Ven kensabazmazanutyun

Համամոլորակային հիմնախնդիրներ. Էությունը, կապը միմյանցհետ, դրանցից մեկի մեկնաբանումըԿենսաբազմազանության պահպանման համամոլորակայինհիմնախնդիր 1. Ի՞նչ է համամոլորակային հիմնախնդիրըԷկոլոգիական հիմնախնդիրները ըստ իրենց ընդգրկման, բաժանվում են 3 խմբի`- տեղային- տարածաշրջանային- համամոլորակայինՀամամոլորակային էկոլոգիական հիմնախնդիրները վերաբերում են մոլորակիկենսաապահովման համակարգերին` կենսոլորտին, մթնոլորտին, ջրոլորտին,քարոլորտին, դրանց պահպանմանը և արդյունավետ օգտագործմանը:Համամոլորակային /գլոբալ/ հիմնախնդիրները մարդկանց ներկայի ու ապագայի համարսպառնալիք ստեղծող խնդիրներ են: Դրանց լուծումը հնարավոր է միայն բոլորպետութունների ու ժողովուրդների համատեղ ջանքների ու գործողությունների շնորհիվ:Օրինակ` 1 երկրում օդային ավազանի մաքրության պահպանումը չի հանգեցնի ամբողջմոլորակի օդային ավազանի մաքրության էական բարելավման: 2. Համամոլորակային էկոլոգիական հիմնախնդիրներ են -ժողովրդագրական համամոլորակային հիմնախնդիր -պարենային համամոլորակային հիմնախնդիր -հանքային հումքի և վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների համամոլորակայինհիմնախնդիր-կլիմայի տաքացման համամոլորակային հիմնախնդիր-քաղցրահամ ջրի համամոլորակային հիմնախնդիր-կենսաբազմազանության պահպանման համամոլորակային հիմնախնդիր-անապատացման համամոլորակային հիմնախնդիր-համաշխարհային օվկիանոսի օգտագործման համամոլորակային հիմնախնդիր- մթնոլորտի պահպանության հիմնախնդիր- անտառների պահպանության հիմնախնդիր- հողերի պահպանության հիմնախնդիր- շրջակա միջավայրում աղտոտող նյութերի կուտակման հիմնախնդիր 3. Կենսաբազմազանության պահպանման համամոլորակային հիմնախնդիրԿենսաբազմազանությունը կամ գենետիկական բազմազանությունը տեսակների`կենդանի օրգանիզմների և էկոհամակարգերի բազմազանությունն է: 1

Բնության մեջ ամեն ինչ ներդաշնակ է և կատարյալ:Այս կատարելության մեջ կա միկարևոր հատկանիշ. յուրաքանչյուր բույս, յուրաքանչյուր կենդանի, անկենդանաշխարհի ցանկացած նյութ և ապար իրենց տեղն ունեն բնության մեջ:Այդ տեղը ոչ թեպարզապես մաթեմատիկական կոորդինատներով նշվող հասցե է, այլ որոշակի դեր,որոշակի գործառույթ, որն ունի այդ սուբյետը էկոլոգիական համակարգում/Էկոլոգիական խորշ/: Բայց բնությունը խիստ հաշվենկատ է. Հաճախ յուրաքանչյուր«խորշում» կարող են «ապրել» ոչ թե 1, այլ միքանի կենդանի տեսակներ, որոնքանհրաժեշտության դեպքում փոխարինում են միմյանց:Ըստ գիտնականների` երկրագնդի վրա կենսատեսակների թիվը 5-ից 30մլն է: Այս թվիանորոշության պատճառն այն է, որ ներկայումս ստորակարգ բույսերի ևանողնաշարավոր կենդանիների թիվը ճշտված չէ: Ուստի հաճախ ընդունվում է, որկենսատեսակների թիվը երկրագնդի վրա 10մլն է:Որոշ կենսատեսակներ ժամանակի ընթացքում ոչնչանում են, մյուսները` առաջանում,բայց այդ գործընթացը շատ դանդաղ է ընթանում: Երկրի վրա կենսատեսակներնապրում են համակեցության մեջ, որը գտնվում է դինամիկ հավասարակշռության մեջ:Համակեցության մեջ յուրաքանչյուր կենդանի տեսակ ունի իր կենսաբանական խորշը,իր բնորոշ ֆունկցիան: Բայց բավական է, որ որևէ տարածքում հայտնվի մարդը` իրշահերով, իր նպատակներով ու խնդիրներով, և ամեն ինչ կարող է խախտվել:Առաջին մարդիկ երկրագնդի վրա հայտնվել են մոտ 1 մլն տարի առաջ, երբ մերմոլորակը 4,6 մլրդ տարեկան էր:Մեր նախնիները, որոնք զբաղվում էին որսով և պտուղներ հավաքելով, արդեն այդժամանակ իրենց ապրելավայրերում սպանում էին խոշոր կենդանիներ և թռչուններ,որոնք նրանց համար սնունդ էին դառնում:Սակայն այս գործընթացը չէր կարող ազդեցություն գործել համամոլորակային շրջակամիջավայրի վրա, քանի որ մարդիկ  գործում էին հիմնականում իրենց մկանների ուժով  շատ չէին  որևէ վայրում որսի կենդանիներին ոչնչացնելուց հետո տեղափոխվում էին այլ վայրՈւստի բնության հավասարակշռությունն արագորեն վերականգնվում էր:Գյուղատնտեսությունը միաժամանակ սկզբնավորվեց արևելյան Ասիայում,հյուսիսարևելյան Աֆրիկայում, միջերկրածովյան ավազանում, Մեքսիկայում, Պերուում8-11 հազար տարի առաջ: Այդ շրջանում մարդը մեծ արագությամբ սկսեց խախտելկենսատեսակների բնական հավասարակշռությունը` հօգուտ այն կենդանիների ևբույսերի տեսակների, որոնց նա ընտելացրել և մշակում էր: Կենսաբազմազանության 2

