Talimun islam

1
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨HÍâ◊‰õΩÅ∞
Ç¨ÏnãπÑ¨a¡ˆH+¨<£û
ÃÇ·Ï^Œ~åÉÏ^£
W™ê¡"£∞r=#q^è•#O
(`åb=ÚÖò W™ê¡"£∞)
ã¨OHõÅ#O
=∞øÖÏ<å=ÚMÏÎ~üJÇπÏ=∞^£#^£g(~°Ç¨ ‡Öˇ·)
J#∞"å^ŒO
=ÚÇ¨Ï=∞‡^£*ÏH˜~üL=∞s
Publishedby
HADITH PUBLICATIONS
AshfaqWaheed
H.No. 10-2-318/1/87, Vijaya Nagar Colony,
Hyderabad-57 (A.P.) India. Phone: 9440354945
Taleemul Islam
Islam JeevanaVidhanam (Telugu)
Writer : Moulana Muqtar Ahmed Nadvi (R.A.)
Translator : Mohd. Zakir Umari
Edited by : Hafiz MD. Abdul Rawoof Umari
All Rights Reserved with Publishers
First Edition : January 2011
Copies : 3000
Price : Rs. 60/-
AZIZURRAHMAN YUNUS
S/o. H.Md. Abdur Rawoof Umari
# 80-11/129E-17, Abbas
Nagar, Karnool-2
Phone: 9849492445 Cell: 8121217938
MD.ABDULMASTAN
H.No. 19-428/30, Z.P. Colony
Chilkalpudi, Machilipatnam
Krishna Dist.-521002
Phone: 250027
NIZAM MOHIUDDIN
H.No. 51-987A, Plot. No.17
SBI Colony, Near Water Works
Kurnool -3 Phone: 251525
SYED NOOR
Al-Ahasaa- Al Afoo, KSA
Cell:00966507947212
ANWAR BASHA
H.No. 11-1-25, B.R.P. Road,
Islampet, Vijayawada -520001
Phone: 9849378668
DECCAN TRADERS
Moghalpura, Near Water Tank
Hyderabad
Copies can be had from Ñ¨Ùã¨ÎHÍÅ∞ ÅaèOK«∞ z~°∞<å=∂:
HAFIZFAROOQMADANI
Islamic Guidence Centre,
Haill, KSA.
Cell:00966502985504
MOHD. ALI & SON'S
Moter Parts, RS Road, Nandyal
Kurnool Dist.

2
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O3 4
39. ã¨=∂^èŒ∞Å#∞ ãÖ^Œi≈OK«∞@ 63
40. [HÍ`ü 64
41. [HÍ`ü K≥e¡OK«x "åiH˜ Hõiî# ÃÇÏK«ÛiHõÅ∞ 65
42. J"£MÏÑ¶π P^•Ü«∞OÃÑ· [HÍ`ü 67
43. Ñ¨â◊√ãÖÑ¨^ŒÖ’ [HÍ`ü 69
44. XO>ˇÖ’¡ [HÍ`ü 69
45. P=Ù ÔQ^≥Å [HÍ`ü, Q˘„Ô~Å "Õ∞HõÖ’¡ [HÍ`ü 70
46. [HÍ`ü#∞ á⁄O^Õ"å~°∞ 73
47. [HÍ`ü‰õΩ K≥Ok# qq^èŒ ã¨=∞ã¨ºÅ∞ 74
48. ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤„`ü 74
49. #Ñ¶≤Öò (J^Œ#Ñ¨Ù) ã¨^ŒMÏÅ∞ 75
50. ~À*Ï (LÑ¨"åãÖ) 76
51. ~À*Ï q^èŒ∞Å∞ 78
52. #Ñ¶≤Öò ~À*ÏÅ∞ 79
53. ~À*Ï xÜ«∞=∂Å∞ 79
54. ~À*Ï ã≤÷uÖ’ ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# q+¨Ü«∂Å∞ 80
55. ~À*Ï#∞ ÉèíOQÆÑïKÕ q+¨Ü«∂Å∞ 81
56. Ç¨Ï*ò ,Ç¨Ï*ò ~°HÍÅ∞ 83
57. Ç¨Ï*ò q^èŒ∞Å∞, Ç¨Ï*òÖ’x `«Ñ¨Êxãï q^èŒ∞Å∞ 84
58. L"£∞~°ÇπÏ 85
59. =∞$`«∞x `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ï*ò x~°fiiÎOK«@O 85
60. L"£∞~°ÇπÏ |^ŒÖò 86
61. g∞MÏ`ü 86
62. WÇπÏ~å"£∞ 87
63. `«"åÑ¶π =∞iÜ«Ú ã¨~¸ 89
64. ã¨á¶ê =∞~åfiÅ ã¨~¸ 91
65. Ç¨Ï*ò Ñ¨^Œúu 92
66. `«Åw~ÚOK«∞@ ÖË^• "≥O„@∞HõÅ∞ HõuÎiOK«∞@ 93
67. =¸_»∞ [=∞~å`ü (Ã+·`å<£)ÃÑ· HõOHõ~åà◊√§ qã¨∞~°∞@ 94
68. xHÍÇπÏ =∞iÜ«Ú =∞Oz ã¨=∂[O 95
69. xHÍÇπÏ 96
70. xHÍÇπÏ HÍ~°º„Hõ=∞OÑ¨Ó~°ÎÜÕ∞º q+¨Ü«∂Å∞ 98
71. xHÍÇπÏÖ’ =∞ÇπÏ~ü `«Ñ¨Êxãï 99
72. Hõ@flHÍ#∞HõÅ∞, =~°Hõ@flO 99
73. =b=∂ 100
74. q"åÇ¨Ï x+≤^Œú ¢ã‘ÎÅ∞ 100
75. ÉÏÅºOÖ’ áêÅ=Å¡ x+≤^Œú=∞ÜÕ∞º ¢ã‘ÎÅ∞ 102
76. `å`å¯eHõ x+≤^ŒúO 102
77. eP<£ KÕÜ«∞|_ç# ¢ã‘Î`À xHÍÇπÏ 103
78. =Ú„+≤H± ¢ã‘Î`À xHÍÇπÏ 104
q+¨Ü«∞ ã¨∂zHõ
„Hõ=∞ áê~îåÅ∞ ¿Ñr
ãÖYº
1. `˘eÑ¨Å∞‰õΩ 07
2. W™ê¡"£∞ „Ñ¨`ÕºHõ`«Å∞ (=∞Ç¨ ã≤#∞Öò W™ê¡"£∞) 09
3. W™ê¡g∞Ü«∞ qâßfi™êÅ∞ (Hõe=∞Ü≥∞ `«~Úº|ÇπÏ J~°÷O) 14
4. L`«Î=∞ =K«<åxfl qâ◊fiã≤OKÕ q^è•#O 14
5. =ÚÇ¨Ï=∞‡^Œ∞„~°ã¨∂Å∞ÖÏ¡ÇπÏ Ü≥ÚHõ¯ ÉèÏ=O 16
6. D=∂<£ q^èŒ∞Å∞ 19
7. J`ÒÎÇ‘Ï^£ 23
8. =Úã≤¡=ÚÅ #=∞‡HÍÅ∞ 25
9. JÖò=ã‘ÅÇπÏ 27
10. ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# =ã‘ÅÇπÏ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞ 28
11. W™ê¡O q^èŒ∞Å∞, Ñïâ◊√„Éèí`« 30
12. PÇ¨ ~°Ñ¨^•~å÷Å áêhÜ«∂Å ZOye 31
13. â◊s~°, ^Œ∞ã¨∞ÎÅ Ñïâ◊√„Éèí`« 32
14. ã¨÷Å Ñïâ◊√„Éèí`« 32
15. #*Ïã¨`ü q=~°} 32
16. =∞Å =¸„`« qã¨~°˚<å xÜ«∞=∂Å∞ 33
17. Ñïâ◊√^Œú`«#∞ á⁄O^Õ ™êfl#O (QÆ∞ã¨∞Öˇ [<å|`ü) 34
18. `«Ü«∞º=Ú‡"£∞ 35
19. `«Ü«∞º=Ú‡"£∞ Ñ¨^Œúu 36
20. =ÙE 36
21. =∞ã¨ÇπÏ 37
22. J*Ï<£ 39
23. #=∂*ò 41
24. #=∂*òÖ’x ™êO„Ñ¨^•Ü«∞Hõ q+¨Ü«∂Å∞ 43
25. #=∂*ò ãÖÑ¨Ó~°‚ ã¨fi~°∂ÑÖ 44
26. `«+¨Ç¨ï›^£ ÖË^• J`«ÎÇ≤ÏÜ«∂º`ü – ^Œ~°∂^£ 47
27. A=∞ (â◊√„Hõ"å~°O) #=∂*ò 49
28. Ô~O_»∞ #=∂*òÅ#∞ HõeÑ≤ PK«iOK«_»O 50
29. „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩx #=∂*ò 51
30. ÑÖ_»∞QÆÅ #=∂*ò 52
31. =∞ã≤˚^Œ∞Ö’¡ ¢ã‘ÎÅ „Ñ¨"Õâ◊O 54
32. #Ñ¶≤Öò #=∂*òÅ∞, `«Ç¨ÏA˚^£, `«~ågÇπÏ 55
33. Kå+πÎ #=∂*ò 56
34. ã¨ÖÏ`«∞Öò Wã≤ÎMÏ~°ÇπÏ 56
35. ã¨ÖÏ`«∞`«ÎãπcÇπÏ 57
36. „QÆÇ¨Ï} #=∂*òÅ∞ 58
37. WãπuãπMÏ #=∂*ò 59
38. [<å*Ï #=∂*ò 60

3
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
79. ÉèÏ~°ºÉèí~°ÎÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 105
80. Éèí~°Î Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 109
81. Éèí~°Î Ô~O_À Ç¨Ï‰õΩ¯ 110
82. Éèí~°Î =¸_»= Ç¨Ï‰õΩ¯ 110
83. JÖò Ç≤Ï*ÏÉò (Ñ¨~åÌ) 112
84. `«ÖÏMò 114
85. `«ÖÏMò ã¨∞hfl, `«ÖÏMò a^£~¸ 115
86. ~°*òJ`ü 116
87. Y∞Å 116
88. lÇ¨ ~ü 117
89. Ñ¶≤ãπ¯ (xHÍÇπÏ ÉèíOQÆÑ¨~°∞K«∞@) 117
90. DÖÏ 118
91. eP<£ 119
92. W^ŒÌ`ü 120
93. W^ŒÌ`ü ~°HÍÅ∞ 120
94. Ç¨Ï~å"£∞ xHÍÇπÏ 121
95. <Õ~åÅ∞ tHõ∆Å∞ 122
96. =ºaèKå~°O 124
97. ã¨fieOQÆãÖÑ¨~°¯=Ú(e"å`«`ü) 125
98. Y[Ñ¶π (=ºaèKå~° xO^Œ "≥∂Ñ¨@O) 125
99. =Ú~°`«^£ (W™ê¡"£∞Ñïkè #∞O_ç `˘ÅyáÈ=Ù@) 127
100. JÖò Ç≤Ï~å|ÇπÏ (L„QÆ"å^ŒO) 128
101. ^˘OQÆ`«#O 129
102. Ç¨Ï`«º 130
103. Ç¨Ï`«ºÅ∞ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞ 130
104. L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ KÕ¿ã Ç¨Ï`«º‰õΩ tHõ∆ 131
105. L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ Ç¨Ï`«ºKÕ¿ã"å_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ J#∞„QÆÇ¨ xH˜ J#~°∞›_»∞ 131
106. "åºáê~°O 132
107. "åºáê~° qt+¨ì`« 132
108. "åºáê~°xÜ«∞=∂Å∞ 133
109. ^˘OQÆã¨~°∞‰õΩ H˘#_»O x+≤^ŒúO 134
110. „Ñ¨=∂}ÏÅ∞ KÕã≤ ã¨~°∞‰õΩ#∞ J=∞‡_»O x+≤^ŒÌO 135
111. =∞ã≤˚^£Ö’ "åºáê~°O KÕÜ«∞‰õÄ_»^Œ∞ 135
112. =_ô¤ 136
113. =_ô¤ x¿+^èŒO 137
114 "≥Ú‰õΩ¯|_ç ,=º~°ú"≥∞ÿ# "≥Ú‰õΩ¯|_ç 138
115. +¨~°`«∞Å`À ‰õÄ_ç# "≥Ú‰õΩ¯|_ç 139
116. ™ê^è•~°}"≥∞ÿ# "≥Ú‰õΩ¯|_ç 139
117. ã¨$+≤ì`åÅ "≥Ú‰õΩ¯|_ç x+≤^ŒúO 139
118. "≥Ú‰õΩ¯|_ç ÑïÇ¨ ~°O 139
5 6
119. "≥Ú‰õΩ¯|_ç LÑ¨"å™êÅ∞ 139
120. „Ñ¨=∂}O KÕÜ«Ú@ 140
121. „Ñ¨=∂}ÏÅÖ’ ~°HÍÅ∞ 140
122. ^èŒ$_»"≥∞ÿ# „Ñ¨=∂}O ÉèíOQÆO KÕ¿ãÎ ÑïÇ¨ ~°O 141
123. QÆ˜ì „Ñ¨=∂}O ÉèíOQÆÑï¿ãÎ ÑïÇ¨ ~°O 141
124. J"£eÜ«∂ JÖÏ¡ÇπÏ (JÖÏ¡ÇπÏ Éèí‰õΩÎÅ∞ "åi =∞Ç≤Ï=∞Å∞) 143
125. Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 144
126. `«e¡^ŒO„_»∞ÅÃÑ· ãÖ`å# Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 145
127. ãÖ~°Hõ∆} 00
128. |O^èŒ∞=ÙÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 146
129. á⁄~°∞QÆ∞"åi Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 147
130. Jukä =∞~åº^ŒÅ∞ 148
131. J<å^èŒÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 148
132. =Úã≤¡=ÚÅ Ñ¨~°ã¨Ê~° Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 149
133. =∂#= Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ 150
134. <åºÜ«∞O ^èŒ~°‡O 150
135. ã¨∞QÆ∞}ÏÅ∞ 151
136. ã¨`«ºO, ã¨`«ºO Ñ¨Å∞‰õΩ@ 151
137. Hõ∆=∂Ñ¨} =∞xflOÑ¨Ù, q#Ü«∞ q^èÕÜ«∞`«Å∞ 151
138. ã¨`«ºjÅ`« Ñïâ◊√^Œú`« 151
139. WÇπÏ™ê<£, ^è≥·~°ºO, Ñ¨~° „áê^è•#º`« 152
140. <åºÜ«∞O ^èŒ~°‡O 152
141. J=∂#`ü 152
142. W™ê¡g∞Ü«∞ rq`« q^è•#O 153
143. „Ñ¨`ÕºHõ ã¨`å¯~åºÅ∞ 156
144. L^ŒÜ«∞O ™êÜ«∞O„`«O KÕ¿ã ^Œ∞PÅ∞ 156
145. Ñ¨_»∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞, "Õ∞Ö’¯#flÑ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞PÅ∞ 156
146. =∞~°∞QÆ∞^˘_ç¤Ö’ „Ñ¨"ÕtOz#Ñ¨Ù_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 156
147. |Ü«∞@‰õΩ =zÛ# `«~°∞"å`« ÑïîOKÕ ^Œ∞P 157
148. H˘`«Î |@ìÅ∞ ^èŒiOKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 157
149. WO˜ #∞O_ç |Ü«∞@‰õΩ |Ü«∞Å∞^Õˆ~Ñ¨ÙÊ_»∞ ^Œ∞P 157
150. =∞ã≤˚^£Ö’ „Ñ¨"ÕtOz#Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 157
151. =∞ã≤˚^£ #∞O_ç |Ü«∞@‰õΩ =KÕÛ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 157
152. Éè’[<åxH˜ =ÚO^Œ∞ ÑïîOKÕ^Œ∞P 158
153. Éè’[#O `«~°∞"å`« ÑïîOKÕ ^Œ∂P 158
154. Ju^èÕÜ«Úx H˘~°‰õΩ ^Œ∂P 158
155. ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’QÍxH˜ =ÚO^Œ∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 159
156. „Ñ¨Ü«∂}O ãÖHõeÊOz#Ñ¨ÙÊ_»∞ KÕ¿ã ^Œ∞P 159
157. "åÇ¨Ï#=ÚÃÑ· ZH˜¯#Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 159
158. PÜ«∞`«∞Öò ‰õΩ~üã‘ 160
159. ^≥·"å#∞„QÆÇ¨ÏO Ñ¨Ó~°Î~Ú# Ñ≤^ŒÑ¨ ÑïîOKÕ ^Œ∞P 160

4
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O7 8
`˘eÑ¨Å∞‰õΩ
W™ê¡g∞Ü«∞ „áê^èŒq∞Hõ q^Œº#∞ JÉèíºã≤OK«_»O „Ñü =Úã≤¡"£∞ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ qkè.
W™ê¡"£∞ D „Ñ¨ÑÖK«OÖ’ UÔH·Hõ =∂~°æ ^Œ~°≈Hõ^èŒ~°‡O nx É’^èŒ#Å∞ =∂#= „Ñ¨Hõ$uH˜
J#∞QÆ∞}OQÍ L<åfl~Ú. XHõ"Õà◊ W™ê¡"£∞#∞ rq`«~°OQÍÅxfl˜Ö’ Ñ¨ÓiÎQÍ J=ÅOaè¿ãÎ,
rq`«=∞O`å ã¨∞YâßO`«∞Å`À, âßOu Éèí„^Œ`«Å`À, ãÖ`ÀëêÅ`À qÅã≤Å∞¡`«∞Ok.
„Ñü=Úã≤¡"£∞ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ "åã¨Î=Ñïâ◊√^Œú rq`«Ñ¨Ù J#∞Éèí∂ux á⁄O^ŒQÆÅ~°∞. nxfl
ZO`À=∞Ok J#∞ÉèíqOz K«∂zL<åfl~°∞. WO^Œ∞Ö’ ZÖÏO˜ ãÖ^ÕÇ¨ÏO ÖË^Œ∞.
W™ê¡g∞Ü«∞ P^ÕâßÅ∞ rq`«Ñ¨Ù Jxfl ~°OQÍÅ‰õΩ =iÎ™êÎ~Ú. JO^Œ∞=Å¡ "å˜x
á⁄O^ÕO^Œ∞‰õΩ |∞kÌ *Ï˝<åÅ∞ QÆÅ =Ü«∞ã¨∞û ZO`≥·<å J=ã¨~°O =∞s z#fl =Ü«∞ã¨∞¯Å∞
nxfl J~°÷O KÕã¨∞HÀÖË~°∞. JO^Œ∞=ÖË¡ nx áê~î°º „Ñ¨}ÏoHõ D q^èŒOQÍ `«Ü«∂~°∞ KÕÜ«∞
|_çOk. nx tHõ∆} WzÛ# á⁄Ok# Ü«Ú=‰õΩÅ HÍ¡ã¨∞Å∞ U~åÊ@∞ KÕÜ«∂e. HõhãÖ
"å~åxH˜ XHõ ~À[~Ú<å Ü«Ú=‰õΩÅO^Œ~°∂ WO^Œ∞Ö’ áêÖÁæ<åe.
#=∂A‰õΩ =KÕÛ Ü«Ú=‰õΩÖ’¡ „âßq∞‰õΩÅ∞, q^•º~°∞÷Å∞, "åºáê~°∞Å∞ "≥Ú^ŒÖˇ·#
J<ÕHõ =$`«∞ÎÅ‰õΩ K≥Ok# "å~°∞OÏ~°∞ gi =Ü«∞ã¨∞û 15 #∞O_ç 35 =~°‰õΩ LO_®e.
WO^Œ∞Ö’x J^è•ºÜ«∂Å#∞ ã¨Ê+¨ìOQÍ É’kèOKåe Ñ¨„â◊flÅ ^•fi~å "å˜x HõO~î°ã¨ÎO KÕ~ÚO
Kåe. =∞ã≤˚^Œ∞Å W=∂=ÚÅ∞, x~åfiÇ¨Ï‰õΩÅ∞, "å~åxH˜ XHõ J^è•ºÜ«∂<Õfl É’kèOKåe.
^•xfl W`«~° q=~åÅ`À ã¨Ê+¨ìOQÍ J~°÷=∞ÜÕ∞º@@∞¡ J^èŒºÜ«∞#O KÕ~ÚOKåe.
â◊x"å~°O =~°‰õΩ q^•º~°∞÷Å∞ `«=∞ Wà◊§Ö’<Õ áê~îåxfl HõO~î°ã¨÷O KÕÜ«∂e. â◊x"å~°O
<å_»∞ QÆ`«"å~°O áê~îåxfl „Ñü XHõ¯~°∂ JÑ¨Ê*ˇáêÊe. q^•º~°∞÷Å∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O „Ñ¨â◊flÅ∞
J_»QÍe. ã¨=∂^è•<åÅ∞ K≥áêÊe. nx=Å¡ Ñ¨Ùã¨ÎHõOÖ’x áê~îåÅhfl QÆ∞~°∞ÎOÏ~Ú.
Wq `«Ñ¨Ê W`«~° J#=ã¨~° „Ñ¨â◊flÅ∞ "ÕÜ«∞@OQÍx ã¨=∂^è•<åÅ∞ K≥Ñ¨Ê@OQÍh
KÕÜ«∞~å^Œ∞. Ñ¨Ùã¨ÎHõOÖ’x áê~îåÅ#∞ x~°‡Å"≥∞ÿ# Ç¨Ï$^ŒÜ«∞O`À, ÉèíH˜Î „â◊^ŒúÅ`À JÉèíºã≤OKåe.
nx=Å¡ JÑ¨Ê˜=~°‰õΩ K«kq# áê~îåÅhfl QÆ∞~°∞ÎOÏ~Ú.
D áê~î°º„Ñ¨}ÏoHõ „â◊^•ú Éèí‰õΩÎÅ`À K«kq HõO~î°ã¨ÎO KÕã¨∞HÀ"åe. ˆH=Å Ñ¨Ù}ºO
Åaèã¨∞ÎO^Œx, â◊√ÉèíO HõÅ∞QÆ∞`«∞O^Œx ÉèÏqOz Y∞~üP<£ÖÏ ÑïîOz T~°∞‰õΩO>Ë Z@∞=O˜
ÖÏÉèí=¸ HõÅ∞QÆ^Œ∞. `åb=ÚÖò W™ê¡"£∞ `«c¡w x™êÉò HÍ^Œ∞. g˜ J^è•ºÜ«∂Å#∞
áê~îåÅ#∞ ÉèíH˜Î„â◊^ŒÌÅ`À K«^Œ"åe.
`åb=ÚÖò W™ê¡"£∞x É’kèOKÕ J^è•ºÑ¨‰õΩÅ∞, É’^èŒ‰õΩÅ∞, Láê^è•ºÜ«ÚÅ∞
x~åfiÇ¨Ï‰õΩÅ∞ D áê~î°º „Ñ¨}ÏoHõ#∞ É’kèOKÕ, ã¨Ê+¨ìOQÍ qâ◊^ŒÑïKÕ, HõO~î°ã¨ÎO KÕ~ÚOKÕ
„Ñ¨`ÕºHõ „â◊^Œú Hõey LO_®e. „Ñü"å~°O XH˘¯Hõ¯ áê~îåxfl HõO~î°ã¨ÎO KÕ~ÚOKåe "≥#∞Hõ˜
áê~îåÖ’¡ #∞O_ç Ñ¨sHõ∆Å∞ ÃÑÏìe.
D áê~î°º „Ñ¨}ÏoHõ Ñ¨ÓiÎQÍ HõO~î°ã¨ÎO KÕã≤ Ñ¨sHõ∆Ö’¡ =∞Oz =∂~°∞ÊÅ∞ á⁄Ok#
"åiH˜ 'J^•Ì~°∞ã¨ûÑ¶≤Ü«∞ºÇπÏ— `«~°Ñ¨Ù# H˘xfl L~°∂Ì Ñ¨Ùã¨ÎHÍÅ∞ |Ç¨ï=∞uQÍ W=fi_»O
[~°∞QÆ∞`«∞Ok. JO^Œ∞=Å¡ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ`À áê@∞ „ã‘ÎÅ∞ ‰õÄ_® D Hõ$+≤Ö’ =ÚO^Œ∞‰õΩ
~å"åe.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«JÖÏ)#∞ =Úã≤¡"£∞ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÖ’¡ D „áê^èŒq∞Hõ q^•º*Ï˝<åxfl "åºÑ≤OÑ¨
*ËÜ«∞=∞x =Úã≤¡=ÚÅ Wà◊¡ #∞O_ç ^è•i‡Hõ J*Ï˝<åxfl `˘ÅyOK«=∞x, =Úã≤¡=ÚÅO^ŒiH˜
^è•i‡Hõ q^Œº#∞ JÉèíºã≤OKÕ ÉèÏQÆºO „Ñ¨™êkOK«=∞x „áêi÷ã¨∞Î<åfl#∞. (Pg∞<£)
W<£ëê JÖÏ¡ÇπÏ ÉÏ^èŒº`åÜ«Ú`«OQÍ nxfl JÉèíºã≤OKÕ"å~°∞ ^è•i‡Hõ q^•º â◊√ÉèÏÅ#∞
á⁄Ok, Ñ¨~°Ö’HõOÖ’ Q˘Ñ¨Ê ™êÑ¶¨ÖÏºxfl á⁄O^ŒQÆÅ~°∞. WÇ¨ÏÑ¨~°Ö’HÍÖ’¡ giÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ
â◊√ÉèÏÅ∞, J#∞„QÆÇ¨ Å∞ ‰õΩ~°∞™êÎ~Ú.
JÖòÇ¨Ï"£∞^Œ∞ eÖÏ¡ÇπÏ =Úã≤¡O ã¨=∂[OÖ’x Jxfl =~åæÖ’¡#∂ `åe=ÚÖò W™ê¡"£∞#∞
P^ŒiOK«@O [iyOk. JO`ÕHÍHõ áê~î°âßÅÖ’¡, =∞^£~°™êÖ’¡ ‰õÄ_® nxfl `«=∞ áê~î°º
Ñ¨Ù™êÎHÍÖ’¡ KÕ~°∞ÛHÀ=@O [iyOk. „Hõ=∞OQÍ `åb=ÚÖò W™ê¡"£∞ ˆHO„^•Å∞ ^Õâ◊OÖ’x
Jxfl „áêO`åÖ’¡#∂ "åºÑ≤Oz L<åfl~Ú.
`åb=ÚÖò W™ê¡"£∞#∞ ÉèÏs ãÖYºÖ’ „Ñ¨K«∞iOK«_»O [iyOk. ~ÀA~ÀA‰õΩ
„Ñ¨[Ö’¡ nx P^Œ~°} ÃÑ~°∞QÆ∞`«∂ áÈ`«∞Ok. JÖÏ¡ÇπÏ (`«) D Ñ¨Ùã¨ÎHõO ~°K«~Ú`«‰õΩ,
„Ñ¨HÍâ◊‰õΩÅ‰õΩ, J#∞"å^ŒÅ‰õΩ, Láê^è•ºÜ«ÚÅ‰õΩ, q^•º~°∞÷Å‰õΩ ~°∞A=∂~°æO, ã¨`å¯
~åºÅ∞ KÕ¿ã ÉèÏQÆºO „Ñ¨™êkOK«∞QÍHõ, WOHÍ nxfl "åi LÉèíÜ«∞Ö’HÍÅ ™êÑ¶¨ÖÏºxH˜
™ê^èŒ#OQÍ ~°∂á⁄OkOK«∞ QÍHõ. Pg∞<£.
- =ÚMÏÎ~ü JÇπÏ=∞^£ #^£g,R.A.
„Ñ¨^è•<åKå~°∞ºÅ∞
J^•Ì~°∞ã¨ûÅ Ñ¶≤Ü«∞ºÇπÏ, =ÚOÉˇ·
10–5–1996

