obligime ndajbankave. Tek NMVM me veprimtari tregtare është deklaruar se 54.4% e tyre kanë obligime ngabankat dhe 45.6% nuk kanë obligime ndaj bankave komerciale. Deri sa NMVM-të me veprimtariprodhuese dhe tregtare përqindja e shfrytëzimit të kredive kalon vlerën 50%, ndërmarrjet meveprimtari shërbyese kanë deklaruar se 47.5% e tyre i shfrytëzojnë kreditë dhe 52.5% nuk ishfrytëzojnë ato. 27
  • 27. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 17. Obligime ndaj sektorit bankar 47.5 52.5 Shërbyese 54.4 45.6 Tregtare 54.4 45.6 Prodhuese 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Po JoV.2 Kualiteti i Shërbimeve BankarePërveç shfrytëzimit të kredive për zhvillimin e ndërmarrjeve element shume i rëndësishme ështëedhe kohë zgjatja e afateve për kthimin e tyre. Periudha më e përshtatshme për kthimin e kredivesipas deklarimit të shumicës së ndërmarrjeve është ajo me kohëzgjatje mbi 5 vjet, për këtëperiudhë janë deklaruar 37.16% e ndërmarrjeve, 26.05% e tyre kane deklaruar se periudhe epërshtatshme për kthimin e kredive është edhe ajo 3 deri 5 vjet, pastaj 16.6% e NMVM-vevlerësojnë periudhë të përshtatshme atë 1 deri 3 vjet dhe 4.09% e tyre kane deklaruar përudhen 1vjeçare si të përshtatshme për kthimin e kredive, përderisa 16.09% e NMVM-ve nuk kanë dhënëpërgjigje ne këtë pyetje.Tabela 21. Periudha më e përshtatshme për kthimin e kredive Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Periudha më e % % % % përshtatshme për kthimin e kredive Më pak se 1 vit 32 4.09 7 2.93 21 4.72 4 4.05 1 deri 3 vite 130 16.60 40 16.74 70 15.73 20 20.20 3 deri 5 vite 204 26.05 50 20.92 126 28.31 28 28.28 5 vite e me gjatë 291 37.16 102 42.68 163 36.63 26 26.26 Pa përgjigje 126 16.10 40 16.74 65 14.61 21 21.21 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100 28
  • 28. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Kamatat e larta dhe afatet shumë të shkurtra për kthimin e kredive kanë ndikuar që shumica eNMVM-ve të kenë vlerësime negative për sistemin bankar në Kosovë, rreth 50% e ndërmarrjevekanë deklaruar se janë të pa kënaqura me shërbimet bankare dhe vetëm 14.81% kanë deklaruar sejanë të kënaqura me shërbimet bankare. Tabela 22. Shërbimet e ofruara bankare Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej % % % % Shërbimet e ofruara bankare I kënaqur 116 14.81 36 15.06 66 14.83 14 14.14 Mesatarisht 193 24.65 59 24.69 105 23.6 29 29.30 I pa kënaqur 390 49.81 119 49.79 228 51.24 43 43.43 Pa pergjigje 84 10.73 25 10.46 46 10.33 13 13.13 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Ndërsa sa i përket sektorëve të ndryshëm, vërehet një pakënaqësi ma e madhe te ndërmarrjettregtare me shërbimet e ofruara bankare Grafiku 18. Shërbimet e ofruara bankare Pa pergjigje 10.46 10.33 13 13.13 I pa kënaqur 49.79 51.24 43.43 Mesat arisht 24.69 23.6 29.3 I kënaqur 15.06 14.83 14.14 0% 20% 40% 60% 80% 100% Prodhuese % Tregt are % Shërbyese %  Ky hulumtim po ashtu është munduar të identifikojë arsyet e pakënaqësisë tek NMVM-et. Ashtusiç është pritur, shumica absolute e ndërmarrjeve 87.12% pa dallim sektori ankohen tek kamatat elarta ,derisa përqindja tjetër e të anketuarve pakënaqësitë e tyre i shprehin në shërbime të dobëta,refuzim të kërkesave, procedurat burokratike për aprovimin e kredisë etj. 29
  • 29. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Tabela 23. Arsyet e pa kënaqësisë ndaj sektorit bankar Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Arsyet e pa kënaqësisë ndaj % % % % sektorit bankarKamata shumë të larte 514 87.12 161 85.64 286 86.93 67 91.78Shërbime te dobëta 10 1.69 4 2.13 4 1.22 2 2.74Refuzim te kërkesave për 7 1.20 3 1.60 3 0.91 1 1.37krediZgjidhjet e ofruara nga bankat 10 1.69 5 2.65 5 1.52 0.00nuk i plotësojnë nevojatKohe e gjate për aprovim te 11 1.86 3 1.60 6 1.82 2 2.74kredisëProcedura te shumta 38 6.44 12 6.38 25 7.6 1 1.37administrativeTotali 590 100 188 100 329 100 73 100Sipas NMVM-ve të anketuara del se 32.18% e tyre nuk kanë kërkuar kredi në 3 vitet e fundit,45.72% i kanë marrë kreditë e kërkuara 6.78% i kanë marre pjesërisht kreditë e kërkuara, 6% nuk ikanë marrë kreditë e kërkuara dhe 9.32% nuk kanë dhënë përgjigje.Tabela 24. Aprovimi i kredive në tri vitet e fundit Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Aprovimi i kredive në % % % % tri vitet e funditNuk kam kërkuarkredi ne 3 vitet e 252 32.18 74 31.96 144 32.36 34 34.34funditPo 358 45.72 115 47.22 201 45.17 42 42.42Pjesërisht 53 6.78 15 6.28 34 7.64 4 4.05Jo 47 6.00 13 5.44 27 6.07 7 7.07Pa përgjigje 73 9.32 22 9.10 39 8.76 12 12.12Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Përgjigjet nuk dallojnë në mënyrë thelbësore nëse të dhënat i ndajmë sipas sektorëve. 30
  • 30. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 19. Aprovimi i kredive në tri vitet e funditNga anketat e realizuara kemi konstatuar se 60.23% e NMVM-ve, shprehin pakënaqësi përmungesë të kolateralit me rastin e aplikimit për kredi, 12.5% e ndërmarrjeve konsiderojnë sebankat kanë shprehur pakënaqësi me përformancën e ndërmarrjeve me rastin e aplikimit për kredi,9.09% shprehin pakënaqësi për informata të pa mjaftueshme, 12.5% i klasifikojnë arsyet e bankavepër mos aprovimin e kredive si paqartësi në idetë për investime, si dhe 5.68% kanë arsye të tjera.Tabela 25. Arsyet kryesore për mos aprovimin e kredive Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Arsyet kryesore për mos % % % % aprovimin e kredive Kolaterali (garancioni) jo i 53 60.23 13 59.09 32 59.26 8 66.67 mjaftueshëm Pakënaqësia e bankës me 11 12.50 4 18.18 7 12.96 0 0.00 performancën e ndërmarrjes Informata te pa mjaftueshme te 8 9.09 1 4.54 6 11.12 1 8.33 ofruara Paqartësi në idetë investuese 11 12.50 3 13.64 7 12.96 1 8.33 Arsye tjetër 5 5.68 1 4.55 2 3.70 2 16.67 Totali 88 100 22 100 54 100 12 100Ndërmarrjet me veprimtari prodhuese, tregtare dhe shërbyese mbi 59.09% vlerësojnë se mungesa epa mjaftueshme e kolateraleve është arsye e bankave për mos aprovim të kredive. Gjithashtu arsyetjera klasifikohen si pakënaqësi të bankave tek 28.2% e NMVM-ve. Arsyet e tjera përpakënaqësitë e bankave janë klasifikuar si relativisht të vogla. 31
  • 31. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 20. Arsyet kryesore për mos aprovimin e kredive Arsye tjetër 4.55 3.7 16.67 Paqartësi në idetë investuese 13.64 12.96 8.33 Inf ormata te pa mjaf tueshme te of ruara 4.54 11.12 8.33 Pakënaqësia e bankës me përf ormancën e 18.18 12.96 0 ndërmarrjes Kolaterali (garancioni) jo i mjaf tueshëm 59.09 59.26 66.67 0 0% 20% 40% 60% 80% 100% Prodhuese % Tregtare % Shërbyese %V.3 Investimet dhe planet investueseDuke i referuar vlerave totale të investimeve nga ndërmarrjet në vitin 2009 dhe 2010 mund tëvërejmë se keni të bëjmë me rënie të investimeve për rreth 10 milion euro. Ky është edhe njëtregues negativë që sektori I NMVM-ve është duke përjetuar.Nga gjithsejtë investimet e NMVM të realizuara në vitin 2009, 62.47% e tyre kanë qenë nëNMVM me veprimtari prodhuese, pastaj 33.48 në ato tregtare dhe 4.05% në veprimtaritëshërbyese. Ndërsa investimet e realizuara në vitin 2010 janë realizuar 57.5% në veprimtaritëprodhuese, 37.75% në ato tregtare dhe 4.75 në veprimtaritë shërbyese.Tabela 26. Shuma e investuar sipas viteve (euro) Shuma e investuar sipas 2009 % 2010 % viteve (euro) 1.Prodhuese 41,574,993.00 62.47 32,558,128.00 57.50 2. Tregtare 22,282,558.00 33.48 21,369,368.00 37.75 3. Shërbyese 2,695,001.00 4.05 2,691,080.00 4.75 Total 66,552,552.00 100 56,618,576.00 100Zhvillimi i qëndrueshëm i bizneseve varet shumë nga shpërndarja e investimeve sipas fushave tëveprimtarisë, prandaj tek hulumtimi i realizuar me 783 NMVM është vërejtur se investimetkryesisht janë koncentruar në zhvillimin e teknologjisë dhe avancimin e mjeteve të punës. Prej tëgjitha ndërmarrjeve të anketuara 47.3% kanë deklaruar se investimet e tyre i kanë të koncentruar 32
  • 32. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   në avancimin e teknologjisë, pastaj 24.3% e ndërmarrjeve kanë investuar në infrastrukturë fizike,14% në marketing, dhe 14.4% në fusha të tjera. Tabela 27. Investimet Investimet janë bere ne: % Infrastrukturë fizike 24.30 Teknologji 47.30 Marketing 14.00 Diçka që është risi në gjerat inovative 0.00 Të tjera 14.40 Totali 100Nga grafiku 21 mund të vërejmë se në infrastrukturë kanë investuar 4.6% e ndërmarrjeve meveprimtari prodhuese, 12.7% ndërmarrjet tregtare dhe 2.5% ato shërbyese. Në zhvillimin eteknologjisë kanë investuar 47.2% e NMVM me veprimtari prodhuese, 33.4% e atyre tregtare dhe44.3% e ndërmarrjeve shërbyese. Investime në marketing kanë bërë 0.5% e NMVM-ve prodhuese,2.5% tregtare dhe 2.5% e atyre shërbyese, investime në fusha të tjera kanë realizuar 6.1% eNMVM-ve prodhuese, 20.4% tregtare dhe 19% e atyre shërbyese. Kombinimi i rasteve të cekuranë pyetësorë është deklaruar nga 41.6% e ndërmarrjeve prodhuese, 31% e ndërmarrjeve tregtaredhe 31.6% e ndërmarrjeve shërbyese. Grafiku 21. Investimet Të tjera 6.10 20.40 19.00 Kombinim i rasteve të 41.60 31.00 31.60 caktuara Diçka qe është risi 0.00 ne gjerat inovative Marketing 0.50 2.50 2.50 Teknologji 47.20 33.40 44.30 Infrastrukturë fizike 4.60 12.70 2.50 0% 20% 40% 60% 80% 100% Prodhuese Tregtare ShërbyesePlanifikimi i investimeve për zhvillimin e ndërmarrjeve në vitet vijuese është shumë irëndësishëm për të gjitha bizneset, mirëpo mundësit e investimeve shpeshherë nuk janë tëfavorshme për shumicën e ndërmarrjeve, prandaj NMVM tentojnë të jenë të kujdesshme dhe realenë përcaktimin e vlerave investues. Nga tabela 46. mund të vërehet një koncentrim i madh iinvestimeve rreth intervaleve më pak se 10.000 euro (52.61%) dhe në mes 10000 deri 50000€ 33