նվազման հիմնական պատճառներից մեկը երկրի բնակչության աճն է:Գյուղատնտեսության սկզբնավորման վաղ շրջանում երկրի բնակչությունը կազմում էրհազիվ 5մլն մարդ: Բնակչության թվաքանակն անընդհատ աճել է և այդ աճը դարձելսրընթաց:1830թ.-1մլրդ 100 տարի անց`1930թ.-2մլրդ 30 տարի անց`1960թ.-3մլրդ 15 տարի անց`1975թ.-4մլրդ 12 տարի անց`1987թ.-5մլրդ 12 տարի անց`1999թ.-6մլրդԱյժմ Երկրի բնակչությունը 7 մլրդ է:Էկոհամակարգերի, իհարկե նաև երկրագնդի ամենախոշոր էկոհամակարգի`կենսոլորտի ինքնակարգավորումը և ինքնավերականգնումը տեղի է ունենում դրաբաղադրիչների միջև առկա փոխադարձ կապերի շնորհիվ: Իսկ այդ կապերն այնքանզարգացած են ու կատարյալ, ինչքան բազմազան են էկոհամակարգի կենսաբանականբաղադրիչները`բուսական և կենդանական աշխարհը:Էկոհամակարգում ամեն մի բուսատեսակ ու կենդանատեսակ ունի իր որոշակի դերը ևմյուս բուսատեսակների և կենդանատեսակների, ինչպես նաև բնակատեղի հետ,գտնվում է կայուն և օրինաչափ կապերի մեջ: 3