5
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï„~°Ç¨ ‡x„~°Ç‘Ï"£∞
W™ê¡"£∞„Ñ¨`ÕºHõ`«Å∞
W™ê¡"£∞ qâ◊fi =∂#= ^èŒ~°‡O : W™ê¡"£∞ É’^èŒ#Å∞ U XHõ¯ „áêO`åxH©, U XHõ¯
=~åæxH˜, U XHõ¯ ãÖ`«uH˜, U XHõ¯ HÍÖÏxH˜ Ñïq∞`«O HÍ=Ù. W™ê¡"£∞ qâ◊fi =∂#=^èŒ~°‡O.
nxfl „Ñ¨ÑÖK« „Ñ¨[Å =∂~°æ ^Œ~°≈HõO H˘~°‰õΩ, f~°∞Êk#O =~°‰õΩ ™ê÷Ñ≤OK«_»O [iyOk.
`«ÉÏ~°HõÅ¡r #[˚ÅÖòÑ¶¨Ù~üMÏ# JÖÏ JÉòkÇ‘Ï eÜ«∞‰õÄ# eÖò PÅg∞# #r~å
„Ñ¨ÑÖK« „Ñ¨[ÅO^Œix ÃÇÏK«ÛiOKÕ xq∞`«ÎO Ñ¨Ù~åö<£#∞ `«# ^•ã¨∞xÃÑ· J=`«iOÑ¨
*Ëã≤# "å_»∞ ZO`À â◊√Éèí™êQÆ~°∞_»∞. (Ñ¨Ù~åö<£–1)
==∂ J~üã¨Öò<åHõ WÖÏ¡ HÍÑ¨Êù`«<£ e<åflã≤ |+‘~°<£= #r~å.
"Õ∞=Ú ã¨~°fi=∂#"åo HÀãÖ x#∞fl â◊√Éèí"å~°Î JO^Œ*Ë¿ã"åxQÍ, ÃÇÏK«ÛiOKÕ"åxQÍ
KÕã≤ ÑÖáê=Ú. (ã¨ÉÏ–28)
Y∞ Öò Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨Ï<åflã¨∞ Whfl ~°ã¨∂Å∞ÖÏ¡Ç≤Ï WÖˇ·‰õΩ"£∞ [g∞P
WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ. F „Ñ¨[ÖÏ~å ! <Õ#∞ g∞ JO^ŒiHÀãÖ =zÛ# ^≥·=„Ñ¨=HõÎ#∞.
(JÖò P~åÑ¶π – 158)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:
„Ñü „Ñ¨=HõÎ „Ñ¨`ÕºHõOQÍ `«# *Ïu "≥·Ñ¨ÙˆH ÑÖÑ¨|_Õ"å_»∞. <Õ#∞ g∞ JO^Œi"≥·Ñ¨Ù#‰õΩ
ÑÖÑ¨|_®¤#∞. (=Úã≤¡"£∞, JÇπÏ=∞^£, ^•~üg∞) W™ê¡"£∞ ZO`À ã¨∞ÅÉèí"≥∞ÿ#k. PK«~°}i`åº
KåÖÏ ã¨∞Å∞"≥·#k.
Ü«Ús^Œ∞ÖÏ¡Ç¨ï a‰õΩ=ÚÖò Ü«Úãπ~° =ÖÏ Ü«Ús^Œ∞ a‰õΩ=ÚÖò Lãπ~° JÖÏ¡ÇπÏ
g∞‰õΩ ™œÅÉèíºO KÕ‰õÄ~°Û QÀ~°∞`«∞<åfl_»∞. HÍx q∞=∞‡efl W|ƒO^Œ∞Å áêÅ∞ KÕÜ«∂Åx
HÀ~°@O ÖË^Œ∞. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 185)
W#fl Ç¨ [nÌ# Ü«Úãπ~°∞<£
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ D ^èŒ~°‡O KåÖÏ ã¨∞Å∞"≥·#k (|MÏs)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O : JÖÏ¡ÇπÏ =^ŒÌ JxflO˜HõO>Ë „Ñ≤Ü«∞"≥∞ÿ# ^èŒ~°‡O +≤~ü¯‰õΩ
Jf`«"≥∞ÿ# ã¨`å¯~åºÅ∞, ™œÅÉèíºO QÆÅ ^èŒ~°‡O W™ê¡"£∞ =∂„`«"Õ∞.
7. „áêO`åÅ, HÍÖÏÅ =º`åºãÖ =Å¡ W™ê¡O ZO`« =∂„`«O =∂~°^Œ∞ : JO>Ë
qâßfi™êÅ∞, P~å^èŒ#Å∞, J#∞=∞uOK«|_ç#q, x¿+kèOK«|_ç#q. Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞,q^èŒ∞Å∞
„Ñ¨^è•# JOâßÅ∞.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) P^Õâ◊O :
ÖÏ`«ÉònÅ eHõe=∂uÖÏ¡Ç≤Ï *ÏeHõ Ç¨ï=Öò á¶œAÖò Jr"£∞
JÖÏ¡ÇπÏ P^ÕâßÅ∞ Zxfl˜H© =∂~°Û|_»=Ù. W^Õ Q˘Ñ¨Ê ™êÑ¶¨ÅºO.
(Ü«¸#∞ãπ – 64)
8. W™ê¡g∞Ü«∞ P^ÕâßÅxfl =∂#= HõàÏº}O ™êÑ¶¨ÖÏºÅ HÀ~°ˆH : g˜=Å¡ ^èŒ#
=∂#, „áê}ÏÅ‰õΩ, ^è•i‡Hõ`«‰õΩ, Q“~°"åaè=∂<åÅ‰õΩ ~°Hõ∆} Åaèã¨∞ÎOk.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :–
XHõ =Úã≤¡"£∞ =∞~˘Hõ =Úã≤¡"£∞#∞ J==∂#Ñ¨~°∞K«∞@, =kèOK«∞@ =∞iÜ«Ú J`«x
^èŒ<åxfl HÍ*ËÜ«Ú@ x+≤^ŒúO. (=Úã≤¡"£∞, J|∂^•=Ó^£, WÉˇfl=∂[)
9. W™ê¡g∞Ü«∞ ™È^Œ~° ÉèÏ=O: W™ê¡g∞Ü«∞ P^ÕâßÅ#∞ áêÕK«@O =Å¡ P`«‡Ö’
Ñïâ◊√^Œú`«, Ç¨Ï$^ŒÜ«∞OÖ’ ã¨fiK«Ûù`« =∂#=ã¨=∂[OÖ’ „Hõ=∞tHõ∆}, „¿Ñ=∞, Hõ~°∞},
ã¨=∂#`«fiO, <åºÜ«∞O ^èŒ~°‡O [x™êÎ~Ú.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :
W#fl=∞Öò =¸q∞#∂# WMò=`«∞<£, Ñ¶¨JãπeÇ¨˙ Éˇ·# JY"≥·‰õΩ"£∞ =`«ÎY∞ÖÏ¡ÇπÏ
qâßfiã¨∞Å∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O ™È^Œ~°∞Å=O˜ "å~°∞. Hõ#∞Hõ g∞ ™È^Œ~°∞Å =∞^èŒº ãÖ|O^è•Å∞
9 10

6
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
<≥ÅH˘ÅÊO_ç. JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ÉèíÜ«∞Ñ¨_»O_ç. (JÖòÇ¨ïA~å`ü – 10)
10. ^è•i‡Hõ q^Œº JÉèíºã≤OK«_»O „Ñü =Úã≤¡O „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ qkè :
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :
q^•ºÉèÏºãÖ „Ñü=Úã≤¡O Ü≥ÚHõ¯ qkè (WÉˇfl=∂[, 224 ã¨Ç≤Ï, Éˇ·Ç¨Ïv)
JO>Ë ^è•i‡Hõ „áê^èŒq∞Hõ q^Œº qâßfi™êÅ∞, P~å^èŒ#Å∞, J#∞=∞`«∞Å∞, x+≤^•úÅ∞,
Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞, q^èŒ∞Å∞.
11. ^è•i‡Hõ q^Œº „Ñ¨`ÕºHõ`«Å∞:
=∞Ç¨ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) XHõ™êi WÖÏ É’kèOKå~°∞:– Z=~°∞ ^èŒ~°‡ *Ï˝#ã¨=Úáê~°˚#
H˘~°‰õΩ ^Œ∂~°„Ñ¨Ü«∂}O KÕ™êÎ~À JÖÏ¡ÇπÏ "åi H˘~°‰õΩ ã¨fi~°æ=∂~åæxfl ã¨∞QÆ=∞O KÕ™êÎ_»∞.
Z=~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ QÆ$Ç¨ Ö’¡x XHõ QÆ$Ç¨ÏOÖ’ KÕi ^≥·= „QÆO^è•xfl J^èŒºÜ«∞#O KÕ™êÎ~À, ^•xfl
QÆ∞iOz K«iÛ™êÎ~À "åiÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ ã¨xflkè #∞O_ç qâßfiã¨ „Ñ¨âßO`«`« P=iã¨∞ÎOk. PÜ«∞#
HÍ~°∞}ºO "åix HõÑ≤Ê"Õã¨∞ÎOk. ^≥·= ^Œ∂`«Å =∞^èŒº JÖÏ¡ÇπÏ "åix „Ñ¨â◊Oã≤™êÎ_»∞.
(q∞+πHÍ`ü)
12. ^è•i‡Hõ ÑÖ_ç`«∞Å∞ ^≥·= „Ñ¨=HõÎÅ "å~°ã¨∞Å∞:
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ ^èŒ~°‡*Ï˝#∞Å∞ ãÖ^Õâ◊Ç¨Ï~°∞Å "å~°ã¨∞Å∞.(u~üq∞l, J|∂^•=Ó^£ 3641 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
13. *Ï˝xH˜ J*Ï˝xH˜ ÉË^èŒO :
XHõ ^èŒ~°‡*Ï˝xH˜ XHõ Éèí‰õΩÎx ÃÑ·QÆÅ „áê=ÚYº`« <å‰õΩ g∞ÃÑ· QÆÅ „áê=ÚYº`«
=O˜k. P `«~°∞"å`« WÖÏ ÑïîOKå~°∞. JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨∞ÅÖ’ *Ï˝#∞Å∞ =∂„`«"Õ∞ ^≥·= cèu
Hõey LOÏ~°∞. (u~üq∞l 2685 ã¨Ç≤Ï)
14. W™ê¡"£∞ ÑïÑ¨Ó~°‚ ^≥·=^èŒ~°‡O : JÖÏ¡ÇπÏ (`«) W™ê¡"£∞#∞ ÑïÑ¨Ó~°‚"≥∞ÿ# ^èŒ~°‡OQÍ
J=`«iOÑ¨*Ëâß_»∞. WÑ¨ÙÊ_»∞ WO^Œ∞Ö’ Z@∞=O˜ ÃÇÏK«∞Û`«QÆ∞æÅ‰õΩ `å=ÙÖË^Œ∞.
JÖòÜ≥∂=∞ JH±=∞Öò`«∞ Å‰õΩ"£∞ n#‰õΩ"£∞ = J`ü=∞"£∞`«∞ JÖˇ·‰õΩ"£∞
<Õ=∞f ~°r`«∞ Å‰õΩ=ÚÖò W™ê¡=∞ n<å
<Õ#∞ D <å_»∞ g∞ HÀãÖ g∞ ^èŒ~å‡xfl ÑïÑ¨Ó~°‚O KÕ™ê#∞. g∞ HÀãÖ <å J#∞
„QÆÇ¨ xfl Ñ¨ÓiÎQÍ <≥~°"Õ~åÛ#∞. WOHÍ g∞ HÀãÖ W™ê¡"£∞#∞ r=# =º=ã¨÷QÍ P"≥∂kOKå#∞.
(JÖò =∂~Ú^ŒÇπÏ – 3)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨=K«#O :
"Õ∞=Ú P^ÕtOK«x ^•xfl Z=Ô~·<å HõeÊ¿ãÎ Jk ~°^Œ∞Ì KÕÜ«∞|_»∞`«∞Ok.
(=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï)
15. ^è•i‡HõOQÍ JO^Œ~°∂ UHõO HÍ"åe : UHõ`«fiO, ^≥·=^Ò`«ºO Ñ¨@¡ UHÍaè„áêÜ«∞O
Hõey ^èŒ~°‡OÃÑ· xÅHõ_»QÍ LO_»@O =Úã≤¡OÅO^Œi qkè.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) P^Õâ◊O :
"å`«ã≤=¸ aÇ¨ÏÉòeÖÏ¡Ç≤Ï [g∞J<£ =ÖÏ `«Ñ¶¨„~°Y∂
g∞~°O`å Hõeã≤ ^≥·=„`å_»∞#∞ ^èŒ$_»OQÍ Ñ¨@∞ìHÀO_ç. =~åæÅ∞QÍ q_çáÈHõO_ç.
(Pe W„=∂<£ – 103)
16. =Úã≤¡=ÚÅ∞ XHõ =~°æO HÍ^Œ∞ XHõ ã¨=∂[O : JÖÏ¡ÇπÏ UHõ`«fiO, „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
^≥·=^Œ∂`«Å Ñ¨@¡ qâßfiãÖ Hõey L#flO^Œ∞=Å¡ =Úã≤¡=ÚÅO^Œ~°∂ XHõ ã¨=∂[OQÍ
ÑïQÆ}ÕK«|_»`å~°∞. D ãÖ|O^èŒ"Õ∞ "åix JÖÏ¡ÇπÏ „`å˜ÃÑ· SHõ=∞`«ºOQÍ LO_ÕÖÏ
KÕã¨∞ÎOk. JO^Œ∞=ÖË¡ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) =Úã≤¡=ÚÅ‰õΩ L`«Î=∞ ã¨=∂[O J<Õ a~°∞^Œ∞ WzÛ
ã¨`«¯iOKå~°∞.
‰õΩ<£`«∞"£∞ Mˇ·~° L=∞‡u<£ LMòi[`ü e<åflãπ
„Ñ¨[Å HÀãÖ fã¨∞‰õΩ~å|_ç# L`«Î=∞ ã¨=∂[O g∞ˆ~ (Pe W„=∂<£ – 110)
=∞~À P^Õâ◊O :
W#flÇ¨ lÇ‘Ï L=∞‡`«∞‰õΩ"£∞ L=∞‡`«<£ "åÇ≤Ï^Œ`«<£ = J<å ~°|∞ƒ‰õΩ"£∞
á¶ê|∞^Œ∂<£
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ g∞ ã¨=∂[O "åã¨Î"åxH˜ XˆH ã¨=∂[O <Õ<Õ g∞ „Ñ¨Éèí∞=Ù#∞.
Hõ#∞Hõ g∞~°∞ #<Õfl P~åkèOK«O_ç. (JÖòJOaÜ«∂–92)
17. W™ê¡"£∞Ö’ =~°æ qÉèí[# x+≤^ŒúO : =ºH˜Î`åfiÅ ¿Ñ~°¡`À =~åæÅ∞QÍ peÛ ^èŒ~°‡OÖ’
=~°æ qÉË^è•Å#∞, Jaè„áêÜ«∞ ÉË^è•Å#∞ ã¨$+≤ìOK«O x+≤^ŒúO.
11 12

7
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :–
=Jv=Úã¨ûÖÏ`« =ÖÏ `«‰õÄ#∂ q∞#Öò=Ú+πiH©# q∞#Å¡r# Ñ¶¨„~°Y∂ n#Ç¨ï"£∞
=HÍ#∂ +≤Ü«∞J<£ ‰õΩÅ∞¡Ç≤Ï*ò a<£ a=∂ Å^≥·Ç≤Ï"£∞ Ñ¶ïÇ¨˙<£.
#=∂A#∞ ™ê÷Ñ≤OK«O_ç. q„QÆÇ¨ ~å^èŒ‰õΩÅÖ’ Hõeã≤áÈHõO_ç. "å~°∞ `«=∞ ^èŒ~å‡xfl
pÅ∞ÛH˘x qq^èŒ =~åæÅ∞QÍ q_çáÈÜ«∂~°∞. "åiÖ’ „Ñü=~°æO `«=∞ =^ŒÌ L#fl "å˜`À
ãÖ`«$Ñ≤ÎHõ~°OQÍ L<åfl~°∞. (J„~°∂"£∞ – 31, 32)
=∞~À P^Õâ◊O :
W#flÅ¡r# Ñ¶¨„~°Y∂ n# Ç¨ï"£∞ =HÍ#∂ +≤Ü«∞J<£ Åãπ`« q∞<£Ç¨ï"£∞ Ñ¶‘Ã+·W<£.
`«=∞ ^èŒ~å‡xfl =~åæÅ∞QÍ pÅ∞ÛH˘x, qaè#fl =~åæÅ∞QÍ q_çáÈ~Ú# "åi`À h‰õΩ
ZÖÏO˜ ãÖ|O^èŒO ÖË^Œ∞. (JÖòJ<£P"£∞ – 159)
D <å_»∞ =Úã≤¡=ÚÖ’¡#∂ ~°∞+¨µÅ ¿Ñ~°∞`À, =∞Ç¨Ï~°∞¬Å ¿Ñ~°∞`À qaè#fl =~åæÅ∞
LxH˜Ö’H˜ =KåÛ~Ú. ^è•i‡HõOQÍ g˜ ™ê÷Ñ¨#‰õΩ Z@∞=O˜ P^è•~åÅ∞ ÖË=Ù.
18. Y∞~üP<£ Ç¨Ïnã¨∞Å∞ =Úã≤¡=ÚÅ L=∞‡_ç Pã¨∞ÎÅ∞ : =∞# „Ñ¨=HõÎ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£
(ã¨) Ç¨Ï[˚`«∞Öò q^• ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ `«# J#∞K«~° ã¨=∂*ÏxH˜ D z=i "åQÆ∂‡ÅO
JO^Œ*Ëâß~°∞.
<Õ#∞ g∞ =∞^èŒº Ô~O_»∞ q+¨Ü«∂Å#∞ =kÖÏ#∞. g∞~°∞ P Ô~O_çO˜h QÆ˜ìQÍ
Ñ¨@∞ìH˘x L#flO`«=~°‰õΩ g∞~°∞ ZO`«=∂„`«O =∂~°æ „Éèí+¨ì`åfixH˜ QÆ∞iHÍ~°∞. Jq JÖÏ¡ÇπÏ
„QÆO^äŒO <å ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. (Ç¨ÏH©"£∞, JÖÏƒxQÍi Jã‘Ç≤ÏÇπÏ 761)
19. Wk qâßfiã≤ Ü≥ÚHõ¯ Q˘Ñ¨Ê`«#O :
W#fl=∂ HÍ# M∫ÅÖò =¸q∞h# – W*Ï ^Œ∞T WÅÖÏ¡Ç≤Ï =~°ã¨∂eÇ‘Ï
eÜ«∞ÇπÏ‰õΩ=∞ Éˇ·#Ç¨ï"£∞ J<£Ü«∞Y∂Å∂ ã¨g∞<å =J`å<å – = – LÖÏ~ÚHõ
Ç¨ï=ÚÖò =ÚÑ¶πeÇ¨˙<£
x["≥∞ÿ# qâßfiã¨∞Å∞ "åi q"å^•Å#∞ Ñï+¨¯iOK«_®xH˜ JÖÏ¡ÇπÏ "≥·Ñ¨Ù. PÜ«∞#
„Ñ¨=HõÎ "≥·Ñ¨Ù Ñ≤ez#Ñ¨ÙÊ_»∞ "≥O@<Õ ã¨ÊOkOz "Õ∞=Ú q<åflO q^èÕÜ«∞`« K«∂áê=Ú Jx
J<åe W@∞=O˜ "åˆ~ ™êÑ¶¨ÅºO á⁄O^Õ"å~°∞. (J#∂fl~ü – 51)
W™ê¡g∞Ü«∞qâßfi™êÅ∞
Hõe=∞Ü≥∞`«~Úº|ÇπÏJ~°÷O
ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï WÅ¡ÖÏ¡ÇπÏ =ÚÇ¨Ï=∞‡^Œ∞„~° ã¨∂Å∞ÖÏ¡ÇπÏ
JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê P~å^èŒ#‰õΩ J~°∞›Å∞ Z=~°∂ ÖË~°∞. =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎ.
D Ô~O_»∞ "åHÍºÅ#∞ L`«Î=∞=K«#O JOÏ~°∞. D L`«Î=∞ =K«<åxfl ÑïîOz,
^•xfl J~åúxfl, ÉèÏ"åxfl JOwHõiOz# `«~°∞"å`«<Õ XHõ =ºH˜Î =Úã≤¡"£∞ J=Ù`å_»∞. D
L`«Î=∞ =K«#O Ü≥ÚHõ¯ J~°÷O, ˆH=ÅO JÖÏ¡ÇπÏ =∂„`«"Õ∞ ã¨`«º P~å^èŒ∞º_»∞. PÜ«∞#
`«Ñ¨Ê W`«~°∞ÅO^Œ~°∂ Jã¨`«º HõeÊ`« P~å^èŒ∞ºÅ∞. J=hfl "åã¨Î=O ÖËxq. "å˜x
P~å^èŒ∞ºÅ∞QÍ ÉèÏqOK«_»O =∞Ç¨ áêÑÖ.
''ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï—— JO>Ë P~å^èŒ∞ºÖˇ=~°∂ ÖË~°∞ Jx ÑëH˜ XHõ =ºH˜Î HõeÊ`« P~å^èŒ∞ºÅ∞
Ñ¨@¡ u~°™ê¯~°ÉèÏ=O Hõey LOÏ_»∞. nxH˜ `À_»∞ WÅ¡ÖÏ¡ÇπÏ ˆH=ÅO JÖÏ¡ÇπÏ =∂„`«"Õ∞
ã¨`«º P~å^èŒ∞º_»∞ Jx ÑëH˜ ^•x Ñ¨@¡ JOwHÍ~° ÉèÏ=O Hõey LOÏ_»∞. Wk ™êHõ∆º
=K«#OÖ’x "≥Ú^Œ˜ ÉèÏQÆO nxfl `ÒÇ‘Ï^£ =K«#O Jx ‰õÄ_® JOÏ~°∞.
L`«Î=∞=K«<åxflqâ◊fiã≤OKÕq^è•#O
1. *Ï˝#O : Ñ¨q„`« =K«<åxfl ÑïîOK«∞ =ºH˜Î P =K«#O Ü≥ÚHõ¯ J~å÷xfl `«Ñ¨ÊHõ
`≥Å∞ã¨∞HÀ"åe. Ñ¨q„`«=K«#O Ü≥ÚHõ¯ J~°÷O `≥eÜ«∞x "å~°∞, zÅ∞HõÖÏ =e¡OKÕ"å~°∞,
`«=∞ <À˜`À ÑëH˜# ^•x J~°÷O Uq∞’ „QÆÇ≤ÏOK«x "å~°∞. ^Õxfl u~°ã¨¯iOKå=Ú
=∞i^Õxfl ã‘fiHõiOKå=Ú J#fl k „QÆÇ≤ÏOK«x "å~°∞ "åã¨Î=OQÍ ã¨`«ºqâßfiã¨∞Å∞ HÍÖË~°∞.
"åix =Úã≤¡=ÚÅx J#ÖË=Ú.
Hõe=∞ÇπÏ `«~Úº|ÇπÏ Ü≥ÚHõ¯ J~°÷O Uq∞@O>Ë XHõ =ºH˜Î JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê W`«~°
Jã¨`«º P~å^èŒ∞ºÅO^Œi P~å^èŒ##∞ u~°ã¨¯i™êÎ_»∞ JO`Õ HÍHõ P~å^èŒ#‰õΩ ˆH=ÅO
JÖÏ¡ÇπÏÜÕ∞ J~°∞›_»x, JO^Œ~°∂ PÜ«∞<Õfl P~åkèOKåÅx, W`«~°∞Å#∞ P~åkèOK«~å^Œx
^èŒ$_è»#=∞‡HõO Hõey LOÏ_»∞.
13 14

8
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
==∞Ü«Úºãπe"£∞ =*òÇ¨ÏÇ¨˙ WÅÖÏ¡Ç≤Ï =Ç¨ï= =ÚÇπÏã≤#∞<£ Ñ¶Ÿkã¨Î"£∞ã¨Hõ
aÖòL~ü=uÖò=ÙãπMÏ
`«##∞ `å#∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ JOH˜`«O KÕã¨∞‰õΩ#fl ã¨[˚#∞_»∞ "åã¨Î=OQÍ ^Œ$_è»"≥∞ÿ#
P^è•~°O Ñ¨@∞ì‰õΩ#fl>Ëì . (Å∞MÏ‡<£ – 22)
7. „¿Ñ=∞ : Ñ¨q„`« =K«#O Ñ¨@¡ qâßfiãÖ Hõey LO_»@"Õ∞ HÍHõ ^•x Ñ¨@¡ „¿Ñ=∞
‰õÄ_® Hõey LO_®e. ZO^Œ∞HõO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „¿Ñq∞OKÕ"å_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ ^èŒ~°‡"≥∞ÿ#
W™ê¡"£∞#∞ `«Ñ¨Ê‰õΩO_® „¿Ñq∞™êÎ_»∞. JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „¿Ñq∞OK«x "å_çH˜ JÖÏ¡ÇπÏ ^èŒ~°‡O Ñ¨@¡
‰õÄ_® „¿Ñ=∞ LO_»^Œ∞.
=ÚÇ¨Ï=∞‡^Œ∞„~°ã¨∂Å∞ÖÏ¡ÇπÏÜ≥ÚHõ¯ÉèÏ=O
L`«Î=∞ =K«#O Ü≥ÚHõ¯ Ô~O_»= ÉèÏQÆO =ÚÇ¨Ï=∞‡^Œ∞„~° ã¨∂Å∞ ÖÏ¡ÇπÏ JO>Ë
=ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ z=i ã¨`«º „Ñ¨=HõÎ Jx J~°÷O. PÜ«∞xfl „Ñ¨=HõÎQÍ ÉèÏqOK«_»=∞O>Ë
=Úã≤¡=ÚÅ∞ PÜ«∞# P^ÕâßÅhfl˜h áêiîOK«_»O. PÜ«∞# É’^èŒ#Å#∞ ã¨`«º"≥∞ÿ#qQÍ
ÉèÏqOK«_»O, PÜ«∞# x¿+kèOz# "å˜H˜, ã¨fiÜ«∞O HõeÊ`åÅ‰õΩ, =¸_è®Kå~åÅ‰õΩ
^Œ∂~°OQÍ LO_»@O Jx J~°÷O. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ü≥ÚHõ¯ ™êO„Ñ¨^•Ü«∂xfl J#∞ãïOz
JÖÏ¡ÇπÏ#∞ P~åkèOKåe. PÜ«∞# P^ÕâßÅ#∞, PK«~°}Å#∞ JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê W`«~°∞ÅO^Œi
P^ÕâßÅ, PK«~°}ÅHõO>Ë „âı+¨ì"≥∞ÿ#qQÍ ÉèÏqOKåe.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ü≥ÚHõ¯ ™êO„Ñ¨^•Ü«∂xH˜ ãÖ|OkèOz# „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞ ÅaèOz#
"≥O@<Õ W`«~°∞Å P^ÕâßÅ#∞, PK«~°}Å#∞ QÆ∞iOz PÖ’zOK«_»O J#=ã¨~°OQÍ
ÉèÏqOKåe „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ü≥ÚHõ¯ ^≥·=^Ò`«ºO Ñ¨@¡ qâßfiãÖ, PÜ«∞# P^ÕâßÅ Ñ¨@¡
q^èÕÜ«∞`å ÉèÏ=O QÆ∞iOz D „HÕk "åHÍºÅ#∞ ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ ^Œ$+≤ìÖ’ LOK«∞HÀ"åe.
==∂ P`å‰õΩ=Ú„~°ã¨∂Å∞ Ñ¶Ÿ∞EÇ¨ï ==∂ #Ç¨ ‰õΩ"£∞ P<£Ç¨ï Ñ¶¨<£`«Ç¨˙
1. JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎ g∞‰õΩ P^ÕtOz# "å˜x fã¨∞HÀO_ç x¿+kèOz# "å˜H˜ ^Œ∂~°OQÍ
LO_»O_ç. (JÖò Ç¨Ï„+π – 7)
2. #=∞‡HõO : D Hõe=∞ `«~Úº|ÇπÏ L`«Î=∞ =K«#O Ñ¨@¡ ^Œ$_è»#=∞‡HõO Hõey
LO_®e. ^•xÑ¨@¡ Z@∞=O˜ ãÖ^ÕÇ¨ Å‰õΩ J#∞=∂<åÅ‰õΩ QÆ∞iHÍ~å^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ
=∞iÜ«Ú PÜ«∞# LxH˜, QÆ∞}QÆ}ÏÅ Ñ¨@¡ Ñ¨ÓiÎ #=∞‡HõO Hõey LO_®e.
3. z`«Îâ◊√kú : Ñ¨q„`« =K«#O „Ñ¨HÍ~°O PK«iã¨∂Î XHõ¯ JÖÏ¡ÇπÏ<Õ z`«Îâ◊√kú`À
P~åkèOKåe. |Ç¨ï^≥·"å~å^èŒ#‰õΩ ~°=fiO`«~Ú<å J=HÍâ◊q∞=fi~å^Œ∞. =∞#O^Œi
P~å^èŒ#Å∞ ã¨fiK«Ûù`« Hõey JÖÏ¡ÇπÏˆH JOH˜`«O HÍ"åe.
Y∞Öò Whfl Lq∞~ü`«∞ J<£ P|∞^ŒÖÏ¡Ç¨Ï =ÚMòeã¨<£ ÅÇ¨ïnÌ#
WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ ^èŒ~å‡xfl JÖÏ¡ÇπÏˆH JOH˜`«O KÕã¨∂Î PÜ«∞<Õfl P~åkèOKåÅx <å‰õΩ
P^ÕtOK«|_çOk. (JA˚=∞~ü – 11)
4. ã¨`«º ãÖ^èŒ`« : Ñ¨q„`« =K«#O Ju ã¨`«º"≥∞ÿ# =K«#=∞x ^Œ$_è» qâßfiãÖ
Hõey LO_®e. ˆH=ÅO JÖÏ¡ÇπÏ<Õ P~å^èŒ∞ºxQÍ ÉèÏqOz PÜ«∞<Õfl P~åkèã¨∂Î LO_®e.
Ç¨Ï$^ŒÜ«∞ HÍÑ¨ÏºxH˜ QÆ∞i HÍ~å^Œ∞. ZO^Œ∞HõO>Ë HõÑ¨ÏHÍ~°∞Å∞ ‰õÄ_® ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï
WÅ¡ÖÏ¡ÇπÏ Jx ÑëˆH"å~°∞ HÍx "åi Ç¨Ï$^ŒÜ«∂Å∞ Jk ã¨`«º =K«#=∞x ÉèÏqOKÕq
HÍ=Ù. "åi QÆ∞iOz JÖÏ¡ÇπÏ (`«) WÖÏ P^ÕtOKå_»∞.
Ü«∞Y∂Å∂# – aJÖòã≤#u Ç≤Ï"£∞ – =∂Öˇ·ã¨ – Ñ¶‘ Y∞Å∂aÇ≤Ï"£∞
"å~°∞ `«=∞ Ç¨Ï$^ŒÜ«∂Ö’¡ ÖËx q+¨Ü«∂efl "≥Å¡_çã¨∞Î<åfl~°∞ (JÖòÑ¶¨`üÇπÏ – 11)
5. ã‘fiHõ~°} : Ñ¨q„`« =K«<åxfl xã¨ûOHÀK«OQÍ ã‘fiHõiOKåe. H˘O^Œ~°∞ Ñ¨q„`«
=K«<åxfl <À˜`À LK«Ûùiã¨∂Î, ^•x J~°÷O `≥eã≤ LO_ç ‰õÄ_® JÇ¨ÏOHÍ~åO, JÇ¨ÏOÉèÏ=O,
D~å¬º^ÕfiëêÅ =Å¡ D =K«<åxfl JOwHõiOK«~°∞.
6. q^èÕÜ«∞`«: Ñ¨q„`« =K«<åxfl JOwHõiOz# `«~åfi`« JÖÏ¡ÇπÏ P^ÕâßÅ‰õΩ Ñ¨ÓiÎQÍ
q^èÕÜ«ÚÅ∞ HÍ"åe. JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ P^ÕâßÅ „Ñ¨HÍ~°O PK«iã¨∂Î, PÜ«∞# x¿+kèOz#
"å˜H˜ Ju^Œ∂~°OQÍ L#flÑ¨ÙÊ_Õ ÑïÑ¨Ó~°‚ q^èÕÜ«∞`« J=Ù`«∞Ok. W™ê¡"£∞ JO>Ë =∂#=Ù_»∞
=∞<À"åHõ¯~°‡Å JÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨@¡ q^èÕÜ«∞`« Hõey LO_®e. UHõ^≥·"å~å^èŒ# =∞iÜ«Ú ^≥·=„Ñ¨=HõÎ
QÍi J#∞ã¨~°} ^•fi~å JÖÏ¡ÇπÏ#∞ ãÖ`«$Ñ≤Î Ñ¨~°Kåe.
15 16