  • 33. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   (27.18%) e NMVM-ve. Është shumë e rëndësishme të përmendet se ndërmarrjet e tre sektorëveinvestimet e planifikuara për vitin 2011 i kanë të orientuara kryesisht në vlerën nën 10000 €. Tabela 28. Investimet e planifikuara për 2011 Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Investimet e planifikuara % % % % për 2011 Më pak se 10.000 € 362 52.61 92 42.01 214 55.30 56 68.29 10,000 deri 50,000 € 187 27.18 69 31.51 103 26.61 15 18.29 50,000 deri 100,000 € 61 8.87 21 9.59 35 9.04 5 6.10 100,000 deri 500,000 € 55 8.00 24 11.96 26 6.72 5 6.10 500,000 deri 1 milion € 6 0.87 2 0.10 4 1.03 0 0.00 Mbi 1 milion euro 17 2.47 11 5.02 5 1.30 1 1.22 Totali 688 100 219 100 387 100 82 100Mungesa e burimeve financiare është sfidë për zhvillimin e bizneseve në Kosovë. Kjo vërehetqartë edhe nga anketat e realizuara me ndërmarrjet të cilat kanë deklaruar se faktor kryesorë nërealizimin e planeve investime për zhvillimin e biznesit është mungesa e burimeve financiare. Për85.6% të NMVM-ve me veprimtari prodhuese faktor kufizues në realizimin e planeve investiveështë mungesa e burimeve financiare.Përafërsisht të njëjtin qëndrim kanë edhe ndërmarrjet tregtare ku 82.2% mendojnë se mungesa eburimeve financiare është faktorë kufizues për investime. Përshtypje e njëjtë për përcaktimin efaktorëve kufizues për investime është edhe tek veprimtaritë shërbyese ku 85.5% e tyre mendojnëse burimet financiare janë faktori kryesor për kufizimin e investimeve.Tabela 29. Faktorët kufizues në realizimin e planit investiv Faktorët kufizues në realizimin e planeve investive Shërbyese Prodhuese % Tregtare % % Mungesa e Planit të Biznesit dhe e ideve 6.6 8.5 5.6 Mungesa e Burimeve Financiare 85.6 82.2 85.5 Të tjera 7.8 9.3 8.9 Total 100 100 100E gjithë kjo pastaj ndikon negativisht ne nivelin e investimeve, siç është shprehur edhe ne grafikune më poshtëm me ç’rast mund të vërejmë se mbi 80% e ndërmarrjeve janë shprehur se mungesa eburimeve financiare është pengesë për investime. 34
  • 34. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 22. Faktorët kufizues në realizimin e planeve investive Shërbyese % 5.6 85.5 8.9 Tregtare % 8.5 82.2 9.3 Prodhuese % 6.6 85.6 7.8 0% 20% 40% 60% 80% 100% Mungesa e Planit të Biznesit dhe e ideve Mungesa e Burimeve Financiare Të tjera     VI. Barrierat për BiznesVI.1 Kushtet e përgjithshme të bërjes së biznesit Vlerësimi i kornizës së kushteve për zhvillimin e biznesit është element i rëndësishëm për tëpërcaktuar qëndrimin e bizneseve lidhur me klimën ekonomike të një vendi. Është për të theksuarse qëndrimi i bizneseve në disa fusha është pozitivë ndërsa në disa tjera është negativë, por njëpjesë e konsideruar e respondetëve nuk kanë dhënë përgjigje në pyetjet e bëra. . Tabela 30. Kushtet e bërjes së biznesit Pa përgjigje Pa përgjigje Negative Pozitive Totali Negative % % Gjithsej % % Pozitive Kushtet e bërjes së biznesit Financave 153 417 213 783 19.50 53.30 27.20 100 Politika Kombëtare – Politika e Përgjithshme 258 252 273 783 33.00 32.10 34.90 100 Politika Kombëtare – Rregullative 304 232 247 783 38.80 29.60 31.60 100 Programet e Qeverisë 238 199 346 783 30.40 25.40 44.20 100 Arsimi – fillore dhe e mesme 398 322 63 783 50.80 41.20 8.00 100 Arsimi – universitar Shkolla Post Universitare 397 323 63 783 50.70 41.30 8.00 100 Transferi R&D 459 187 137 783 58.60 23.90 17.50 100 Infrastruktura Komerciale 304 289 190 783 38.80 36.90 24.30 100 Dinamika e Tregut të Brendshëm 320 289 174 783 40.90 36.90 22.20 100 Hapja e Tregut të Brendshëm 364 288 131 783 46.50 36.80 16.70 100 Infrastruktura Fizike 339 319 125 783 43.30 40.70 16.00 100 Normat kulturore dhe sociale 403 244 136 783 51.40 31.20 17.40 100 35
  • 35. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Vetëm në fushën e financave mbizotëron mendimi pozitivë në shkallën prej 53.3% Në të gjithafushat tjera më pak se gjysma e ndërmarrjeve kanë dhënë mendim pozitivë lidhur me kushtet ebërjes së biznesit. Në fushat e politikave të përgjithshme, regulative dhe programet e qeverisëmbizotëron mendimi negative lidhur me kushtet e bërjes së biznesit ne krahasim me mendiminpozitivë. Ashtu siç u theksua më lart një pjese dërmuese e të anketuarve ka refuzuar të jappërgjigje në këto pyetje. Grafiku 23. Kushtet e bërjes së biznesit 17.4 Normat kulturore dhe sociale 31.2 51.4 16 Infrastruktura Fizike 40.7 43.3 16.7 Hapja e Tregut të Brendshëm 36.8 46.5 Dinamika e Tregut të 22.2 36.9 Brendshëm 40.9 24.3 Infrastruktura Komerciale 36.9 38.8 17.5 Transferi R&D 23.9 58.6 Arsimi – universitar Shkolla 8 41.3 Post Universitare 50.7 8 Arsimi – fillore dhe e mesme 41.2 50.8 44.2 Programet e Qeverisë 25.4 30.4 Politika Kombëtare – 31.6 29.6 Rregullative 38.8 Politika Kombëtare – Politika e 34.9 32.1 Përgjithshme 33 27.2 Financave 53.3 19.5 0 10 20 30 40 50 60 70 Pa përgjigje % Pozitive % Negative % 36
  • 36. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Viti 2010 është karakterizuar me avancime të theksuara edhe në fushën e legjislacionit, prandajhyrja në fuqi e ligjit të punës është shikuar si sfidë për funksionimin normal të bizneseve, duke paspara sysh se shumica e bizneseve në Kosovë deri në vitin e fundit kanë shfrytëzuar metoda për tuavancuar edhe pse shpesh herë në dëm të fuqisë punëtore. Sipas përgjigjeve të marra nga anketat ebëra del se mbi 98.98% e bizneseve janë të gatshme të respektojnë rregullat e përcaktuara me ligjine punës. Kjo është një sinjal pozitivë i respektimit të ligjit duke shpresuar së një gatishmëri e tillëdo të zbatohet edhe në praktikë.Tabela 31. Ligji i punës Ndërmarrje Ligji punës Mitrovicë Prishtinë Gjithsej Prizren Gjilan Pejë % % % % % % Po 775 98.98 246 98.8 180 99.45 137 99.28 135 97.83 77 100 Jo 8 1.02 3 1.2 1 0.55 1 0.72 3 2.17 0 0 Totali 783 100 249 100 181 1 138 100 138 100 77 100Nga 783 ndërmarrje të anketuara vetëm 14.43% e tyre kanë deklaruar se kanë obligime ndajinstitucioneve lokale dhe qendrore, ndërsa 85.57% e tyre kanë deklaruar se nuk kanë obligime ndajkëtyre institucioneve. Nga ndërmarrjet me veprimtari prodhuese 85.57 % e tyre kanë deklaruar senuk kanë obligime, përderisa 15% e tyre kanë deklaruar se kane obligime ndaj institucioneveqendrore dhe lokale. Ndërmarrjet me veprimtari tregtare kanë deklaruar se 13.54% e tyre kanëobligime dhe 86.46% nuk kanë obligime, si dhe ndërmarrjet me veprimtari shërbyese 17% kanëdeklaruar se kanë obligime dhe 83.% e tyre nuk kanë obligime ndaj institucioneve lokale dheqendrore.Tabela 32. Obligime ndaj Institucioneve Lokale apo Qendrore Obligime ndaj Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Institucioneve Tregtare Gjithsej Lokale apo Qendrore % % % % Po 113 14.43 36 15.00 60 13.54 17 17.00 Jo 670 85.57 204 85.00 383 86.46 83 83.00 Totali 783 100 240 100 443 100 100 100Përfaqësimi i ndërmarrjeve në treg është sfidë e pa kontestueshme dhe permanente për të gjithaveprimtarit të cilat zhvillojnë aktivitete ekonomike, prandaj edhe është e rëndësishme që tëpërcillet situata aktuale ekonomike për përfaqësimin e produkteve dhe shërbimeve në treg. Nëkushtet e zhvillimit ekonomik të cilat mbretërojnë në vendin tonë, duke iu referuar kërkesës së 37
  • 37. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   tregut, ekonomisë jo formale, politikave ekonomike dhe fiskale, deklarimet e ndërmarrjeve përkushtet e tregut janë edhe aq negative. Nga anketat e realizuara kuptojmë se vetëm 8.68% tëNMVM-ve kanë deklaruar se kushtet e tanishme ekonomike në treg janë të mira, ndërsa për62.84% të tyre këto kushte janë mesatare dhe për 28.48% janë të këqija.Tabela 33. Situata e tanishme ekonomike ne treg për produktet apo shërbimet Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Situata e tanishme ekonomike % % % % ne treg për produktet apo shërbimet Mirë 68 8.68 21 8.75 38 8.56 9 9.09 Mesatarisht 492 62.84 155 64.58 274 61.71 63 63.64 Keq 223 28.48 64 26.67 132 29.73 27 27.27 Totali 783 100 240 100 444 100 99 100Nëse i analizojmë perceptimet e ndërmarrjeve në bazë të veprimtarisë atëherë vijmë në përfundimse nuk ka ndonjë dallim thelbësorë mbi gjendjen e tanishme ekonomike. Grafiku 24. Situata e tanishme ekonomike ne treg për produktet apo shërbimet 9.09 63.64 27.27 Shërbyese 8.56 61.71 29.73 Tregtare 8.75 64.58 26.67 Prodhuese 0 20 40 60 80 100 120 Mirë Mesatarisht Keq    Kriza globale e vitit 2009-2010 sigurisht që në mënyrë direkt apo indirekte ka prekur edhezhvillimin e ndërmarrjeve në vendin tonë. Nga tabela mund të vërejmë se për 74.07% tëndërmarrjeve të anketuara kriza globale ka ndikuar në zhvillimin e afarizmit të veprimtarive,ndërsa për 25.93% të tyre kriza globale nuk ka pas ndonjë ndikim të theksuar. 38