Այս կապերի շնորհիվ է, որ պահպանվում է կենսոլորտի և ավելի փոքրէկոհամակարգերի գոյությունը, դրանց էկոլոգիական հավասարակշռությունը, ևպահպանվում է կյանքը մեր մոլորակի վրա:Դեոևս անցյալ դարում անգլիացի հռչակավոր բնախույզ Չարլզ Դարվինը ուսումնասիրելև նկարագրել է այդպիսի կապի օրինակ, որը դարձել է դասական:Հայտնի է, որ Անգլիայում լայն տարածում ունի մարգագետնային կարմիր երեքնուկը,որը լավագույն անասնակերն է: Դրա վրա է հիմնվում անասնապահությունը, որըԱնգլիայի տնտեսության զարգացած ժյուղերից է:Չ. Դարվինը բացահայտեց, որ կարմիրերեքնուկի խողովակաձև ծաղիկները փոշոտվում են միայն կրետ կոչվող միջատներիմիջոցով, որոնք ունեն երկար կնճիթ և թափանցում են ծաղկի մեջ: Եզրակացությունըորոշակի էր. Անգլիայում կարմիր երեքնուկի լայն տարածումը պայմանավորված էրկրետների առատությամբ:Ուշադրություն էր գրավում մի փաստ ևս. Կրետների բներն ավելի հաժախ հանդիպումեն բնակավայրերի շրջակայքում: Այստեղ դրանք պաշտպանված են դաշտամկներից,որոնք սնվում են կրետների թրթուրներով ու հարսնյակներով: Բնակավայրերի մոտդաշտամկները քիչ են, որովհետև շատ են կատուները, որոնք ոչնչացնում ենդաշտամկներին:Հետագայում կեսլուրջ-կեսկատակ ապացուցում էին, որ Մեծ Բրիտանիան հզոր ծովայինտերություն լինելու համար պարտական է կատուներին...Պատճառահետևանքային կապերի շղթան ստանում էր հետևյալ տեսքը. կատուներըպաշտպանում են կրետներին դաշտամկներից, կրետները նպաստում են երեքնուկիտարածմանը, երեքնուկը խոշոր եղջերավոր անասունների հիմնական կերն է, տավարիմիսը ծովայինների հիմնական սննդամթերքն է, առանց որի չի կարելի հզոր նավատորմունենալ, հզոր նավատորմը ծովային տերության ուժի և հարստության գրավականն է:Բնության մեջ այդ տիպի կապերն անհամար են: Ամբողջ կենսոլորտն իրենիցներկայացնում է այդպիսի կապերի մի չափազանց բարդ ցանց, որտեղ ամեն միբուսատեսակ ու կենդանատեսակ կատարում է իր յուրահատուկ ֆունկցիան:Գիտնականները, հաշվի առնելով ընդհանուր սննդառության շղթայում ունեցածմասնակցությունը, կենդանի օրգանիզմները բաժանում են 3 խոշոր խմբերի`պրոդուցենտների, կոնսումենտների և ռեդուցենտների:Պրոդուցենտները/արտադրողները/ կանաչ բույսերն ու այլ ինքնասուն օրգանիզմներնեն, որոնք, բնությունից վերցնելով անօրգանական նյութերը`ջուրը, դրա պարունակածհանքային աղերը և ածխաթթու գազը, արեգակնային էներգիայի շնորհիվ սինթեզում ենօրգանական նյութեր` ածխաջրեր, ճարպեր, սպիտակուցներ: Դա լուսասինթեզն է, որըսննդառության բարդ շղթայի 1-ին օղակն է: 4

Կոնսումենտները/սպառողները/ շղթայի 2-րդ օղակն են` այն բոլոր այլասունօրգանիզմները, որոնք սնվում են պրոդուցենտների սինթեզած օրգանականնյութերով:Կոնսումենտներ են բոլոր կենդանիները, մանրէների մի մասը և մակաբույծ ումիջատակեր բույսերը:Ռեդուցենտները/քայքայողները/ այն օրգանիզմներն են /գլխավորապես բակտերիաներնու սնկերը/, որոնք քայքայում են օրգանական մնացորդները, սնվում դրանցով ևօրգանական նյութերը վերափոխում անօրգանականի. կատարվում է օրգանականնյութերի հանքայնացում:Ռեդուցենտների արտադրած անօրգանական նյութերն էլ սնունդ են ծառայումպրոդուցենտների համար. Սննդառության ընդհանուր շղթան փակվում է:Պրոդուցենտ-կոնսումենտ-ռեդուցենտ շղթայի միջոցով տեղի է ունենում նյութի ուէներգիայի կենսաբանական շրջապտույտը կենսոլորտում և մյուս բոլոր ավելի փոքրչափերի ու մակարդակների էկոհամակարգերում:Պրոդուցենտ-կոնսումենտ-ռեդուցենտ շղթային մասնակցում են կենդանի օրգանիզմներիանխտիր բոլոր տեսակները: Իսկ այդ տեսակների թիվը շատ մեծ է.Ռեդուցենտ տեսակների թիվը հասնում է------------ 75 հազարի,Կոնսումենտ տեսակների թիվը---------------------------1,5-4,5 միլիոնի,Պրոդուցենտ տեսակների թիվը---------------------------350 հազարիՕրգանիզմների ամեն մի տեսակ բնության մեջ գրավում է իր սեփական տեղը,միջավայրը, կատարում է յուրահատուկ գործունեություն, այսինքն` նրա էկոլոգիականխորշը երբեք դատարկ մնալ չի կարող: Հակառակ դեպքում կընդատվի էկոհամակարգիբնականոն զարգացումը, կխախտվի հավասարակշռությունը:Բուսական ու կենդանական աշխարհի բազմազանության պահպանությունը բացառիկկարևորություն ունի մի այլ առումով ևս.դա բուսական ու կենդանական աշխարհիգենոֆոնդի պահպանումն է…Բնապահպանության բնագավառում գենոֆոնդ ասելով հասկանում են բոլոր տեսակիկենդանի օրգանիզմների ամբողջությունը իրենց ժառանգական հատկանիշներովհանդերձ` ինչպես արդեն բացահայտված, այնպես էլ դեռևս չբացահայտված:Կենդանի օրգանիզմների ամեն մի տեսակ, ունենալով իր սեփական էկոլոգիականխորշը, ունի նաև իր ժառանգական հատկանիշները: 5