9
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨=HõÎ P[˝efl =ºuˆ~HÕKÕ"å~°∞ `å=Ú U^≥·<å „Ñ¨=∂^ŒOÖ’ z‰õΩ¯‰õΩ áÈ`å
"Õ∞"≥∂#x ÖË^• ^Œ∞~°ƒù~° ^≥·= tHõ∆‰õΩ QÆ∞~°=Ù`å"Õ∞"≥∂#x `«Åz ÉèíÜ«∞Ñ¨_®e.
(J#∂fl~ü – 63)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :
=∂ P^ÕâßxH˜ =ºuˆ~HõOQÍ PK«iOz# "åx PK«~°} ~°^ŒÌ=Ù`«∞Ok.
<å `«~°∞"å`« <å ™êO„Ñ¨^•Ü«∂xfl, ã¨[˚#∞Öˇ·# „Ñüx^èŒ∞Å ™êO„Ñ¨^•Ü«∂<Õfl#∞
ãïOK«O_ç. (J|∂^•=Ó^£ –4607, u~üq∞l–2676, WÉËfl=∂[)«
W#fl=∂HÍ# M∫ÅÖò =¸q∞h# W*Ï ^Œ∞T WÅÖÏ¡Ç≤Ï =~°ã¨∂eÇ‘Ï eÜ«∞ÇπÏ‰õΩ=∞
Éˇ·#Ç¨ï"£∞ JÜ«∞ºY∂Å∂ ã¨g∞<å = J`å<å = LÖÏ~ÚHõ Ç¨ï=ÚÖò =ÚÑ¶πeÇ¨˙<£
2. ã¨`«ºqâßfiã¨∞Å∞ "åi q"å^•Å#∞ Ñï+¨¯iOK«_®xH˜ JÖÏ¡ÇπÏ "≥·Ñ¨Ù PÜ«∞#
„Ñ¨=HõÎ "≥·Ñ¨Ù Ñ≤ez#Ñ¨ÙÊ_»∞ "Õ∞=Ú q<åflO q^èÕÜ«ÚÅ =∞Ü«∂ºO Jx J<åe. W@∞=O˜
"åˆ~ ™êÑ¶¨ÅºO á⁄O^Õ"å~°∞. (J#∂fl~ü – 51)
Ñ¶¨ÖÏ=~°aƒHõ ÖÏÜ«¸q∞#∂# Ç¨Ï`åÎ Ü«ÚÇ¨ÏH˜¯=¸Hõ Ñ¶‘=∂ +¨[~° Éˇ·#Ç¨ï"£∞
ã¨∞=∞‡ ÖÏ Ü«∞l^Œ∂ Ñ¶‘ J<£Ñ¨Ùã≤Ç≤Ï"£∞ Ç¨Ï~°[<£ q∞=∂‡ Y*ˇ·`« = Ü«Úãë¡=¸
`«ãπb=∂
3. h „Ñ¨Éèí∞=Ù ™êH˜∆ ! "å~°∞ `«=∞ q"å^•Å Ñïëê¯~° q+¨Ü«∞OÖ’ x#∞fl <åºÜ«∞
xˆ~‚`«QÍ JOwHõiOz, "å˜ÃÑ· h=Ù WKÕÛ f~°∞ÊÅÑ¨@¡ U=∂„`«O ãÖHÀzOK«‰õΩO_®
Ñ¨ÓiÎQÍ ã‘fiHõiOz#O`« =~°‰õÄ "å~°∞ Jã¨Öˇ·# qâßfiã¨∞Å∞ HÍÖË~°∞. (Jxfl™ê – 65)
4. Y∞ÖòW<£ ‰õΩ<£ `«∞"£∞ `«∞Ç≤Ï|∂ƒ#ÖÏ¡Ç¨Ï Ñ¶¨`«Îa Th Ü«ÚÇπÏ aÉò
‰õΩ=ÚÖÏ¡Ç¨ï =Ü«∞Q∑Ñ¶≤~üÅ‰õΩ"£∞ A#∂|‰õΩ"£∞ =ÖÏ¡Ç¨ï QÆÑ¶¨Ó~°∞~ü ~°Ç‘Ï"£∞
Y∞Öò Jf LÖÏ¡Ç¨Ï =„~°ã¨∂Å Ñ¶¨~Ú<£ `«=Ö∫¡"£ Ñ¶¨~Ú#flÖÏ¡Ç¨ÏÖÏ
Ü«ÚÇ≤Ï|∞ƒÖò HÍÑ¶≤s<£
WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ ! g∞~°∞ x[OQÍ JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „¿Ñq∞OKÕ"åˆ~ J~Ú`Õ ##∞fl J#∞ã¨
iOK«O_ç JÖÏ¡ÇπÏ q∞=∞‡efl „¿Ñq∞™êÎ_»∞. g∞ JÑ¨~å^èŒÅ∞ =∞xfl™êÎ_»∞. ZO^Œ∞HõO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ
ZO`À Hõ∆q∞OKÕ"å_»∂, Hõ~°∞}ÕKÕ"å_»∂#∞. WOHÍ WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ. JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ, „Ñ¨=HõÎ‰õΩ
q^èÕÜ«∞`« K«∂ÑÖ_ç. XHõ "Õà◊ g∞~°∞ u~°ã¨¯i¿ãÎ QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀO_ç. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ
ã¨`«ºu~°™ê¯~°∞efl ZO`« =∂„`«O „¿Ñq∞OK«_»∞. (PeW„=∂<£ – 31,32)
Ñ¶¨ÖòÜ«∞ÇπÏ[iÅ¡r# Ü«ÚMÏeÑ¶¨Ó# J<£J"£∞iÇ‘Ï J<£`«∞ã‘|Ç¨ï"£∞
Ñ¶≤`ü#`«∞<£ J"£ Ü«Úã‘ |Ç¨ï"£∞ J*Ï|∞<£ Jb"£∞
17 18
« =ÚMº QÆ=∞xHõ
JÖÏ¡ÇπÏ Hõ$Ñ¨=Å# Z<Àfl J=¸Åº q+¨Ü«∂Å =∞}˜Ç¨ ~°"≥∞ÿ# D Ñ¨Ùã¨ÎHÍxfl
PO„^è•=xH˜ JOkã¨∂Î ZO`À ãÖ`À+≤ã¨∞Î<åfl=Ú. WO^Œ∞Ö’ „Ñü Ç¨Ïnã¨∞‰õΩ ãÖ|OkèOz#
Ñ¨ÓiÎ ã¨=∂Kå~åxfl Ç¨Ïnã¨∞ „áê=∂}˜Hõ`«#∞, <≥O|~°∞#∞ JOkOKå=Ú. HÍ=Ù# „áê=∂}˜Hõ
"≥∞ÿ# (ã¨Ç‘ÏÇπÏ) Ç¨Ïnã¨∞Å#∞ =∂„`«"Õ∞ PK«iOKåÅx, |ÅÇ‘Ï# ([~¸Ñ¶π) Ç¨Ïnã¨∞Å#∞
PK«iOK«‰õÄ_»^Œx áê~î°‰õΩÅ∞ QÆ=∞xOK«QÆÅ~°∞. [~¸Ñ¶π (|ÅÇ‘Ï#) Ç¨Ïnã¨∞Å∞ „áê=∂}˜Hõ
"≥∞ÿ#q HÍ=Ù. "å˜x P^è•~°OQÍ ÑïQÆ}Ö’xH˜ fã¨∞HÀ‰õÄ_»^Œ∞. –J|∞Ì„~°=ÓÑ¶π L=∞s

10
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
D=∂<£ q^èŒ∞Å∞
D=∂<£Ö’ P~°∞ q^èŒ∞Å∞ L<åfl~Ú. „Ñü XHõ¯ qâßfiã≤ g˜Ñ¨@¡ ^Œ$_è» qâßfiãÖ
Hõey LO_®e.
1. JÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨@¡ qâßfiãÖ 2. JÖÏ¡ÇπÏ ^Œ∂`«Å Ñ¨@¡ qâßfiãÖ. 3. JÖÏ¡ÇπÏ (`«)
„QÆO^è•Åxfl˜Ñ¨@¡ qâßfiãÖ 4. JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎÅ Ñ¨@¡ qâßfiãÖ 5. Ñ¨~°Ö’HõO Ñ¨@¡ qâßfiãÖ
6. *Ï`«HõOÃÑ· qâßfiãÖ. (ã¨Ç≤ÏÇπÏ =Úã≤¡"£∞)
1. JÖÏ¡ÇπÏÃÑ· qâßfiãÖ JO>Ë PÜ«∞# LxH˜ Ñ¨@¡ ^Œ$_è» qâßfiãÖ Hõey LO_®e.
PÜ«∞# L`«Î=∞ QÆ∞}ÏÅxfl PÜ«∞#ˆH ™⁄O`«OQÍ ÉèÏqOKåe. PÜ«∞# `«# <å=∞=ÚÅ
i`åº QÆ∞}ÏÅ i`åº XˆH XHõ¯_»x ÉèÏqOKåe.
2. ^≥·= ^Œ∂`«Å#∞ qâ◊fiã≤OK«_»=∞O>Ë ^≥·= ^Œ∂`«Å∞ *’ºu`À ã¨$+≤ìOK«|_ç#
JÖÏ¡ÇπÏ ™⁄+≤ì`åÅx, "å~°∞ =∞# Hõà◊¡‰õΩ Hõ#|_»~°x HÍx "å~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ ã¨xflÇ≤Ï`« ^•ã¨∞Åx,
"å~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ P^ÕâßÅ#∞ `«∂.K«. `«Ñ¨Ê‰õΩO_® áê˜™êÎ~°x WOHÍ ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∂ PÜ«∞#
Q˘Ñ¨Ê`«<åxfl Ñïâ◊√^Œú`«#∞ H˘xÜ«∂_»∞`«∂ LOÏ~°x ^Œ$_è»qâßfiãÖ Hõey LO_®e.
giÖ’ „Ñ¨=ÚY∞Å∞ #Å∞QÆ∞~°∞ 1. l„|~¸Öò (2) g∞HÍ~¸Öò (3) W„™êÑ¶‘Öò
(4) W*ò~å~¸Öò(=∞Öò‰õΩÖò =∞ø`ü) gˆ~ HÍHõ JÖÏ¡ÇπÏ ã≤OÇ¨ ã¨<åxfl Z`ÕÎ ^≥·=^Œ∂`«Å∞
ã¨fi~åæxH˜ K≥Ok# i*Ïfi<£, ã¨fi~°æOÖ’x ¿ã=‰õΩÅ∞, #~°Hõ^≥·=^Œ∂`«Å∞ H˜~å=∞<£ HÍuc<£,
~°Hõ∆Hõ ^≥·=^Œ∂`«Å∞, *Ï`«Hõ ^≥·=^Œ∂`«Å∞ H˘O_»Å, Ñ¨~°fi`åÅ Ñ¨~°º"ÕHõ∆Hõ ^≥·=^Œ∂`«Å∞,
ãÖK«iOKÕ ^≥·= ^Œ∂`«Å∞ „áêi÷OKÕ ^≥·=^Œ∂`«Å∞, P`«‡Å#∞ fã¨∞H˘x ZˆH¯^≥·=^Œ∂`«Å∞.
=Ú#¯~ü #H©~üÅ∞ gˆ~ HÍHõ WOHÍ KåÖÏ =∞Ok ^≥·=^Œ∂`«Å∞ L<åfl~°∞.
3. ^≥·= „QÆO^è•Å#∞ qâ◊fiã≤OK«_»=∞O>Ë JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ^≥·= „Ñ¨=HõÎÅO^Œih
qâ◊fiã≤OK«=∞x P^ÕtOz#@∞¡ ^≥·= „QÆO^è•Åxfl˜h qâ◊fiã≤OK«=∞x P^ÕtOKå_»∞. g˜x
=∂#=ÙÅ =∂~°æ ^Œ~°≈Hõ`«fiO H˘~°‰õΩ J=`«iOÑ¨*ËÜ«∞@O [iyOk. W=xfl ã¨`«º"≥∞ÿ#q,
JÖÏ¡ÇπÏ P^ÕâßÅ∞ QÆÅq. H˘xfl „Ñ¨=ÚY ^≥·= „QÆO^è•Å∞
Y∞~ü P<≥ =∞r^£ : JÖÏ¡ÇπÏ JOu=∞ ^≥·=„Ñ¨=HõÎÃÑ· J=`«iOK«|_ç# „QÆO^èŒO
¿Ñ~°∞ Y∞~ü P<£ =∞r^£. Wk JÖÏ¡ÇπÏ z=i ^≥·= „QÆO^èŒO nx XH˘¯Hõ¯ JHõ∆~°O ã¨∞~°H˜∆`«OQÍ
LOk. „Ñ¨à◊Ü«∞O =~°‰õΩ ã¨∞~°H˜∆`«OQÍ LO@∞Ok. WO^Œ∞Ö’ ZÖÏO˜ ãÖ^ÕÇ¨ xH˜,
J#∞=∂<åxH˜ `å=ÙÖË^Œ∞. Wk ^≥·="å‰õΩ¯ Wk Pk JO`«O ÖËxk. Wk ã¨$+≤ì`«=¸
HÍ^Œ∞.
`Ò~å`«∞ : =¸™ê (J) ÃÑ· J=`«iOK«|_ç# ^≥·= „QÆO^äŒO ¿Ñ~°∞ `Ò~å`«∞. D
„QÆO^èŒO xO_»∞ =∂~°æ ^Œ~°≈Hõ`«fiO, "≥Å∞QÆ∞Å`À J=`«iOK«|_çOk. WÑ¨ÙÊ_»∞ =¸™ê
(J) `«~åfi`« nx PK«~°} ~°^ŒÌ~ÚáÈ~ÚOk. D „QÆO^èŒO Ü≥ÚHõ¯ PK«~°} Ü≥∂QÆº`«
=¸™ê`À áê@∞ JO`«"≥∞ÿáÈ~ÚOk. WÑ¨ÙÊ_»∞ ˆH=ÅO nhfl ^≥·= „QÆO^èŒOQÍ qâ◊fiã≤OK«_»O
=∂„`«"Õ∞ `«Ñ¨Êxãï nx P[˝Å∞, P^ÕâßÅ∞ áêÕK«_»O =Úã≤¡"£∞ ãÖÑ¶¨∂xH˜ ZO`«
=∂„`«O ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞.
[|∂~°∞ : ^•=Ó^£ (J) J=`«iOK«|_ç# ^≥·= „QÆO^èŒO ¿Ñ~°∞ [|∂~°∞. WÑ¨ÙÊ_»∞
D „QÆO^èŒO ‰õÄ_® ~°^Œ∞Ì KÕÜ«∞|_çOk. J~Ú`Õ nxfl ^≥·= „QÆO^èŒOQÍ ^Œ$_è»qâßfiãÖ Hõey
LO_®e, WOHÍ nxfl J#∞ãïOK«_»O ‰õÄ_® ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞.
WOrÅ∞ : D™ê (J) ÃÑ· J=`«iOK«|_ç# „QÆO^èŒO ¿Ñ~°∞ WOrÅ∞. D „QÆO^äŒO
‰õÄ_® `Ò~å`«∞, [|∂~°∞ÖÏ D™ê(J) `«~åfi`« ~°^Œ∞Ì KÕÜ«∞|_çOk WÑ¨ÙÊ_»∞ nxfl ˆH=ÅO
^≥·= „QÆO^èŒOQÍ =∂„`«"Õ∞ ÉèÏqOKåe. nxfl J#∞ãïOK«_»O ZO`«=∂„`«O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O
HÍ^Œ∞.
W`«~° „QÆO^è•Å∞ : ÃÑ·# ¿Ñ~˘¯#|_ç# „QÆO^è•ÖË HÍHõ H˘xfl z#fl z#fl ^≥·= „QÆO^è•Å∞
W„ÉÏÇ‘Ï"£∞ (J) ÃÑ· J=`«iOK«|_®¤~Ú. HÍx WÑ¨ÙÊ_»∞ Y∞~üP<£ „QÆO^èŒO `«Ñ¨Ê W`«~°
„QÆO^è•Åxfl `«=∞ P^ÕâßÅ áêÅ##∞ HÀÖ’ÊÜ«∂~Ú. WÑ¨ÙÊ_»∞ =∂#=ÙÅO^Œi =∂~°æ
^Œ~°≈Hõ`åfixH˜, ™êÑ¶¨ÖÏºxH˜ XˆH XHõ¯ ^≥·= „QÆO^èŒO f~°∞Ê k#O =~°‰õΩ q∞ye LOk.
^•x ¿Ñˆ~ Y∞~ü P<£ =∞r^£.
4. JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎÅ Ñ¨@¡ qâßfiãÖ : „Ñ¨=HõÎÅO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨∞ÅÖ’x ã¨[˚#∞Å∞.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) `«# P^ÕâßÅ#∞ ^≥·="å}˜ ^•fi~å giH˜ JO^Œ*Ë™êÎ_»∞.
„Ñü ã¨=∂[OÖ’ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) XHõ „Ñ¨=HõÎ#∞ ÑÖáê_»∞. JO^Œi HõO>Ë "≥Ú^Œ˜
„Ñ¨=HõÎ P^Œ"£∞ (J) WOHÍ JO^ŒiHõO>Ë z@ì z=i „Ñ¨=HõÎ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) Y∞~üP<£
=∞r^£, „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’¡ „Ñ¨™êÎqOK«|_ç# „Ñ¨=HõÎÅO^Œih qâ◊fiã≤OK«_»O
=Úã≤¡=ÚÅO^ŒiH© `«Ñ¨Êxãï
5. f~°∞Êk#O Ñ¨@¡ qâßfiãÖ : D „Ñ¨ÑÖKåxH˜ XHõ ~ÀA `«Ñ¨Ê‰õΩO_® =ã¨∞ÎOk.
P ~ÀA â◊OYO T^Œ|_»∞`«∞Ok. qâ◊fi=∞O`å z<åfl aè#fl"≥∞ÿ# áÈ`«∞Ok. P `«~°∞"å`«
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâß#∞™ê~°O =∞~À „H˘`«Î „Ñ¨ÑÖK«O LxH˜Ö’xH˜ =ã¨∞ÎOk. â◊"åÅ∞ ã¨r=ÙÅ∞QÍ
KÕÜ«∞|_»`å~°∞. =∂#=ÙÅO^Œ~°∂ f~°∞Ê "≥∞ÿ^•#OÖ’ Ç¨ [~°=Ù`å~°∞. JHõ¯_» JÖÏ¡ÇπÏ
ã≤OÇ¨ ã¨#O h_» `«Ñ¨Ê=∞ˆ~k LO_»^Œ∞. „Ñ¨[Å Hõ~°‡Å∞ <åºÜ«∞OQÍ ^èŒ~°‡OQÍ `«∂xHõÖ’
`«∂Ü«∞|_»`å~Ú. Hõ~°‡ Ñ¨„`åÅ∞ ÑÖzÃÑ@ì_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. ã¨fi~°æ #~°HÍÅ =∞^èŒº XHõ
19 20

11
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=O`≥# LO@∞Ok. JO^Œ~°∂ ^•xfl ^•@_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. ã¨fi~°æ"åã¨∞Å∞ ã¨fi~°æOÖ’
„Ñ¨"Õt™êÎ~°∞. #~°Hõ"åã¨∞Å∞ #~°HõOÖ’ „Ñ¨"Õt™êÎ~°∞. ã¨fi~°æ "åã¨∞Å‰õΩ JÖÏ¡ÇπÏ ^Œ~°≈# ÉèÏQÆºO
HõÅ∞QÆ∞`«∞Ok. =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) „Ñ¨=HõÎ J#∞K«~° ãÖÑ¶¨∂xH˜ K≥Ok# UHõ^≥·"å~å^èŒ‰õΩÅ‰õΩ
JÖÏ¡ÇπÏ J#∞[˝"Õ∞~°‰õΩ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ã≤á¶ê~°ã¨∞Åaèã¨∞ÎOk.
6. *Ï`«HõO Ñ¨@¡ qâßfiãÖ : JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ã¨$+≤ì`åÅ *Ï`«HÍÅ#∞ ‰õÄ_® „"åã≤ ÃÑ˜ì
LOKå_»∞. „Ñ¨ÑÖK«OÖ’ ãÖÉèíqOKÕ ãÖÑ¶¨∞@#Å∞ Ñïã≤÷`«∞Å#∞ JÖÏ¡ÇπÏ ã¨Ô~·# q^èŒOQÍ
Ö∫ÃÇÏ=∞ÇπÏÑ¨Ó*òÖ’ „"åã≤ ÃÑ˜ì LOKå_»∞. WÑ¨ÙÊ_»∞ [~°∞QÆ∞`«∞#fl^ŒO`å JÖÏ¡ÇπÏ (`«)
„"åã≤ LOz# q^èŒOQÍ<Õ [~°∞QÆ∞`«∂ LOk WO^Œ∞Ö’ ZO`« =∂„`«O =º`åºãÖ ÖË^Œ∞.
~°∂ÑÖÖ’ QÍx, Ñï=∂}OÖ’ QÍx HÍÅO, „Ñ¨^Õâ◊O, HÍ~°}O, Ñ¶ë`«O JxflO˜Ö’
JÖÏ¡ÇπÏ *Ï˝#O qâßfi#flO`«˜h P=iOz LOk. JÖÏ¡ÇπÏ x~°‚Ü«∞OÖ’ Z@∞=O˜
á⁄~°áê@∞ ™ê^èŒºO HÍ^Œ∞. [iyOk [~°∞QÆ∞`«∞#flk, WHõ =ÚO^Œ∞ [iˆQk =∞Oz J~Ú<å
K≥_»∞ J~Ú<å JO`å JÖÏ¡ÇπÏ *Ï˝<åxH˜ J#∞QÆ∞}OQÍ<Õ [~°∞QÆ∞`«∞Ok. n<Õfl *Ï`«HõO
ÖË^• J^Œ$+¨ìO, ^Œ∞~°^Œ$+¨ìO Jx JOÏ~°∞.
W<åfl ‰õΩÅ¡+¨Üü∞ W<£ YÅMò<åÇ¨ï aY^Œi<£
"Õ∞=Ú „Ñü =ã¨∞Î=Ù#∂ XHõ „Ñ¨`ÕºHõ JOK«<å`À ã¨$+≤ìOKå=Ú (JÖò Y=∞~ü–49)
=∞~À P^Õâ◊O :
=YÅY ‰õΩÅ¡ +¨Üü∞W<£ Ñ¶Ÿ^ŒÌ~°Ç¨˙`«Mòn~å
PÜ«∞# „Ñü =ã¨∞Î=Ù#∞ ã¨$+≤ìOz, ^•x qkèh x~°‚~ÚOKå_»∞. (JÖò Ñ¨Ù~üMÏ<£–2)
=∞~À P^Õâ◊O :
=∂ J™ê| q∞<£ =Úã‘|u<£ Ñ¶≤ÖòJ~ül =ÖÏ Ñ¶‘J<£ Ñ¶¨Ùã≤‰õΩ"£∞ WÖÏ¡ Ñ¶‘
H˜`åa"£∞ q∞<£ YÉòe J<£#Éò~°JÇ¨ W#fl *ÏeHõ JÅÖÏ¡Ç≤Ï Ü«∞ã‘~ü
Éèí∂q∞ÃÑ·QÍh, ÖË^• g∞ ÃÑ· QÍh J=`«iOKÕ U PÑ¨^Œ J~Ú<å, ^•xx "Õ∞=Ú
LxH˜ Ö’xH˜ fã¨∞‰õΩ=KÕÛ=ÚO^Œ∞ XHõ k=º „QÆO^èŒOÖ’ „"åã≤ ÃÑ@ì‰õΩO_® LO_»^Œ∞.
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ Wk JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ZO`À ã¨∞ÅÉèíO. (JÖòÇ¨Ïn^£–22)
„Ñ¨=HõÎ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ JÉÏƒãπ#∞ L^ÕÌtOz WÖÏ J<åfl~°∞:-
''QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀ! „Ñ¨[ÅO^Œ~°∂ Hõeã≤ x#∞fl ~°=fiO`« ÖÏÉèíO KÕ‰õÄ~åÛÅ#∞‰õΩ<åfl KÕ‰õÄ~°ÛÖË~°∞.
HÍx h *Ï`«HõOÖ’ JÖÏ¡ÇπÏ „"åã≤ ÃÑ˜ìOk `«Ñ¨Ê. J^Õ q^èŒOQÍ „Ñ¨[ÅO^Œ~°∂ Hõeã≤ h‰õΩ
~°=fiO`« #+¨ìO HõeyOKåÅ#∞‰õΩ<åfl HõeyOK«ÖË~°∞. J~Ú`Õ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) h *Ï`«HõOÖ’
„"åã≤ ÃÑ˜ìOk `«Ñ¨Ê HõÅ=ÚÅ∞ Z`«∞ÎHÀ|_®¤~Ú. iHÍ~°∞¤Å∞ „"åÜ«∞|_ç L<åfl~Ú.
(u~üq∞l 4 – 67)
JÖÏ¡ÇπÏ *Ï`«HõO Ñ¨@¡ ãÖ`«$Ñ≤Î K≥O^Œ@O „Ñü qâßfiã≤ Ü≥ÚHõ¯ qâßfiã¨ ÉÏ^èŒº`«.
ÖÏÉèí#ëêìÅxfl JÖÏ¡ÇπÏ `«~°Ñ¨Ù #∞O_Õ#x ÉèÏqOz rq`« Z`«∞ÎÑ¨ÖÏ¡Ö’¡ ã¨Ç¨Ï#O áê˜ã¨∂Î
xÅHõ_»QÍ LO@∂ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ q^èÕÜ«ÚÖˇ· rqOK«_»"Õ∞ Q˘Ñ¨Ê ™êÑ¶¨ÅºO.
D P~°∞ q^èŒ∞Å#∞ ÉèíH˜Î „â◊^ŒúÅ`À ã‘fiHõiOKåe. rq`åO`«O g˜ Ñ¨@¡ qâßfiãÖ,
#=∞‡HõO HõeyLO_®e. g˜Ö’ U XHõ¯^•xfl u~°ã¨¯iOz<å W™ê¡"£∞ Ñïkè#∞O_ç
`˘ÅyáÈ=@O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
21 22

12
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
J`ÒÎÇ‘Ï^£
`ÒÇ‘Ï^£ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞ :
1. `ÒÇ‘Ï^≥ LÖÏÇ≤ÏÜ«∞`ü 2. `ÒÇ‘Ï^≥ ~°∞|∂aÜ«∞`ü 3. `ÒÇ‘Ï^≥ J™ê‡=ã≤á¶ê`ü
`ÒÇ‘Ï^£ : JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ XˆH XHõ¯_»x qâ◊fiã≤OKåe. XHõ˜ HõO>Ë Z‰õΩ¯= L<åfl~°<Õ
ÉèÏ=##∞ u~°ã¨¯iOKåe.
WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ P JÖÏ¡ÇπÏ JkfifÜ«Ú_»∞ (JÖòWMÏ¡ãπ – 1)
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) `«# LxH˜Ö’, QÆ∞}QÆ}ÏÅÖ’ XˆH XHõ¯_»∞.
1. `ÒÇ‘Ï^≥ LÅ∂Ç≤ÏÜ«∞`ü (^≥·=`«fiO) : JÖÏ¡ÇπÏ XHõ¯_Õ Jx qâ◊fiã≤OKåe ˆH=ÅO
JÖÏ¡ÇπÏ<Õ P~åkèOKåe. P~å^èŒ#‰õΩ, ã¨Ç¨ Ü«∞O Ji÷OK«_®xH˜ PÜ«∞# XHõ¯_Õ J~°∞›_»∞.
PÜ«∞# `«Ñ¨Ê W`«~°∞Öˇ=fi~°∂ P~å^èŒ#‰õΩ J~°∞›Å∞ HÍ~°∞. "å~°∞ „Ñ¨=HõÎÅ~Ú<å,
^≥·=^Œ∂`«Öˇ·<å, l#∞flÖˇ·<å, ^≥·= Éèí‰õΩÎÖˇ·<å ã¨ˆ~.
2. `ÒÇ‘Ï^≥ ~°∞|∂aÜ«∞`ü : JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ =∂„`«"Õ∞ UÔH·Hõ „Ñ¨Éèí∞=Ù. PÜ«∞#
XHõ¯_Õ JÖÏ¡ÇπÏ XO@iQÍ ã¨=∞ã¨ÎO x~°fiÇ≤Ïã¨∞Î<åfl_»∞. JO>Ë ã¨$+≤ìOK«_»O, Láêkè
HõeÊOK«_»O, r=#‡~°}ÏÅ#∞ „Ñ¨™êkOK«_»O Jhfl PÜ«∞# KÕ`«∞Ö’¡<Õ L<åfl~Ú. qâßfixH˜
„Ñ¨Éèí∞=Ù PÜ«∞# XHõ¯_Õ. PÜ«∞<Õ Ü«∞[=∂x. PÜ«∞<Õ JO^ŒiÃÑ· PkÑ¨`«ºO HõÅ"å_»∞.
3. `ÒÇ‘Ï^≥ J™ê‡=ã≤á¶ê`ü : JÖÏ¡ÇπÏ (`«) `«# „QÆO^èŒ=ÚÖ’ ¿Ñ~˘¯#fl `«# ¿Ñ~°∞¡,
QÆ∞}QÆ}ÏÅ∞ PÜ«∞#ˆH K≥O^Œ∞`å~Ú. W`«~° ã¨$+≤ì`åÅ‰õΩ "å˜Ö’ Z@∞=O˜ ™ê÷#O
ÖË^Œ∞. Y∞~üP<£, Ç¨Ïnã¨∞Å∞ ã¨∂zOz# D QÆ∞}QÆ}ÏÅ#∞ "å˜ ™ê÷~ÚHõ<åfl `«yæOK«_»O
QÍh, "å˜Ö’ =∂~°∞ÊÅ∞ KÕÜ«∞_»O QÍh, "å˜x J~°÷~°Ç≤Ï`«OQÍ =∂~°Û_»O, =i‚OK«_»O,
LÑ¨=∂<åÅ∞ W=fi_»O "≥Ú^ŒÖˇ·#=xfl x+≤^ŒúO Ü«∞^è•`«^äŒOQÍ qâ◊fiã≤OKåe.
+≤~ü¯ : +≤~ü¯ `ÒÇ‘Ï^£H˜ q~°∞^ŒúO +≤~ü¯ JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ LxH˜Ö’ ÖË^• U XHõ¯
QÆ∞}OÖ’ U =∂„`«O JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ™ê˜ HõeÊOK«_»O. +≤~ü¯ JÖÏ¡ÇπÏ =^ŒÌ Jxfl˜HõO>Ë
=∞Ç¨ áêÑÖ.
+≤~ü¯ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞ :- 1. +≤~ü¯ JHõƒ~ü 2. +≤~ü¯ Jã¨æ~ü 3. +≤~ü¯ YÑ¶‘
1. +≤~ü¯ JHõƒ~ü :- JO>Ë W`«~°∞efl JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ™ê˜ HõeÊOK«∞@ +≤~ü¯ JHõƒ~ü‰õΩ
áêÅÊ_ç# "å_ç ã¨fi~°O x¿+kèOK«|_çOk. WOHÍ "å_»∞ âßâ◊fi`«OQÍ #~°HõOÖ’ LOÏ_»∞.
L^•: XHõ =ºH˜Î JÖÏ¡ÇπÏ#∞ =ke W`«~°∞efl ã¨*ÏÌKÕÜ«Ú@. W`«~°∞efl ãÖ`å#O
WKÕÛ"å~°∞QÍ ÉèÏqOK«∞@. W`«~°∞efl PÇ¨ ~°O „Ñ¨™êkOKÕ"å_»∞QÍ ÉèÏqOK«∞@ "≥Ú^ŒÖˇ·#q.
"å~°∞ „Ñ¨=HõÎÖˇ·<å Éèí‰õΩÎÖˇ·<å J=∞~°∞Öˇ·<å, q„QÆÇ¨ Öˇ·<å HÍ=K«∞Û.
+≤~ü¯ Jã¨æ~ü :- JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ#∞ =^Œe W`«~°∞Å „Ñ‘u H˘~°‰õΩ ÖË^• ÉèíÜ«∞O =Å¡
ã¨`å¯~åºÅ∞ KÕÜ«Ú@ +≤~ü¯ Jã¨æ~ü x +≤~ü¯ YÑ¶‘ Jx ‰õÄ_® JOÏ~°∞.
J|∂ã¨~¸^£ Y∞„n (~°) LÖË¡Y# „Ñ¨HÍ~°O : XHõ™êi „Ñ¨=HõÎ (ã¨) qKÕÛã≤ =∞ã‘
Ç¨ï^ŒÌ*Ï˚Öò Hõ<åfl ÉèíÜ«∞OHõ~°"≥∞ÿ# q+¨Ü«∞O `≥Å∞Ñ¨<å? Jx J<åfl~°∞ ^•xH˜ "Õ∞=Ú
`«Ñ¨Ê‰õΩO_® Jx q#flqOK«∞‰õΩ<åfl=Ú. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) +≤~ü¯ YÑ¶‘ JO>Ë XHõ =ºH˜Î
K«∂ã≤#"å~°∞ ##∞fl "≥∞K«∞ÛHÀ"åÅx JÅOHõiã¨∂Î Z#flÅ`À #=∂A KÕ™êÎ_»∞.
(WÉˇfl=∂[ – 4204)
+≤~ü¯ YÑ¶‘ :- +≤~ü¯ YÑ¶‘x +≤~ü¯ Jã¨æ~ü Jx ‰õÄ_® JOÏ~°∞. JÑ¨ #=∞‡HõO =Å¡
TÇ≤ÏOK«x q^èŒOQÍ Wk [iyáÈ`«∞Ok. L^• : `«e¡^ŒO„_»∞ÅÃÑ· „Ñ¨=∂}O KÕÜ«Ú@
"≥Ú^ŒÖˇ·#q. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞. +≤Ô~¯ YÑ¶‘ #∞O_ç ^Œ∂~°OQÍ LO_»O_ç
ZO^Œ∞HõO>Ë Wk p=∞HõO>Ë "≥∞Å¡QÍ „áê‰õΩ`«∞Ok. JÑ¨ÙÊ_»∞ =∞iO`« "≥∞Å¡QÍ „áêH˜`Õ
^•#∞flO_ç ZÖÏ `«Ñ≤ÊOK«∞HÀQÆÅO Jx „Ñ¨tflOK«_»O [iyOk. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ
„áêi÷OK«=∞x LÑ¨^ÕtOKå~°∞. F JÖÏ¡ÇπÏ "Õ∞=Ú `≥eã≤KÕ¿ã, `≥eÜ«∞Hõ KÕ¿ã WOHÍ
"Õ∞=Ú Ñ¨ã≤QÆ@ìÖËx +≤~ü¯Å#∞O_ç h â◊~°}∞ HÀ~°∞`«∞<åfl=Ú. (=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£, `«Éò~åh)
+≤~ü¯ KÕ¿ã "å_»∞ +≤~ü¯ Ñ¨@¡ Ñ¨âßÛ`åÎÑÖ K≥O^Œ‰õΩO_® =∞~°}˜¿ãÎ J`«_»∞ âßâ◊fi`«OQÍ
#~°HõOÖ’ LOÏ_»∞. J`«_ç ã¨`å¯~åºÅxfl =º~°÷O J=Ù`å~Ú. JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ™ê˜
HõeÊOKÕ"åiH˜ ã¨fi~åæxfl x¿+kèOKå_»∞.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
W#flÇ¨˙ =ÚÜ«Úº+πiH± aÖÏ¡Ç≤Ï Ñ¶Ÿ^£ Ç¨ï„~°=∞ÖÏ¡Ç¨ï JÖˇ·Ç≤ÏÖò [#fl`« = =∂"å
Ç¨ï<åfl~ü
JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ÉèÏQÆ™êfi=ÚÅ∞QÍ xÅÉˇ>Ëì"åiH˜ JÖÏ¡ÇπÏ ã¨fi~åæxfl x¿+kèOKå_»∞ "åi
x"åãÖ #~°HõO . (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ – 72)
=∞~À P^Õâ◊O:
W#flÖÏ¡Ç¨Ï ÖÏ Ü«∞Q∑ Ñ¶≤~°∞ JÜ«Úº+π~°Hõ aÇ‘Ï =Ü«∞Q∑Ñ¶≤~°∞ =∂ ^Œ∂#
*ÏeHõ e=∞Ü«∞ºëêL
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ ™ê˜ HõeÊOK«Ïxfl Hõ∆q∞OK«_»∞. Jq `«Ñ¨Ê U áêáêxfl
J~Ú<å `å#∞ W+¨ìÑ¨_ç# "åiH˜ Hõ∆q∞™êÎ_»∞. (Jxfl™ê – 48)
23 24