  • 38. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Tabela 34. Ndikimi i krizës Globale në Afarizëm Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Ndikimi i krizës Globale % % % % në Afarizëm Po 580 74.07 169 70.42 342 77.03 69 69.70 Jo 203 25.93 71 29.58 102 22.97 30 30.30 Totali 783 100 240 100 444 100 99 100Nga grafiku 25. mund të vërejmë se për 70.42% të ndërmarrjeve me veprimtari prodhuese krizaglobale ka pas ndikim, ndërsa për 29.58% të tyre jo. Edhe për 77.03% të ndërmarrjeve meveprimtari tregtare kjo krizë ka pas ndikimet e veta, ndërsa për 22.97% nuk ka pas ndikim. Dhe për69.7% të ndërmarrjeve me veprimtari shërbyese kriza globale ka pas ndikim në afarizmin e tyredhe për 30.3% të tyre nuk ka pas ndikim. Grafiku 25. Ndikimi i krizës Globale në Afarizëm 69.7 30.3 Shërbyese 77.03 22.97 Tregtare 70.42 29.58 Prodhuese 0 20 40 60 80 100 120 Po Jo       39
  • 39. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VI.2 Barrierat për eksport dhe ndikimi i CEFTA-s Nga të gjitha 783 ndërmarrje të anketuara 55 (7.02%) e tyre deklarojnë se kanë informacione përindikacionet që ka marrëveshja e CEFTA-së, prej të cilave 32.73% deklarojnë se marrëveshja eCEFTA-s ka ndikime pozitive, 16.36% mendojnë se ka ndikime negative dhe 50.91% e tyremendojnë se nuk ka ndonjë ndikim të veçantë.Tabela 35. Ndikimi i marrëveshjes se CEFTA-s në eksport Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Ndikimi i marrëveshjes % % % % se CEFTA-s në eksport Pozitivisht 18 32.73 15 45.45 3 21.42 0 0.00 Negativisht 9 16.36 5 15.15 2 14.29 2 25.00 Njëjtë 28 50.91 13 39.40 9 64.29 6 75.00 Totali 55 100 33 100 14 100 8 100Vlerësimet e ndërmarrjeve për ndikimin e marrëveshjes se CEFTA-së, sipas veprimtarive është indryshëm. Nga NMVM-të, me veprimtari prodhuese të anketuara 45.5% mendojnë se marrëveshjae CEFTA ka ndikime pozitive, 15.15% mendojnë se ka ndikime negative dhe 39.4% e tyremendojnë se nuk ka ndonjë ndikim. Nga NMVM-të me veprimtari tregtare 21.42% mendojnë seCEFTA ka ndikime pozitive, 14.29% deklarojnë se ka ndikime negative dhe 64.29% deklarojnë senuk ka ndonjë ndikim. Ndërsa tek NMVM-të, me veprimtari shërbyese marrëveshja e CEFTA-sëkonsiderohet pa ndikim (75%) dhe me ndikim negativ 25%).Grafiku 26. Ndikimi i marrëveshjes se CEFTA-s në eksport 25 75 0 Shërbyese 21.42 14.29 64.29 Tregtare 45.5 15.15 39.4 Prodhuese 0 20 40 60 80 100 120 Pozitivisht Negativisht Njëjtë 40
  • 40. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Nga përgjigjet e marra del se 27% e NMVM-ve, e konsiderojnë si vështirësi kryesore qarkullimine mallrave, pastaj 11% e tyre konsiderojnë mungesën e informacioneve si vështirësi 21%mendojnë se mungesa e komunikimit (mos njohja e gjuhëve të huaja), ndërsa 15% e NMVM-veklasifikojnë vështirësi të tjera duke përfshirë edhe kualitetin e ulët të prodhimeve dhe shërbimeve,si vështirësi për eksport. Grafiku 27. Vështersitë në eksportVI.3 Barrierat gjatë fillimit të biznesitStartimi i biznesit është një proces që ballafaqohet me sfida dhe pengesa të ndryshme. Përveçsfidave që lidhen me konkurrencën e ashpër, depërtimin në treg, dhe krijimin e imazhit të mirë,bizneset ballafaqohen edhe me një varg barrierash formale të imponuara nga institucionetshtetërore. Bizneset e anketuara kanë theksuar lejet e ndërtimit si vështirësitë kryesore gjatë fillimittë biznesit. Po ashtu licencat për punë profesionale dhe lejet komunale paraqesin vështirësi përfillimin e biznesit deri sa certifikata e biznesit dhe numri fiskal nuk paraqesin ndonjë barrierë tëtheksuar gjatë fillimit të biznesit:Tabela 36. Vështirësitë Vështirësitë Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % Certifikata e biznesit 10.40 9.90 15.60 Numri Fiskal 11.10 11.70 6.70 Leja Komunale 25.00 23.20 22.20 Licencat për pune profesionale 22.20 28.30 28.90 Lejet e ndërtimit 31.30 26.90 26.60 Tjetër 0.00 0.00 0.00 Totali 100 100 100 41
  • 41. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Me rastin e fillimit të punës në ndërmarrje me veprimtari të ndryshme edhe vështirësitë janë tëndryshme dhe variojnë sipas llojit të veprimtarisë.Për 31.3% të ndërmarrjeve me veprimtari prodhuese vështirësi kryesore në zhvillimin e biznesitështë pajisja me leje të ndërtimit, pastaj për 25% të tyre leja e punës, për 22.2% të tyre ështëlicenca për punë profesionale, për 11.1% ka qenë numri fiskal dhe për 10.4% pajisja me certifikatëtë biznesit. Edhe ndërmarrjet me veprimtari tregtare kanë deklaruar se kanë vështërsi 26.9% melejet e ndërtimit, 28.3% licencë profesionale, 23.2% leje komunale, 11.7% numër fiskal dhe 9.9%me certifikatë të biznesit. Nga ndërmarrjet me veprimtari shërbyese 28.9% kanë pas problem melicencat e punës profesionale, 26.6% me lejet e ndërtimit, 22.2% me lejet komunale, 15.6%certifikatat e biznesit dhe 6.7% me numrin fiskal. Grafiku 28. Vështirësitë e biznesit me rastin e fillimit te punës Tjetër 0 Lejet e ndërtimit 31.30 26.90 26.60 Licencat për pune 22.20 28.30 28.90 profesionale Leja Komunale 25.00 23.20 22.20 Numri Fiskal 11.10 11.70 6.70 Certifikata e biznesit 10.40 9.90 15.60 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Prodhuese Tregtare Shërbyese 42
  • 42. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VI.4 Masat që duhet marre ne favor te mbështetjes, krijimit dhe zhvillimit te NMVM-veMe qëllim të krijimit të kushteve më të mira për zhvillimin e bizneseve në fokus të këtij hulumtimikanë qenë edhe masat që duhen marrë në favor mbështetjes, krijimit dhe zhvillimit të NMVM-ve.Rrjedhimisht është tentuar që të analizohet opinioni i përfaqësueseve të ndërmarrjeve për masat tëcilat do të ndikonin pozitivisht për përmirësimin e ambientit afaristë për bërje të biznesit.Rezultatet nga hulumtimi na bëjnë me dije qe ulja e taksave dhe thjeshtimi i sistemit fiskal ështëprioriteti kryesorë i ndërmarrëve kryesorë që duhet të adresohet nga institucionet shtetërorë.Në fakt 82% prej tyre kanë theksuar këtë si prioritet i madh. Tre prioritet tjera me radhë që janëtheksuar nga mbi 2/3 e ndërmarrjeve të anketuara janë zvogëlimi i taksave për eksport dhepromovimi i produkteve vendore, krijimi i fondit për NMVM, dhe rritja e mbështetjes përmesagjencive për mbështetje të NMVM-ve. Ndër masat që më se paku janë prioritizuar, është, krijimii inkubatorëve te bizneseve dhe parqeve të bizneseve, si dhe publikimi i më shumë informataverreth NMVM-ve 43
  • 43. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 29. Masat që duhet marre nga niveli qeveritare që të mbështesin, krijimin dhe zhvillimin e NMVM-ve 59.30 Tjetër 11.90 28.80 53.80 Mbeshtet kompanit inovative 28.80 17.40 50.27 Krjioj fonde speciale per trajnime 28.42 21.31 Të ndihmoj ne krijimin e inkubatorit te 41.20 30.10 bizneseve, parqeve te bizneseve etj 28.70 Të publikoj shumë informata per 42.20 39.30 NMVM-të 18.50Tu jap me shume ndeshkime NMVM-ve 54.50 25.10 qe nuk pagujne taksat 20.40Tu jap me shume mbeshtetje grave ne 42.11 35.25 biznes 22.64 Zvoglimi I taksave per eksport dhe 72.10 10.80 promovimi I produkteve vendore 17.10 Ulja e taksave dhe thjeshtesimi I 82.80 11.40 sistemit fiskal 5.80 Ndihmoj qasjen ne fonde 68.35 22.85 ( krijimi I fondit per NMVM-te ejt) 8.80 Te rrisë mbeshtetjen përmes 66.90 23.00agjencive per mbeshtetje te NMVM-ve 10.10 Thjeshtesimi i proceduarave 44.14 19.92 per regjistrimin e ndermarrjeve 35.94 0.00 10.00 20.00 30.00 40.00 50.00 60.00 70.00 80.00 90.00 Prioritet i vogël Prioritet i mesëm Prioritet i madhë 44
  • 44. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VI. 5 Rangimi i barrierave për afarizëmNjë fokus i veçantë i këtij hulumtimi ka qenë identifikimi i barrierave për bërje te biznesit. Nëketë kontekst ndërmarrësit kosovar kanë pasur mundësi të përgjigjen konkretisht lidhur me 40pengesa të grupuara në 13 grupe përkatëse. Siç shihet edhe nga tabela dhe grafiku më poshtë. Dygrupet kryesore të pengesave në bërjen e biznesit janë financat dhe politikat ekonomike. Mbi 50 %të ndërmarrësve mendojnë që këtë dy grupe paraqesin pengesë të madhe për bërje të biznesit nëKosovë. Tre gupet e faktorëve që më së paku paraqesin pengesë për NMVM-ët në Kosovë janëhapësira e punës, mungesa e kuadrit të kualifikuar, dhe mungesa e trajnimeve. Edhe në hulumtimete kaluara te AMNVM-ve dhe institucioneve tjera është dëshmuar se ndërmarrësit kosovar nuk janëvetëkritikë dhe shumë pak ankohen në resurset e tyre të brendshme.Tabela 37 Pengesat / barrierat në afarizmin e NMVM-ve Rangimi i pengesave për afarizëm Nuk Pengesë Pengesë paraqet e Gjithsej pengesë % e vogël % madhe %Financat 2343 719 30.69 344 14.68 1280 54.63Kamatat e larta 781 104 13.32 37 4.74 640 81.95Afatet e kredisë (afatet eshkurtra të kthimit) 781 201 25.74 152 19.46 428 54.80Pamundësia për marrjen ekredisë 781 414 53.01 155 19.85 212 27.14Politika ekonomike 1562 445 28.49 336 21.51 781 50.00Situata e përgjithshmeekonomike 781 149 19.08 146 18.69 486 62.23Rrethanat e jashtmetregtare 781 296 37.90 190 24.33 295 37.77Politika fiskale 1562 732 46.86 224 14.34 606 38.80Norma e Lartë e TVSH-se 781 250 32.01 151 19.33 380 48.66Rimbursimi i TVSH-se 781 482 61.72 73 9.35 226 28.94Infrastruktura 3905 1994 51.06 694 17.77 1217 31.17Energjia elektrike 781 209 26.76 103 13.19 469 60.05Telekomunikacioni 781 430 55.06 154 19.72 197 25.22Mungesa e ujit 781 455 58.26 131 16.77 195 24.97Rrjeti i pazhvilluar irrugëve 781 422 54.03 173 22.15 186 23.82Mungesa e kanalizimit 781 478 61.20 133 17.03 170 21.77 45