Բույսերի ու կենդանիների մեծ մասի հատկանիշները դեռևս բացահայտված չեն, մարդնառ այսօր սովորել է օգտագործել բույսերի ու կենդանիների մի չնչին մասըմիայն:Մինչդեռ համաշխարհային ֆլորայի ու գենոֆոնդը դեռևս չբացահայտվածանսպառ շտեմարան է նաև մշակաբույսերի և ընտանի ու արդյունագործականկենդանիների նոր օգտակար տեսակների խաչաձևելու համար:Այդ ամենով հանդերձ, բնության վրա մարդու ներգործության պատճառով ոչնչացվելկամ ոչնչացման վտանգի տակ են գտնվում ոչ միայն բույսերի ու կենդանիներիբազմաթիվ տեսակներ, այլև ամբողջ էկոհամակարգեր:Բնապահպանական միջազգային կազմակերպությունների և ամերիկյանգիտնականների գնահատմամբ վերջին 400 տարում Երկրի երեսից անհետացել ենբարձրակարգ բույսերի 384 /0.15%/, ձկների 23 /0.12%/, սողունների 28 /0.35%/,թռչունների 130 /1.43%/ և կաթնասունների 83 /1.99%/ տեսակ: Ոչնչացման եզրինգտնվողները շատ ավելին են:Բույսերի ու կենդանիների բազմազանության, դրանց առանձին տեսակներիպահպանության մեթոդներն ու միջոցառումները բազմազան են: Գիտնականները եկանայն եզրակացության, որ այդ միջոցառումներին կազմակերպված բնույթ տալու և դրանցարդյունավետությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է նախ և առաջ բացահայտելայն բուսատեսակներն ու կենդանատեսկները, որոնք ոչնչացման վտանգի տակ են ևառաջին հերթին կազմակերպել դրանց պահպանությունը: Այդպես ծագեց «Կարմիրգրքի» ստեղծման գաղափարը, որն այժմ իրագործվում է աշխարհի երկրների մեծմասում, ինչպես նաև միջազգային մասշտաբով:«Կարմիր գիրքը» հազվադեպ և ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող օրգանիզմներիհամակարգված ցուցակն է:Առաջին «Կարմիր գիրքը»` ստեղծված Բնության պահպանության միջազգային միության/ԲՊՄՄ/ նախաձեռնությամբ անցյալ դարի 50-ական թվականներին, ընգրկում էր ամբողջմոլորակը: Դրան հաջորդեցին ազգային /մեկ պետություն/, ապա և տեղական/պետության առանձին տարածքի/ «Կարմիր գրքերը»:«Կարմիր գրքերը» տարբերվում են ոչ միայն իրենց տարածական ընդգրկմամբ, այլևբովանդակությամբ: Կան բույսերի, կենդանիների և դրանց կարգաբանական խմբերի,օրինակ` կաթնասունների, թռչունների, երկկենցաղների, սողունների առանձին«Կարմիր գրքերը»:Յուրաքանչյուր «Կարմիր գիրք» առանձնացնում ու խմբավորում է այն տեսակները,  որոնք գտնվում են ոչնչացման վտանգի տակ  որոնց քանակն արագորեն կրճատվում է 6

 որոնք ընդհանրապես սակավաթիվ են, դրանց համար ներկայումս վտանգ կա, բայց ապագայում կարող են հայտնվել ոչնչացման եզրին  որոնք մինչև վերջերս գտնվել են վտանգի տակ, բայց մի շարք միջոցառումների շնորհիվ այժմ վերականգնվում է դրանց քանակըՍտեղծվում են նաև առանձին էկոհամակարգերին ու բուսական համակեցություններիննվիրված գրքեր` «Կանաչ գրքեր»:Ակնհայտ է, որ համամոլորակային հիմնախնդիրներից յուրաքանչյուրը, ունենալովկոնկրետ բովանդակություն, միաժամանակ կապված է մնացած բոլորի հետ: Այսպես,կենսաբազմազանության համամոլորակային հիմնախնդիրը, որպես էկոլոգիականհիմնախնդրի բաղադրիչ, խիստ կապված է ժողովրդագրական, պարենային, թույլզարգացած երկրների հետամնացության վերացման և մյուս հիմնախնդիրների հետ: 7