13
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=Úã≤¡=ÚÅ#=∞‡HÍÅ∞
JÖÏ¡ÇπÏ XHõ¯_»∞ XO@i"å_»∞ JHõ¯~°ÖËx "å_»∞. PÜ«∞#‰õΩ Z=~°∂ ™ê˜ÖË~°∞.
PÜ«∞# =O˜ "å~°∞ Z=fi~°∂ ÖË~°∞. PÜ«∞#‰õΩ =∞O„`«∞Å∞ ÖË~°∞, ã¨ÅÇ¨ ^•~°∞Å∞ ÖË~°∞,
PÜ«∞#‰õΩ ÉèÏ~°ºÅ∞ ÖË~°∞ ãÖ`å#O ÖË^Œ∞. PÜ«∞# ã¨~°fi*Ï˝x [iy#k, [~°∞QÆÉ’ÜÕ∞n,
WOHÍ [~°∞QÆ#∞#flk WOHÍ [~°QÆxk XHõ"Õà◊ [iy`Õ ZÖÏ [~°∞QÆ∞`«∞Ok Jhfl
`≥eã≤#"å_»∞. PÜ«∞# ã¨~°fiâ◊‰õΩÎÅ∂ QÆÅ"å_»∞. PÜ«∞##∞ Z=fi~°∂ xã¨ûÇ¨ Ü«∞`«‰õΩ
QÆ∞iKÕÜ«∞ÖË~°∞. PÜ«∞# `å#∞ HÀiOk KÕ™êÎ_»∞.
JÖÏ¡ÇπÏ Ü≥ÚHõ¯ QÆ∞}ÏÅ#∞, PÜ«∞# â◊√Éèí<å=∞=ÚÅ#∞ ã¨`«º"≥∞ÿ#qQÍ ÉèÏqOKåe.
ZO^Œ∞HõO>Ë Jq JÖÏ¡ÇπÏ „QÆO^èŒO, „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞Å ^•fi~å x~°∂Ñ≤`«"≥∞ÿ L<åfl~Ú.
L^• :- *Ï˝#O, q#∞@, K«∂K«∞@, â◊H˜Î, ãÖHõÅÊO, =∂Ï¡_»∞@, ã≤OÇ¨ ã¨<åxfl
JÅOHõiOK«∞@ "≥Ú^ŒÖˇ·#q, WOHÍ PÜ«∞# „Ñü ~å„u „áêÑÖzHõ PHÍâ◊OÃÑ· J=`«i™êÎ_»∞.
qâßfiã¨∞Å∞ f~°∞Êk#O <å_»∞ `«=∞ „Ñ¨Éèí∞=Ù#∞ `«=∞ Hõà◊¡`À K«∂™êÎ~°∞. WOHÍ JÖÏ¡ÇπÏ
(`«) QÆ∞}ÏÅx#O˜x ¿Ñ~˘¯#fl q^èŒOQÍ<Õ qâ◊fiã≤OKåe, J^Õ q^èŒOQÍ "å˜Ö’ =∂~°∞ÊÅ∞,
KÕ~°∞ÊÅ‰õΩ "å˜x J~°÷~°Ç≤Ï`«O KÕÜ«∞ÏxH˜ QÍh, =i‚OK«_®xH˜ QÍh, LÑ¨=∂<åÅ∞
W=fiÏxH˜ QÍh W`«~°∞Å`À á⁄ÅÛ_®xH˜ QÍx „Ñ¨Ü«∞uflOK«~å^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ<Õ P~åkèOKåe
W`«~°∞ÖË=fiih PÜ«∞#‰õΩ ™ê˜HõeÊOK«~å^Œ∞. PÜ«∞# `«Ñ¨Ê W`«~°∞Öˇ=fiih
PÑ¨^•ƒùO^Œ=ÙÅ∞QÍ ÉèÏqOK«~å^Œ∞. W`«~°∞Öˇ=fisH˜ ã¨*ÏÌ KÕÜ«∞~å^Œ∞ W`«~°∞Å‰õΩ "≥Ú‰õΩ¯
|_»∞Å∞ K≥e¡OK«~å^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ XHõ¯_Õ Q˘Ñ¨Ê ^èŒ#=O`«∞_»∞. q∞QÆ`å "å~°O^Œ~°∂ PÜ«∞#
JHõ¯~°QÆÅ"åˆ~. JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎÅO^Œ~°∂ ã¨`«º=O`«∞Å∞. „Ñ¨=HõÎ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨)
„Ñ¨=HõÎÅO^ŒiÖ’ ÔHÖÏ¡ Q˘Ñ¨Ê"å~°∞, z=i"å~°∞. PÜ«∞# ^•fi~å ^≥·=^Ò`«ºO JO`«=∞~ÚºOk.
f~°∞Ê k#O <å_»∞ UHõ^≥·=~å^èŒ‰õΩÅ∞, PÜ«∞# ã≤á¶ê~°ã¨∞ á⁄O^Œ∞`å~°∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ‰õΩ
Ç¨Ï"£∞^£ [O_® W=fi|_»∞`«∞Ok. PÜ«∞# Ç¨Ï∫*ˇH“ã¨~ü #∞O_ç UHõ^≥·"å~å^èŒ‰õΩÅ‰õΩ
„`åÑ≤OK«|_»∞#∞.
„Ñ¨à◊Ü«∞O "åã¨Î=O, =∞~°}Ï#O`«~°O „Ñ¨[ÅO^Œ~°∂ ÖËÑ¨|_»`å~°∞. `«Ñ¨Ê‰õΩO_®
qKåiOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. <åºÜ«∞"≥∞ÿ# ^èŒ~°‡"≥∞ÿ# `«∂xHõ, Ñ¨ÙÖòã≤~å`ü =O`≥#, ã¨fi~°æ
#~°HÍÅ∞ ã¨`«º"≥∞ÿ#q g˜x qâ◊fiã≤OK«_»O `«Ñ¨Êxãï qkè.
*Ï`«HõOÖ’x =∞Oz K≥_»∞Å∞ "åã¨Î="≥∞ÿ#q. U =ã¨∞Î=Ó JÖÏ¡ÇπÏ *Ï`«HÍxfl ^•˜
áÈ*ÏÅ^Œ∞, ÖË^• PÜ«∞# J#∞=∞uÖË‰õΩO_® [x‡OK«*ÏÅ^Œ∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ü≥ÚHõ¯ J#∞K«~°
ãÖÑ¶¨∞OÖ’x JO^ŒiHõO>Ë L#fl`«∞Å∞ J|∂|Hõ~ü ã≤nÌMò (~°), PÜ«∞# `«~°∞"å`« L=∞~ü
25

14
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
á¶ê~°∂Mò (~°), PÜ«∞# `«~åfi`« Lãπ=∂<£ A#∂flÔ~·<£ (~°) PÜ«∞# `«~åfi`« Jb =Ú~ü`«*Ï
(~°) P `«~°∞"å`« J+¨~° =Ú|+¨¬~°ÇπÏ, P `«~°∞"å`« |^£~ü "å~°∞, P `«~°∞"å`« Éˇ·J`≥i*Ïfi<£
"å~°∞, P `«~°∞"å`« „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J#∞K«~°∞Å∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J#∞K«~°∞ÅO^Œ~°∂ <åºÜ«∞jÅ∞~°∞.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) ÉèÏ~°ºÅO^Œ~°∂ Ñ¨f„=`«Å∞ JÖÏ¡ÇπÏ Éèí‰õΩÎÅ =∞Ç≤Ï=∞Å∞ ã¨`«º"≥∞ÿ#q. HÍx
P=~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ P~å^èŒ#Ö’¡ ^ÕxH© J~°∞›Å∞ HÍ~°∞. JO>Ë "åL~° JÖÏ¡ÇπÏ JHõ¯~°QÆÅ"å~°∞,
"å~°∞ ÖÏÉèíO KÕ‰õÄ~°Û ÖË~°∞, #+¨ìO HõeOyOK«#∂ ÖË~°∞.
W=∂"£∞ J|∂Ç¨ÏhÑ¶¨, W=∂"£∞=∂eH±, W=∂"£∞ ëêÑ¶¨~¸, W=∂"£∞ JÇπÏ=∞^£
a<£ Ç¨ÏO|Öò "≥Ú^ŒÖˇ·# "å~°O^Œ~°∂ ~°∞A=∂~°æO ÃÑ·<Õ LO_Õ"å~°∞ gi Jaè„áêÜ«∂Åhfl
Y∞~üP<£, Ç¨Ïnã¨∞Å ÑïkèÖ’<Õ LO_Õq. giH˜ J#∞ãïOK«_»O =Úã≤¡=ÚÅ‰õΩ `«Ñ¨Êxãï
HÍ^Œ∞. <åÅ∞QÆ∞ q^è•<åÖ’¡ ^Õ<Àfl XHõ ^•xfl J#∞ãïOK«_»O U =Úã≤¡"£∞H© `«Ñ¨ÊxãïHÍ^Œ∞.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :
<Õ#∞ g∞ =∞^èŒº Ô~O_»∞ q+¨Ü«∂Å#∞ LOKå#∞ g∞~°∞ Pˆ~O˜h ^Œ$_è»OQÍ
Ñ¨@∞ìH˘x L#flO`« =~°‰õΩ g∞~°∞ ZO`« =∂„`«O =∂~°æ „Éèí+¨µìÅ∞ HÍÖË~°∞. Jq ^≥·=
„QÆO^èŒO, <å ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. (Ç¨ H˜"£∞)
DÇ¨Ïnã¨∞ =Úã≤¡=ÚÅO^ŒiH© W™ê¡g∞Ü«∞ K«@ìO ÖÏO˜k.
JÖò=ã‘ÅÇπÏ
=ã‘ÅÇπÏ JO>Ë ÅH∆Íºxfl á⁄O^Œ∞@, L`åûÇ¨ÏOQÍ ^•x H˘~°‰õΩ „Ñ¨Ü«∞uflOK«∞@,
^è•i‡Hõ J~°÷O Uq∞@O>Ë ã¨`å¯~åºÅ ^•fi~å JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^Œ∞@ ^≥·=ã¨xflkèH˜
KÕ~°∞H˘#∞@.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O.
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∞`«ÎY∞ÖÏ¡Ç¨Ï =Éò`«QÆ∂ WÖˇ·Ç≤ÏÖò =ã‘Å`«
*ÏÇ≤Ï^Œ∂ Ñ¶‘ã¨ceÇ‘Ï Å JÅ¡‰õΩ"£∞ `«∞Ñ¶πeÇ¨˙<£
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! JÖÏ¡ÇπÏˆH ÉèíÜ«∞Ñ¨_»O_ç. PÜ«∞# ã¨xflkèH˜ KÕˆ~ =∂~åæxfl
J<Õfi+≤OK«O_ç. =∞iÜ«Ú PÜ«∞# =∂~°æOÖ’ x~°O`«~°O Hõ$+≤ KÕÜ«∞O_ç ^•x =Å¡ g∞‰õΩ
™êÑ¶¨Åº ÉèÏQÆºO Åaèã¨∞ÎOk. (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ – 35)
D "åHÍºxfl QÆ∞iOz "åºMÏºxã¨∂Î „Ñ¨=ÚY "åºMÏº#Hõ~°Î Ç¨ Ñ¶≤W*ò WÉˇfl [s~ü
''JÖò=ã‘ÅÇπÏ—— QÆ∞iOz WÖÏ J<åfl~°∞.
JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ „Ñ‘uHõ~°"≥∞ÿ# ã¨`å¯~åºÅ∞ KÕã≤ PÜ«∞# ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^ŒO_ç.
(`«Ñ¶πã‘~ü WÉˇfl [s~ü 226/6)
"åºMÏº# Hõ~°ÎÅO^Œi UHÍaè„áêÜ«∞O „Ñ¨HÍ~°O =ã‘ÅÇπÏ JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ q^èÕÜ«∞`«
PÜ«∞#‰õΩ „Ñ‘`«Hõ~°"≥∞ÿ# ã¨`å¯~åºÅ ^•fi~å JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^ŒO_ç.
L^•:-1. UHõ`«fiO, ^≥·=^Ò`«ºO Ñ¨@¡ ™êHõ∆O Ñ¨Å∞‰õΩ@ ã¨fi~åæxH˜ KÕˆ~ XHõ =∂~°æO.
2. áêÑÖ `«~°∞"å`« Ñ¨Ù}ºO KÕÜ«∞@O áêÑ¨ „Ñ¨H∆Íà◊#‰õΩ XHõ =∂~°æO
3. J*Ï<£ =K«<åÅ‰õΩ ã¨=∂^è•#O ÑëH˜ P `«~°∞"å`« „Ñ¨=HõÎ (ã¨) xˆ~ÌtOz#
^Œ∞P ÑïîOK«_»O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ã≤á¶ê~°ã¨∞á⁄O^Õ XHõ =∂~°æO.
4. |O^èŒ∞=ÙÅ#∞ P^ŒiOK«∞@ n~å…Ü«Ú+¨µ¬. Ñ¨Ù+¨¯Å"≥∞ÿ# PÇ¨ ~åxfl á⁄O^Õ XHõ
=∂~°æO . (=Ú`«∞ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï)
=ã‘ÅÇπÏ Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞ :- 1. ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# =ã‘ÅÇπÏ 2. x+≤^Œú"≥∞ÿ# =ã‘ÅÇπÏ
^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# =ã‘ÅÇπÏ:- ã¨`å¯~åºÅ ^•fi~å JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^Œ∞@.
x+≤^Œú=ã‘ÅÇπÏ :- ^èŒ~°‡ x+≤^Œú HÍ~åºÅ ^•fi~å JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^Œ∞@.
26 27

15
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ#=ã‘ÅÇπÏ=¸_»∞~°HÍÅ∞
1. JÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨q„`« <å=∞=ÚÅ ^•fi~å =ã‘ÅÇπÏ :-
Ñ¨q„`« <å=∞=ÚÅhfl JÖÏÇπÏ H˘~°ˆH, PÜ«∞##∞ Ñ¨q„`« <å=∞=ÚÅ `À<Õ
„áêi÷OK«O_ç. (JÖò P~åÑ¶π – 180)
JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ#∞ PÜ«∞##∞ Ñ¨q„`« <å=∞=ÚÅ ^•fi~å „áêi÷OK«O_ç. WÖÏ
„áêi÷OKåe:-
F JÖÏ¡ÇπÏ <Õ#∞ x#∞fl P~åiúã¨∞Î<åfl#∞. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ h=Ù J#O`«Hõ~°∞}Ï
=∞Ü«Ú_»=Ù Jáê~°Hõ$áê=∞Ü«Ú_»=Ù ™êHõ∆º „QÍÇ≤Ïx, ã¨~°fiO Ziy#"å_»=Ù. <å‰õΩ ˆH∆=∂xfl
„Ñ¨™êkOK«∞.(JÖÏƒx QÍi J`«Î=ã¨∞Öò ãÖÑ¨Ù@ –1, ¿Ñl 29)
2. ã¨`å¯~åºÅ ^•fi~å =ã‘ÅÇπÏ :- JO>Ë ^•ã¨∞_»∞ `«# ã¨`å¯~åºÅ#∞ ¿Ñ~˘¯O@∂
JÖÏ¡ÇπÏ ã¨xflkèÖ’ `«# „áê~°÷##∞ ã‘fiHõiOK«=∞x Ji÷OK«∞@, L^• :- |h W„™ê~ÚÖòH˜
K≥Ok# =ÚQÆ∞æ~°∞ Ñ¨Ù}Ïº`«∞‡Å∞ XHõ QÆ∞Ç¨ Ö’ z‰õΩ¯‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞ `«=∞ `«=∞ ã¨`å¯~åºÅ#∞
¿Ñ~˘¯x JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „áêi÷OKå~°∞. JÖÏ¡ÇπÏ "åi „áê~°÷#Å#∞ JÑ¨Ê˜HõÑ¨ÙÊ_Õ ã‘fiHõiOKå_»∞.
3. qâßfiã≤ Ü≥ÚHõ¯ „áê~°÷# ^•fi~å =ã‘ÅÇπÏ :- JO>Ë XHõ =ºH˜Î `«# J=ã¨~°O
f~°ÏxH˜ ^≥·= Éèí‰õΩÎÅ#∞ `«# QÆ∞iOz „áêi÷OK«=∞x q#flqOK«∞H˘#∞@. L^• :-
Hõ~°∞=ÙHÍ@HÍÖ’¡ =~°¬O H˘~°‰õΩ ^Œ∞P KÕÜ«∞=∞x HÀ~°∞@, „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J#∞K«~°∞Å∞ PÜ«∞#
HÍÅOÖ’ PÜ«∞#∞#fl ^Œ∞P KÕÜ«∞=∞x HÀˆ~"å~°∞. PÜ«∞# =∞~°}Ï#O`«~°O JÉÏƒãπ (~°)
^•fi~å ^Œ∞P KÕ~ÚOKÕ"å~°∞. (Wk „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞)
=ã‘ÅÇπÏ‰õΩ K≥Ok# D =¸_»∞ =∂~åæÅ∞ `«Ñ¨Ê W`«~° =∂~åæÅxfl x+≤^Œú"≥∞ÿ#q
J^èŒ~°‡"≥∞ÿ#q.
x+≤^Œú=ã‘ÅÇπÏ :- 1. x+≤^Œú =ã‘ÅÇπÏÖ’ "≥Ú^Œ˜ ~°HõO Uq∞@O>Ë =∞Ç¨ Ñ¨Ù~°∞+¨µefl
^≥·=™êxfl^è•ºxfl á⁄O^ÕO^Œ∞‰õΩ. „áê~°÷#Å∞ Ñ¶ëOKÕO^Œ∞‰õΩ HÍ~°‰õΩÅ∞QÍ ÉèÏqOK«_»O
W@∞=O˜ =ã‘ÅÇπÏ x+≤^ŒúO, =∞Ç¨ áêÑÖ. =∞HÍ¯ Jqâßfiã¨∞Å∞ WÖÏ KÕ¿ã "å~°∞ "åi
QÆ∞iOz JÖÏ¡ÇπÏ (`«) WÖÏ P^ÕtOKå_»∞:-
JÖÏ eÖÏ¡Ç≤ÏnÌ#∞Öò MÏeã¨∞ =Å¡r#`«ÎYE q∞<£^Œ∂xÇ‘Ï J"£eÜ«∂J
=∂<å|∞^Œ∞Ç¨ï"£∞ WÖÏ¡ eÜ«∞Y„i|∂<å WÅÖÏ¡Ç≤Ï AÖòá¶ê, W#flÖÏ¡Ç¨Ï
Ü«∞ÇπÏ‰õΩ=Ú Éˇ·#Ç¨ï"£∞ Ñ¶‘=∂Ç¨ï"£∞ Ñ¶‘Ç≤Ï Ü«∞Mò`«iÑ¶¨Ó<£ W#flÖÏ¡Ç¨Ï
ÖÏÜ«∞ÇπÏn =∞<£Ç¨ï= HÍl|∞<£ Hõá¶êÊù~ü
QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀ ! ã¨`«º^èŒ~°‡O ˆH=ÅO JÖÏ¡ÇπÏˆH K≥O^Œ∞`«∞Ok. PÜ«∞#∞fl =^Œe
W`«~°∞Å#∞ ãÖ~°Hõ∆‰õΩÅ∞QÍ KÕã¨∞‰õΩ#fl"å~°∞ ''"å~°∞ =∞=∞‡efl JÖÏ¡ÇπÏ =^ŒÌ‰õΩ KÕ~°∞Û`å~°x
=∂„`«"Õ∞ "Õ∞=Ú "åix P~åkèã¨∞Î<åfl=Ú—— Jx JOÏ~°∞. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ "åi
Ñ¨~°ã¨Ê~°qÉèË^•Å‰õΩ QÆ∞iKÕã≤# q+¨Ü«∂Å#∞ QÆ∞iOz f~°∞Ê W™êÎ_»∞. Jã¨`«º"åk,
ã¨`«ºkèHÍ¯i J~Ú# „Ñü =ºH˜ÎH© JÖÏ¡ÇπÏ ~°∞A=∂~°æO K«∂Ñ¨_»∞. (JA˚=∞~ü – 3)
D "åHõºOÖ’ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ã¨$+≤ì`åÅ ^•fi~å ^≥·=™êxfl^è•ºxfl á⁄O^Õ „Ñ¨Ü«∞`«flO
KÕ¿ã "åix q=∞~°≈WOKå_»∞, "åix Jã¨`«º"å^Œ∞Å∞QÍ, ã¨`«º kèHÍ¯~°∞Å∞QÍ ÑïQÆ
}ÕKå_»∞.
2. x+≤^Œú =ã‘ÅÇπÏ Ö’x Ô~O_»= ~°HõO Uq∞@O>Ë JÖÏ¡ÇπÏ =^ŒÌ W`«~°∞Å‰õΩ L#fl
Q˘Ñ¨Ê ™ê÷<åÅ ^•fi~å JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^Õ „Ñ¨Ü«∞`«flO KÕÜ«∞_»O, W@∞=O˜
=ã‘ÅÇπÏ x+≤^Œú"≥∞ÿ#k. ZO^Œ∞HõO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ ÃÑ· Z=i PkèÑ¨`«ºO ÖË^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ =^ŒÌ
Q“~°=O ˆH=ÅO qâßfiãÖ, ã¨`å¯~åºÅ =ÖË¡ Åaèã¨∞ÎOk. "å˜ Ñ¶ë`åÅ∞ ‰õÄ_® J`«_çˆH
Åaè™êÎ~Ú. W`«∞~°∞Å‰õΩ Ug∞ ÅaèOK«=Ù JÖÏO@Ñ¨ÙÊ_»∞ W`«~°∞Å Q˘Ñ¨Ê`«<åÅ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ
ÃÑ· ~°∞^Œ∞Ì@ ZO`«=∂„`«O ã¨=∞O[ãÖ HÍ^Œ∞.
3. x+≤^Œú =ã‘ÅÇπÏÖ’x =¸_»=~°HõO Uq∞@O>Ë Ñ¨Ù}Ïº`«∞‡Å ¿Ñ~° „Ñ¨=∂}O
KÕã≤ JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl HÀ~°@O.
L^•:- F JÖÏ¡ÇπÏ <Õ#∞ h Ñ¶¨ÖÏ<å „Ñ≤Ü«∞Éèí‰õΩÎx ÃÑ· „Ñ¨=∂}O KÕã≤ K≥Ñ¨ÙÎ<åfl#∞
h=Ù <å Ji÷OÑ¨Ù#∞ <≥~°"Õ~°∞Û. W@∞=O˜ =ã‘ÅÇπÏ ‰õÄ_® x+≤^Œú"Õ∞, ZO^Œ∞HõO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ#∞
=ke W`«~°∞ÅÃÑ· „Ñ¨=∂}O KÕÜ«∞@O ‰õÄ_® x+≤^ŒúO. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) W`«∞~°ÅÃÑ· „Ñ¨=∂}O
KÕã≤# "å~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ™ê˜ HõeÊOz#>Ëì Jx ÃÇÏK«ÛiOKå~°∞. (u~üq∞l ,ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1535)
28 29

16
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
W™ê¡"£∞q^èŒ∞Å∞
qkè JO>Ë =¸Å ã¨ÎOÉèíO ^•xÃÑ·<Õ Éèí=#O xÅ|_»∞`«∞Ok. W™ê¡"£∞Ö’ S^Œ∞
q^èŒ∞Å∞ L<åfl~Ú.
1. JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê W`«~° P~å^èŒ∞ºÖˇ=fi~°∂ ÖË~°x, =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎ
Jx ™êHõ∆ºO Ñ¨Å∞‰õΩ@ qâ◊fiã≤OK«@O.
2. #=∂A ™ê÷Ñ≤OK«∞@.
3. [HÍ`ü K≥e¡OK«∞@
4. ~°=∞*Ï<£ LÑ¨"å™êÅ∞ áêÕKåe
5. â◊H˜ÎQÆÅ "å~°∞ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞_®xH˜ Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ "≥àÏ¡e (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
UHõ`«fiO, ^≥·=^Ò`«ºO QÆ∞iOz W™ê¡"£∞ q^èŒ∞Ö’¡ =ÚO^Œ∞QÍ<Õ ¿Ñ~˘¯#_»O
[iyOk. g˜x ÉÏQÍ QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀ"åe. W`«~° q^èŒ∞Å#∞ QÆ∞iOz „Hõ=∞OQÍ ¿Ñ~˘¯#_»O
[~°∞QÆ∞ `«∞Ok.
Ñïâ◊√„Éèí`«
Ñïâ◊√„Éèí`«, W™ê¡"£∞Ö’x Q˘Ñ¨Ê J#∞„QÆÇ¨ O XHõ qâßfiã≤H˜ qâßfiãÖ`À áê@∞
Åaèã¨∞ÎOk.
W#flÖÏ¡Ç¨Ï Ü«ÚÇ≤Ï|∞ƒ`«Î"åfic# =Ü«ÚÇ≤Ï|∞ƒÖò =Ú`«`«Ç≤Ï›s<£
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨âßÛ`åÎÑÖ K≥O^Õ"åix, Ñïâ◊√^Œú`«#∞ áêÕKÕ"åix
„¿Ñq∞™êÎ_»∞. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 222)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
J`ü `«Ç¨˙~°∞ xã¨∞ÊùÖò D=∂<£
Ñïâ◊√„Éèí`« D=∂<£Ö’x ã¨QÆÉèÏQÆO. (ui‡l 3519 [~¸Ñ¶π)
J`«ÎÇ¨ï~°∞ +¨„`«∞Öò D=∂<£.(=Úã≤¡O) Ñïâ◊√„Éèí`« qâßfiãÖÖ’(D=∂<£)JO`«~åƒùQÆO.
1. h˜ Ñïâ◊√„Éèí`« :- =~°¬Ñ¨Ù h~°∞, =∞OK«∞, =_»QÆà◊√¡ ^•fi~å ÅaèOKÕ hà◊¡xfl Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#q.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:
=J<£[Öò<å q∞#ã¨û=∂~Ú =∂ J<£ `«Ç¨˙~å
30