  • 45. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Qasja ndaj lendes së parëdhe pajisjeve 1562 880 56.34 239 15.30 443 28.36Tarifat e larta doganore përimportim të lëndës së parë 781 399 51.09 106 13.57 276 35.34Mungesa e lëndës së parë nëvend 781 481 61.59 133 17.03 167 21.38Rrethanat ligjore –administrative 2343 1240 52.94 404 17.24 699 29.80Mos zbatimi i legjislacionit 781 369 47.30 117 14.98 295 37.77Mungesa e ligjeve 781 411 52.62 153 19.59 217 27.78Procedura e liçensimit (leje) 781 460 58.90 134 17.16 187 23.94Tregu 3124 1782 57.04 550 17.61 792 25.35Konkurrenca jo lojale (mesndërmarrjeve vendore) 781 290 37.13 178 22.79 313 40.08Qasja në tregjet e huaja 781 421 53.91 170 21.77 190 24.33Konkurrenca jo lojale (mesndërmarrjeve vendore në 781 540 69.14 83 10.63 158 20.23raport me ato të jashtme)Kapacitetet e kufizuara tëtregut vendor 781 531 67.99 119 15.24 131 16.77Transporti 1562 934 59.80 321 20.55 307 19.65Shpenzimet e larta tëtransportit 781 399 51.09 166 21.25 216 27.66Kualiteti i shërbimeve tëtransportit 781 535 68.50 155 19.85 91 11.65Hapësira e punës 1562 1132 72.47 285 18.25 145 9.28Hapësira (objekti) epamjaftueshme për punë 781 555 71.06 150 19.21 76 9.73Lokacioni i pa përshtatshëm 781 577 73.88 135 17.29 69 8.83Mungesa e kuadrit tëkualifikuar 1562 1231 78.81 205 13.12 126 8.07Teknik (mungesa e stafit tekualifikuar) 781 603 77.21 111 14.21 67 8.58Menaxherial 781 628 80.41 94.00 12.04 59.00 7.55Mungesa për trajnime(fushat) 3905 3142 80.46 502 12.86 261 6.68Financa / kontabilitet 781 566 72.47 132 16.90 83 10.63Teknologji informative 781 594 76.06 120 15.36 67 8.58Marketing 781 586 75.03 135 17.29 60 7.68Fusha menaxheriale 781 619 79.26 115 14.72 47 6.02Tjera specifiko 781 777 99.49 0 0.00 4 0.51 46
  • 46. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Grafiku 30. Rangimi i pengesave për afarizëm Tjera specifiko 99.49 0.51 0 79.26 14.72 6.02 M arketing 75.03 17.29 7.68 76.06 15.36 8.58 Financa / ko ntabilitet 72.47 16.9 10.63 80.46 12.86 6.68 M enaxherial 80.41 12.04 7.55 Teknik (mungesa e stafit te 77.21 14.21 8.58 78.81 1 2 3.1 8.07 Lo kacio ni i pa përshtatshëm 73.88 17.29 8.83 Hapësira (o bjekti) e pamjaftueshme 71.06 19.21 9.73 72.47 18.25 9.28 Kualiteti i shërbimeve të transpo rtit 68.5 19.85 1 .65 1 51.09 21.25 27.66 Transpo rti 59.8 20.55 19.65 Kapacitetet e kufizuara te tregut 67.99 15.24 16.77 ndërmarrjeve vendo re ne 69.14 10.63 20.23 Qasja në tregjet e huaja 53.91 21.77 24.33 Ko nkurrenca jo lo jale (mes 37.13 22.79 40.08 57.04 17.61 25.35 P ro cedura e liçensimit (leje) 58.9 1 6 7.1 23.94 52.62 19.59 27.78 M o s zbatimi i legjislacio nit 47.3 14.98 37.77 52.94 17.24 29.8 M ungesa e lëndës së parë në vend 61.59 17.03 21.38 Tarifat e larta do gano re për 51.09 13.57 35.34 56.34 15.3 28.36 M ungesa e kanalizimit 61.2 17.03 21.77 54.03 22.15 23.82 M ungesa e ujit 58.26 16.77 24.97 55.06 19.72 25.22 Energjia elektrike 26.76 1 9 3.1 60.05 51.06 17.77 31 7 .1 Rimbursimi i TVSH-se 61.72 9.35 28.94 32.01 19.33 48.66 P o litika fiskale 46.86 14.34 38.8 37.9 24.33 37.77 Situata e përgjithshme eko no mike 19.08 18.69 62.23 28.49 21.51 50 P amundësia për marrjen e kredisë 53.01 19.85 27.14 A fatet e kredisë (afatet e shkurtra 25.74 19.46 54.8 13.32 4.74 81.95 Financat 30.69 14.68 54.63 0% 20% 40% 60% 80% 100% Nuk paraqet pengesë Pengesë e vogël Pengesë e madhe 47
  • 47. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Barriera/Pengesat me serioze të perceptuara për zhvillimin e biznesit ( të cilat ishin deklaruar mbi50% të përgjigjeve të anketuarve si pengesa të mëdha) janë: • Kamatat e larta • Afatet e kredisë ( afatet e shkurta te kthimit) • Situata e përgjithshme ekonomike • Energjia ElektrikeBarrierat tjera të rëndësishme ( të cilat ishin deklaruar nën 50% - 25% të përgjigjeve tëanketuarve si pengesa të mëdha) janë: • Norma e Larte e TVSH-se • Konkurenca jolojale (mes ndërmarrjeve vendore) • Rrethanat e jashtme tregtare • Mos zbatimi i legjislacionit • Tarifat e larta doganore • Rimbursimi i TVSH-së • Mungesa e ligjeve • Shpenzimet e larta të transportit • Pamundësia për marrjen e kredisë • TelekomunikacioniBarrierat tjera ( të cilat ishin deklaruar nën 25% - 10% të përgjigjeve të anketuarve si pengesa tëmëdha) janë: • Mungesa e ujit • Qasja në tregjet e huaja • Procedurat e licencimit • Rrjeti i pazhvilluar i rrugëve • Mungesa e kanalizimit • Mungesa e lëndës së parë në vend • Konkurrenca jolojale (mes ndërmarrjeve vendore ne raport me ato te jashtme) • Kapacitetet e kufizuara të tregut vendor • Kualiteti i shërbimeve të transportit 48
  • 48. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Barrierat tjera (nën 10% të përgjigjeve të anketuarve të deklaruar si pengesa të mëdha) janë: • Hapësira e pamjaftueshme e objektit të për punë • Lokacioni i pa përshtatshëm • Mungesa e stafit të kualifikuar • Mungesa e stafit menaxherial                                     49
  • 49. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VII. Informatizimi i Ndërmarrjeve, Trajnimet dhe MarketinguVII.1 Niveli i përdorimi të internetitSipas anketave të realizuara shfrytëzimi i internetit për nevojat e NMVM-ve, ende nuk është ikënaqshëm, sepse vetëm gjysma (55.56%) e ndërmarrjeve kanë deklaruar se e shfrytëzojnëinternetin, përderisa 44.44% e tyre nuk e shfrytëzojnë.Tabela 38. Përdorimi i internetit Përdorimi i Gjithsej % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % internetit Ndërmarrje Po 435 55.56 145 60.67 240 53.93 50 50.51 Jo 348 44.44 94 39.33 205 46.07 49 49.49 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Nga grafiku 31. mund të vërejmë se 60.67% e ndërmarrjeve me veprimtari prodhuese eshfrytëzojnë internetin, ndërsa 39.33% nuk e shfrytëzojnë. Nga veprimtaritë tregtare ështëdeklaruar se 53.93% e tyre e shfrytëzojnë internetin dhe 46.07% nuk e shfrytëzojnë, ndërsandërmarrjet me veprimtari shërbyese 50.51% e shfrytëzojnë dhe 49.49% nuk e shfrytëzojnëinternetin.Grafiku 31. Përdorimi i internetitPërdorimi i internetit për mbledhjen e informacioneve si duket është arsye kryesore e shfrytëzimittë tij nga ana e NMVM-ve, pastaj mbajtja e kontakteve, shitblerja e mallrave dhe marketingu janëarsyet të tjera për shfrytëzimin e internetit nga NMVM-të e regjistruara në vendin tonë. 50
  • 50. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Grafiku 32. Arsyet e përdorimit të internetit Për qëllime marketingu 17.30 13.80 19.80 Për të bërë kontakte 26.20 29.00 26.70 Për shitblerje te 21.30 17.90 16.90 produkteve/shërbimeve Për të marrë me shumë 35.20 39.30 36.60 inf ormata/inf ormim 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Prodhuese Tregtare SherbyeseNuk ka ndonjë dallim substancial në perceptimet e ndërmarrësve nga sektorët e ndryshëm lidhurme qëllimin e përdorimit të internetit.Tabela 39. Arsyet e përdorimit të internetit Arsyet e përdorimit të internetit Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % Për të marrë me shumë informata/informim 35.20 39.30 36.60 Për shitblerje te produkteve/shërbimeve 21.30 17.90 16.90 Për të bërë kontakte 26.20 29.00 26.70 Për qëllime marketingu 17.30 13.80 19.80 Totali 100 100 100Edhe pse përdorimi i internetit nuk është në shkallë të kënaqshme, vlerësimi i NMVM-ve përefektet e tij pozitive është i pa kontestueshëm, kështu që 92.4% e tyre kanë deklaruar se internetika efekte shumë pozitive për zhvillimin e veprimtarive të tyre.Tabela 40. Efekti i internetit në kompani Efekti internetit Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese në kompani Tregtare Gjithsej (%) % % % Efekt pozitiv 92.40 135 93.10 220 92.10 46 92.00 Pa afekt 7.60 10 6.90 19 7.90 4 8.00 Efekt negativë 0.00 0 0.00 0 0.00 0 0.00 Totali 100 145 100 239 100 50 100Pa marr parasysh sektorin e veprimtarisë NMVM-të në Kosovë janë të bindura mbi efektinpozitivë të internetit në bërje të biznesit dhe asnjëri nga ndërmarrësit e anketuar nuk kanë treguar 51
  • 51. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   qëndrim negativë. Kjo është një element pozitivë për NMVM pasi që tregon disponimin e tyrepozitivë lidhur me teknologjinë e informacionit.Grafiku 33. Efekti internetit në kompaniVII. 2 Format e MarketingutNjëra nga format e dëshmuara që ndihmon rritjen dhe zhvillimin e NMVM-ve pa dyshim se ështëmarketingu. Sidoqoftë më shumë së gjysma e të anketuarve kanë deklaruar se nuk aplikojnëmarketing për zhvillimin e aktiviteteve të tyre. Këto rezultate janë dekurajuese kur dihet rëndësiae marketingut për të depërtuar deri te konsumatori.Tabela 41. Mjetet për realizim të marketingut Mjetet për realizim të marketingut Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % Web faqe 9.90 7.90 12.90 Përmes medieve të shkruara dhe elektronike 11.30 11.20 12.40 Pjesëmarrje në panaire 10.30 6.10 2.30 Broshura – katalogë 17.90 13.50 15.70 Te tjera 1.50 2.90 1.10 Nuk aplikoj marketing 49.10 58.40 55.60 Totali 100 100 100Grafikoni në vijim pasqyron gjendjen se ndërmarrjet me veprimtari prodhuese vetëm 9.9% e tyrekanë deklaruar se shfrytëzojnë faqet prezantues, pastaj 11.3% mediat e shkruara dhe elektronike, 52