Կենսաբազմազանության պահպանման հիմնախնդրից բխեց «Կարմիր գրքի»ուսումնասիորւթյան հարցը:ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՈՒ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐՈՒՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1 Գենոֆոնդի պահպանում 2 Հատուկ պահպանվող տարածքների առանձնացում 3 Բույսերի «Կարմիր գրքերի» ստեղծում 4 Բույսերի կարանտինի կազմակերպում 5 Անտառային տնտեսության կատարելագործում 6 Արոտային տնտեսության գիտական կազմակերպում 7 Անտառային հրդեհների դեմ պայքարի կազմակերպումԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՈՒ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐՈՒՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1 Կենդանիների համար միջավայր ծառայող ջրային և բուսական ռեսուրսների պահպանում և վերականգնում 2 Որսի /ժամկետների և քանակի/ կարգավորում 3 Կենսատեխնիկական միջոցառումների կիրառում 4 Կլիմայավարժեցում և վերաբնակեցում 5 Ձկների ձվադրման վայրերի և միգրացիայի ուղիների պահպանում 6 Արժեքավոր ձկնատեսակների թշնամիների մրցակիցների ոչնչացում 7 Աքֆակուլտուրայի զարգացում 8 Հատուկ պահպանվող տարածքների առանձնացում 8

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆhttp://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2781Մարդն է մեղավոր, որ գնալով ավելի շատ բույսեր ուկենդանատեսակներ են գրանցվում Կարմիր գրքումhttp://www.panarmenian.net/arm/society/news/61018/Հայաստանի Կարմիր գիրքը հաստանում է, շուտովկգրանցենք նաև հայ մարդու տեսակը. էկոլոգhttp://www.tert.am/am/news/2011/02/08/ecology/Կենսաբազմազանության պահպանություն և համայնքայինզարգացում Հարավային Հայաստանում ծրագիրhttp://armenia.panda.org/about_wwf/our_work/projects_armenia/southern_armenia_project/Շիկահողի և Խոսրովի արգելոցներhttp://www.shikahogh.am/index_arm.html 9

ԱՅՍ ՏԱՐՎԱ ՕԳՈՍՏՈՍ-ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԱՄԻՍՆԵՐԻՆ ՀԱՅՍՏԱՆՈՒՄԿՀՐԱՏԱՐԱԿՎԻ ԿԱՐՄԻՐ ԳՐՔԻ ԵՐԿՈՒՀԱՏՈՐ ՀԱՅԵՐԵՆ ԵՎ ԱՆԳԼԵՐԵՆԼԵԶՈՒՆԵՐՈՎ 10

2010-05-14 00:00ԲնապահպանությաննախարարությունՀՀ Բնապահպանության նախարարությունը ներկայացրեց նոր Կարմիր Գիրքը, որի մեջներառվել է 452 տեսակ բարձրակարգ բույսեր` 40 տեսակ սնկեր, 153 տեսակողնաշարավոր և 155 անողնաշարավոր կենդանիներ:Ի տարբերություն 89-90թթ. հրատարակչությունների, նոր Կարմիր Գրքի մեջ սնկերը ևանողնաշարավորները ընդգրկլվել են առաջին անգամ: Հայաստանի ԿԳ ներառվածբույսերի և կենդանիների տեսակները ընտրված են ըստ Համաշխարհային Միությանբնության պահպանության կատեգորիաների` կրիտերիաների: Բոլոր տեսակներըենթաբաժանվում են երեք կատեգորիայի /ըստ կրիտիկական վիճակի(CR),անհետանցման վտանգի(EN) և խոցելիության (VU): Օրինակի համար (CR)կատեգորիայի մեջ ներառված են 12 տեսակի կենդանի ` լեոպարդ, ազնիվեղջերու,հայկական մուֆլոն, 2 ենթատեսակի իշխան /գեղարքունիքի — ամառայինբախտակ/ , EN կատեգորիայի մեջ` 31 տեսակ, իսկ VU կատեգորիայում` 91:Ինչ վերաբերվում է Հայաստանի տարածքից անհետացած տեսակներին, դա շերտավորհիենան է և մանուլը: Ֆլորայի և ֆաունայի հետազոտությունները անց են կացվել ՀՀԿառավարության երեք տարվա ծրագրի շրջանակներում /այդ նպատակներինպետբյուջեից հատկացվել է 31մլն.դրամ/: Իրենց աջակցությունը գրքի հրատարակմանգործում ցուցաբերել են նաև IUCN, GTZ, WWF, UNDP, և Հայաստանի ԱմերիկյանՀամալսարանը:08.02.2011, 13:51Aysor.am 11