17
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
"Õ∞=Ú PHÍâ◊O #∞O_ç Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# [ÖÏxfl J=`«iOÑ¨*Ë™ê=Ú.
(JÖò Ñ¨Ù~åö<£ – 48)
2. ã¨=Ú„^ŒÑ¨Ù h~°∞ :- ã¨=Ú„^ŒÑ¨Ù h˜ QÆ∞iOz „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :-
ã¨=Ú„^ŒÑ¨Ù h~°∞ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#k. ^•x xs˚= Hõàı|~°O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ#q.
(J|∂^•=Ó^£, ã¨Ç‘Ï–83,#™ê~Ú, u~üq∞l)
3. ["£∞["£∞ [ÅO, ÉÏ=ÙÅ, #^Œ∞Å, K≥~°∞=ÙÅ h~°∞ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#q.
4. Ô~O_»∞ ‰õΩO_»Å HõO>Ë JkèHõOQÍ LO_ç ^•x ~°OQÆ∞, ~°∞z, "åã¨# =∂~°x
hà◊√§ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#q.
h~°∞ Ô~O_»∞ ‰õΩO_»Å‰õΩ ã¨=∂#OQÍ LO>Ë ^•xfl =∂e#ºO JÑïâ◊√„ÉèíO
KÕÜ«∞*ÏÅ^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç‘Ï–63, #™ê~Ú. u~üq∞l–67, WÉˇfl=∂[)
q=~°} :- Ç¨Ïnã¨∞Ö’ Ô~O_»∞ ‰õΩO_»Å∞ Jx LOk JO>Ë Jq J~Ú^Œ∞ KÕ^ŒÅ‰õΩ
ã¨=∂#O J#fl=∂@.
PÇ¨ ~°Ñ¨^•~å÷Å,áêhÜ«∂ÅZOye
=∞x+≤ ZOye Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#k. J`«_»∞ =Úã≤¡"≥∞ÿ<å, =Úã≤¡"Õ∞`«~°∞_≥·<å JÑï
â◊√„ÉèíOQÍ L<åfl, |Ç≤Ï+¨µìã≤÷uÖ’ L<åfl ã¨ˆ~ U [O`«∞=Ù Ü≥ÚHõ¯ =∂OãÖ ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O
KÕÜ«∞|_çO^À ^•x ZOye ‰õÄ_® ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"Õ∞. QÍ_ç^ŒÅ∞ HõOK«~° QÍ_ç^ŒÅ∞ „‰õÄ~°
[O`«∞=ÙÅ∞ ÑÖ*ÏÅ`À Ñ‘‰õΩ¯ u<Õ Ñ¨‰õ∆ΩÅ ZOye ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"Õ∞.
QÍ_ç^ŒÅ∞, „‰õÄ~°[O`«∞=ÙÅ∞, Ñ¨‰õ∆ΩÅ∞ „`åy# h˜`À "Õ∞=Ú =ÙE KÕÜ«∞=K«∞Û<å
Jx „Ñ¨=HõÎ (ã¨Å¡ÖÏ¡Ç¨ï JÖˇ·Ç≤Ï =ã¨Å¡O)#∞ „Ñ¨tflOK«_»O [iyOk. ^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
["å|∞QÍ 'J=Ù#x— ã¨=∂^è•#O WKåÛ~°∞. (Éˇ·Ç¨Ïv)
Ñ≤e¡ ZOye Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#^Œx *Ïa~ü(~°) Ç¨Ïnã¨∞Ö’ LOk. Ñ≤e¡ „`åy q∞yeÛ#
h~°∞ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#k. Ç¨Ï„[`ü HõÉòëêa<£`≥ HõJÉò (~°lJ) LÖË¡Y#O: J|∂Y`å^Œ (~°lJ)
WO’¡H˜ =KåÛ~°∞. PÜ«∞# H˘~°‰õΩ hà◊√§ ÃÑÏì~°∞. P "≥O@<Õ XHõ Ñ≤e¡ =zÛ P h~°∞
„`åQÆ™êyOk. <Õ#∞ K«∂_»™êQÍ#∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ J|∂ Y`å^Œ (~°l) <å`À Pâ◊Û~°ºáÈ`«∞<åfl
"≥O^Œ∞‰õΩ? Jx J<åfl~°∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ñ≤e¡ ZOye JÑïâ◊√„ÉèíO HÍ^Œ∞ Jx J<åfl~°∞.
ZO^Œ∞HõO>Ë, Ñ≤e¡ WO’¡ ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∂ =zÛáÈÜÕ∞ [O`«∞=<åfl~°∞. (ui‡l 92 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
â◊s~°,^Œ∞ã¨∞ÎÅÑïâ◊√„Éèí`«
1. qâßfiã≤Ü≥ÚHõ¯ â◊s~°O, ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO_®e. U
q^èŒOQÍ<≥·<å JÑïâ◊√„Éèí`«‰õΩ QÆ∞~°~Ú`Õ "≥O@<Õ â◊√„Éèí Ñ¨~°∞K«∞HÀ"åe.
2. =¸„`« `«∞OÑ¨~°Å∞ Ñ¨_»‰õΩO_® KåÖÏ *Ï„QÆ`«ÎQÍ LO_®e. nx Ñ¨@¡ J„â◊^Œú
ã¨=∂kè tHõ∆‰õΩ QÆ∞iKÕã¨∞ÎOk. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
ã¨÷ÅÑïâ◊√„Éèí`«
ã¨Ç¨Ï[OQÍ Éèí∂q∞ Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO@∞Ok. ÉÏÇ¨Ïº HÍ~°}ÏÅ =Å¡ JÑïâ◊√„ÉèíOQÍ
=∂~°∞`«∞Ok. <ÕÅÃÑ· =∞e<åÅ∞ Ñ¨_ç`Õ "å˜ÃÑ· hà◊√§ áÈã≤ Ñïâ◊√„Éèí Ñ¨~°Kåe XHõ"Õà◊
`˘ÅyOK«|_Õq J~Ú`Õ "å˜x JHõ¯_ç #∞O_ç `˘ÅyOz P „Ñ¨^Õâ◊O h˜`À â◊√„ÉèíÑ¨~°Kåe.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞, J|∂^•=Ó^£)
XHõ"Õà◊ =º~°÷ Ñ¨^•~°÷O „^Œ=~°∂ÑÖÖ’ Lò>Ë P „Ñ¨^Õâ◊O ZO_çáÈ=@O =Å¡ Ñï
â◊√„Éèí"≥∞ÿáÈ`«∞Ok. (WÉˇfl Jc+‘|)
ã≤^•úO`«O:– ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# [O`«∞=Ù Ü≥ÚHõ¯ K«~°‡O LÑ¨ÙÊ ^•fi~å T~°Éˇ_ç`Õ
Ñïâ◊√„Éèí=∞QÆ∞#∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
#*Ïã¨`üq=~°}
â◊s~åxH˜, ^Œ∞ã¨∞ÎÅ‰õΩ =ÚiH˜ `«QÆÅ‰õΩO_® *Ï„QÆ`«Î Ñ¨_»@O „Ñü =Úã≤¡"£∞ Ü≥ÚHõ¯
qkè. ^Œ∞ã¨∞ÎÅ Ñïâ◊√„Éèí`« QÆ∞iOz JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:–
h ^Œ∞ã¨∞ÎÅ#∞ Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LOK«∞HÀ. (JÖò=Ú^ŒÌã≤û~ü – 4)
ã¨*Ïã¨`ü ~°HÍÅ∞:–
1. HõÖË|~°O U „áê}˜H˜ K≥Ok#^≥·<å, J~Ú`Õ KÕÑ¨Å∞, T~°Ñ≤K«∞ÛHõÅ∞ `«=∞O`«@
`å=Ú =∞~°}Õz<å "å˜x u#@O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O KÕÜ«∞|_çOk.
(WÉˇfl=∂[, J|∂^•=Ó^£, =ÚJ`åÎ)
2. „Ñ¨=Ç≤ÏOKÕ ~°HõÎO, |Ç≤Ï+¨µì, „Ñ¨ã¨=^Œâ◊ÅÖ’ „Ñ¨=Ç≤ÏOKÕ ~°HõÎO. (Y∞~üP<£)
3. ÑÖk =∂OãÖ.
WÖÏ¡ JÜ«∞º‰õÄ# "≥∞ÿ`«`«<£ JÑπ ^Œ=∞<£ =∞ãπ Ñ¶¨ÓÇ¨Ï<£ J"£ ÅÇπÏ=∞ d<£
ri<£ Ñ¶≤#flÇ¨˙ i*òã¨∞<£.
31 32

18
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
K«zÛ# [O`«∞=Ù, „Ñ¨=Ç≤ÏOKÕ ~°HõÎO, ÑÖk =∂OãÖ xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ W=hfl
JÑïâ◊√^Œú=ÚÖË. (PÖòJ<£ P"£∞ – 145)
4.=∞x+≤ Ü≥ÚHõ¯ "åO`«∞, 5. =¸„`«O 6. =∞ÅO :– W=xfl UHõ„w=OQÍ JÑï
â◊√^Œú=ÚÖË J~Ú`Õ áêÅ∞„`åˆQ =∞QÆ a_»¤ =¸„`«O JÑïâ◊√^ŒúO HÍ^Œ∞. ^•xÃÑ· hà◊√§
zÅHõi¿ãÎ ãïáÈ`«∞Ok. (J|∂^•=Ó^£, ã¨Ç≤Ï 374 #™ê~Ú, WÉˇfl=∂[)
7. =n :– =¸„`« qã¨~°˚# ã¨=∞Ü«∞OÖ’ `≥Å¡x „^Œ=O "≥Å∞=_»∞`«∞Ok. Wk
UHõ„w=OQÍ JÑïâ◊√^Œú"Õ∞ nx=Å¡ =ÓE ÉèíOQÆ=∞ø`«∞Ok. J~Ú`Õ nxfl â◊√„ÉèíÑ¨~°K«_»O
`«Ñ¨Êx ãïHÍ^Œ∞. (=Úã¨xflÑ¶π J|∞Ì„~°*Ï˚Mò)
8. =∞r:– `≥Å¡x zHõ¯x „^Œ=O. Ñ¨~°ã¨Ê~° Ç¨ ã¨ºO, ZQÆ`åo KÕã¨∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞,
ÖË^• Öˇ·Oy q+¨Ü«∂Å#∞ `«ÅK«∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨ =∞~å‡OQÍÅ ^•fi~å "≥Å∞=_»∞
`«∞Ok. Wk "≥Å∞=_ç# `«~åfi`« =∞~å‡OQÍefl Ñïâ◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞HÀ"åe. =ÙE ‰õÄ_®
KÕã¨∞HÀ"åe. (|∞MÏs)
9. =∞}©:– `≥Å¡x zHõ¯x „^Œ"åxfl Öˇ·OyHõ ãÖ|O^èŒ ã¨=∞Ü«∂Ö’¡ "≥Å∞=_»∞`«∞Ok.
nx=Å¡ `«ÅO@∞ ™êfl#O `«Ñ¨Êx ãï J=Ù`«∞Ok. XHõ"Õà◊ |@ìÅ‰õΩ JO@∞‰õΩO>Ë "≥O@<Õ
^•xfl â◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞HÀ"åe. XHõ"Õà◊ Jk ZO_ç LO>Ë ^•xfl wH˜"ÕÜ«∞_»"Õ∞ ãïáÈ`«∞Ok.
(|∞MÏs)
10. ‰õΩHõ¯ :– ‰õΩHõ¯ KåÖÏ JÑïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ#k Jk `åH˜# ¿Ñ¡@∞ JÑïâ◊√^Œú"≥∞ÿ
áÈ`«∞Ok. ^•xfl U_»∞™ê~°∞¡ h˜`À â◊√„ÉèíÑ¨~°Kåe "≥Ú^Œ˜™êi ÖË^• z=i™êi =∞˜ì`À
ÖË^• ã¨|∞ƒ`À â◊√„ÉèíO KÕÜ«∂e. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
11. =∂#=ÙÅ =∞Å=¸„`åÅ∞, [O`«∞=ÙÅ ¿Ñ_» =Ú„`åÅ∞ JÑïâ◊√^Œú"≥∞ÿ#q.
=∞Å=¸„`«qã¨~°˚<åxÜ«∞=∂Å∞
1. Y∞~üP<£ "åHÍºÅ∞, JÖÏ¡ÇπÏ ¿Ñ~°∞¡ „"åã≤ L#fl HÍy`åÅ#∞ =∞~°∞QÆ∞^˘_ç¤Ö’xH˜
fã¨∞H˘x "≥à◊¡~å^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£, ã¨Ç≤Ï 19, WÉˇfl =∂[)
2. =∞Å =¸„`« qã¨~°˚<å ã¨=∞Ü«∞OÖ’ `≥~°Kå@∞QÍ LO_®e. W`«~°∞Å ^Œ$+≤ì `«=∞
ÃÑ· Ñ¨_»‰õΩO_® *Ï„QÆ`«Î =Ç≤ÏOKåe. (J|∂^•=Ó^£, WÉËfl=∂[, ã¨Ç≤Ï 332)
3. =∞~°∞QÆ∞^˘_ç¤Ö’xH˜ „Ñ¨"ÕtOKÕ=ÚO^Œ∞ ÖË^• J_»qÖ’ =∞Å=¸„`« qã¨~°˚#‰õΩ
"≥àı§=ÚO^Œ∞ ^•x „Ñ¨`ÕºHõ ^Œ∞P#∞ ÑïîOKåe. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
4. D ã¨=∞Ü«∂Ö’¡ =∂Ï¡_»~å^Œ∞. (JÇπÏ=∞^£, J|∂^•=Ó^£, [~ÚÑ¶π 15)
5. dÉÏ¡‰õΩ Jaè=ÚYOQÍ ‰õÄ~ÀÛ~å^Œ∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
6. „Ñ¨[Å∞ =zÛáÈÜÕ∞ =∂~åæÖ’¡ =∞Å =¸„`« qã¨~°˚# KÕÜ«∞~å^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£)
7. xÅ|_ç =∞Å =¸„`« qã¨~°˚# KÕÜ«∞~å^Œ∞. (JÇπÏ=∞^£ u~üq∞l, #™ê~Ú)
JÑïâ◊√„Éèí =ºH˜Î ÃÑ· Wq x+≤^ŒúO :– `«"åÑ¶π KÕÜ«Ú@, Y∞~ü P<£#∞ =Ú@∞ìH˘#∞@,
ÖË^• Ñ¨@∞ì H˘#∞@, =∞ã≤˚^£Ö’ „Ñ¨"ÕtOK«∞@. (u~üq∞l, J|∂^•=Ó^£)
Ñïâ◊√^Œú`«#∞á⁄O^Õ™êfl#OQÆ∞ã¨∞Öˇ[<å|`ü
QÆ∞ã¨∞Öò JO>Ë â◊s~° ÉèÏQÍÅxfl˜h h˜`À â◊√„ÉèíÑ¨~°K«_»O Wk ^è•i‡Hõ ã≤^•úO`«O
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O
=W<£ ‰õΩ<£ `«∞"£∞ A<£|<£ Ñ¶¨`«ÎÇ¨Ï›~°∂
XHõ "Õà◊ g∞~°∞ JÑïâ◊√^ŒúOQÍ LO>Ë ™êfl#O KÕã≤ Ñïâ◊√^Œ∞úÅ∞HõO_ç.
(JÖò =∂~Ú^ŒÇπÏ – 6)
™êfl#O J~Ú^Œ∞ q+¨Ü«∂Å=Å¡ `«Ñ¨Êx ãï J=Ù`«∞Ok :–
1. x„^ŒÖ’ ÖË^• "Õ∞ÖÁ¯x L#flÑ¨ÙÊ_»∞ Öˇ·OyHõ PHÍOHõ∆`À g~°ºO "≥Å∞=_»∞@
=Å¡ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µe^ŒÌiH© Wk =iÎã¨∞ÎOk „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:–
g~°º=Ú "≥Å∞=_ç`Õ ™êfl#O `«Ñ¨Êxãï (=Úã≤¡"£∞)
2. „ã‘Î =∞~å‡OQÆOÖ’ Ñ¨Ù~°∞+¨ =∞~å‡OQÆO „Ñ¨"ÕtOz,g~°ºO "≥Å∞=_ç<å
"≥Å∞=_»HõáÈ~Ú<å.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:–
=∞~å‡OQÆO =∞~å‡OQÆOÖ’ „Ñ¨"Õt¿ãÎ ™êfl#O `«Ñ¨Êx ãï (JÇπÏ=∞^£).
3. „ã‘ÎÅ |Ç≤Ï+¨µì ^Œâ◊, „Ñ¨ã¨= ^Œâ◊ =Úyã≤# Ñ≤^ŒÑ¨
4. =∞~°}O â◊"åxfl ™êfl#O KÕ~ÚOK«_»O =ÚYºqkè
5. Jqâßfiã≤ W™ê¡"£∞ ã‘fiHõiOz#Ñ¨Ù_»∞
JaèÅ+¨hÜ«∞ ™êfl#O :–
1. â◊√„Hõ"å~°O <å_»∞ ™êfl#O KÕÜ«Ú@ (|∞MÏs =Úã≤¡"£∞) 2. ÑÖ_»∞QÆÅ ™êfl#O
(WÉˇfl=∂[) 3. WÇπÏ ~å"£∞ H˘~°‰õΩ ™êfl#O (=Úã≤¡"£∞, u~üq∞l)
Ñïâ◊√^Œú`« á⁄O^Õ ™êfl#O Ü≥ÚHõ¯ Ñ¨^Œúu :–
1. =ÚO^Œ∞ Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å∞ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ Hõ_»QÍe 2. P `«~åfi`« =∞~å‡OQÍxfl
Hõ_»∞HÀ¯"åe. 3. P `«~åfi`« #=∂A H˘~°‰õΩ KÕã≤#@∞¡ =Ù*Ï KÕÜ«∂e. 4. P `«~°∞"å`«
`«ÅÃÑ· =¸_»∞™ê~°∞¡ hà◊√§ áÈã¨∞HÀ"åe. 5. P `«~°∞"å`« â◊s~°=∞O`«˜ÃÑ· hà◊√§
áÈã¨∞HÀ"åe. (ã≤Ç¨ ã≤`«Î)
33 34

19
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
`«Ü«∞=Ú‡"£∞
`«Ü«∞=Ú‡"£∞ JO>Ë ãÖHõeÊOK«∞@ W™ê¡"£∞Ö’ nxfl `«Ü«∞=Ú‡"£∞ JOÏ~°∞.
Ñïâ◊√„Éèí`«#∞ á⁄O^Õ L^ÕÌâ◊ºO`À Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# =∞˜ìx qxÜ≥∂yOK«∞@. `«# ã¨fi„QÍ=∞OÖ’
L<åfl, „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ L<åfl =Ù*Ï =∞iÜ«Ú QÆ∞ã¨∞Öò (™êfl#O) H˘~°‰õΩ D „HÕk Ñïã≤÷`«∞Ö’¡
`«Ü«∞=Ú‡"£∞ KÕÜ«∞=K«∞Û#∞.
1. h~°∞ U =∂„`«O ÖË#Ñ¨ÙÊ_»∞, ÖË^• KåÖÏ `«‰õΩ¯=QÍ L#flÑ¨ÙÊ_»∞ `«Ü«∞=∞‡"£∞
KÕÜ«∞=K«∞Û#∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :–
Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# =∞˜ìx =ÓE, ™êfl<åÅ‰õΩ |^ŒÅ∞QÍ LÑ¨Ü≥∂yOK«=K«∞Û#∞. Ñ¨k
ãÖ=`«û~åÅ =~°‰õΩ h~°∞ ÅaèOK«Hõ áÈ~Ú<å ã¨ˆ~. (u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 124)
2. QÍÜ«∞O, "åºkè =Å¡ h˜x LÑ¨Ü≥∂yOK«@O =Å¡ #+¨ìO HõÅ∞QÆ∞`«∞O^Œx
ÉèíÜ«∞O L#flÑ¨ÙÊ_»∞ *Ïa~ü (~°) LÖË¡Y# :– „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ =∂ q∞„`«∞_çH˜ ~å~Ú `«ye
QÍÜ«∞O J~ÚOk. J`«xH˜ *Ï<å|`ü ™êfl#O KÕ¿ã Ñïã≤÷u U~°Ê_çOk. J~Ú`Õ J`«x
q∞„`«∞Å∞ h˜`À ™êfl#O KÕÜ«∞=∞x Ñ¨@∞ìÑ¨Ïì~°∞ ^•x =Å¡ PÜ«∞# =∞~°}ÕKå_»∞
„Ñ¨=HõÎ (ã¨)‰õΩ D q+¨Ü«∞O `≥eã≤ PÜ«∞# (ã¨) WÖÏ J<åfl~°∞.
"å~°∞ J`«xfl K«OÑ≤"Õâß~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ "åix K«OÑ¨ÙQÍHõ J`«#∞ `«Ü«∞=Ú‡"£∞
KÕã¨∞‰õΩO>Ë ãïáÈÜÕ∞k. QÍÜ«∞OÃÑ· Hõ@∞ì Hõ˜ì q∞QÆ`å â◊s~å#flO`å Hõ_»∞‰õΩ¯O>Ë ÉÏQÆ∞#∞fl
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 336)
3. f„="≥∞ÿ# K«eÖ’, "Õ_ç hà◊√¡ ÖË#Ñ¨ÙÊ_»∞, K«Å¡x h~°∞ qxÜ≥∂yOK«@O =Å¡
Ç¨ x HõeˆQ ÉèíÜ«∞O LO>Ë `«Ü«∞=Ú‡"£∞ KÕã¨∞‰õΩO>Ë ãïáÈ`«∞Ok. J„"£∞a<£ Pãπ (~°)
WÖÏ JO@∞<åfl~°∞:– *Ï`«∞ã¨ûÖÏã≤Öò Ü«Ú^ŒúOÖ’ f„="≥∞ÿ# K«e=Å¡ <å‰õΩ x„^ŒÖ’ g~°º
ã¨¯Å#O J~ÚOk WO`« f„="≥∞ÿ# K«eÖ’ ™êfl#O KÕ¿ãÎ <Õ#∞ K«xáÈ`å<Õ"≥∂ Jx
ÉèíÜ«∞"Õ∞ã≤Ok. JO^Œ∞=Å¡ `«Ü«∞=Ú‡"£∞ KÕã≤ #=∂A K«k"å#∞ D q+¨Ü«∞O (ã¨) ‰õΩ
`≥eã≤ PÜ«∞# #"åfi~°∞ HÍx Ug∞ J#ÖË^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£)
4. h~°∞ ã¨g∞ÑÖQÍ L<åfl, Ñïã¨~åÖ’¡ L<åfl, ^•xfl á⁄O^ŒÖËx Ñïã≤÷`«∞Ö’¡
JO>Ë ÉÏq#∞Oz `À_»ÖËHõáÈ=Ù@, ÏOH© #∞O_ç f¿ãO^Œ∞‰õΩ HõÔ~O@∞ ÖËHõáÈ=Ù@ Kåb
KåÅx hà◊√§ L#flÑ¨ÙÊ_»∞, *ˇ·Ö’¡ L#flÑ¨ÙÊ_»∞ "≥Ú^ŒÖˇ·# Ñïã≤÷`«∞Ö’¡ `«Ü«∞=Ú‡"£∞ KÕÜ«∞
=K«∞Û#∞. `«Ü«∞=Ú‡"£∞ H˘~°‰õΩ =∞˜ì Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO>Ë KåÅ∞. "å~°∞ =∞˜ìH˜ |^Œ∞Å∞
|∂_ç^Œ ~å~ÚK«∞, ã¨∞#flO ^•fi~å ‰õÄ_® `«Ü«∞=Ú‡"£∞ KÕã¨∞HÀ=K«∞Û. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
`«Ü«∞=Ú‡"£∞Ñ¨^Œúu
Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# =∞˜ìÃÑ· Ô~O_»∞ J~°KÕ`«∞Å`À H˘Ïìe. P `«~°∞"å`« "å˜x T^•e.
"å˜`À =ÚMÏhfl, Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å#∞ =∞}˜Hõ@¡ =~°‰õΩ `«∞_»∞K«∞HÀ"åe.
`«Ü«∞=Ú‡"£∞ QÆ∞ãπ¡ ™êfl<åxH˜ |^Œ∞Å∞ J=Ù`«∞Ok ™êfl#O KÕã≤# `«~°∞"å`« XHõ
=Úã≤¡"£∞ Ñïâ◊√„Éèí`« á⁄Ok#@∞¡, `«Ü«∞=Ú‡"£∞ ^•fi~å ‰õÄ_® Ñïâ◊√„Éèí`« á⁄O^Œ∞`å_»∞.
U q+¨Ü«∂Ö’¡ =ÙE, ™êfl#O `«Ñ¨Êx ãï J=Ù`åÜ≥∂ P q+¨Ü«∂Ö’¡ `«Ü«∞=Ú‡"£∞
`«Ñ¨Êxãï J=Ù`«∞Ok. `«Ü«∞=Ú‡"£∞H˜ =ÚO^Œ∞ =∞#ã¨∞ûÖ’ ãÖHõeÊOK«∞HÀ"åe. aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ
ÑïîOKåe. (J|∂^•=Ó^£) `«Ü«∞=Ú‡"£∞ `«~åfi`« =ÙE `«~åfi`« ÑïîOK«|_Õ ^Œ∞P#∞
ÑïîOKåe. (=Úã≤¡"£∞) `«Ü«∞=Ú‡"£∞ H˘~°‰õΩ =∞˜ìx, XˆH™êi `åHÍe Ô~O_»∞ ™ê~°∞¡ HÍ^Œ∞.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç‘ÏÇπÏ:327)
=ÙE
=ÙE ÉèÏ=O :– =ÙE JO>Ë =ÚYO, Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å∞, `«Å, Ô~O_»∞ HÍà◊§#∞
h˜`À â◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞H˘#∞@.
=ÙE ^è•i‡Hõ ™ê÷#O :– #=∂A HÀãÖ =ÙE =ÚYºqkè.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) P^Õâ◊O :–
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∂ W*Ï Y∞"£∞ `«∞"£∞ WÅã¨ûÖÏu Ñ¶¨Q∑ã≤Å∂
=E Ç¨Ï‰õΩ"£∞ = JÜü∞ kÜ«∞‰õΩ"£∞ WÅÖò =∞~å Ñ¶≤d ="£∞ã¨Ç¨˙
aTã≤‰õΩ"£∞ = P~ü AÅ‰õΩ"£∞ WÅÖòHõ JÉˇ·<£
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! #=∂A H˘~°‰õΩ g∞~°∞ ã≤^Œú=∞~Ú#Ñ¨Ù_»∞, g∞ =ÚMÏÅ#∞,
g∞ KÕ`«∞Å#∞ "≥ÚKÕ`«∞Å=~°‰õΩ â◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞HÀO_ç. `«ÅÃÑ· KÕ`«∞Å`À x=∞~°O_ç. HÍà◊§#∞
pÅ=∞O_»Å=~°‰õΩ Hõ_»∞HÀ¯O_ç. (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ–6)
35 36

20
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :–
=ÙE KÕÜ«∞#O`« =~°‰õΩ g∞Ö’ Z=i #=∂A#∂ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ã‘fiHõiOK«_»∞.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
=ÙAÖ’x ™êO„Ñ¨^•Ü«∞ q+¨Ü«∂Å∞:– 1. =ÙA‰õΩ =ÚO^Œ∞ ãÖHõeÊOK«∞HÀ"åe. 2.
q∞âßfiH± KÕÜ«∂e. 3. QÆ_®¤xfl h˜`À `«_»áêe. 4. „"Õà◊¡ =∞^èŒº h˜`À `«_»áêe. 5. =ÙA
Ö’x ÉèÏQÍÅ#∞ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ Hõ_»QÍe. 6. ‰õΩ_ç"≥·Ñ¨Ù #∞O_ç „áê~°OaèOKåe. 7. „Hõ=∞O
`«Ñ¨Ê‰õΩO_® =ÙE KÕÜ«∂e. 8. J=ã¨~åxH˜ q∞Oz h˜x qxÜ≥∂yOK«~å^Œ∞. 9. =ÙA
`«~åfi`« ^Œ∂ ÑïîOKåe. 10. =ÙA `«~åfi`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ #Ñ¶≤Öò K«^Œ"åe
(|∞MÏs, J|∂ ^•=Ó^£, WÉˇfl =∂[,u~üq∞l,#™ê~Ú)
=ÙAÖ’x q^èŒ∞Å∞ :– 1. ãÖHõÅÊO KÕÜ«Ú@ 2. =ÚYO Hõ_»QÍe 3. Ñ¨ÙHõ¯eOKåe,
h˜`À =Ú‰õΩ¯ â◊√„ÉèíO KÕÜ«∂e. 4. KÕ`«∞Å#∞ "≥ÚKÕ`«∞Å =~°‰õΩ â◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞HÀ"åe.
5. `«Å, K≥=ÙÅ =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∂e. 6. HÍà◊§#∞ „Hõ=∞OQÍ (‰õΩ_çHÍÅ∞, Z_»=∞ HÍÅ∞) pÅ
=∞O_»Å =~°‰õΩ Hõ_»QÍe. (L|MÏs, J|∂^•=Ó^£, ^•~°∞Y`«∞x)
=ÙE#∞ ÉèíOQÆ ÑïKÕ q+¨Ü«∂Å∞ :– <åÅ∞QÆ∞ q+¨Ü«∂Å =Å¡ =ÙE ÉèíOQÆ=Ú=Ù `«∞Ok.
1. =∞Å =¸„`« ^•fi~åÅ ^•fi~å U^≥·# "≥Å∞=_»@O =Å¡.
2. =∞u ã≤÷q∞`«O ÖË‰õΩO_»∞@, x„^Œ^•fi~å ÖËHõ =¸~°Ûù=Å¡ =∞ˆ~ HÍ~°}O =Å¡ #~Ú<å.
3. =∞~å‡OQÍxfl |@ì Kå@∞ÖË‰õΩO_® =Ú@∞ì H˘#∞@.
4. W™ê¡"£∞#∞ `«ºlOK«∞@.
=∞ã¨ÇπÏ
™ê‰õΩûÅÃÑ· =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∞_»O W™ê¡g∞Ü«∞ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O.nxH˜ „áêp# Ñ¨~°OÑ¨~°
LOk. ™ê‰õΩûÅ∞ JO>Ë HÍà◊§#∞ HõÑ≤Ê LOKÕq.
=Úw~° a<£ ëÈ| (~°) Ç¨Ïnã¨∞ :–
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) =ÙE KÕ™ê~°∞. ™ê‰õΩûÅÃÑ·, |∂@¡ÃÑ· =∞ã¨ÇπÏ KÕ™ê~°∞. (ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 99)
W"Õ HÍ‰õΩO_® K«e #∞O_ç HÍáê_»∞‰õΩ<ÕO^Œ∞‰õΩ L#fl ™ê‰õΩûÅ∞ ^èŒiOz<å "å˜ÃÑ·
‰õÄ_® =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∂e.
™ê‰õΩûÅÃÑ· =∞ã¨ÇπÏ‰õΩ x|O^èŒ#:–
1 ™ê‰õΩûÅ∞ Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO_ç =ÙE ã≤÷uÖ’ ^èŒiOz LO_®e. „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
=Úw~°ÇπÏ#∞ WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞ :–
<å ™ê‰õΩûÅ#∞ `˘ÅyOK«HõO_ç, <Õ#∞ "å˜x =ÙE ã≤÷uÖ’ ^èŒiOKå#∞ „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) "å˜ÃÑ· =∞ã¨ÇπÏ KÕâß~°∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨)#∞ WÖÏ „Ñ¨tflOK«_»O [iyOk.
"Õ∞=Ú ™ê‰õΩûÅÃÑ· =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∞=KåÛ? ^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J=Ù#∞, J~Ú`Õ Jq
=ÙE ã≤÷uÖ’ ^èŒiOz LO>Ë Jq ã¨=∂^è•#O WKåÛ~°∞. (=Úã¨fl^Œ∞Öò Ç¨ï"≥∞ÿn)
2. ™ê‰õΩûÅÃÑ· ÉèÏQÆO g∞^Œ =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∂e „HÕk ÉèÏQÍ# HÍ^Œ∞ Jb (~°) WÖÏ
J<åfl~°∞ :–
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) ™ê‰õΩûÃÑ· ÉèÏQÆO g∞^Œ =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∞@O <Õ#∞ K«∂âß#∞.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 162)
=∞ã¨ÇπÏ QÆ_»∞=Ù :– ™ê÷x‰õΩÅ‰õΩ XHõ k#O XHõ ~å„u „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩÅ‰õΩ =¸_»∞
k<åÅ∞, =¸_»∞ ~å„`«∞Å∞, „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:–
„Ñ¨Ü«∂}©‰õΩÅ‰õΩ =¸_»∞ k<åÅ∞, =¸_»∞ ~å„`«∞Å∞ ™ê÷x‰õΩÅ‰õΩ XHõ k#O
XHõ ~å„u. (=Úã≤¡"£∞, u~üq∞l, J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 157)
ã≤^•úO`«O :– ™ê÷x‰õΩ_»∞ XHõ "Õà◊ L^ŒÜ«∞O LE KÕã≤ ™ê‰õΩûÅ∞ ^èŒi¿ãÎ ~å„u
=~°‰õΩ "å˜ÃÑ· =∞ã¨ÇπÏ KÕã¨∞HÀ=K«∞Û ™ê‰õΩûÅ∞ fã≤ HÍà◊√§ Hõ_çˆQ J=ã¨~°O ÖË^Œ∞. ~ÀA
WÖÏˆQ KÕÜ«∞=K«∞Û#∞ ZO^Œ∞HõO>Ë QÆ_»∞=Ù XHõ¯ ~ÀA =∂„`«"Õ∞ JO`«HõO>Ë Z‰õΩ¯=
QÆ_»∞=ÙÖË^Œ∞.
„HÕ^Œ ¿Ñ~˘¯#fl q+¨Ü«∂Å =Å¡ =∞ã¨ÇπÏ ÉèíOQÆ=∞ø`«∞Ok :–
1. QÆ_»∞=Ù =Úyã≤# "≥O@<Õ 2. [<å|`ü =Å¡ 3. ™ê‰õΩûÅ∞ `˘ÅyOK«_»O =Å¡
™ê‰õΩûÅ`À áê@∞ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# |∂@¡ÃÑ· ‰õÄ_® =∞ã¨ÇπÏ KÕÜ«∞=K«∞Û#∞. „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) ™ê‰õΩûÅ`À áê@∞ |∂@¡ÃÑ· ‰õÄ_® =∞ã¨ÇπÏ KÕâß~°∞. (u~üq∞l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 99)
37 38