  • 52. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   10.3% marrin pjesë në panaire të ndryshme, 17.9% përgatitin broshura dhe katalogë dhe 1.5%aplikojnë metoda të tjera, përderisa 49.1% kanë deklaruar se nuk aplikojnë asnjërën nga format emarketingut. Edhe te ndërmarrjet me veprimtari tregtare dhe shërbyese situata paraqitet pothuajse enjëjtë.NMVM-të me veprimtari tregtare 7.9% e tyre shfrytëzojnë ueb-faqe për marketing, pastaj 11.2%mediat e shkruara, 6.1% pjesëmarrjet në panaire, 13.5% përmes broshurave dhe katalogëve, 2.9%mjete të tjera dhe 58.4% e tyre nuk aplikojnë marketing. Grafiku 34. Mjetet për realizim të marketingut              Nuk aplikoj marketing 49.10 58.40 55.60 Te tjera 1.50 2.90 1.10 Broshura – katalogë 17.90 13.50 15.70 Pjesëmarrje në panaire 10.30 6.10 2.30 Përmes medieve të 11.30 11.20 12.40 shkruara dhe elektronike Ëeb f aqe 9.90 7.90 12.90 0% 20% 40% 60% 80% 100% Prodhuese % Tregtare % Shërbyese %VII.3 TrajnimetZhvillimi i hovshëm i teknologjisë informative, ndryshimet radikale ekonomike dhe tregu dinamik,imponojnë përcjelljen permanente të ndryshimeve dhe mësimin kontinuel. Një formë e dëshmuar engritjes së kapaciteteve humane brenda ndërmarrjes janë trajnimet. Edhe pse në shkallë të ulëtpërcjellja e trajnimeve të tilla ka filluar të aplikohet edhe te ndërmarrjet në Kosovë. Nga të gjithandërmarrjet e hulumtuara 25.42% e tyre kanë deklaruar se kanë vijuar trajnime në tri vitet e fundit,ndërsa 74.58% e tyre kanë deklaruar se nuk kanë realizuar trajnime. Natyrisht se trajnimet e kanëkoston e tyre financiare dhe nuk është lehtë që një pjesë e NMVM-ve të participojnë në këtotrajnime.Tabela 42. Trajnimet në tri vitet e fundit Trajnime ne tri Gjithsej % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % vitet e fundit Ndërmarrje Po 199 25.42 69 28.87 93 20.9 37 37.37 Jo 584 74.58 170 71.13 352 79.1 62 62.63 Totali 783 100.0 239 100.0 445 100.0 99 100.0 53
  • 53. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Ndërmarrjet me veprimtari prodhuese në nivel shumë të ulët ndjekin trajnime të ndryshme, prandajvetëm 28.87% e tyre kanë deklaruar se kane marre pjese në trajnime, ndërsa 71.13% nuk kanemarre pjese në trajnime. Tek ndërmarrjet me veprimtari tregtare pjesëmarrja në trajnime ështëdeklaruar si shumë e vogël, prej të cilave vetëm 20.9% e ndërmarrjeve kanë deklaruar se kanëmarrë pjesë në trajnime, dhe 79.1% e tyre nuk kanë marrë pjesë në trajnime, ndërsa tek ndërmarrjetme veprimtari shërbyese pjesëmarrja në trajnime duket të jetë diçka më i lartë sepse 37.37% e tyrekanë deklaruar se kanë marrë pjesë në trajnime dhe 62.63% nuk kanë marrë pjesë në trajnime tënevojshme. Grafiku 35. Trajnimet në tri vitet e funditNë të shumtën e rasteve janë menaxherët ata që marrin pjesë në trajnime por nuk mungojnë edhepronarët dhe personeli tjetër përcjellës.Tabela 43. Pjesëmarrës në trajnime Pjesëmarrës në Gjithsej % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % trajnime Ndërmarrje Pronari 72 28.13 17 17.18 38 33.64 17 38.64 Stafi Professional 101 39.45 41 41.41 45 39.82 15 34.09 (menaxheret) Stafi administrative, 73 28.52 36 36.36 25 22.12 12 27.27 nëpunësit Tjetër 10 3.90 5 5.05 5 4.42 0 0.00 Totali 256 100 99 100 113 100 44 100Nga grafiku 36. vërejmë se tek NMVM-te me veprimtari prodhuese pjesën më të madhe tëtrajnimeve e kanë përcjellë stafi profesional (menaxherët) 41.41%, pastaj stafi administrativ36.6%, pronarët me 17.18% dhe stafi tjetër me 5.05%. Tek NMVM-të me veprimtari tregtaretrajnimet janë përcjellur 33.6% nga pronarët, 39.8% nga stafi profesional, 22.1% nga stafi 54
  • 54. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   administrativ dhe 4.42% nga stafi tjetër. Ndërsa tek NMVM-të me veprimtari shërbyese 38.6% tërasteve pronarët i kanë përcjellur trajnimet, 34.1% stafi profesional dhe 27.3% stafi administrativ. Grafiku 36. Pjesëmarrës në trajnime 0 Shërbyese % 27.27 34.09 Tjetër 38.64 4.42 Tregtare % 22.12 Stafi administrative, nëpunësit 39.82 33.64 5.05 Stafi Professional Prodhuese % 36.36 (menaxheret) 41.41 17.18 Pronari 3.9 Gjithsej ndërmarrje % 28.52 39.45 28.13 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45Përcjellja e trendit të zhvillimit të metodologjive të avancuara dhe aplikimit të teknologjisëbashkëkohore është indikator i rëndësishëm për të vlerësuar aktivitetet e veprimtarive tëndërmarrjeve, si dhe për të përcaktuar nivelin e zhvillimit bashkëkohor të ndërmarrjeve. Ngagjithsejtë 783 ndërmarrje të anketuar vetëm 36.91% kanë deklaruar se stafi i tyre ka nevojë përtrajnime dhe 63.09% kanë deklaruar se nuk kanë nevojë për trajnime.Tabela 44. Nevoja për trajnime Nevoja për Gjithsej % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % trajnime Ndërmarrje Po 289 36.91 105 43.93 147 33.03 37 37.37 Jo 494 63.09 134 56.07 298 67.97 62 62.63 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Ndërmarrjet që më së paku kanë nevojë për trajnime janë ndërmarrjet tregtare. Arsyet për njëqëndrim të këtillë të ndërmarrjeve kosovare mund të jenë të ndryshme. Sidoqoftë kostojafinanciare e trajnimeve dhe mungesa e vetëdijes për rëndësinë e kapitalit human në kuadër tëndërmarrjeve mund të jetë arsyeja kryesore për rezultatet të këtilla. Grafiku 37. Nevoja për trajnime 55
  • 55. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VIII. Mbështetja për NMVMVIII.1 Anëtarësimi në asociacionet e biznesitPjesëmarrja në asociacione, klube apo forume të cilat kanë funksion të shkëmbimit të përvojave,kontakteve, avancimit të klimës ekonomike, përcjelljes së trendëve të zhvillimit të bizneseve ështëfaktor shumë i rëndësishëm për afirmimin e ndërmarrjeve. Nga përgjigjet e të anketuarve mund tëvërejmë se ekziston një vakum i komunikimit apo prezencës së ndërmarrjeve në institucionet elartshënuara. Nga ndërmarrjet e anketuara 83.91% e tyre kanë deklaruar se nuk janë pjesëmarrësnë asociacione të ndryshme, përderisa vetëm 16.09% e tyre janë pjesë e organizimeve të cekura mëlartë.Tabela 45 Anëtarësimi në asociacione të biznesit Anëtarësimi në Gjithsej asociacione Ndërmarrje % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % të biznesit Po 126 16.09 62 25.94 54 12.13 10 10.10 Jo 657 83.91 177 74.06 391 87.87 89 89.90 Totali 783 100 239 100 445 100 99 100Edhe pse pjesëmarrja e ndërmarrjeve në institucionet e lartshënuara është shumë e vogël, tekndërmarrjet me veprimtari prodhuese ka shenjë pozitive për pjesëmarrje në organizata të caktuara.Nga NMVM-të me veprimtari prodhuese 74.06% e tyre kanë deklaruar se nuk janë pjesëmarrësenë institucione të tilla, përderisa vetëm 25.94% janë të anëtarësuara në organizatat e lartshënuara.Tek veprimtaritë tregtare dhe shërbyese mbi 85% e ndërmarrjeve nuk janë pjesëmarrëse nëorganizata të tilla. Grafiku 38. Anëtarësimi në asociacione të biznesit 56
  • 56. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Mungesa e pjesëmarrjes në asociacione, forume apo organizata biznesore ka ndikuar edhe në mosvlerësimin e dobisë prej shfrytëzimit të informacioneve nga asociacionet biznesore. Nga gjithsejtëanketa të realizuara vetëm 60.28% e tyre janë përgjigjur në pyetjen për shfrytëzimin dhe dobinë einformacioneve nga organizatat dhe asociacionet e ndryshme biznesore. NMVM-të e anketuaravlerësojnë se shfrytëzimi i informacioneve nga asociacionet biznesore nuk është edhe shumë idobishëm, sepse 6.78% e ndërmarrjeve informacionet nga asociacionet biznesore i vlerësojnë sishumë të dobishme, 30.3% i vlerësojnë mesatarisht të dobishme dhe 62.92% i vlerësojnë si pak tëdobishme.Tabela 46. Shfrytëzimi dhe dobia e informacioneve nga asociacionet e bizneseve Shfrytëzimi dhe dobia e informacioneve Gjithsej % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % nga Ndërmarrje asociacionet e bizneseve Shumë 32 6.78 9 6.04 17 6.3 6 11.32 Mesatarisht 143 30.3 62 41.61 72 26.66 9 16.98 Pak 297 62.92 78 52.35 181 67.04 38 71.7 Totali 472 100.0 149 100.0 270 100.0 53 100.0Nuk ka ndonjë ndryshim thelbësor në qëndrimet e NMVM- ve lidhur me shfrytëzimin dhe dobinëe informacioneve nga asociacionet e bizneseve. Grafiku 39. Shfrytëzimi dhe dobia e informacioneve nga asociacionet e bizneseve    57
  • 57. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VIII.2 Format e Mbështetjes për NMVMNga të gjitha NNVM-të, e anketuara 90.86% e tyre kanë deklaruar se nuk kanë kërkuar mbështetjenga organizatat e shërbimeve të biznesit, përderisa vetëm 9.14% e tyre kanë deklaruara se kanëkërkuar ketë mbështetje. Një përqindje kaq e madhe e atyre që nuk kanë kërkuar mbështetje ngaorganizatat e shërbimeve të biznesit, nuk dëshmon për fuqinë e NMVM-ve. Më shumë ka të bëjme mungesën e informacioneve lidhur me këto organizata, pamundësinë financiare për të kërkuarshërbime të këtilla apo edhe mungesën e vullnetit për të kërkuar mbështetje tek institucionet especializuara.Tabela 47. Kërkesat për mbështetje nga organizatat e shërbimeve të biznesit Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej A është kërkuar mbështetje % % % % nga organizatat e shërbimeve të biznesit Po 68 9.14 30 13.27 30 7.11 8 8.30 Jo 676 90.86 196 86.73 392 92.89 88 91.70 Totali 744 100 226 100 422 100 96 100Sa i përket kërkesave të ndërmarrjeve drejtuar organizatave të ndryshme sipas veprimtarisë së tyre,del se vetëm 13.27% e NMVM-ve me veprimtari prodhuese kanë deklaruar se kanë kërkuarmbështetje ndërsa 86.73% nuk kanë kërkuar mbështetje. Nga veprimtaritë tregtare vetëm 7.1%kanë kërkuar mbështetje dhe 92.89% nuk kanë kërkuar, si dhe vetëm 8.3% e NMVM-ve meveprimtari shërbyese kanë kërkuar mbështetje dhe 91.7% nuk kanë kërkuar mbështetje. Grafiku 40. kërkesat për mbështetje nga organizatat e shërbimeve të biznesit 58