Լույս են տեսել Կարմիր գրքերըԼույս են տեսել Հայաստանի կենդանիների և բույսերի Կարմիր գիքերը, որտեղ ներառվելեն 452 տեսակ բույսեր, 40 տեսակ սնկեր, 153` ողնաշարավոր և 155` անողնաշարավորկենդանիներ: Գրքերը լույս են տեսել 500 օրինակ տպաքանակով: Այսօր այս մասինլրագրողներին տեղեկացրեց ՀՀ բնապահպանության նախարարության Շրջակամիջավայրի վարչության Կենսաբազմազանության բաժնի պետ Տատյանա Դանիելյանը ևհիշեցրեց, որ Հայաստանի վերջին Կարմիր գիրքը լույս էր տեսել 1980-ականթվականների վերջերին:Ըստ նրա` նոր Կարմիր գրքում կենդանատեսակների և բուսատեսակների թվաքանակըաճել է, որը պայմանավորված է էկոհամակարգերի վրա մարդու ազդեցությամբ, ինչպեսնաև կենսաբազմազանության գնահատման նոր չափանիշների կիրառմամբ:«Ուսումնասիրություններ են կատարվել հանրապետության ամբողջ տարածքում:Գնահատվել է կենսաբազմազանության իրավիճակը»,- շեշտեց Տատյանա Դանիելյանը ևհավելեց` կենսաբազմազանության պահպանման համար անհրաժեշտ է, որ բոլորը հոգտանեն բնությանը և դրա համար պետք է մարդկանց մտածելակերպը փոխել:Բանախոսը նշեց նաև, որ Կարմիր գրքի լույս ընծայման համար ծանր և երկարատևուսումնասիրություններ են կատարվել, որոնց համար 2007թ.-ին պետբյուջեիցտրամադրվել է 31 մլն դրամ:Տ. Դանիելյանը տեղեկացրեց, որ Հայաստանի կենսաբազմազանության տեսակայինկազմում են` 3 500 բույսեր, 500 ողնաշարավոր և 17 հազարից ավելի անողնաշարավորկենդանիներ: 12

vasilyoc 13

Խոսրովի արգելոցՇիկահողի արգելոցԴիլիջանի ազգային պարկ 18

Էրեբունու արգելոց Սևան ազգային պարկՄԱՅԻՍԻ 22-Ը` ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՕՐ 19

ԿԱՐՄԻՐ ԳՐՔՈՒՄ ԳՐԱՆՑՎԱԾ ՈՂՆԱՇԱՐԱՎՈՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐՈղնաշարավորների ՀՀ-ում տարածված Գրանցված ենդասերը տեսակների ընդհանուր Հայաստանի Միջազգային թիվը Կարմիր գրքում Կարմիր գրքում Տեսակ % Տեսակ %Կաթնասուններ 83 18 23 1 1Թռչուններ 349 67 19 3 1Սողուններ 53 11 21 2 4Երկկենցաղներ 8 1 13 - -Ձկներ 26 2 8 - -ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ ՎՏԱՆԳԻ ՏԱԿԳՏՆՎՈՂ ՈՐՈՇ ԲՈՒՍԱՏԵՍԱԿՆԵՐՄերկասերմերի տիպ 1. Գիհի կազակական 2. Կենի հատապտղայինԾածկասերմերի տիպ 1. Թխկի դուրեկան 2. 2. Ձնծաղիկ ալպիական 3. Ձնծաղիկ անդրկովկասյան 4. Նարդես պարսկական 5. Գելի բոխի 6. Խնկեղեգ ճահճային 7. Տերեփուկ հայկական 8. Տերեփուկ Թախտաջյանի 9. Ճուռակախոտ փռչոտ 10. Իշամառոլ արարատյան 11. Հուդայածառ Գրիֆիթի 12. Մեխակ կուրի 13. Մեխակ լիբանանյան 14. Սպանախ քառառէջ 15. Պատատուկ Կալվերտի 16. Ձմերուկ վայրի 17. Բոշխ բոհեմի 20