21
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
J*Ï<£
J*Ï<£ – JO>Ë „Ñ¨`ÕºHõ =K«<åÅ ^•fi~å „Ñ¨[Å#∞ #=∂A H˘~°‰õΩ aQÆæ~°QÍ
Ñ≤Å∞K«∞@. HõhãÖ =ÚQÆ∞æ~°∞ #=∂*ò K«k"Õ "å~°∞ XHõ KÀ@ KÕi`Õ J*Ï<£ W=fi@O
`«Ñ¨Êxãï nx „Ñ¨`ÕºHõ`« Uq∞@O>Ë =ÚPqÜ«∞ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :– „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ''f~°∞Ê
k#O <å_»∞ J*Ï<£ WKÕÛ"åi "≥∞_»Å∞ JO^ŒiHõO>Ë á⁄_»=ÙQÍ LOÏ~Ú Jx
ÃãÅqKåÛ~°∞. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
J*Ï<£ q^èŒ∞Å∞ :–
1. J*Ï<£Ö’ JÖÏ¡ÇπÏ Q˘Ñ¨Ê `«#O „Ñ¨HõÕK«|_»∞`«∞Ok. D „â◊=∞‰õΩ „ÑüÑ¶¨ÅO
fã¨∞HÀ=@O =∞Ozk HÍ^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 531, ui‡l 209 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
2. J*Ï<£ JÖÏ¡ÇπÏ „áê~°÷# =O˜k nxfl =ÙE KÕã≤ W"åfie. (ui‡l [~¸Ñ¶π 200)
3. dÉÏ¡"≥·Ñ¨Ù Jaè=ÚYOQÍ xÅ|_ç J*Ï<£ W"åfie.
4. ''Ç¨ÏÜ«∞ºÅã¨ûÖÏÇπÏ——, ''Ç¨ÏÜ«∞ºÅÖòÑ¶¨ÖÏÇπÏ—— Jx ÑëH˜#Ñ¨ÙÊ_»∞ `«Å#∞, "≥∞_»#∞,
KèåfH˜ ‰õΩ_ç, Z_»=∞Å"≥·Ñ¨Ù „uáêÊe. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
5. `«# Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å K«∂Ñ¨Ù_»∞ "Õà◊¡#∞ K≥=ÙÖ’¡ LOz J*Ï<£ W"åfie.(WÉËfl =∂[)
6. J*Ï<£ aQÆæ~°QÍ W"åfie. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 515)
7. J*Ï<£ =K«<åÅ#∞ Py Py q_çq_çQÍ Ñ¨ÅHÍe. (u~üq∞l [~¸Ñ¶π 195)
8. J*Ï<£ WzÛ# =ºH˜Î WMÏ=∞`ü ‰õÄ_® W"åfie.
(u~üq∞l 199 [~¸Ñ¶π, J|∂^•=Ó^£ 512 [~¸Ñ¶π)
9. `«y# HÍ~°}O ÖË‰õΩO_® J*Ï<£ `«~°∞"å`« =∞ã≤˚^£ #∞O_ç #=∂A K«^Œ=‰õΩO_®
|Ü«∞˜H˜ "≥à◊¡_»O =∞Ozk HÍ^Œ∞.
J*Ï<£ =K«<åÅ∞ :– J*Ï<£Ö’ 19 =K«<åÅ∞ L<åfl~Ú.
J|∂ =∞ÇπÏE~°ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :–
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) J#∞K«~°∞Å∞ J|∂=∞ÇπÏ E~°ÇπÏ‰õΩ 19 J*Ï<£ =K«<åÅ∞ <Õ~åÊ~°∞ .
(~°"åÇ¨ïÖò Y=∞û ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 192, J|∂^•=Ó^£ 502)
`«ãπgÉò :– Ñ¶¨„*ò J*Ï<£Ö’ `«ãπgÉò W™ê¡g∞Ü«∞ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O.
(u~üq∞l, WÉËfl=∂[ J|∂^•=Ù^£ Ç¨Ïã¨<£ 500)
`«ãπ gÉò JO>Ë ˆH=ÅO Ñ¶¨„*ò J*Ï<£Ö’
Ç¨ÏÜ«∞º JÅã¨ûÖÏÇπÏ Ç¨ÏÜ«∞º JÅÖò Ñ¶¨ÖÏÇπÏÅ `«~°∞"å`« ''Jã¨ûÖÏ`«∞ Mˇ·~°∞"£∞
q∞# <Òfl"£∞—— Jx Ô~O_»∞ ™ê~°∞¡ Ñ¨ÅHõ@O.
WMÏ=∞`ü :– =∞ÇπÏE~°ÇπÏ (~°) Ç¨Ïnã¨∞Ö’ WMÏ=∞`ü =K«<åÅ∞ 11 L<åfl~Ú.
(J|∂^•=Ó^£ 502 ã¨Ç≤ÏÇπÏ, ui‡l 193)
J*Ï<£ `«~°∞"åu ^Œ∞P:–
F D ÑïÑ¨Ó~°‚ PÇ¨ fi<åxH˜ ã≤÷~°=∞~Ú# #=∂A‰õΩ „Ñ¨Éèí∞=Ù "≥·# F ^Õ"å !
=ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) ™êxflÇ≤Ï`åºxfl, qt+¨ì`«#∞ „Ñ¨™êkOK«∞ WOHÍ h=Ù "åQÍÌ#O KÕã≤##fl`«
™ê÷<åxH˜ PÜ«∞#∞fl KÕ~°∞Û. (|∞MÏi)
39 40

22
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
#=∂*ò
#=∂*ò P^Õâ◊O =∞iÜ«Ú "å˜ ~°HÍ`«∞Å∞ ãÖYº :
#=∂*ò W™ê¡"£∞ Ü≥ÚHõ¯ Ô~O_»= =ÚYº"≥∞ÿ# qkè Ü«ÚHõÎ=Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕi# „Ñü
„ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅÃÑ· qkèOK«|_çOk. ''#=∂*ò Z˜ì Ñïã≤÷`«∞Ö’¡#∂ Hõ∆q∞OK«|_»^Œ∞. JqâßfiãÖ
=∞iÜ«Ú W™ê¡"£∞Å#∞ #=∂*ò K«^Œ=Hõ áÈ=@O =ÖË¡ „QÆÇ≤ÏOK«@O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. ~å„f
Ñ¨QÆÅ∞Ö’ 5 Ñ¨Ó@Å∞ #=∂*ò qkèOK«_»O [iyOk. D J~Ú^Œ∞ Ñ¨Ó@Å #=∂AÅ∞
¿Ñ~°∞¡ :– Ñ¶¨*ò~ü, *ÁÇπÏ~ü Jãπ~ü, =∞Q∑ iÉò, Wëê
Ñ¶¨*ò~ü :– Ô~O_»∞ ã¨∞#fl`ü ~°HÍ`«∞Å`À áê@∞ <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å∞. =ÚO^Œ∞ Ô~O_»∞
~°HÍ`«∞Å∞ ã¨∞#fl`≥=ÚJHõ¯^Œ, P `«~°∞"å`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å Ñ¶¨~ü*ò. Ñ¶¨*ò~ü Ü≥ÚHõ¯ Ô~O_»∞
Ñ¶¨~ü*ò ~°HÍ`«∞Å∞ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ PK«iOK«|_»`å~Ú. W=∂"£∞ aQÆæ~°QÍ Ñïî™êÎ_»∞.
XO@iQÍ PK«iOz<å aQÆæ~°QÍ ÑïîOKåe. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ‰õΩ Ñ¶¨*ò~ü Ü≥ÚHõ¯ Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞
ã¨∞#fl`ü WÇ¨ Ö’HõOÖ’x =ã¨∞Î=ÙÅxfl˜ HõO>Ë ZO`À „Ñ≤Ü«∞"≥∞ÿ#q. (=Úã≤¡"£∞)
XHõ "Õà◊ Ñ¶¨*ò~ü Ü≥ÚHõ¯ ã¨∞#fl`ü Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ [=∂J`ü‰õΩ =ÚO^Œ∞ K«^Œ=Hõ
áÈ`Õ, [=∂J`ü `«~åfi`« "≥O@<Õ ã¨∂~Àº^ŒÜ«∂xH˜ =ÚO^Œ∞ K«^Œ∞=Ù HÀ"åe.
(JãπÇ¨ |∞ã¨∞û#<£ ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 422)
*’ÇπÏ~ü :– *’ÇπÏ~üÖ’ <åÅ∞QÆ∞ Ñ¶¨~ü*ò ~°HÍ`«∞Å∞ =∞iÜ«Ú P~°∞~°HÍ`«∞Å∞ ã¨∞#fl`ü,
W=xfl =∞ø#OQÍ PK«iOKåe. Ñ¶¨~ü*ò HõO>Ë =ÚO^Œ∞ <åÅ∞QÆ∞ ÖË^• Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞
ã¨∞#fl`ü Ñ¶¨~ü*ò `«~åfi`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å ã¨∞#fl`ü Jhfl HõeÑ≤ Ñ¨k ~°HÍ`«∞Å∞ J=Ù`å~Ú.
Jãπ~ü :– ˆH=ÅO <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å∞ =∂„`«"Õ∞ qkèOK«|_®¤~Ú.
=∞Q∑iÉò :– ˆH=ÅO =¸_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ =∂„`«O qkèOK«|_®¤~Ú. Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞
aQÆæ~°QÍ K«kq `«+¨Ç¨ï›^£ KÕÜ«∂e. WOHÍ =¸_»= ~°HÍ`«∞ =∞ø#OQÍ K«^Œ"åe. „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) =∞Q∑iÉò Ñ¶¨~ü*ò `«~åfi`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å ã¨∞#fl`ü U<å_»∂ q_çz ÃÑ@ìÖË^Œ∞. =∞Q∑iÉò
J*Ï<£ `«~åfi`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å #Ñ¶≤Öò K«^Œ=_»O „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞ÅÖ’ ¿Ñ~˘¯#|_çOk.
Wëê :– <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å Ñ¶¨~ü*ò, `«+¨Ç¨ï›^£H˜ =ÚO^Œ∞ Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ aQÆæ~°QÍ,
`«+¨Ç¨ï›^£ `«~åfi`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ =∞ø#OQÍ, Wëê `«~åfi`« Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ ã¨∞#fl`ü
„áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞ÅÖ’ ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk.
q`ü~ü :– q`ü~ü #=∂*ò XHõ ~°HÍ`«∞ ÖË^• =¸_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ ÖË^• JÜ«Ú^Œ∞
~°HÍ`«∞Å∞ K«^Œ=@O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. =¸_»∞ =∞iÜ«Ú J~Ú^Œ∞ ~°HÍ`«∞Å∞
XHõ YJ^ŒÇπÏ =∞iÜ«Ú XHõ ã¨ÖÏ"£∞`À K«^Œ"åe.
~å„f Ñ¨QÆÅ∞Ö’ "≥Ú`«ÎO Ñ¶¨~ü*ò #=∂*ò ~°HÍ`«∞Å ãÖYº 17. *ÁÇπÏ~üÖ’ <åÅ∞QÆ∞
~°HÍ`«∞Å∞, Jã¨~üÖ’ <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å∞, =∞Q∑iÉòÖ’ =¸_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞, Ñ¶¨[~üÖ’ Ô~O_»∞
~°HÍ`«∞Å∞, =∞iÜ«Ú 12 ~°HÍ`«∞Å∞ ã¨∞#fl`ü. Ñ¶¨*ò~üH˜ =ÚO^Œ∞ Ô~O_»∞, *’ÇπÏ~üH˜ =ÚO^Œ∞
<åÅ∞QÆ∞ `«~åfi`« Ô~O_»∞, =∞Q∑iÉò `«~åfi`« Ô~O_»∞, Wëê `«~åfi`« Ô~O_»∞, q`ü~üXHõ˜
ÖËHõ =¸_»∞.
#=∂A +¨~°`«∞Å∞ :– #=∂*ò ã‘fiHõiOK«|_»ÏxH˜ D „HÕ^Œ +¨~°`«∞Å∞ `«Ñ¨Êxãï.
1. W™ê¡"£∞ JO>Ë XHõ =ºH˜Î „áê=∂}˜Hõ ^è•i‡Hõ #=∞‡HÍÅ∞ Hõey LO_®e. 2. |∞kú
*Ï˝<åÅ∞ JO>Ë =∞u ã≤÷q∞`«O Hõey LO_®e. 3. |∞kú *Ï˝<åÅ∞ JO>Ë =∞u ã≤÷q∞`«O
Hõey LO_®e. 3. ÑïHÕKÕ, ã≤QÆ∞æ a_çÜ«∞O, Ñïâ◊√„Éèí`«#∞ „QÆÇ≤ÏOKÕ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕ~åe.
4. JÑïâ◊√^Œú`« #∞O_ç Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO_ç =ÙE KÕã≤ LO_®e. 5. â◊s~°OÃÑ· U^≥·<å
JÑïâ◊√^ŒúO LO>Ë ^•xfl `˘ÅyOKåe. 6. =∞~å‡OQÍÅ#∞ HõÑ≤Ê LOKåe. 7. xs‚`«
ã¨=∞Ü«∞O 8. dÉÏ¡H˜ Jaè=ÚYOQÍ LO_»∞@. 9. ãÖHõeÊOK«∞H˘#∞@.
#=∂*ò =ÚYº q^èŒ∞Å∞ :– #=∂*òÖ’ 13 =ÚYº q^èŒ∞Å∞ L<åfl~Ú.
1. dÜ«∂"£∞ :– JO>Ë #=∂*ò xÅ|_ç PK«iOKåe. J~Ú`Õ Jã¨fiã¨÷`«QÍ L#fl
"å~°∞, JOQÆ"≥·HõÅºO Hõey L#fl"å~°∞ `«Ñ¨Ê
2. `«H±cÔ~ `«„Ç‘Ï=∞ :– JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ #=∂*ò „áê~°OaèOKåe.
^•x J~°÷O, J#∞"å^ŒO ^•fi~å #=∂*ò J=^Œ∞.
3. ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ ÑïîOK«@O :– ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ JO^Œ~°∂ Jxfl #=∂*òÅÖ’
ÑïîOK«_»O `«Ñ¨Êxãï. W=∂"£∞ J~Ú<å =ÚMò`«n J~Ú<å, #=∂*ò aQÆæ~°QÍ
K«kq<å, =∞ø#OQÍ K«kq<å, Ñ¶¨~ü*ò J~Ú<å ã¨∞#fl`ü J~Ú<å ã¨∂ˆ~ á¶êuÇ¨
K«^Œ=x^Õ #=∂*ò HÍ^Œ∞.
4. ~°∞‰õÄ:– JO>Ë Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å#∞ "≥ÚHÍà◊§ÃÑ· LOKåe. gÑ¨Ù |Å¡Ñ¨~°∞Ñ¨ÙQÍ
LO_®e.
5. M∫=∞ÇπÏ :– ~°∞‰õÄ #∞O_ç ÖËz xÏ~°∞QÍ xÅ|_®e.
6. `ånÖò:– JO>Ë ~°∞‰õÄ, ã¨*ÏÌÅ∞ „Ñ¨âßO`«OQÍ KÕÜ«∂e.
7. U_»∞ J=Ü«∞"åÅÃÑ· ã¨*ÏÌ KÕÜ«∂e. Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å∞, Ô~O_»∞ áê^•Å∞, Ô~O_»∞
"≥ÚHÍà◊√§, <˘ã¨Å∞, =Ú‰õΩ¯ÅÃÑ· ã¨*ÏÌ KÕÜ«∂e.
8. ã¨*ÏÌ #∞O_ç ÖËK«∞@.
9. Ô~O_»∞ ã¨*ÏÌÅ =∞^èŒº „Ñ¨âßO`«OQÍ ‰õÄ~ÀÛ"åe.
41 42

23
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
10. q^èŒ∞ÅxflO˜h „Ñ¨âßO`«OQÍ PK«iOKåe.
11. =¸_»∞, <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å #=∂*òÅÖ’ z=i [ÖÏûÖ’ ‰õÄ~˘Û#∞@.
12. z=i [ÖÏûÖ’ J`«ÎÇ≤ÏÜ«∂º`«∞ `«~åfi`« „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ÃÑ· ^Œ~°∂^£ ÑïîOKåe.
13. ‰õΩ_ç, Z_»=∞ W~°∞"≥·Ñ¨ÙÅ Jã¨ûÖÏ=Ú JÖˇ·‰õΩ"£∞ JO@∂ =ÚYO „uáêÊe.
(ã≤Ç¨ ã≤`«Î)
#=∂*òÖ’x "ålÉò (`«Ñ¨Êxãï) JOâßÅ∞ :–
1. `«H± cÔ~ `«„Ç‘Ï=∞ HÍ‰õΩO_® W`«~° `«H©ƒ~°∂¡ Ñ¨ÅHÍe.
2. ~°∞‰õÄ #∞O_ç `«Å Z`«∞Î`«∂ ''ã¨q∞JÖÏ¡Ç¨ïe=∞<£ Ç¨Ïq∞^ŒÇπÏ—— Jx Ñ¨ÅHÍe.
3. aQÆæ~°QÍ ÑïîOKÕ #=∂AÅÖ’ ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ `«~åfi`« JO^Œ~°∂ Hõeã≤ Pg∞<£
Jx aQÆæ~°QÍ Ñ¨ÅHÍe.
4. #=∂A KÕ¿ã "å~°O^Œ~°∂ ~°|ƒ<å =ÅHõÖò Ç¨ "£∞Ì Jx Ñ¨ÅHÍe.
5. ~°∞‰õÄÖ’,'' ã¨∞Éò Ç¨ # ~°aƒÜ«∞Öò PÖÏ—— Jx Ñ¨ÅHÍe.
7. Ô~O_»∞ ã¨*ÏÌÅ =∞^èŒº JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡Q∑ Ñ¶≤~üb – =~ü Ç¨Ï"£∞h – =ÇπÏkh – =PÑ¶≤h–=~ü
AMòh Jx Ñ¨ÅHÍe. (=Úã≤¡"£∞)
8. "≥Ú^Œ˜ `«+¨Ç¨ï›^£ HÀãÖ ‰õÄ~ÀÛ=@O ("≥Ú^Œ˜ [ÖÏû)
9. "≥Ú^Œ˜ =∞iÜ«Ú Ô~O_»= ~°HÍ`«∞ÅÖ’ ã¨∂~°ÇπÏá¶êuÇ¨ `À áê@∞ W`«~° "åHÍºÅ#∞
‰õÄ_® ÑïîOKåe. (ã≤Ç¨ ã≤`«Î)
#=∂*òÖ’x™êO„Ñ¨^•Ü«∞Hõq+¨Ü«∂Å∞
1. ã¨<å JO>Ë `«H©ƒÔ~ `«„Ç‘Ï=∞ ÑëH˜# `«~åfi`« D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
F JÖÏ¡ÇπÏ! <å‰õÄ, <å áêáêÅ‰õÄ =∞^èŒº `«∂~°∞Ê Ñ¨_»=∞~°Å =∞^èŒº L#flO`«
^Œ∂~åxfl ã¨$+≤ìOK«∞ F JÖÏ¡ÇπÏ! `≥Å¡x =„™êÎxfl =∂e#ºO #∞O_ç â◊√„ÉèíO KÕã≤#@∞¡
##∞fl ‰õÄ_® áêáêÅ #∞O_ç Ñïâ◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞ F JÖÏ¡ÇπÏ ! <å áêáêÅ#∞ h˜`À,
=∞OK«∞`À, =_»QÆà◊¡`À â◊√„ÉèíÑ¨~°∞K«∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞ 1/419)
2. ~˘=Ú‡ÃÑ· KÕ`«∞Å∞Hõ@∞ì HÀ"åe:– ‰õΩ_ç J~°KÕux Z_»=∞ KÕ~Ú =∞}˜Hõ@∞ìÃÑ·
LOz ~˘=Ú‡g∞^Œ Hõ@∞ìHÀ"åe. (ã¨Ç≤ÏÇπÏ WÉˇflY∞*ˇ·=∂ 1/54/2, J|∂^•=Ó^£ #ã¨~Ú)
3. KÕ`«∞Å∞ ÃÑ·H˜ Z`«∞Î@:–KÕ`«∞Å"Õà◊√¡ =^Œ∞Å∞QÍ LOz `«H©ƒ~ü Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂
Éèí∞*ÏÅ=~°‰õΩ KÕ`«∞Å∞ ÃÑ·H˜ Z`åÎe. (|∞MÏi)
4. `«ãπcÇπÏ ÑïîOKåe:– ~°∞‰õÄ =∞iÜ«Úã¨*ÏÌÖ’ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ ÖË^• JO`«HõO>Ë
JkèHõOQÍ `«ãπcÇπÏ K«^Œ"åe.
5. ~°∞‰õÄÖ’ `«Å, gÑ¨Ù Ô~O_»∂ãïã¨=∂#OQÍLO_®e.
6. ã¨*ÏÌÖ’ Éèí∞*ÏÅ#∞ „Ñ¨Hõ¯Å‰õΩ, `˘_»Å#∞ Hõ_»∞Ñ¨Ù‰õΩ ^Œ∂~°OQÍLO_®e.
7. Ô~O_»∞ ã¨*ÏÌÅ =∞^èŒº,"≥Ú^Œ˜ `«+¨Ç¨ï›^£, Z_»=∞ Ñ≤~°∞^Œ∞ÃÑ· ‰õÄ~ÀÛ"åe. =∞iÜ«Ú
‰õΩ_çáê^•xfl xÅÉˇ˜ì LOKåe.
8. `«=„~°∞H± :– Ô~O_»∞ `«+¨Ç¨ï›^£Ö’ Z_»=∞ Ñ≤~°∞^Œ∞ÃÑ· ‰õÄ~ÀÛ"åe. =∞iÜ«Ú
‰õΩ_çáê^•xfl xÅÉˇ˜ì LOKåe.
9. ^Œ~°∂^£ ÑïîOKåe.
10. =∞Q∑iÉò =∞iÜ«Ú Wëê =∞iÜ«Ú Ñ¶¨*ò~ü #=∂AÅÖ’ Ñ¨~î°#O aQÆæ~°QÍ [~°QÍe.
=∞iÜ«Ú *’ÇπÏ~ü, Jãπ~ü #=∂AÅÖ’ =∞ø#OQÍ [~°QÍe.
#=∂*òãÖÑ¨Ó~°‚ã¨fi~°∂ÑÖ
â◊s~°O, ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO_ç Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# „Ñ¨^Õâ◊OÖ’ dÉÏ¡"≥·Ñ¨Ù uiy
xÅ|_ç #=∂*ò ãÖHõÅÊO KÕã≤ Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å#∞ Éèí∞*ÏÅ =~°‰õΩ ZuÎ JÖÏ¡ÇπÏ JHõƒ~ü
Jx Ñ¨ÅHÍe. P `«~°∞"å`« ‰õΩ_ç KÕ~Ú J~°KÕux Z_»=∞KÕ~Ú =∞}˜Hõ@∞ìÃÑ· ÃÑ˜ì
~˘=Ú‡ÃÑ· KÕ`«∞Å∞ Hõ@∞ìHÀ"åe. P "≥O@<Õ ã¨<å ÑïîOKåe.
43 44

24
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
F JÖÏ¡ÇπÏ ! <å‰õÄ, <åáêáêÅ‰õÄ =∞^èŒº `«∂~°∞Ê Ñ¨_»=∞~°Å =∞^èŒº L#flO`«
^Œ∂~åxfl ã¨$+≤ìOK«∞ F JÖÏ¡ÇπÏ! `≥Å¡x =„™êÎxfl =∞e<åÅ #∞O_ç â◊√„ÉèíO KÕã≤#@∞¡ ##∞fl
‰õÄ_® áêáêÅ #∞O_ç â◊√„ÉèíO KÕÜ«Ú. F JÖÏ¡ÇπÏ! <åáêáêÅ#∞ h˜`À, =∞OK«∞`À,
=_»QÆà◊¡`À â◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞. (|∞MÏs,=Úã≤¡"£∞ 1/167)
P `«~°∞"å`« JTA aÖÏ¡Ç≤Ïq∞#+πÃ+·`å x„~°r"£∞ ''nx `«~åfi`« ''aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï
„~°Ç¨ ‡ x„~°Ç‘Ï"£∞—— Jx ÑëH˜ ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ ÑïîOKåe.
ã¨HõÅ ™ÈÎ„`åÅ∂ ã¨HõÅ Ö’HÍÅ‰õΩ „Ñ¨Éèí∞"≥·# JÖÏ¡ÇπÏˆH K≥Ok#q. PÜ«∞# J#O`«
Hõ~°∞}Ï=∞Ü«Ú_»∞. Jáê~° Hõ$áêjÅ∞_»∞, f~°∞Ê k<åxH˜ ™êfiq∞. "Õ∞=Ú x<Õfl P~åkèã¨∞Î
<åfl=Ú ã¨Ç¨ Ü«∞O H˘~°‰õΩ x<Õfl Ji÷ã¨∞Î<åfl=Ú =∂‰õΩ ã¨<å‡~°æO K«∂Ñ≤OK«∞ h=Ù J#∞
„QÆÇ≤ÏOz# "å~°∂, h P„QÆÇ¨ xH˜ QÆ∞i HÍx "å~°∂, =∂~°æ „Éèí+¨µìÅ∞ HÍx "å~°∂ J#∞ãïOz#
=∂~°æO.
P `«∞~å=`« aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï„~°Ç¨ ‡x„~°Ç‘Ï"£∞ ÑïîOz U^≥·<å ã¨∂~°ÇπÏ ÑïîOKåe.
WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ: F Pqâßfiã¨∞ÖÏ~å! g∞~°∞ P~åkèOKÕ "å˜x <Õ#∞ P~åkèOK«#∞.
J^Õq^èŒOQÍ <Õ#∞ P~åkèOKÕ "åxx g∞~°∞ P~åkèOK«~°∞. g∞~°∞ P~åkèã¨∞Î#fl "å˜x
<Õ#∞ P~åkèOK«#∞. JÖÏˆQ <Õ#∞ P~åkèOKÕ "åxx g∞~°∞ P~åkèOK«~°∞. g∞ ^èŒ~°‡O
g∞‰õΩ, <å ^èŒ~°‡O <å‰õΩ.
P `«~°∞"å`« Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å#∞ Éèí∞*ÏÅ =~°‰õΩ ZuÎ JÖÏ¡ÇπÏ JHõƒ~ü Jx ÑëH˜
~°∞‰õÄÖ’H˜ "≥àÏ¡e Ô~O_»∞J~°KÕ`«∞Å#∞ "≥ÚHÍà◊§ÃÑ· LOKåe. #_»∞=Ú u#flQÍ K≥Ü«∂ºe.
WOHÍ `«Å, gÑ¨Ù‰õΩ ãïã¨=∂#OQÍ LOKåe. #_»∞=Ú, gÑ¨Ù, `«Å ãï ã¨=∂#OQÍ
LO_®e. ~°∞‰õÄÖ’ ã¨∞ÉòÇ¨ ã¨~°aƒÜ«∞Öò Jr"£∞ HõhãÖ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ Ñ¨ÅHÍe P
`«~°∞"å`« ã¨q∞JÖÏ¡Ç¨ï e=∞<£ Ç¨Ïq∞^ŒÇπÏ JO@∂ xÏ~°∞QÍ xÅ|_®e. Ô~O_»∞
KÕ`«∞Å#∞ Éèí∞*ÏÅ =~°‰õΩ Z`åÎe. P "≥O@<Õ WÖÏ J<åe. ~°|ƒ<å =ÅHõÖò Ç¨Ï"£∞Ì. P
`«~°∞"å`« JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ ã¨*ÏÌ H˘~°‰õΩ Éèí∂q∞"≥·Ñ¨Ù =OQÍe. ã¨*ÏÌ ZÖÏ
KÕÜ«∂ÖO>Ë Ô~O_»∞ KÕ`«∞Å∞ "≥∂KÕ`«∞Å`À ã¨Ç¨ Ô~O_»∞ „Ñ¨Hõ¯Å‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LO_®e.
Ô~O_»∞ HÍà◊§ „"Õà◊§#∞ =^Œ∞Å∞QÍ q_çz ÃÑ˜ì, Jq dÉÏ¡ "≥·Ñ¨Ù L#fl@∞¡ KÕÜ«∂e <˘ã¨Å∞,
=Ú‰õΩ¯ Éèí∂q∞H˜ `åHÍe. HõhãÖ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ J~Ú# ã¨∞ÉòÇ¨ # ~°aƒÜ«∞Öò PÖÏ Jx
Ñ¨ÅHÍe. P `«~°∞"å`« JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ ã¨*ÏÌ#∞O_ç `«Å#∞ Z`åÎe.
Z_»=∞ HÍÅ∞#∞ <ÕÅ g∞^Œ Ñ¨~°z, ‰õΩ_çHÍÅ∞#∞ xeÑ≤ u#flQÍ ‰õÄ~ÀÛ"åe. P `«~°∞"å`«
D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
F JÖÏ¡ÇπÏ! ##∞fl Hõ∆q∞Oz, ##∞fl Hõ~°∞}ÕK«∞ ##∞fl ˆH∆=∞OQÍ LOK«∞, ##∞fl
ã¨<å‡~°æO „Ñ¨™êkOK«∞, <å‰õΩ Láêkè „Ñ¨™êkOK«∞.
P `«~°∞"å`« JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ ã¨*ÏÌ KÕÜ«∂e. JO^Œ∞Ö’ ^Œ∞P K«^Œ"åe.
P `«~°∞"å`« JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ `«Å ZuÎ, Z_»=∞ HÍeÃÑ· ‰õÄ~ÀÛx, ‰õΩ_ç HÍÅ∞
xÅÉˇ˜ì LOKåe. „Ñ¨âßO`«OQÍ Ô~O_»= ~°HÍ`«∞ H˘~°‰õΩ ÃÑ·H˜ ÖËKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞ KÕ`«∞Å∞
<ÕÅ‰õΩ PxOz "å˜ P^è•~°OQÍ ÖËz xÅ|_®e. P `«~°∞"å`« ~˘=Ú‡ÃÑ· KÕ`«∞Å∞
Hõ@∞ìHÀ"åe. "≥Ú^Œ˜ ™êi ÖÏ ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ ÑïîOKåe.
P `«~°∞"å`« aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï„~°Ç¨ ‡x „~°Ç‘Ï"£∞ ÑïîOz U^≥·<å =∞~À ã¨∂~°ÇπÏ ÑïîOKåe.
L^•:-
WÖÏ Ñ¨Å∞‰õΩ PÜ«∞<Õ JÖÏ¡ÇπÏ, JkfifÜ«Ú_»∞ x~°¿ÑH∆ÍÑ¨~°∞_»∞ JHõ¯~°ÖËx "å_»∞.
PÜ«∞#‰õΩ ãÖ`å#O ÖË^Œ∞. PÜ«∞# ‰õÄ_® Z=i ãÖ`å#=Ú HÍ^Œ∞. PÜ«∞#‰õΩ
ãïã¨=∂#∞Å∞ Z=~°∂ ÖË~°∞.
P `«~°∞"å`« JÖÏ¡ÇπÏ JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ "≥Ú^Œ˜ ™êiÖÏ ~°∞‰õÄ KÕÜ«∂e. ~°∞‰õÄÖ’
^Œ∞P ÑïîOKåe. WOHÍ ã¨q∞ JÖÏ¡Ç¨ï e=∞<£ Ç¨Ïq∞^ŒÇπÏ Jx xÅ|_®e. Ô~O_»∞
KÕ`«∞Å∞ Z`åÎe.
~°|ƒ<å =ÅHõÖò Ç¨Ï"£∞Ì ÑïîOKåe.
Ô~O_»= ~°HÍ`«∞Ö’x ã¨*ÏÌÖ’xH˜ "≥àÏ§e Ô~O_»∞ ã¨*ÏÌÅ∞ KÕÜ«∂e. z=i ã¨*ÏÌ `«~°∞"å`«
`«+¨Ç¨ï›^£Ö’ ‰õÄ~ÀÛ"åe Jk ZÖÏ JO>Ë Z_»=∞ HÍÅ∞ Ñ¨~°z ^•xÃÑ· ‰õÄ~ÀÛ"åe. ‰õΩ_ç
HÍÅ∞ "åxÅÉˇ˜ì LOKåe. WOHÍ ‰õΩ_ç KÕux ‰õΩ_ç "≥∂HÍeÃÑ·, Z_»=∞ KÕux Z_»=∞
"≥∂HÍeÃÑ· LOz J`«Ç≤ÏÜ«∂º`«∞ K«^Œ"åe.
45 46