  • 58. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Grafiku 41. pasqyron se NMVM-ve kërkesat me te mëdha për mbështetje i kanë orientuarkryesisht në institucionet bankare, institucionet lokale dhe qendrore, kompani konsulentë, firmaligjore etj. Ndërmarrjet me veprimtari prodhuese kanë deklaruar se mbështetjen kryesore e kanëkërkuar nga institucionet bankare dhe ato të administratës lokale e qendrore. Nga këto NMVM23.6% e tyre kanë kërkuar mbështetje nga institucionet komunale dhe qendrore, pastaj 12.7% ngafirmat ligjore, 18.2% nga kompani konsulent, 29.1% nga institucione bankare dhe 16.4% ngainstitucione tjera.NMVM-të me veprimtari tregtare 22.2% e tyre kanë kërkuar mbështetje nga institucionetkomunale dhe qendrore, 2.8% nga firma ligjore, 16.7% nga kompani konsulente, 47.2%ngainstitucione bankare dhe 11.1% institucione tjera. Ndërsa NMVM- të me veprimtari shërbyesekanë deklaruar se 37.5% e tyre kanë kërkuar mbështetje nga institucione komunale dhe qendrore,12.5% nga kompani konsulente dhe 50% nga institucione bankare. Grafiku 41. Niveli i mbështetjes nga organizatat e shërbimeve të biznesit 0 50 Shërbyese 12.5 0 37.5 11.1 47.2 Tregëtare 16.7 2.8 22.2 16.4 29.1 Prodhuese 18.2 12.7 23.6 0 10 20 30 40 50 60 Institucionet Komunale apo Qendrore Firma Ligjore kompani konsulente Institucione bankare / f inanciare Të tjera 59
  • 59. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Tabela 48. pasqyron se mbështetja më e nevojshme për zhvillimin NMVM-e me 46.48% ështëdeklaruar kur ndërmarrjet kanë fillua të rriten, pastaj 32.39% e tyre kanë deklaruar se mbështetjeështë kërkuar gjatë procesit të krijimit të ndërmarrjes, 9.86% kanë kërkua mbështetje para krijimittë ndërmarrjes dhe 11.27% kur ndërmarrja ka filluar të ketë probleme. Është e rëndësishme tësqarohet në pyetjen për fazat e mbështetjes nga institucionet e ndryshme janë përgjigjur vetëm 71ndërmarrje ose 9.86% e ndërmarrjeve të anketuara prandaj edhe rezultatet duhet të merren mekujdes pasi që mund të jenë jo representative.Tabela 48. Fazat në të cilat është kërkuar mbështetje Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Fazat në të cilat është kërkuar % % % % mbështetje Përpara krijimit të kompanisë 7 9.86 3 8.57 4 14.29 0 0.00 Gjate procesit të krijimit të 23 32.39 11 31.43 10 35.71 2 25.00 kompanisë Kur kompania ka filluar të rritet 33 46.48 16 45.71 12 42.86 5 62.50 Kur kompania ka filluar të ketë 8 11.27 5 14.29 2 7.14 1 12.50 probleme Tjetër 0 0.00 0 0.00 0 0.00 0 0.00 Totali 71 100 35 100 28 100 8 100Grafiku 42. Format e mbështetjes 12.5 Kur ko mpania ka filluar të ketë 7.14 pro bleme 14.29 1 .27 1 62.5 42.86 Kur ko mpania ka filluar të rritet 45.71 46.48 25 Gjate pro cesit të krijimit të 35.71 ko mpanisë 31.43 32.39 0 14.29 P ërpara krijimit të ko mpanisë 8.57 9.86 0 10 20 30 40 50 60 70 Gjithsej Ndërmarrje % P ro dhuese % Tregtare % Shërbyese % 60
  • 60. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Zonat e biznesit - Nga gjithsejtë 783 NMVM të anketuara 31.03% e tyre kanë deklaruar se kanënjohuri për zonat ekonomike dhe 68.97% nuk kanë njohuri për këto zona.Tabela 49. Njohuritë e bizneseve për Zonat Ekonomike Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Sa kanë njohuri për % % % % Zonat Ekonomike Po 243 31.03 87 36.25 124 27.93 32 32.32 Jo 540 68.97 153 63.75 320 72.07 67 67.68 Totali 783 100.0 240 100.0 444 100.0 99 100.0Njohuritë për ekzistimin parqeve të biznesit gjithashtu janë të vogla për ndërmarrjet në përgjithësi,sepse vetëm 35.25% e tyre kanë deklaruar se kanë njohuri për këto parqe dhe 64.75% e tyre nukkanë njohuri. Nga ndërmarrjet me veprimtari prodhuese 41.67% tyre kanë deklaruar se kanënjohuri për parqet e biznesit dhe 58.33% nuk kanë njohuri. Edhe NMVM-të me veprimtari tregtarevetëm 31.53% kanë njohuri për parqet e biznesit dhe 68.47% nuk kanë njohuri, ndërsa 36.36% eNMVM-ve me veprimtari shërbyese kanë njohuri për parqet e biznesit dhe 63.64% nuk kanënjohuri.Tabela 50. Njohurit e bizneseve për Parqet e Biznesit Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Sa kanë njohuri për % % % % Parqet e Biznesit Po 276 35.25 100 41.67 140 31.53 36 36.36 Jo 507 64.75 140 58.33 304 68.47 63 63.64 Totali 783 100.0 240 100.0 444 100.0 99 100.0 61
  • 61. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Njohuritë për ekzistimin e inkubatorëve të biznesit pothuajse janë të njëjta tek tri llojet eveprimtarive sepse, rreth 22.73% e NMVM-ve me veprimtari shërbyese kanë deklaruar se kanënjohuri për inkubatorët e biznesit dhe 77.27% e tyre nuk kanë njohuri.Tabela 51. Njohurit e bizneseve për Inkubatorët e Biznesit Ndërmarrje Prodhuese Shërbyese Tregtare Gjithsej Sa kanë njohuri për % % % % Inkubatorët e Biznesit Po 178 22.73 69 28.75 82 18.47 27 27.27 Jo 605 77.27 171 71.25 362 81.53 72 72.73 Totali 783 100 240 100 444 100 99 100Nga gjithsejtë ndërmarrje të anketuara vetëm 4% e tyre kanë deklaruar se kanë aplikuar për tëpërfituar prej zonave, parqeve dhe inkubatorëve ekonomik. Nëse analizohen edhe përgjigjët emarra nga veprimtaritë e caktuara del se përgjigjja për aplikim për përfitim nga këto zona ështëkryesisht i njëjtë.Tabela 52. Aplikimet për përfitim nga Z.E, P.B, I.B Prodhues Shërbyes Ndërmar Tregtare Gjithsej A është aplikuar rje % % % % për përfitim e e nga Z.E, P.B, I.B Po 4.00 9 6.40 6 2.60 2 3.70 Jo 96.00 131 93.60 225 97.40 52 96.30 Totali 100 140 100 231 100 54 100            62
  • 62. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   VIII. 3 Bashkëpunimi me Institucionet e ndryshmeBashkëpunimi me institucionet e ndryshme vendore dhe ndërkombëtare në fusha të ndryshmeështë shume i rëndësishme për zhvillimin e biznesit Ky bashkëpunim po ashtu është i rëndësishëmpër shkëmbimin e përvojave ndërmjet NMVM dhe institucioneve të tjera.Tabela 53. Bashkëpunimi me institucionet Prodhuese Tregtare Shërbyese Bashkëpunim me ndonjërën nga: % % % Institucionet Qendrore, 6.90 4.90 8.50 Institucionet Lokale, 19.30 20.40 30.50 Universitetet 6.90 3.30 4.90 Ekspertet vendor, 9.70 4.90 8.50 Ekspertet ndërkombëtar. 8.90 3.30 4.90 Bizneset qe operojnë brenda vendit 37.50 50.00 30.50 Bizneset qe operojnë jashtë vendit (bizneset e huaja) B2B 10.80 13.20 12.20 Totali 100 100 100NMVM-të, me veprimtari prodhuese kanë deklaruar se bashkëpunimin më të madh e kanë mebizneset të cilat operojnë brenda vendit. Nga deklarimet e tyre del se 6.9% e tyre kanëbashkëpunim me institucionet qendrore dhe universitetin, 19.3% me institucionet lokale, 9.7% meekspert vendor, 8.9% me ekspert ndërkombëtar, 37.5% me bizneset që operojnë brenda vendit dhe10.8% me biznese të huaja.Format e bashkëpunimit të NMVM-ve me institucione të tjera janë kryesisht të natyrës për ngritjene kapaciteteve profesionale, si dhe të njohurive për shfrytëzimin e pajisjeve teknologjike. Nga % eanketave del se transferi i njohurive për shfrytëzimin e teknologjisë është pika kryesore përbashkëpunim nga të tri llojet e veprimtarive të anketuara. Mirëpo edhe format e tjera tëbashkëpunimit si: Pranimi i studentëve dhe nxënësve për praktikë, trajnimi i stafit përmesprojekteve të ndryshme nga institucione si ato qendrore, lokale dhe universiteti janë evidente.Tabela 54. Format e bashkëpunimit Prodhuese Tregtare Shërbyese Format e bashkëpunimit % % % Pranimi i studentëve apo nxënësve në praktikë 16.30 17.40 18.00 Trajnimi i stafit tuaj përmes projekteve të institucioneve lokale 10.10 5.10 11.50 Trajnimi i stafit tuaj përmes institucioneve qendrore 6.20 4.30 3.30 Trajnimi i stafit tuaj përmes universiteteve 5.10 3.80 6.60 Transferin e njohurive te teknologjisë 42.10 39.60 44.30 Tjetër 20.20 29.80 16.40 Totali 100 100 100 63
  • 63. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Ndërmarrjet me veprimtari prodhuese si formë kryesore të bashkëpunimit e kanë deklaruar 42.1%transferin e njohurive për përdorimin e teknologjisë, pastaj 16.3% bashkëpunimin për pranimin estudentëve në realizimin e punës praktike, 10.1% trajnimin e stafit përmes projekteve të ndryshme,6.2% trajnimin e stafit përmes institucioneve, 5.1% trajnimin e stafit përmes universitetit dhe20.2% forma të tjera të bashkëpunimit. Grafiku 43. Format e bashkëpunimit Tjetër 20.2 29.8 16.4 Transf erin e njohurive 42.1 39.6 44.3 te teknologjise Trajnimi i staf it tuaj 5.1 3.8 6.6 përmes universiteteve Trajnimi i staf it tuaj përmes 6.2 4.3 3.3 institucioneve qendrore Trajnimi i staf it tuaj përmes 10.1 5.1 11.5 projekteve të institucioneve locale Pranimi i studentëve 16.3 17.4 18 apo nxënësve në praktikë 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Prodhuese Tregtare ShërbyeseVIII. 4 Skema Voucher e Këshillimeve dhe TrajnimeveNga gjithsej 783 NMVM të anketuara 6.64 % e tyre kanë deklaruar se kanë dëgjuar për ketë skemëtë këshillimeve dhe 93.36% e tyre kanë deklaruar se nuk kanë dëgjuar për ketë skemë. Duke marrparasysh qe kjo skemë është e një rëndësie të veçantë për NMVM, atëherë këto rezultate nuk janëinkurajuese.Tabela 55. Skema Voucher e këshillimeve NdërmarrjeSkema Mitrovicë Prishtinë Gjithsej PrizrenVoucher e Pejë % % % % % % GjilankëshillimevePo 52 6.64 20 7.84 5 2.86 8 5.80 12 8.70 7 9.10 93.3 92.1 97.1 94.2 91.3 90.9Jo 731 235 170 130 126 70 6 6 4 0 0 0Totali 783 100 255 100 175 100 138 100 138 100 77 100 64