18. Խուրմա Կովկասյան 19. Իշակաթնուկ բրդակիր 20. Իշակաթնուկ Գրոսհեյմի 21. Գազ թավոտ 22. Գազ տարօրինակ 23. Գազ հացենատերև 24. Սիսեռ անատոլիական 25. Երեքնուկ Սեբաստիանի 26. Կաղնի ծաղկաոտիկավոր 27. Սրնգենի կովկասյան 28. Թրաշուշան աղասեր 29. Հիրիկ Գրոսհեյմի 30. Մկնասոխ ատրոպատանյան 31. Վարդակակաչ խճճված 32. Վարդակակաչ վայրի 33. Ջրահարս փոքրիկ 34. Բորակաթուփ Շոբերի 35. Այծակն հաստ 36. Ցորեն արարատյան 37. Ցորեն ուրարտու 38. Գեղածնկիկ մատիտեղանման 39. Նշենի նաիրյան 40. Ձելկվա բոխատերևՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ ՎՏԱՆԳԻ ՏԱԿԳՏՆՎՈՂ ՈՐՈՇ ԿԵՆԴԱՆԻՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐԿաթնասուններ 1. Լայնականջ ոզնի 2. Հարավային պայտաքիթ 3. Մեհելիի պայտաքիթ 4. Սովորական երկարաթև չղջիկ 5. Կովկասյան մկնիկ 6. Հարավային ավազամուկ 7. Անդրկովկասյան գորշ արջ 8. Հարավռուսական խայտաքիս 9. Կովկասյան ջրասամույր 10. Առաջավորասիական ընձառյուծ 11. Մանուլ 21

12. Բեզոարյան այծ 13. Հայկական մուֆլոնԹռչուններ 14. Վարդագույն հավալուսն 15. Գանգրափետուր հավալուսն 16. Մեծ ձկնկուլ 17. Մեծ սպիտակ տառեղ 18. Սովորական ֆլամինգո 19. Մոխրագույն բադ 20. Տափաստանային մկնաբազե 21. Եվրոպական տափաստանային արծիվ 22. Հարավեվրոպական բերկրուտ 23. Սև անգղ 24. Կովկասյան սապսան 25. Կովկասյան մայրեհավ 26. Մոխրագույն կռունկ 27. Հայկական արծաթափայլ որոր 28. Եվրոպական սև ագռավ 29. Սպիտակափոր սոխակ 30. Ալպիական սերինոս 31. Սովորական սերինոս 32. Սովորական սպիտակապոչ արծիվՍողուններ 33. Միջերկրածովային կրիա 34. Անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ 35. Խայտաբղետ մողեսիկ 36. Փոքրասիական մողես 37. Անդրկովկասյան սահնօձ 38. Կովկասյան կատվաօձ 39. Հայկական իժԵրկկենցաղներ 40. Սիրիական սխտորագորտՁկներ 41. Իշխան 42. Սևանի բեղլու 22

Արգելոցը բնության փոքրիկ կղզի է, բնական լաբորատորիա: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ Անվանումը Տարածքը Բարձրությունը Ինչ է պահպանվում /հա/ ծովի մակարդակիցԱրգելոցներ 1. Խոսրովի 2900 850-2315 Քսերոֆիլ ծառատեսակներ, թփեր, վայրի պտղատուներ, գիհու նոսրանտառներ իրենց ուրույն ֆաունայով 2. Շիկահողի 10000 700-2500 Հիրկանյան քսերոֆիլ անտառներ, մացառուտներ, սոսու պուրակներ 3. Էրեբունու 89 900-1100 Վայրի ցորենԱրգելավայրեր 1. «Սև լիճ» 240 2666 Լճի ջրային ռեսուրսները և շրջակա տարածքը 2. Արջատխլենու պուրակ 40 1400-1600 Ռելիկտային արջատխլենու հսկա ծառեր 3. Ախնաբադի կենու 25 1200-1600 Կենու մոտ 5000 ծառ 4. Բանքսի սոճուտ 4 1800-1900 Արժեքավոր բնափայտ ունեցող սոճու տնկարկ 5. Գյուլագարակի սոճուտ 2756 1400-1600 Սոճու ռելիկտային պուրակ 6. Գիհու նոսրանտառ 3312 2000-2400 Արեգունու լեռնալանջերի գիհու նոսրանտառ 7. Սևանա լճի ջրերից 1800 1886-1916 Հողագրունտներ, անտառային ազատված հողագրունտներ տնկարկներ 8. Արագածի ալպյան 300 3100-3300 Ալպյան մարգագետիններ, «գորգեր» 9. Գոռավանի ավազուտներ 200 850-900 Շարժվող ավազներ և դրանց հատուկ բուսատեսակներ, կենդանատեսակներ 10. Հերհերի 6139 1400-2000 Գիհու նոսրանտառ, վայրի պտղատուներ, գեղատեսիլ վայրեր 11. Ջերմուկի 3856 1700-2200 Կաղնի, վայրի պտղատուներ, վայրի աշորա, Սոսնովսկու սողացող վարդե- նի, արջ, հովազ, կաքավներ, վայրի հավեր, գեղատեսիլ բնապատկերներ, մինչև 80◦ տաքության հանքաջրեր 12. Սոսու պուրակ 60 800-1000 Սոսու հսկա ծառատեսակներ 13. Մրտավարդենիներ 2000 1900-2000 Ռելիկտային կովկասյան մրտավարդի /ռոդոդենդրոն/ թփուտներ 14. Մարգահովտի 5000 2100-2800 Կովկասյան մրտավարդի թփուտներ 15. Գանձաքարի 6800 900-2100 Արջատխլենու և կենու անտառ 16. Արզական-Մեղրաձորի 14500 1600-2100 ՀՀ անտառային բնորոշ լանդշաֆտներ և 23