25
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
`«+¨Ç¨ï›^£ÖË^•J`«ÎÇ≤ÏÜ«∂º`«∞=∞iÜ«Ú^Œ~°∂^£
"≥Ú^Œ˜ =∞iÜ«Ú Ô~O_»= YJ^ŒÇπÏÖ’ D `«+¨Ç¨ï›^£ =∞iÜ«Ú ^Œ~°∂^£ ÑïîOKåe.
â◊√Éèí„Ñ¨^Œ"≥∞ÿ# ^ÕÇ¨Ï Ñ¨~°"≥∞ÿ#, ^èŒ#Ñ¨~°"≥∞ÿ# P~å^èŒ#Åxfl JÖÏ¡ÇπÏˆH K≥Ok#q. F
„Ñ¨=HÍÎ g∞ÃÑ· âßOu‰õΩiÜ«Ú QÍHõ! g∞‰õΩ JÖÏ¡ÇπÏ HÍ~°∞}ºO PÜ«∞# â◊√ÉèÏÅ∞ „áêÑ¨Î=∞=Ù
QÍHõ! =∂ÃÑ·, ã¨^•Kå~° ãÖÑ¨#∞fl"≥·# ^•ã¨∞ÅO^ŒQÆiÃÑ· âßOu ‰õΩiÜ«ÚQÍHõ ! JÖÏ¡ÇπÏ
`«Ñ¨Ê"Õˆ~ P~å^èŒ∞º_»∞ ÖË_»x <Õ#∞ ™êHõ∆ºq∞ã¨∞Î<åfl#∞. =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨∞Åx
=∞iÜ«ÚPÜ«∞# „Ñ¨=HõÎ Jx <Õ#∞™êHõ∆ºq∞ã¨∞Î<åfl#∞. (|∞MÏs,=Úã≤¡"£∞ 1/305)
F JÖÏ¡ÇπÏ! W„ÉÏÇ‘Ï"£∞ (J)ÃÑ· PÜ«∞# |O^èŒ∞q∞„`«∞ÅÃÑ· h=Ù HÍ~°∞}ºO
‰õΩiÑ≤Oz#@∞¡ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨)ÃÑ· PÜ«∞# |O^èŒ∞q∞„`«∞ÅÃÑ· HÍ~°∞}Ïºxfl
‰õΩiÑ≤OK«∞. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ h"Õ ã¨∞ÎuOÑ¨^Œy#"å_»=Ù. Q˘Ñ¨Ê Ñ¶¨∞#`« QÆÅ"å_»=Ù.
F JÖÏ¡ÇπÏ! W„ÉÏÇ‘Ï"£∞ (J)‰õΩ PÜ«∞# |O^èŒ∞q∞„`«∞Å‰õΩ h=Ù â◊√ÉèÏÅ∞
„Ñ¨™êkOz#@∞¡ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨)‰õΩ PÜ«∞# |O^èŒ∞q∞„`«∞Å‰õΩ â◊√ÉèÏÅ∞ „Ñ¨™êkOK«∞.
xâ◊ÛÜ«∞OQÍ h"Õ ã¨∞ÎuH˜ áê„`«∞_»=Ù. Q˘Ñ¨Ê =∞Ç¨Ï`«ºO QÆÅ"å_»=Ù.
(|∞MÏs, =Úã≤¡O–1/305)
=∞Ç¨ „Ñ¨=HõÎ ã¨Öˇ¡ÖÏ¡Ç¨ï JÅÜü∞Ç≤Ï =ã¨Å¡O `«+¨Ç¨ï^£Ö’ K«∂Ñ¨Ù_»∞ „"Õox ÃÑ·H˜
ÖËÑ≤ =∞s =∞s Hõkeã¨∂Î ^Œ∞P KÕ¿ã"å~°∞.
(J|∂^•=Ó^£, #ã¨~Ú, ã¨Ç‘ÏÇπÏ WÉˇfl Y∞*ˇ·=∂–1/86/1–2)
=∞m§ WÖÏ ÃãÅqKÕÛ"å~°∞– D K«∂Ñ¨Ù_»∞ „"ÕÅ∞ Ã+·`å<£ÃÑ· HõuÎHõO>Ë Ñ¨^Œ∞<≥·#k.
(JÇ¨Ï=∞^£, |*Ï~ü, Éˇ·Ç¨Ïd) ã≤Ñ¶¨`«∞ ã¨ÖÏ`«∞<£ #a. JÖò ÉÏh: ¿Ñ.223)
„Ñ¨=HõÎ QÍ~°∞ K«∂Ñ¨Ù_»∞ „"ÕÅ∞`À dÉÏ¡ "≥·Ñ¨Ù Ãã·QÆ KÕã¨∂Î „"ÕÅ∞ÃÑ· ^Œ$+≤ì ™êiOKÕ"å~°∞.
(=Úã≤¡O)
YJ~Ú^•, `«+¨Ç¨ï^£ #∞O_ç ÖËz JÖÏ¡Ç¨ïHõƒ~ü Jx Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ 3= ~°HÍ`ü
H˘~°‰õΩ xÅ|_®e. "≥Ú^Œ˜™êiÖÏ KÕ`«∞Å∞ ÃÑ·H˜ ZuÎ ~˘=Ú‡ÃÑ· ÃÑ@∞ìHÀ"åe.
WÑ¨ÙÊ_»∞ =¸_»=, <åÅæ= ~°HÍ`«∞ÅÖ’ =∞ø#OQÍ ã¨∂~°ÇπÏ áêuÇ¨ ÑïîOKåe.
=∞ˆ~ W`«~° ã¨∂~åÅ∞ ÑïîOK«~å^Œ∞. z=i YJ^ŒÇπÏÖ’ "≥Ú^Œ@ J`«ÎÇ≤ÏÜ«∂º`«∞ ÑïîOKåe,
^•x `«~°∞"å`« ^Œ~°∂^≥ +¨sÑ¶π ^•x `«~°∞"å`« D^Œ∞P ÑïîOKåe:-
F JÖÏ¡ÇπÏ ! ##∞fl <Õ#∞ KåÖÏ J<åºÜ«∞O KÕã¨∞‰õΩ<åfl#∞. h=Ù `«Ñ¨Ê<å áêáêÅ#∞
=∞xflOKÕ "åÔ~=~°∂ ÖË~°∞ Hõ#∞Hõ h=Ù h „Ñ¨`ÕºHõ HÍ~°∞}ºO`À ##∞fl Hõ∆q∞OK«∞.
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ h"Õ JkèHõOQÍ Hõ∆q∞OKÕ "å_çq J`«ºO`« ^ŒÜ«∂=∞Ü«Ú_çq. (|∞MÏs,
=Úã≤¡"£∞ 3/2078) =ÚO^Œ∞ ‰õΩ_ç"≥·Ñ¨Ù =ÚYO „uÑ¨ÙÊ`«∂ WÖÏ Ñ¨ÅHÍe.
Jã¨ûÖÏ=Ú JÖˇ·‰õΩ"£∞ =~°Ç¨Ï‡`«∞ÖÏ¡Ç≤Ï =|~°HÍ`«∞Ç¨ï `«~°∞"å`« Z_»=∞"≥·Ñ¨Ù =ÚYO
„uÑ¨ÙÊ`«∂ WÖÏÑ¨ÅHÍe.
Jã¨ûÖÏ=Ú JÖˇ·‰õΩ"£∞ =~°Ç¨Ï‡`«∞ÖÏ¡Ç≤Ï =|~°HÍ`«∞Ç¨ï (J|∂^•=Ó^£–1/607,ui‡l 295 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
ã¨ÖÏ"£∞ ÑëH˜# `«~°∞"å`« aQÆæ~°QÍ XHõ™êi JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx Ñ¨ÅHÍe. =∞iÜ«Ú
=¸_»∞ ™ê~°∞¡ Jã¨ÎQ∑ Ñ¶≤~°∞ÖÏ¡ÇπÏ Jx Ñ¨ÅHÍe. P `«~°∞"å`« D ^Œ∞P K«^Œ"åe.
Ñ¶¨~ü*ò #=∂A `«~åfi`« 33 ™ê~°∞¡ ã¨∞ÉòÇ¨ #ÖÏ¡ÇπÏ, 33 ™ê~°∞¡ JÖò Ç¨Ï"£∞^Œ∞eÖÏ¡ÇπÏ,
33 ™ê~°∞¡ JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx Ñ¨ÅHÍe. WOHÍ XHõ ™êi Jx Ñ¨ÅHÍe. Ñ¶¨~ü*ò #=∂*ò
`«~åfi`« KÕ`«∞ÖˇuÎ ^Œ∞P KÕÜ«∞_»O „Ñ¨=HõÎ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. HÍx ^•xfl `«Ñ¨ÊxãïQÍ
ÉèÏqOK«~å^Œ∞. (|∞MÏs, JÇπÏ=∞^£, =Úã≤¡"£∞ –1/415)
47 48

26
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
A=∞(â◊√„Hõ"å~°O)#=∂*ò
â◊√„Hõ"å~°O „Ñ¨`ÕºHõ`«Å∞ „áê=ÚYº`«Å∞ :-
1. k<åÅÖ’ÔHÖÏ¡ â◊√„Hõ"å~°O Q˘Ñ¨Êk (JÇπÏ=∞^£–3/430, WÉˇfl=∂[ Ç¨Ïã¨<£ 1/084)
2. D^Œ∞ÖòÑ¶≤„`ü =∞iÜ«Ú D^Œ∞ÖòJ*òÇ¨ HõO>Ë Q˘Ñ¨Êk â◊√„Hõ"å~°O.
(=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£ – 3/430)
3. JÖÏ¡ÇπÏ (`«) P^Œ"£∞ (J) #∞ ã¨$+≤ìOzOk â◊√„Hõ"å~°O <å_Õ.
(=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£ – 3/430)
4. P^Œ"£∞ (J) Éèí∂q∞ÃÑ· kOÑ≤"ÕÜ«∞|_çOk â◊√„Hõ"å~°O <å_Õ. (=Úã≤¡"£∞ – 1/585)
5. â◊√„Hõ"å~°O <å_Õ P^Œ"£∞ (J) =∞~°}ÕKå~°∞. (JÇπÏ=∞^£ – 3/430)
6. â◊√„Hõ"å~°O <å_»∞ XHõ „Ñ¨`ÕºHõ ã¨=∞Ü«∞O LOk. P ã¨=∞Ü«∞OÖ’ JÖÏ¡ÇπÏ#∞
Uk HÀi`Õ Jk `«Ñ¨Ê‰õΩO_® Åaèã¨∞ÎOk (=Úã≤¡"£∞ – 1/584)
7. â◊√„Hõ"å~°O <å_Õ „Ñ¨à◊Ü«∞O ãÖÉèíqã¨∞ÎOk.(=Úã≤¡"£∞–1/585)WÉˇfl=∂[ 1084Ç¨Ïã¨<£)
8. â◊√„Hõ"å~°O <å_»∞ ã¨∂~°ÇπÏ HõÇ¨ÏÑ¶π ÑïîOK«_»O JaèÅ+¨hÜ«∞O. (#™ê~Ú)
9. Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕi# „Ñü =Úã≤¡"£∞ â◊√„Hõ"å~°O <å_»∞ `«Ñ¨Ê‰õΩO_® ™êfl#O
KÕÜ«∂e. (|∞MÏs – 1/216)
10. â◊√„Hõ"å~°O <å_»∞ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# =∞Oz ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ ^èŒiOz |Ü«∞Å∞ ^Õ~åe.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞ – 1/214)
11. A=∞ #=∂*ò H˘~°‰õΩ KåÖÏ `«fi~°QÍ =∞ã≤˚^£Ö’xH˜ "≥àÏ§e.
(|∞MÏs 1/213, =Úã≤¡"£∞ 1/587)
12. A=∞<å_»∞ „Ñ¨[Å Éèí∞ÖÏÅ#∞ ^•@∞`«∂ =ÚO^Œ∞‰õΩ "≥à◊¡_»O x+≤^ŒúO.
(J|∂^•=Ó^£ 1/668, #™ê~Ú ã¨Ç≤Ï 1399)
13. W=∂"£∞ =∞ã≤˚^£Ö’ „Ñ¨"ÕtOK«#O`«=~°‰õΩ ™ê^èŒº"≥∞ÿ#xfl ã¨∞#fl`«∞Å∞ K«^Œ∞=Ù`«∂
LO_®e. (J|∂^•=Ó^£)
A=∞ P^Õâ◊O :-A=∞ #=∂*ò qkèQÍ x~°‚~ÚOK«_»O [iyOk.
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∂ W*Ï #∂kÜ«∞ eã¨ûÖÏu q∞Ü≥∂ºq∞Öò
A=Ú Ju Ñ¶¨ãπB WÖÏ lH±iÖÏ¡Ç≤Ï =[~°∞Öò Éˇ·J
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! A=∞ <å_»∞ #=∂*òÔH· Ñ≤ez#Ñ¨Ù_»∞, JÖÏ¡ÇπÏ ^è•º#O "≥·Ñ¨Ù#‰õΩ
ÑïÔQ`«ÎO_ç. "åºáê~° ÖÏ"å^ÕgÅ#∞ =ke ÃÑ@ìO_ç. (JÖòA=ÚJÇπÏ – 9)
`åiMò a<£ +≤Ç¨ Éò LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞.
A=∞ #=∂*ò ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ PK«iOK«_»O „Ñü XHõ¯ =Úã≤¡"£∞ qkè. ¿ã=‰õΩÅ∞,
„ã‘ÎÅ∞, "åºkè „QÆã¨∞ÎÅ∞, Ñ≤Å¡Å∞ `«Ñ¨Ê. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 1067)
A=∞ #=∂*ò ™ê÷Ñ¨#‰õΩ HõhãÖ =ÚQÆ∞æ~°∞ LO>Ë KåÅ∞. A=∞ #=∂*ò Ñ¨Öˇ¡Ö’¡,
Ñ¨@ì}ÏÖ’¡, #QÆ~åÖ’¡, Wà◊¡Ö’¡, "≥∞ÿ^•<åÖ’¡ ZHõ¯_≥·<å PK«iOK«=K«∞Û JHÍ~°}OQÍ A=∞
#=∂A K«^Œ=x"å_»∞ =∞Ç¨ áêáê`«∞‡xQÍ ÑïQÆ}ÕK«|_»`å_»∞.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- =~°∞ã¨QÍ =¸_»∞ A=∂Å∞ PK«iOK«x "å_ç Ç¨Ï$^ŒÜ«∂xH˜
JÖÏ¡ÇπÏ (`«JÖ) ã‘Å∞ "Õ™êÎ_»∞. (J|∂^•=Ó^£ – 1/638, #™ê~Ú Ç¨Ïã¨<£ 1369)
Ô~O_»∞#=∂*òÅ#∞HõeÑ≤PK«iOK«@O
Ô~O_»∞ #=∂*òÅ#∞ HõeÑ≤ K«^Œ==K«∞Û#∞.
J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ JÉÏƒãπ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞n<å =Ú#=fi~°Ö’ *ÁÇπÏ~ü,
Jãπ~ü #=∂*òÅ#∞ HõeÑ≤ PK«iOKå~°∞. WOHÍ =∞Q∑iÉò, WëêÅ#∞ HõeÑ≤ PK«iOKå~°∞.
(=Úã≤¡"£∞ 1/491)
„Ñ¨Ü«∂} ™œHõ~åºxfl ^Œ$+≤ìÖ’ ÃÑ@∞ìH˘x #=∂*òÅ#∞ =ÚO^Œ∞, "≥#∞Hõ
KÕã¨∞HÀ=K«∞Û#∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J~°á¶ê <å_»∞ Jã¨~ü #=∂*ò#∞ *’ÇπÏ~ü`À HõeÑ≤ XHõ J*Ï<£
=∞iÜ«Ú Ô~O_»∞ WMÏ=∞`üÅ`À PK«iOKå~°∞ ~å„u =Ú*ò ^ŒeÑ¶¨ qKÕÛ™ê~°∞. PÅã¨ºO
J~Ú#O^Œ∞=Å¡ =∞Q∑iÉòx Wëê`À HõeÑ≤ PK«iOKå~°∞. (=Úã≤¡"£∞ 1/937)
„Ñ¨Ü«∂}©‰õΩÅ∞ „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ "åÇ¨Ï#O ZÖÏO˜^≥·<å dÉÏ¡H˜ Jaè=ÚYOQÍ
#=∂A „áê~°OaèOKåe. P `«~°∞"å`« "åÇ¨Ï#O Z@∞ uiy<å #=∂*ò‰õΩ Z@∞=O˜
JO`«~åÜ«∞O HõÅ∞QÆ^Œ∞. (|∞MÏs 1/36, =Úã≤¡"£∞ 1/488, 489)
49 50

27
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨Ü«∂}©‰õΩx#=∂A
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩxH˜ „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ L#flO`« =~°‰õΩ #=∂A#∞ `«yæOz
PK«iOKÕ J=HÍâßxfl HõeÊOKå_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
=W*Ï [~°Éò`«∞"£∞ Ñ¶≤Öò J~ül Ñ¶¨Öˇ·ã¨ JÖˇ· ‰õΩ"£∞ A<å Ç¨ï<£ J<£`«Mòã¨∞~°∂
q∞#ã¨ûÖÏu
g∞~°∞ „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ L#flÑ¨ÙÊ_»∞ #=∂*ò#∞ `«yæOz PK«i¿ãÎ Jk J=~å^èŒO
HÍ^Œ∞. (Jxfl™ê – 101)
Wk JÖÏ¡ÇπÏ `«~°Ñ¨Ù# g∞‰õΩ |Ç¨ï=∂#O PÜ«∞# |Ç¨ï=∂<åxfl ã‘fiHõiOK«O_ç.
(=Úã≤¡"£∞ 1/478) „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ #=∂A#∞ `«yæOz PK«iOKÕ
"å~°∞ PÜ«∞#`À áê@∞ J#∞K«~°∞Å∞ ‰õÄ_® `«yæOz PK«iOKÕ"å~°∞.
xs‚`« ^Œ∂~°O :- XHõ =ºH˜Î 48 "≥∞ÿà◊√§ ÖË^• 61 H˜Ö’ g∞@~°∞¡ „Ñ¨Ü«∂}O KÕÜ«∞
^ŒÅK«∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ #=∂*ò#∞ `«yæOz PK«iOKåe. JO>Ë <åÅ∞QÆ∞
~°HÍ`«∞Å‰õΩ |^Œ∞Å∞ Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ =∂„`«"Õ∞ J~Ú`Õ q`ü~ü ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ PK«iã¨∂Î
LO_®e. ZO^Œ∞HõO>Ë „Ñ¨=HõÎ (ã¨) q`ü~ü ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∂ PK«iOKÕ"å~°∞. Yãπ~ü #=∂*ò#∞
`«# Ñ¨@ì}O #∞O_ç |Ü«∞Å∞^Õi# `«~°∞"å`« PK«iOK«=K«∞Û#∞ 48 "≥∞ÿà◊√§ „Ñ¨Ü«∂}O
KÕÜ«∞#=ã¨~°O ÖË^Œ∞. XHõ =ºH˜Î „Ñ¨Ü«∂}O "≥Ú^ŒÖˇ_ç`Õ, Ñ¨@ì}O "≥Å∞Ñ¨Å‰õΩ áÈ~Ú#
`«~°∞"å`« #=∂*ò#∞ `«yæOz PK«iOK«@O „áê~°OaèOKåe.
ZO`« ^Œ∂~° „Ñ¨Ü«∂}O J~Ú<å WO˜H˜ uiy =KÕÛ =~°‰õΩ `«yæOz PK«iOK«
=K«∞Û#∞. J~Ú`Õ XHõ "Õà◊ U Ñ¨@ì}OÖ’<≥·<å <åÅ∞QÆ∞ ~ÀAÅHõO>Ë JkèHõOQÍ LO_»^ŒÅK«∞
‰õΩO>Ë `«yæOz K«^Œ=~å^Œ∞. #=∂A#∞ Ñ¨ÓiÎQÍ K«^Œ"åe Zxfl ~ÀAÅ∞ LO_»QÆÅ"≥∂
x~åúiOK«ÖËx ã≤÷uÖ’ „Ñ¨Ü«∂}=∞O`å #=∂A#∞ `«yæOz PK«iOKåe. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
J~Ú`Õ „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩÅ∞ Yãπ~ü KÕÜ«∞@"Õ∞ L`«Î=∞O, XHõ "Õà◊ Jx "å~°º HÍ~°}ÏÅ =Å¡
Ñ¨ÓiÎQÍ PK«iOz<å JÉèíºO`«~°O Ug∞ ÖË^Œ∞.
ÑÖ_»∞QÆÅ#=∂*ò
1. ÑÖ_»∞QÆÅ #=∂*ò ã¨∞#fl`≥ =ÚJHõ¯^Œ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞n<å =Åã¨áÈ~Ú# `«~°∞"å`«
rq`åO`«O PK«iOKå~°∞. „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ#∞ WO^Œ∞Ö’ áêÖÁæ#=∞x P^ÕtOKå~°∞.
2. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞#‰õΩ D^≥·<£ÅÖ’ =∞Oz ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ ^èŒiOz |Ü«∞Å∞ ^Õ~°=∞x,
ã¨∞QÆO^èŒ „^Œ"åºÅ∞ Ñ¨ÙÅ∞=ÚHÀ=∞x, Ys^≥·# [O`«∞=Ù#∞ D ^Œ∞Öò J*òÇ¨ Öò
[|ÇπÏ KÕÜ«∞=∞x P^ÕtOKå~°∞. (=Úã¨fl^£, JÇ¨Ï‡^£ Ç¨ H˜"£∞ 4/430)
3. D^Œ∞Öò Ñ¶≤„`ü<å_»∞ D^•æ‰õΩ "≥àı¡=ÚO^Œ∞ U^≥·<å ux "≥àÏ§e. D^Œ∞Öò J*òÇ¨ <å_»∞
Y∞~üÉÏh =∂OãÖ ^•fi~å u#@O „áê~°OaèOKåe. (|∞MÏs – 2/3)
4. XHõ"Õà◊ =~°¬O, Ç≤ÏO™ê ^Ò~°˚<åºÅÉèíÜ«∞O ÖË‰õΩO_® LO>Ë D^≥·<£Å #=∂*ò
Ñ¨@ì}ÏxH˜ "≥Å∞Ñ¨Å qâßÅ "≥∞ÿ^•#OÖ’ PK«iOK«_»O KåÖÏ L`«Î=∞O.
(J|∂^•=Ó^£ – 2/3)
5. D^≥·<£Å #=∂*òÅÖ’ z#fl ÃÑ^ŒÌ, P_», =∞QÆ, Ñïâ◊√^Œú, JÑïâ◊√^Œú ã≤÷`«∞ÅÖ’
L#fl „ã‘ÎÅ∞ JO^Œ~°∂ D^•æÇπÏ‰õΩ |Ü«∞Å∞ ^Õ~åe. J~Ú`Õ |Ç≤Ï+¨µìÖ’ L#fl
„ã‘ÎÅ∞ #=∂*ò‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LOÏ~°∞. ˆH=ÅO ^Œ∞PÖ’ áêÖÁæOÏ~°∞.
(|∞MÏs 2/8, =Úã≤¡"£∞ 1/606)
6. D^≥·<£ #=∂*òÅ H˘~°‰õΩ "≥àı§@Ñ¨ÙÊ_»∞ XHõ =∂~°æO ^•fi~å "≥o§ =KÕÛ@Ñ¨ÙÊ_»∞
=∞~À =∂~°æO ^•fi~å ~å"åe. (|∞MÏs 2/11)
7. D^≥·<£ #=∂*òÅ∞ ã¨∂~Àº^ŒÜ«∞O J~Ú# H˘xfl xq∞ëêÅ `«~åfi`« „áê~°OaèOK«
=K«∞Û. (J|∂^•=Ó^£ 1/675, WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1317)
8. D^≥·<£Å #=∂*òÅ H˘~°‰õΩ J*Ï<£, WMÏ=∞`üÅ∞ Ñ¨Å∞Hõ|_»=Ù.
(u~üq∞l Ç¨Ïã¨<£ 532, WÉˇfl=∂[1/406, |∞MÏs–2/5, =Úã≤¡"£∞–1/604)
9. D^≥·<£ #=∂*òÅ∞ Ñ¨<≥flO_»∞ J^Œ#Ñ¨Ù `«H©ƒ~°¡`À PK«iOK«@O =∞ã¨∂fl<£ Ñ¨^Œúu.
"≥Ú^Œ˜ ~°HÍ`«∞Ö’ d~åJ`ü‰õΩ =ÚO^Œ∞ U_»∞ `«H©ƒ~°∞¡, Ô~O_»= ~°HÍ`«∞Ö’ d~å
J`ü‰õΩ =ÚO^Œ∞ S^Œ∞ `«H©ƒ~°∞¡ Ñ¨ÅHÍe. J~Ú`Õ „Ñü `«H©ƒ~ü`À áê@∞ KÕ`«∞Å∞
Z`«Î_»O =∞ã¨∂fl<£ Ñ¨^Œúu. (WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤Ï 1277, u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 536,
J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 1150)
10. D^≥·<£ #=∂*òÅ‰õΩ =ÚO^Œ∞ QÍh, "≥#∞HõQÍh ZÖÏO˜ ã¨∞#fl`ü, #Ñ¶≤Öò #=∂*òÅ∞
ÖË=Ù. (|∞MÏs 2/12, =Úã≤¡"£∞ 1/606, u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 537)
51 52