  • 64. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Nga grafiku 44 mund të shohim se prezenca e informacioneve për skemën e këshillimeve Voucherka qenë pothuajse e njëjtë në të gjitha regjionet e Kosovës, dhe se përqindja e ndërmarrjeve qëkanë njohuri për ketë skemë nuk e kalon vlerën 10%. NMVM-te me te informuara për realizimin ekëtij projektit kane pasur regjioni i Mitrovicës me 9.1% ndërsa informim me te ulet ka pasurregjioni i Gjilanit me 2.86%. Grafiku 44. Skema Voucher e këshillimeveRealizimi i trajnimeve në shumicën e rasteve konsiderohet me nivel mesatar të përfitimit tënjohurive, kështu nga të anketuarit e deklaruar del se 40.38% e tyre janë të kënaqur me nivelin enjohurive të fituara në trajnimet e realizuara, pastaj 55.77% e tyre shprehen mesatarisht të kënaqurme trajnimet dhe 3.85 e tyre janë të pa kënaqura me realizimin e trajnimeve.Tabela 56. Sa jeni te kënaqur me këshillimet apo trajnime e ofruara Sa jeni te Gjithsej kënaqur me Ndërmarrje këshillimet % Prodhuese % Tregtare % Shërbyese % apo trajnime e ofruara I kënaqur 21 40.38 4 30.77 13 43.33 4 44.44 Mesatarisht 29 55.77 9 69.23 15 50.0 5 55.56 I pa kënaqur 2 3.85 0 0.00 2 6.67 0 0.00 Totali 52 100 13 100 30 100 9 100 65
  • 65. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   IX. KONKLUZIONETNga anketat e realizuara vijmë në përfundim se rreth 94.4 % e NMVM-ve, janë pajisur me numrafiskal, ndërsa vetëm 5.6% e tyre ende nuk i kanë përmbushur obligimet e tyre administrative tëpërcaktuara me ligj për pajisjen e çdo subjekti biznesor me numër fiskal.Në kuadër të informacioneve të përgjithshme për zhvillimin e aktiviteteve të ndërmarrjeve, rendësitë veçantë ka edhe shtrirja hapësinore e aktiviteteve, përkatësisht zhvillimi i aktiviteteve tëndërmarrjeve në zonat urbane dhe rurale. Nga anketat është vërejtur se nga ndërmarrjet e anketuara61.4 % e tyre zhvillojnë veprimtarinë e tyre në zonat urbane dhe 38.6% në zonat rurale.Struktura gjinore e themeluesve tregon se 93.1.0% e pronarëve të firmave në bizneset e vogla dhetë mesme janë meshkuj, kurse vetëm 6.9% janë femra. Një strukturë e tillë e pjesëmarrjes sëfemrave në themelimin e bizneseve vazhdon të jetë e vogël. Sidoqoftë duhet theksuar se trendi ipjesëmarrjes së femrave në themelimin e ndërmarrjeve ka shenja pozitive me tendencë ngritje, porshumë i ngadalshëm.Sipas grup-moshës së themelueseve nga numri i përgjithshëm i ndërmarrjeve, dominon grup-mosha 36-45 vjet (33.46%), dhe grup-mosha 26–35 vjeç me 29.76%.Niveli i arsimit të udhëheqësit e ndërmarrjeve ende vazhdon të jetë i ulët, përkatësisht tek 53.2% endërmarrjeve është vërejtur se niveli i arsimit të pronarëve është me shkolle të mesme, përderisaudhëheqësit me përgatitje të nivelit master dhe PhD nuk e kalojnë 3.07% të ndërmarrësve.Menaxhimi i ndërmarrjeve është element me rëndësi për përcaktimin e përgjegjësisë në zhvillimine ndërmarrjeve. Nga anketat e realizuara vërehet se në 86.46% të rasteve pronari menaxhon mendërmarrjen, ndërsa 13.54% të tyre ndërmarrjet menaxhohen nga menaxherët.Ideja e futjes në biznes të pronarëve të ndërmarrjeve ka rrjedhur si pasoj e nevojës së tyre për tëzhvilluar një veprimtari të caktuar, prandaj edhe mbi 67% e tyre janë shprehur se kanë pas nevojëtë zhvillojnë një veprimtari ekonomike, edhe pse tek 65.9% e pronarëve të ndërmarrjeve kaekzistuar frika për dështim me rastin e fillimit të punës në biznes dhe se shumica e bizneseve tëanketuara kanë deklaruar se kostoja fillestare për fillimin e biznesit ka qenë prej 200 deri 500€.Gjatë vitit 2010 ligji i punës ka gjet aplikim të gjerë edhe sektorin privat, sepse 98.98% e tëanketuarave janë deklaruar se e respektojnë ligjin e punës, përderisa korniza e kushteve përzhvillimin e biznesit është vlerësuar me nota relative, duke filluar nga kushtet financiare qëvlerësohen në përgjithësi si pozitive (53.3%), pastaj politikat e përgjithshme shumica e tyre kanëvlerësim negativ (34.9%), shumica e të anketuarve nuk kanë dhënë përgjigje për politikatkombëtare rregullative (38.8%), përderisa 31.6% kanë dhënë vlerësime negative, pastaj programet 66
  • 66. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   qeveritare kryesisht janë vlerësuar si negative (44.2%), pastaj kushtet e arsimit fillor, të mesëm dheuniversitar kryesisht janë vlerësuar pozitive (rreth 41.2%), transferi R&D (Resarce &Development) kryesisht nuk janë dhëna përgjigje nga shumica e të anketuarve, si dhe ështëvlerësuar relativisht pozitiv.Infrastruktura komerciale është vlerësuar si mesatare, pastaj dinamika e tregut të brendshëm ështëvlerësuar kryesisht pozitive, ashtu si është vlerësuar është hapja e tregut të brendshëm. Ndërsainfrastruktura fizike dhe normat kulturore e sociale janë vlerësuar me nota mesatare.Plotësimi i vendeve të punës së planifikuara është arritur tek 92.34% e ndërmarrjeve të anketuara,ndërsa planifikimi i numrit të punësuarve për 52.11 të ndërmarrjeve do të jetë i njëjtë, ndërsa për41.38% të ndërmarrjeve do të ketë rritje dhe për 6.5% të tyre do të ketë zvogëlim të numrit tëpunësuarve.Sa i përket krahasimit të kapaciteteve të bizneseve për periudhën vjetore 2009 – 2010, biznesetvlerësojnë se për 56.58% të ndërmarrjeve kjo rritje e kapaciteteve ka qenë e njëjtë, për 27.84% tëtyre ka pasuar rritje dhe për 15.58 % të ndërmarrjeve ka kanë pasur zvogëlim të kapaciteteve.Ndërsa planifikimet për vitin 2011 duket të jenë më pozitive sepse 45.08% e tyre kanë deklaruarse presin që kapacitetet të shënojnë rritje, ndërsa për 44.57% të tyre vlerësohet se do të vazhdojnëritmin e njëjtë dhe 10.3% mendojnë se do të kenë zvogëlim.Përcjellja e trajnimeve të ndryshme në tri vitet e fundit është element shumë i rëndësishëm për tëvlerësuar përcjelljen e njohurive profesionale dhe aplikimin e metodave bashkëkohore, prandajpërcjellja e këtyre trajnimeve në nivel jo të kënaqshëm tregon për nivelin e ulët të pjesëmarrjes nëtrajnime nga përfaqësuesit e ndërmarrjeve në tri vitet e fundit, edhe pse në shumicën e rastevepjesëmarrës në trajnime kanë qenë stafi profesional, stafi administrativ dhe pronari. Deklarimet endërmarrjeve për nevojën e trajnimeve për stafin profesional vërehen se nuk janë në nivel të duhursepse vetëm 36.9% e tyre kanë deklaruar se stafi i tyre ka nevojë për trajnime.Është shumë e rëndësishme të theksohet se për shumicën absolute të ndërmarrjeve që kanëpërfituar këshillime nga skema vaucher e këshillimeve konkretisht 96.2% kane deklaruar se janëte kënaqur me këshillimet e pranuara, ndërsa 3.85% e tyre janë shprehur të pa kënaqura mekëshillimet e kësaj skeme.Ndikimi i marrëveshjes së CEFTAS për 50.9% të ndërmarrjeve që eksportojnë shërbime dhemallra nga Kosovë është vlerësuar si i njëjtë, 32.73% e tyre vlerësojnë se kjo marrëveshje ndikonpozitivisht. Vështirësitë kryesore për eksportin e mallrave dhe shërbimeve për NMVM-të eanketuara janë në qarkullimin e mallrave, mungesën e informacionit dhe komunikimit. 67
  • 67. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Nga analizat e bëra del se burimi kryesor i kapitalit të investuar është mjetet financiare vetanake tëinvestuara nga pronarët e ndërmarrjeve 43.8%, përderisa shumë burime (32.06%) dhe kreditëbankare (11.75%) mbetën burime të tjera, edhe pse 53.5% e ndërmarrjeve kanë deklaruar se nukkanë obligime ndaj sektorit bankar. Mirëpo për NMVM-të të cilat kanë obligime nda sektoritbankar periudha më e përshtatshme për kthimin e kredive është mbi 5 vite. Gjithashtu shumica49.8% e ndërmarrjet e anketuara kanë deklaruar se janë të pa kënaqura me shërbimet bankare tëofruara nga bankat, sepse për 87.1% të NMVM-ve, kamatat shumë të larta janë vlerësuar si të papërshtatshme për zhvillimin e biznesit. Mbi 45% të NMVM-ve kanë deklaruar si i kanë marrëkreditë për të cilat kanë aplikuar, përderisa 32.18 % e tyre nuk kanë aplikuar për kredi, ndërsa 6%e tyre nuk iu kanë aprovuar kredit në mungesë të kolateralit të mjaftueshëm.Bazuar në vlerat totale të investuara nga kompanitë sipas sektorëve në periudhën 2009 – 2010vërehet një rënie e investimeve në veprimtaritë prodhuese dhe tregtare, ndërsa në veprimtaritëshërbyese kemi një ngritje të lehtë në vlerë prej 0.70%, si dhe investimet kryesore janë bërë nëzhvillimin e teknologjisë (47.3%) dhe infrastrukturë fizike (24.3%). Vlerat financiare tëplanifikuara për investime në vitin 2011 për 52.6% të ndërmarrjeve nuk do të kalojnë shifrën e10 000.00 €, sepse faktor kryesor kufizues për 85.6% të ndërmarrjeve do të jenë burimetfinanciare.Edhe pse shumica e ndërmarrjeve të anketuara kanë deklaruar se nuk aplikojnë marketing, formatkryesore të marketingut janë: përgatitja e broshurave-katalogëve, pjesëmarrja në panaire,shfrytëzimi i mediave elektronike dhe të shkruara, faqja prezantuese e ndërmarrjes (ueb page), etj.Edhe pse shumica e NMVM-ve (55.56%) e shfrytëzojnë internetin, 35.20% e tyre e përdorin përmbledhjen e informacioneve, rreth 18% për shitblerje të produkteve, etj. Gjithashtu 92.4% endërmarrjeve mendojnë se interneti ka pas efekte pozitive për zhvillimin e biznesit të tyre.Organizimi i ndërmarrjeve në nivel të asociacioneve të biznesit ende është shumë larg kuotave tëdëshiruara për të afirmuar, mbështetur dhe kontrolluar zhvillimin e ndërmarrjeve. Mbi 83.91 % endërmarrjeve kanë deklaruar se nuk i takojnë asnjë lloji të organizimeve të bizneseve të llojit tëasociacioneve të biznesit, si dhe shfrytëzimi i informacioneve nga asociacionet e bizneseve behëtshumë pak. Është e rëndësishme të theksohet se mbi 90% e bizneseve kanë deklaruar se nuk kanëkërkuar asnjëherë mbështetje nga organizatat e shërbimeve të bizneseve. Në ato raste kur ështëkërkuar një mbështetje e tillë, ajo ka qene kryesisht në institucionet lokale dhe qendrore,institucione financiare, ligjore, etj. dhe në formë konsulence, infrastrukturë, financiare, etj.Kryesisht mbështetja është kërkuar kur ndërmarrja ka filluar të rritet (46.48% e rasteve), gjatëprocesit të krijimit të ndërmarrjes (32.4%), etj. 68