«Կարմիր գրքի» մեջ մտցված կենդանատեսակներ 17. Իջևանի 7800 800-2100 Նույնը 18. Գետիկի 6000 1500-2100 Նույնը 19. Եղեգնաձորի 4200 1200-2800 Անտառ և հազվագյուտ կենդանատե- սակներ 20. Գորիսի 1900 1400-2800 Անտառ և բնորոշ կենդանատեսակներ 21. Բոխաքարի 2728 1400-2100 Անտառ և բնորոշ կենդանատեսակներ 22. Որդան կարմիր 200 900-950 Որդան կարմիր /ներկատու միջատ/ 23. Հանքավանի ջրաբանական 9350 2000-2800 Մարմարիկ գետի ավազանի վերին գոտու ջրային ռեսուրսներըԱզգային պարկ 1. «Դիլիջան» 2400 1110-2800 Կուսական լայնատերև անտառներ, էնդեմիկներ, ռելիկտային տեսակներ, կենդանական աշխարհ, գեղատեսիլ վայրեր 2. «Սևան» 170000 1898-1950 Լճի ջրային ռեսուրսները և շրջակա հողատարածքը 24

Ազգային պարկը այգի է, ուր բնության պահպանությունը համատեղվում է բնակչությանտուրիզմի ու հանգստի կազմակերպման հետ:Արգելավայրերը ստեղծվում են որսի կենդանիների պահպանման, բազմացման,թվաքանակը կարգավորելու և որսը կազմակերպելու նպատակով: 25

ԵՍ ԻՆՉ ԿԱՐՈՂ ԵՄ ԱՆԵԼ ՃԱՆԱՉԵԼ ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԻՐԵԼ ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՈՎՈՐԵԼ ՍՈՎՈՐԵՑՆԵԼ ՆԿԱՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆԵԼ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ԱՆԲԱՐԵԿԻՐԹ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ ՑՈՒՑԱԲԵՐՈՂԻՆ` ՓՈՔՐ ԹԵ ՄԵԾ. «ԻՆՉՈՒ ՍՊԱՆԵՑԻՐ ԱՅԴ ԹԻԹԵՌԻՆ…»: 26

Օգտագործած գրականության ցանկը Մարուխյան, Հովսեփյան- «Էկոլոգիա» «Հայաստան ծառատունկ ծրագիր» հիմնադրամ-«Միտք սերմանի’ր, ծառ տնկի’ր» Մ. Դավթյան-«Շրջակա միջավայր և բնապահպանություն» Մարգարյան, Օհանյան-Աշխարհագրություն 7 Խոյեցյան, Մկրտչյան-Հայաստանի աշխարհագրություն 9 Գասպարյան, Մկրտչյան, Վալեսյան-Բնօգտագործում և բնապահպանությւոն 9Ինտերնետային հասցեներըhttp://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2781http://www.panarmenian.net/arm/society/news/61018/http://www.tert.am/am/news/2011/02/08/ecology/http://armenia.panda.org/about_wwf/our_work/projects_armenia/southern_armenia_project/http://www.shikahogh.am/index_arm.html 27

Ven kensabazmazanutyun

by 67gayane

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 78

Statistics