  • 68. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   Sa i përket njohurive për zonat ekonomike 69% e ndërmarrjeve kanë deklaruar se nuk kanë njohuripër zonat ekonomike, ndërsa njohurit më të mëdha për këto zona i kanë ndërmarrjet me veprimtariprodhuese, gjithashtu për parqet e biznesit 64.75% e ndërmarrjeve janë deklaruar se nuk kanënjohuri, si dhe për inkubatorët e biznesit mbi 77.27% e tyre janë shprehur se nuk kanë njohuri.Niveli i bashkëpunimit të NMVM-ve, me institucionet qendrore është relativisht i vogël, meinstitucionet lokale është dukshëm më i mirë se me ato qendrore, mirëpo bashkëpunimi kryesorëështë me bizneset që operojnë brenda vendit. Format e bashkëpunimit janë të shumta por ato më tërëndësishme janë ajo në fushën e transferimit të njohurive për teknologjinë mbi 40% të rasteve,pastaj pranimi i studentëve për realizim të praktikës, trajnimi i stafit përmes institucioneve, etj.Nxjerrja e lejes së punës dhe licenca për ndërtim janë dy nga vështirësitë kryesore me rastin eshartimit të biznesit.Situata e tanishme në treg për produktet dhe shërbimet e 62.84% të NMVM-ve të anketuara ështëvlerësuar si mesatare, për 28.48% të tyre si e keqe dhe vetëm 8.68% është vlerësuar si e mirë.Ndikimi i krizës globale në zhvillimin e kompanive për 74.07% të ndërmarrjeve i ka pas efektet eveta.Sipas vlerësimeve të marra nga anketat mund të vërejmë se ndër masat që sugjerohen tëndërmerren janë: thjeshtimi i procedurave për regjistrimin e ndërmarrjeve, rritja e mbështetjes sëNMVM-ve, krijimi i fondit të NMVM-ve, ulja e taksave, etj.      69
  • 69. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011   X. REKOMANDIMETSipas analizave të bëra del se për mbështetjen e NMVM-ve në zhvillimin e aktiviteteve dheveprimtarive të tyre rekomandohet që: 1. Lehtësimi i procedurave për pajisjen me dokumentacion administrativ, profesional dhe teknik, si: numri fiskal, licencat profesionale dhe teknike, etj. 2. Organizimi i kampanjës për fuqizimin e rolit të gruas në ndërtimin dhe zhvillimin e ndërmarrjeve të qëndrueshme. 3. Duhet të organizohen dhe mbahen trajnime për rëndësinë e planifikimit operativ dhe strategjik të aktivitetit ekonomik për periudha më të gjata kohore, që do të rezultonin me efekte pozitive për vazhdimin e afarizmit ekzistues, ndërrimin e afarizmit dhe plotësimin e tij me aktivitete të reja, dhe zgjerimin e afarizmit dhe plotësimin e tij me aktivitete të reja. 4. Krijimin e politikave për stimulim me benificione financiare atë të cilët kanë ambicie për të zhvilluar biznes, duke u akorduar me biznes planin e ndërmarrjeve 5. Aplikimin e masave stimuluese për eksportet nga ana e qeveris, si thjeshtësimin e procedurave burokratike, zvogëlimin e tarifave doganore, të organizohet kampanjë për informimin e bizneseve për tregjet rajonale dhe ndërkombëtare, nënshkrimi nga ana e qeveris i marrëveshjeve për qarkullimin e lire të mallrave, përmirësimi i infrastrukturës rrugore dhe hekurudhore, masa stimuluese për rritjen e cilësisë së prodhimeve vendor. 6. Përforcimi i marrëdhënieve ekonomike me vendet tjera të rajonit, me qëllim që të krijohen kushte të favorshme për depërtimin e produkteve vendore në tregjet rajonale dhe ato të Bashkimit Evropian. 7. Krijimi i masave lehtësuese për investitorët e huaj, përfshirë edhe thjeshtësimin e procedurave administrative të licencimit të kompanive ndërkombëtare të cilat shprehin interes për të investuar në vendin tonë. 8. Përgatitja e legjislaturës bankare nga BQK, me qëllim të lehtësimit dhe zbutjes së kritereve kreditore për kompanitë që dëshirojnë të shfrytëzojnë format e ndryshme kreditore për zhvillim të biznesit. 9. Afatet kohore për kthimin e kredisë duhet të zgjatën, dhe njëkohësisht duhet të zbatohen politika kamatore më të arsyeshme, në mënyrë që kreditë bankare ndihmojnë zhvillimin e biznesit e jo të bëhen pengesë e zhvillimit të tij. 10. Implementimi i strategjisë së marketingut për hulumtimin e tregjeve të furnizimit, tregjeve të shitjes dhe produkteve dhe shërbimeve të reja është bërë kërkesë imanente për secilën 70
  • 70. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    ndërmarrje, qoftë ajo prodhuese, tregtare, apo shërbyese. Në periudhën e ardhshme NMVM duhet të mbështeten më tepër në hulumtimet e tregjeve dhe në format e marketingut që sot po japin efekte pozitive në ekonomitë e zhvilluara dhe ato në zhvillim, si reklama, publiciteti, marrëdhëniet me publikun, promocioni, shitjet personale, dhe marketingu të përzier. 11. Zbatimi i politikave zhvillimore që mundësojnë qasjen e barabartë në internet të gjitha ndërmarrjeve dhe familjeve, në mënyrë që të ndërtohet një rrjet cilësor i komunikimit midis prodhuesve dhe ofruesve të shërbimeve dhe konsumatorëve. 12. Duhet të stimulohet anëtarësimi i NMVM në asociacione të biznesit, sepse kjo përbënë një faktor me rëndësi për zhvillimin e aktivitetit të NMVM në Kosovë. Përmes anëtarësimit në asociacione të ndryshme shumë nga NMVM mund të realizojnë të drejta të caktuara në aspektin e tërheqjes së fondeve financiare përmes donacioneve të ndryshme të qeverive dhe të institucioneve financiare ndërkombëtare, në aspektin e trajnimit të personelit të ndërmarrjes përmes trajnimeve të përbashkëta në kuadër të sektorëve dhe degëve ekonomike, apo edhe përmes përdorimit të informacionit të caktuar në nivel sektori apo dege ekonomike në vend e edhe më gjerë. 13. Organizatat që mbështesin aktivitetin e NMVM në Kosovë duhet të zbatojnë politika selektive dhe procedura më të thjeshta gjatë përzgjedhjes së ndërmarrjeve dhe projekteve që do t’i mbështesin, në mënyrë që të motivohen NMVM-të për një bashkëpunim permanent me ta, dhe që bashkëpunimi i tillë të jep efekte më të mira ekonomike dhe financiare. 14. Thjeshtimi i legjislacionit ekzistues dhe kornizës rregullative për krijimin dhe zhvillimin e NVM-ve te përfshijë shqyrtimin e zhvillimeve të reja legjislative dhe identifikimin e zbrazëtirave të mbetura rregullative. Do të kërkohet edhe një vlerësim i zbatimit të legjislacionit të ri. Një prej komponentëve kryesor do të jetë konsolidimi dhe krijimi i një kornize të mirë legjislative dhe rregullative për NVM-të e sektorit privat, përfshirë këtu përmirësimin e qasjes në informata në lidhje me ligjet dhe rregulloret. 15. Inkurajimi i më shumë NVM-ve për hyrje në sektorin formal Me futjen në përdorim të procedurave të përvijuara rregullative për biznese, një numër më i madh i NVM-ve do të inkurajohen për hyrje në ekonominë formale. Kjo duhet ti ofrojë NVM-ve mundësi më të mëdha për qasje në burime të kredive dhe të financimit dhe në zgjidhjen kontesteve komerciale, ndërsa në anën tjetër të kontribuojë në zhvillimin e 71
  • 71. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    gjithëmbarshëm të ekonomisë së tregut dhe për krijimi të vendeve të qëndrueshme të punës në sektorin e NVM-së. 16. Përmirësimi i lehtësimit të hapjes dhe mbylljes së bizneseve Një lehtësi ku ndërmarrësi është në gjendje të hyjë dhe të del nga tregu ka ndikim të thellë në rritjen e biznesit dhe në vitalitetin e gjithëmbarshëm të sektorit privat. Nëse pengesat për hyrje janë të larta atëherë kjo do të dekurajojë ndërmarrësit që të hyjnë në treg. Përderisa rëndësia e lehtësisë së hyrjes së bizneseve në treg shpesh neglizhohet, është e rëndësisë thelbësore që të ndërmerren aktivitete në këtë fushë me qëllim që të sigurohet se biznesmenët e sinqertë mund të fillojnë një biznes të ri pas dështimit të biznesit të tyre. 17. Përmirësimi i lehtësimit të mbylljes së bizneseve Rëndësia e lehtësimit të mbylljes së biznesit shpesh mospërfilljet. Është tejet me rëndësi të ndërmarrën iniciativa në këtë fushë për të siguruar që ndërmarrësit e ndershëm të mund ti startojnë bizneset e tyre pasi që kanë dështuar 72
  • 72. Raport – Hulumtimi i 800 Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme 2011    Menaxhimi dhe Monitorimi                          MINISTRIA E TREGTISË DHE INDUSTRISË                 AGJENCIA PËR MBËSHTETJEN E NVM-ve       Implementues  projekti              N.Sh.P. Data GISconsulting                   Adresa: Rr. Muharrem Fejza, p.n. Lagjja e Spitalit, FP. 10000 Prishtina, Republika e Kosovës Web Faqja: www.mti-ks.org / www.sme-ks.org 73