28
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
11. D^≥·<£Å #=∂*ò Ñ¨^Œúu Uq∞@O>Ë Jxfl˜HõO>Ë =ÚO^Œ∞ J*Ï<£, `«H©ƒ~üÅ∞
ÖË‰õΩO_® Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ #=∂*ò PK«iOKåe. "≥Ú^Œ˜ ~°HÍ`«∞Ö’ `«H©ƒÔ~
`«„Ç‘Ï=∞ `«~åfi`« d~åJ`üH˜ =ÚO^Œ∞ U_»∞ J^Œ#Ñ¨Ù `«H©ƒ~°∞¡ Ñ¨ÅHÍe „Ñü `«H©ƒ~ü`À
áê@∞ JO^Œ~°∂ KÕ`«∞Å∞ Z`åÎe. =∞iÜ«Ú Ô~O_»= ~°HÍ`«∞Ö’ d~åJ`üH˜ =ÚO^Œ∞
S^Œ∞ `«H©ƒ~°∞¡ Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ KÕ`«∞Å∞ Z`åÎe.
12. D^≥·<£ #=∂*òÅ `«~åfi`« JO^Œ~°∂ `«=∞ ™ê÷<åÖ’¡ ‰õÄ~˘Ûx Y∞`åƒ („Ñ¨ãÖQÆO)
q<åe. (WÉˇfl=∂[ 1290)
13. ÑÖ_»∞QÆ <å_»∞ ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# „H©_»Å∞, P@Å∞, ãÖ`Àëê#O^•ÅÖ’ áêÖÁæ#
=K«∞Û#∞. (|∞MÏs 2/3,2, =Úã≤¡"£∞ 1/607, 608, 609)
14. ÑÖ_»∞QÆ k<åÖ’¡ D `«H±c~°¡#∞ J`«ºkèHõOQÍ Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e.
JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü ÖÏ WÖÏÇ¨Ï WÅ¡ÖÏ¡Ç¨ï =ÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü JÖÏ¡Ç¨ï
JHõƒ~ü =eÖÏ¡Ç≤ÏÖò Ç¨Ï"£∞^£.
D^Œ∞Öò Ñ¶≤„`ü<å_»∞ WO˜ #∞O_ç |Ü«∞Å∞ ^Õi#Ñ¨Ê˜ #∞O_ç Y∞`åƒ "≥Ú^ŒÅÜÕ∞º
=~°‰õΩ `«H©ƒ~°∞¡ Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e. D^Œ∞Öò J*òÇ¨ Ö’ 9 = `Õn L^ŒÜ«∞O #∞O_ç 13
= `Õn Jãπ~ü =~°‰õΩ `«H©ƒ~°∞¡ Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e.
=∞ã≤˚^Œ∞Ö’¡ ¢ã‘ÎÅ „Ñ¨"Õâ◊O
=∞ã≤˚^Œ∞Ö’¡ #=∂*òÖ’¡, A=∞ Y∞`åƒÖ’¡, D^≥·<£ÅÖ’ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ „ã‘ÎÅ∞
áêÖÁæ#_»O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) HÍÅOÖ’ „ã‘Î =∞ã≤˚^Œ∞Å‰õΩ =KÕÛ"å~°∞.
(|∞MÏs 1/210). J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ L=∞~ü (~°) LÖË¡Y# „Ñ¨HÍ~°O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ
„Ñ¨=zOKå~°∞. g∞ „ã‘ÎÅ∞ =∞ã≤˚^Œ∞‰õΩ "≥à◊¡_®xH˜ q∞=∞‡efl J#∞=∞u HÀi`Õ "åix
"åiOK«HõO_ç. (|∞MÏs 1/211, =Úã≤¡"£∞ 1/327, 328). „ã‘ÎÅ ÑÖ‰õΩÎÅ∞ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ ÑÖ‰õΩÎÅ
"≥#∞Hõ LO_®e. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ P^ÕtOKå~°∞. Ñ¨Ù~°∞+¨µÖ’¡ L`«Î=∞"≥∞ÿ#k "≥Ú^Œ˜
ÑÖH˜Î "åiÖ’ Jxfl˜HõO>Ë K≥_»¤k z=i ÑÖH˜Î. J^Õ q^èŒOQÍ „ã‘ÎÅ ÑÖ‰õΩÎÖ’¡ Jxfl˜ HõO>Ë
L`«Î=∞"≥∞ÿ#k z=i ÑÖH˜Î. (=Úã≤¡"£∞ 1/326)
J#ãπ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) HõO>Ë `ÕeÔH·#, ÑïÑ¨Ó~°‚"≥∞ÿ# #=∂*ò <Õ#∞ U
W`«~° W=∂=Ú "≥#∞Hõ K«^Œ=ÖË^Œ∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) XHõ"Õà◊ Ñ≤Å¡Å U_»∞Ñ¨ÙÅ∞ qO>Ë, #=∂*ò#∞
KåÖÏ `ÕeHõ KÕã≤ "Õ™êÎ~°∞. ZO^Œ∞HõO>Ë ^•x=Å¡ `«Å∞¡Å∞ PO^Àà◊#‰õΩ QÆ∞iHÍ‰õÄ_»^Œx.
(=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï, |∞MÏs 1/173, =Úã≤¡"£∞ 1/342)
„ã‘ÎÅ∞ ™ê^è•~°} ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ ^èŒiOz, ã¨∞"åã¨#Å∞ qxÜ≥∂yOK«‰õΩO_® =∞ã≤˚^Œ∞ÅÖ’
„Ñ¨"ÕtOKåe. J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£=∞ãπ T^£(~°) ÉèÏ~°º*ˇ·#|ÇπÏ (~°) „ã‘ÎÅ∞ =∞ã≤˚^Œ∞‰õΩ
=KÕÛ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ã¨∞"åã¨#Å∞ LÑ¨Ü≥∂yOK«~å^Œx „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞=∞‡efl P^ÕtOKå~°x
J<åfl~°∞. (=Úã≤¡"£∞ 1/328)
J^Õ q^èŒOQÍ D^≥·<£ #=∂*òÅÖ’ áêÖÁæ#=Åã≤OkQÍ „ã‘ÎÅ#∞ P^ÕtOK«_»O
[iyOk. L"≥∞‡ JuÜ«∞ (~°) LÖË¡Y# :- Hõ#ºÅ#∞, |Ç≤Ï+¨µì ã≤÷uÖ’ L#fl „ã‘ÎÅ#∞
=∞ã≤˚^Œ∞‰õΩ fã¨∞‰õΩ~å=Åã≤OkQÍ =∞=∞‡efl P^ÕtOK«_»O [iyOk "å~°∞ ™ê=¸Ç≤ÏHõ
P~å^è•#Ö’¡ ^Œ∞PÖ’¡ áêÖÁæOÏ~°∞. |Ç≤Ï+¨µì „ã‘ÎÅ∞ =∂„`«O =Úã¨ÖÏ¡‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LOÏ~°∞
XHõ „ã‘Î „Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ XHõ "Õà◊ Z=i =^ŒÌ<≥·<å HõÑ¨ÙÊ‰õΩ<ÕO^Œ∞‰õΩ ^Œ∞Ñ¨Ê˜ ÖËHõáÈ`Õ Jx
„Ñ¨tflOzOk. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ^Œ∞Ñ¨Ê˜ L#fl „ã‘Î P"≥∞#∞ `«# ^Œ∞Ñ¨Ê˜Ö’ H˘O`«
ÉèÏQÆO HõÑ≤Ê D^•æÇπÏ fã¨∞‰õΩ~å"åe. Jx ã¨=∂^è•#O WKåÛ~°∞.
(=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï, |∞MÏs 2/10, =Úã≤¡"£∞ 1/605–606)
53 54

29
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
#Ñ¶≤Öò#=∂*òÅ∞
`«Ç¨ÏA˚^£
1. `«Ç¨ÏA˚^£ #=∂*ò HÀãÖ JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
=q∞#ÖòÖˇ·e Ñ¶¨`«Ç¨Ï[˚^£ aÇ‘Ï <åÑ¶≤Å`«Öò ÅHõ.
~å„u"Õà◊ `«Ç¨ÏA˚^£ #=∂*ò PK«iOK«∞ Wk h‰õΩ J^Œ#Ñ¨Ù #=∂A. (JÖòW„™ê–79)
2. J|∂ L=∂=∞ LÖË¡Y#:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- `«Ç¨ÏA˚^£ K«^Œ=O_ç, Wk
g∞ Ñ¨Ósfi‰õΩÅ JÅ"å@∞. WOHÍ Wk JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^Õ =∂~°æO, áêÑ¨
ÑïÇ¨ ~°O, áêáêÅ #∞O_ç ~°Hõ∆} á⁄O^Õ =∂~°æO âßs~°Hõ "åºkè x"åi}˜.
(u~üq∞l 5/552, 553, ã¨∞#ãπ Éˇ·Ç¨Ïv 2/502)
3. ~å„u z=i *Ï=Ú nxH˜ ã¨Ô~·# ã¨=∞Ü«∞O. (u~üq∞l ã¨Ç≤ÏÇπÏ–446)
4. WO^Œ∞Ö’ xs‚`« 11 ~°HÍ`«∞Å∞ L<åfl~Ú. (|∞MÏs)
`«~ågÇπÏ
1. ~°=∞*Ï<£ ~å„`«∞ÅÖ’ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ ÖË^• XO@iQÍ PK«iOK«_»O „Ñ¨=HõÎ(ã¨)QÍi
™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. HÍx =∞ã≤˚^£Ö’ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ PK«iOK«_»"Õ∞ L`«Î=∞O.
2. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) `«# J#∞K«~°∞Å‰õΩ `«~ågÇπÏ #=∂*ò 8 ~°HÍ`«∞Å∞ K«kqOKå~°∞. 8
~°HÍ`«∞ÅHõO>Ë JkèHõOQÍ K«^Œ=_»O „Ñ¨=HõÎ ™êO„Ñ¨^•Ü«∂xH˜ q~°∞^ŒúO. (P|∂Ü«∂ÖÏ
3/336, `«Éò~åh 1/190., dÜ«∂=ÚÖˇ·Öò eÖò =Ú~°∂r–155)
3. `«~ågÇπÏÖ’ Y∞~üP<£ Ñ¨ÓiÎQÍ ÑïîOK«_»O `«Ñ¨Êxãï HÍ^Œ∞.
4. `«~ågÇπÏ #=∂*òÅÖ’ „ã‘ÎÅ∞ áêÖÁæ#_»O ‰õÄ_® „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ™êO„Ñ¨^•Ü«∞"Õ∞.
5. ™ê~ÚÉò a<£Ü«∞r^£ (~°) LÖË¡Y# :- L=∞~ü (~°) ~°O*Ï#∞Ö’ 11 ~°HÍ`«∞Å∞
`«~ågÇπÏ K«kqOK«=∞x L|Üü∞ a<£ HõJÉò, `«g∞"£∞ ^•sÅ#∞ P^ÕtOKå~°∞.
(=ÚJ`åÎ W=∂"£∞ =∂eH± 1/115/4)
55

30
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
F JÖÏ¡ÇπÏ! h ^Œ$+≤ìÖ’ D HÍ~°ºO <å WÇ¨ÏÑ¨~åÅ i`åº Ñï}Ï=∂Å i`åº
<å‰õΩ „âıÜ«∞ã¨¯~°=∞~Ú#^≥·`Õ ^•xfl <å‰õΩ „Ñ¨™êkOK«∞^•xx <å‰õΩ ã¨∞ÅÉèí™ê^èŒº"≥∞ÿ#kQÍ.
â◊√ÉèíHõ~°"≥∞ÿ#kQÍ K≥~Úº XHõ"Õà◊ h ^Œ$+≤ìÖ’ HÍ~°ºO <å WÇ¨ÏÑ¨~åÅ s`åº, Ñï}Ï=∂Å
i`åº H©_»∞ KÕ‰õÄˆ~Û^≥·`Õ, P HÍ~åºxfl <å‰õΩ ^Œ∂~°O K≥~Úº. ^•#∞flO_ç ##∞fl HÍáê_»∞.
<å „âıÜ≥∂â◊√ÉèÏÅ∞ L#fl^•x <å‰õΩ „Ñ¨™êkOK«∞ `«~°∞"å`« ^•xfl <å‰õΩ ÖÏÉèíHõ~°"≥∞ÿ#kQÍ
KÕ~Ú, WOHÍ ^•x Ñ¨@¡ <åÖ’ `«$Ñ≤Îx [xOÑ¨*Ë~Úº. (|∞MÏs 2382)
Wã≤ÎMÏ~°ÇπÏ `«~°∞"å`« ^Õx Ñ¨@¡ ãÖ`«$Ñ≤Î Hõey`Õ ^•<Õfl J#∞ãïOKåe. "≥Ú^Œ˜
#∞O_ç XHõ x~°‚Ü«∞O Hõey LO_ç Wã≤ÎMÏ~å `«~åfi`« ‰õÄ_® ^•<Õfl J#∞ãï¿ãÎ Jk
Wã≤ÎMÏ~åJ=^Œ∞. Wã≤ÎMÏ~°ÇπÏ JO>Ë "≥Ú^Œ˜ x~°‚~ÚOK«∞‰õΩ#fl ^•xH˜ =ºuˆ~HõOQÍ =∞~˘Hõ˜
=∞#ã¨∞Ö’ "≥∞ke`Õ, áê`« x~°‚Ü«∂ÅxflO˜x =∂~°∞ÛHÀ"åe.
ã¨ÖÏ`«∞`«ÎãπcÇπÏ
ã¨ÖÏ`«∞`«ÎãπcÇπÏ QÆ∞iOz „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’¡ ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk. XHõ™êi
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) JÉÏƒãπ (~°)`À WÖÏ J<åfl~°∞. z<åfl#flQÍ~°∂ ! <Õ#∞ g∞‰õΩ XHõ =ÚYº
P~å^èŒ##∞ QÆ∞iOz É’kè™êÎ#∞. ^•xfl PK«i¿ãÎ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) g∞ áêáêÅxflO˜h JO>Ë
KÕã≤#q, WOHÍ KÕÜ«∞xq, áê`«q, H˘`«Îq, á⁄~°áê@∞# KÕã≤#q, HÀiKÕã≤#q, ÃÑ^ŒÌq
z#flq, ~°Ç¨Ïã¨ºOQÍ, |Ç≤Ï~°OQÆOQÍ KÕã≤#q "≥Ú^ŒÖˇ·# "å@xflO˜h Hõ∆q∞Oz"Õ™êÎ_»∞.
ã¨ÖÏ`«∞`«ÎÎãπ cÇπÏ K«k"Õ Ñ¨^Œúu :- <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å∞ K«^Œ"åe „Ñü ~°HÍ`«∞Ö’
ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ ÑïîOKåe. ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ `«~°∞"å`« U^≥·<å ã¨∂~°ÇπÏ ÑïîOKåe.
P `«~°∞"å`« –
ã¨∞ÉòÇ¨ #ÖÏ¡ÇπÏ, =Öò Ç¨Ï"£∞^Œ∞ eÖÏ¡ÇπÏ, =ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï WÅ¡ÖÏ¡Ç¨ï =ÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü
Jx 15 ™ê~°∞¡ ÑïîOK«O_ç. P `«~°∞"å`« ~°∞‰õÄÖ’H˜ "≥à◊¡O_ç. ~°∞‰õÄÖ’ D <åÅ∞QÆ∞
Ñ¨^•Å<Õ 10 ™ê~°∞¡ ÑïîOK«O_ç. P `«~°∞"å`« ~°∞‰õÄ #∞O_ç `«Å ZuÎ g˜<Õ 10 ™ê~°∞¡
ÑïîOK«O_ç. P `«~°∞"å`« ã¨*ÏÌÖ’ "≥o¡ 10 ™ê~°∞¡ ÑïîOK«O_ç. P `«~°∞"å`« ã¨*ÏÌ #∞O_ç
`«Å ZuÎ 10 ™ê~°∞¡ ÑïîOK«O_ç. P `«~°∞"å`« ã¨*ÏÌÖ’H˜ "≥o§ 10 ™ê~°∞¡ ÑïîOK«O_ç. P
`«~°∞"å`« ã¨*ÏÌ #∞O_ç `«Å ZuÎ 10 ™ê~°∞¡ ÑïîOK«O_ç. W=xfl XHõ ~°HÍ`«∞Ö’ ÑïîOK«|_Õ
`«ã‘ƒÇπÏÅ∞ "≥Ú`«ÎO 75 J=Ù`å~Ú W^Õ q^èŒOQÍ 4 ~°HÍ`«∞Ö’¡#∂ ÑïîOK«O_ç. g∞‰õΩ
™ê^èŒº"≥∞ÿ`Õ ~ÀA‰õΩ XHõ™êÔ~·<å K«^Œ=O_ç. ~ÀA K«k"Õ fiHõÖËHõáÈ`Õ „Ñü â◊√„Hõ"å~°O
K«^Œ=O_ç. „Ñü â◊√„Hõ"å~°O ‰õÄ_® gÅ∞ ÖËHõáÈ`Õ ãÖ=`«û~åxH˜ XHõ¯ ™êÔ~·<å K«^Œ=O_ç.
ãÖ=`«û~åxH˜ XHõ¯ ™êÔ~·<å gÅ∞ HÍHõáÈ`Õ rq`«OÖ’ XHõ¯ ™êÔ~·<å K«^Œ=O_ç.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 1297, ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 481, 482)
Kå+πÎ#=∂*ò
1. Wk JaèÅ+¨hÜ«∞"≥∞ÿ# #Ñ¶≤Öò #=∂*ò, JÖÏ¡ÇπÏ ™êxflÇ≤Ï`åºxfl á⁄O^Õ L^ÕÌâ◊ºO`À
K«^Œ=@O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O, ™ê^è•~°}OQÍ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) nxfl K«k"Õ
"å~°∞. Wk =¸_»∞=O^ŒÅ J~°"≥·^•# ^èŒ~å‡Å‰õΩ ã¨=∂#O. (=Úã≤¡"£∞ 1/499)
2. nx ã¨=∞Ü«∞O ã¨∂~Àº^ŒÜ«∞O `«~°∞"å`« #∞O_ç á⁄^Œ∞Ì"åÖË =~°‰õΩ LOk. ã¨Ô~·#
Jaè„áêÜ«∞O Uq∞@O>Ë ZO_»"Õ_≥H˜¯# "≥O@<Õ K«^Œ∞=ÙHÀ"åe. (=Úã≤¡"£∞)
3. Ju `«‰õΩ¯= JO>Ë Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ Ju Z‰õΩ¯= JO>Ë 8 ~°HÍ`«∞Å∞
K«^Œ==K«∞Û#∞. (u~üq∞l, ã¨Ç≤Ï 474)
#=∂A‰õΩ KåÖÏ „áê=ÚYº`« LOk „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:- JÖÏ¡ÇπÏ WÖÏ P^Õ
t™êÎ_»∞ F P^Œ"£∞ ‰õΩ=∂~å ! k# „áê~°OÉèíOÖ’ <å H˘~°‰õΩ <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å∞ K«^Œ∞=Ù
™êÜ«∞O„`«O =~°‰õΩ <Õ#∞ h ã¨=∞ã¨ºÅxfl˜H˜ Ñïëê¯~°OQÍ LOÏ#∞ (u~üq∞l–475)
Kå+πÎ #=∂A#∞ ã¨∂~Àº^ŒÜ«∞O J~Ú# QÆO@ `«~°∞"å`« K«^Œ=@"Õ∞ L`«Î=∞O.
ã¨ÖÏ`«∞Öò Wã≤ÎMÏ~°ÇπÏ
XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å U^≥·<å =ÚYº q+¨Ü«∞OÖ’ ãÖkQÆúOÖ’ Ñ¨_ç LO>Ë "Õ∞Öˇ·#^Õ^À
ã¨Ê+¨ìO HÍHõáÈ`Õ "å˜ q+¨Ü«∞OÖ’ `«Ñ¨Ê‰õΩO_® Wã≤ÎMÏ~å KÕÜ«∂e Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞
#Ñ¶≤Öò #=∂AÅ∞ KÕã≤ D ^Œ∞P ÑïîOKåe :-
F JÖÏ¡ÇπÏ ! <Õ#∞ h*Ï˝#O ^•fi~å "Õ∞Å∞#∞ Ji÷ã¨∞Î<åfl#∞. h k=º â◊H˜Î ^•fi~å
â◊H˜Îx Ji÷ã¨∞Î<åfl#∞ WOHÍ x#∞fl qâßÅ Láêkèx Ji÷ã¨∞Î<åfl#∞. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ h"Õ
ã¨~°fiâ◊H˜Î=O`«∞_»=Ù. <Õ#∞ U =∂„`«O â◊H˜ÎÖËx "å_çx. h=Ù ã¨~°fiA˝_çx, <Õ#∞ U =∂„`«O
*Ï˝#O ÖËx"å_çx, WOHÍ JQÀK«~° q+¨Ü«∂Åxfl `≥eã≤#"å_»=Ù h"Õ.
56 57

31
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„QÆÇ¨Ï}#=∂*òÅ∞
ã¨∂~°º K«O„^Œ∞Å‰õΩ „QÆÇ¨Ï}O Ñ¨˜ì#Ñ¨Ù_»∞ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∂, „ã‘ÎÅ∂ JO^Œ~°∂ „QÆÇ¨Ï}
#=∂*òÅ#∞ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ JK«iOK«@O. ã¨∞#fl `≥=ÚJHõ¯^• JO>Ë „Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨`ÕºHõ
™êO„Ñ¨^•Ü«∞O, D #=∂*ò H˘~°‰õΩ „Ñ¨*Ö’¡ „Ñ¨`ÕºHõOQÍ „Ñ¨HõÕKåe.
„QÆÇ¨Ï} #=∂*òÅ Ñ¨^Œúu :- Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ K«^Œ"åe „Ñü ~°HÍ`«∞Ö’ HõhãÖ
Ô~O_»∞ ÖË^• =¸_»∞ ~°∞‰õÄÅ∞ ÑïîOKåe. W`«~° q=~åÅxfl P~Ú+¨ÇπÏ (~°) Ç¨Ïnã¨∞
^•fi~å `≥Å∞™êÎ~Ú.
P~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) HÍÅOÖ’ ã¨∂~°º „QÆÇ¨Ï}O ãÖÉèíq¿ãÎ
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞ã≤˚^Œ∞‰õΩ =KåÛ~°∞. „Ñ¨[Å∞ PÜ«∞# "≥#∞Hõ ÑÖ‰õΩÎÅ∞QÍ xÅ|_®¤~°∞. „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) #=∂*ò H˘~°‰õΩ xÅ|_ç JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx J<åfl~°∞. KåÖÏ n~°…OQÍ d~åJ`ü
KÕâß~°∞. P `«~°∞"å`« JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx J<åfl~°∞. KåÖÏ n~°…"≥∞ÿ# d~å J`ü KÕâß~°∞.
P `«~°∞"å`« JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx J<åfl~°∞ KåÖÏ n~°…"≥∞ÿ# ~°∞‰õÄ KÕâß~°∞. PÜ«∞#
d~åJ`ü HõO>Ë H˘O`« `«‰õΩ¯=QÍ LO_Õk. P `«~°∞"å`« ~°∞‰õÄ #∞O_ç `«Å Z`åÎ~°∞ ã¨q∞
JÖÏ¡Ç¨ïe=∞<£ Ç¨Ïq∞^ŒÇπÏ ~°|ƒ<å =ÅHõÖò Ç¨Ï"£∞Ì Jx xÏ~°∞QÍ xÅ∞Û<åfl~°∞. =∞m¡
KåÖÏ n~°…"≥∞ÿ# d~åJ`ü KÕâß~°∞. Jk "≥Ú^Œ˜ d~åJ`ü HõO>Ë H˘O`« `«‰õΩ¯=QÍ LO_Õk.
=∞~°Å JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ ~°∞‰õÄÖ’xH˜ "≥àÏ§~°∞. Wk "≥Ú^Œ˜ ~°∞‰õÄ HõO>Ë
z#flkQÍ LO_Õk. =∞~°Å ã¨q∞JÖÏ¡Ç¨ï e=∞<£ Ç¨Ïq∞^ŒÇπÏ ~°|ƒ<å =ÅHõÖò Ç¨Ï"£∞Ì J#fl
`«~°∞"å`« ã¨*ÏÌ KÕâß~°∞. z=i ~°HÍ`üÖ’ W^Õ q^èŒOQÍ KÕâß~°∞. D q^èŒOQÍ 2 ~°HÍ`«∞ÅÖ’
4 ~°∞‰õÄÅ∞, 4 ã¨*ÏÌÅ∞ KÕâß~°∞.
ã¨ÖÏ"£∞ Ñ¨ÅHõ_®xH˜ =ÚO^Õ ã¨∂~°º „QÆÇ¨Ï}O `˘ÅyáÈ~ÚOk. P `«~°∞"å`«
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) xÅ|_ç Y∞`åƒ („Ñ¨ãÖQÆO) WKåÛ~°∞. JÖÏ¡ÇπÏ ™ÈÎ„`«O `«~åfi`« „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞.
ã¨∂~°∞º_»∞, K«O„^Œ∞_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ zÇ¨ flÅÖ’x Ô~O_»∞ zÇ¨ flÅ∞, W`«~°∞Å r=
#‡~°}ÏÅ =Å¡ "å˜H˜ „QÆÇ¨Ï}O Ñ¨@ì^Œ∞. "å˜H˜ „QÆÇ¨Ï}O Ñ¨˜ì#Ñ¨ÙÊ_»∞ `«fi~°QÍ "≥o¡
#=∂*ò K«^Œ=_»O „áê~°OaèOK«O_ç. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
„QÆÇ¨Ï}O Ñ¨˜ì#Ñ¨ÙÊ_»∞ ^Œ∞P, `«H±c~ü, Wãπ uQ∑á¶ê~ü, ^•# ^èŒ~°‡PÅ∞ KÕÜ«∂e. (|∞MÏs)
WãπuãπMÏ#=∂*ò
1. Hõ~°∞=Ù HÍ@HÍÅ∞ ãÖÉèíqOz#Ñ¨Ù_»∞, =~°¬O HÀ~°∞`«∂ „áêi÷OKÕO^Œ∞‰õΩ WãπuãπMÏ
#=∂*ò K«^Œ=_»O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O.
2. Ñ¨@ì}O "≥Å∞Ñ¨Å "≥∞ÿ^•#OÖ’ nxfl K«^Œ"åe.
3. ™ê^è•~°} ^Œ∞ã¨∞ÎÖ’¡ D #=∂*ò H˘~°‰õΩ |Ü«∞Å∞^Õ~åe.
4. D #=∂*òÖ’ J*Ï<£, WMÏ=∞`«∞ Ô~O_»∂ Ñ¨Å∞Hõ~å^Œ∞.
5. Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Ö’¡#∂ d~åJ`ü aQÆæ~°QÍ KÕÜ«∂e.
(=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£, WÉˇfl=∂[ Ç¨Ïã¨<£ 1266)
6. WãπuãπMÏ #=∂*ò#∞ „á⁄^≥ÌH˜¯# `«~åfi`« PK«iOKåe.
7. =ÚO^Œ∞ Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞ PK«iOKåe. P `«~°∞"å`« Y∞`åƒ W"åfie.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
8. z=~°QÍ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ ^Œ∞P KÕÜ«∂e. W=∂=Ú ^Œ∞P KÕã¨∂Î LO_®e. „Ñ¨[Å∞
Pg∞<£ Jx Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
9. ^Œ∞PÖ’ KÕ`«∞Å∞ Kåz Z`åÎe. J~°KÕ`«∞Å∞ ÃÑ·H˜ LO_®e.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 1167, 1168, 1171)
10. ^Œ∞Ñ¨Ê˜x u~°QÆ"≥Ü«∂ºe JO>Ë ‰õΩ_ç =¸Å Z_»=∞"≥·Ñ¨Ù‰õΩ, Z_»=∞=¸Å
‰õΩ_ç"≥·Ñ¨Ù‰õΩ =∂~åÛe. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1166, 1167 JÇπÏ=∞^£)
11. Wãπ uãπ MÏ #=∂*ò ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ ^•# ^èŒ~å‡Å∞, ^Œ∞PÅ∞, Hõ∆=∂Ñ¨} HÀ~°@O
"≥Ú^ŒÖˇ·#q KÕã¨∂Î LO_®e. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1170)
WãπuãπMÏ ^Œ∞P:- WãπuãπMÏ ^Œ∞P W=∂"£∞`À áê@∞ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ ‰õÄ_®
KÕÜ«∞=K«∞Û#∞. W`«~° ã¨=∞Ü«∂Ö’¡ XO@iQÍ ÖË^• A=∞ Y∞`åƒÖ’ ÖË^• W`«~° #=∂*òÅ
`«~åfi`« ‰õÄ_® KÕã¨∞HÀ=K«∞Û#∞.
WOHÍ W`«~° ^Œ∞PÅ∞ ‰õÄ_® KåÖÏ L<åfl~Ú. (J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 1173)
58 59

32
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
[<å*Ï#=∂*ò
~Ày =∞iÜ«Ú =∞$`«∞x QÆ∞iOz :-
1. =∞~°}Ï=ã¨÷Ö’ L#fl ~Àyx ''ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï WÅ¡ÖÏ¡ÇπÏ—— Ñ¨ÅHõ=∞x „áÈ`«ûÇ≤Ïã¨∂Î
LO_®e. (=Úã≤¡"£∞)
2. =∞~°}Ï=ã¨÷Ö’ L#fl ~Ày `«Å=^ŒÌ ã¨∂~°ÇπÏ Ü«∂ã‘<£ ÑïîOKåe.
(=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£, WÉˇfl=∂[ [~¸Ñ¶π 1448)
3. =∞~°}"å~°Î qx W<åfleÖÏ¡Ç≤Ï= W<åflWÖˇ·Ç≤Ï ~ålT<£ Jx Ñ¨ÅHÍe. (=Úã≤¡"£∞)
4. =∞~°}"å~°Î qx aQÆæ~°QÍ U_»fi_»O, q=iOK«_»O, |@ìÅ∞ zOÑ¨ÙHÀ=_»O x+≤^ŒúO.
(=Úã≤¡"£∞)
5. =¸_»∞ ~ÀAÅ HõO>Ë JkèHõOQÍ ãÖ`åÑÖ =ºHõÎO KÕÜ«∞_»O x+≤^ŒúO J~Ú`Õ „ã‘Î
`«# Éèí~°Î =∞~°}O Ñ¨@¡ <åÅ∞QÆ∞ <≥ÅÅ Ñ¨k ~ÀAÅ =~°‰õΩ â’HÍxfl =ºHõÎÑ¨~°K«=K«∞Û.
WO^Œ∞Ö’ P"≥∞ Z@∞=O˜ PÅOHõ~°}‰õΩ JO^ŒK«O^•Å‰õΩ áêÅÊ_»~å^Œ∞.
(=Úã≤¡"£∞)
6. =∞~°}O ãÖÉèíqOz# "åi WO˜H˜ W~°∞QÆ∞ á⁄~°∞QÆ∞ "å~°∞ J#fl áêxÜ«∂Å∞
ã¨=∞‰õÄiÛ ÑÖáêe. H˘O`« F ^•iÛ#@ì=Ù`«∞Ok.
(J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 3132, ui‡l Ç¨Ïã¨<£ 998)
7. =∞~°}O ãÖÉèíqOz# WO˜ "åi `«~°Ñ¶¨Ù# „Ñ¨[Å‰õΩ J#flO uxÑ≤OK«@O x+≤^ŒúO.
(WÉˇfl=∂[, ã¨Ç≤Ï 1612)
=∞$`«∞x ™êfl#O KÕ~ÚOKÕ Ñ¨^Œúu:
1. ™êfl#O KÕ~ÚOK«_®xH˜ =ÚO^Œ∞ KÕuH˜ Q“¡AÅ∞ ^èŒiOKåe. ÖË^• QÆ∞_»¤Hõ@∞ìHÀ"åe.
^•x=Å¡ =∞~å‡OQÍxfl `åHõ@O [~°∞QÆ^Œ∞.
2. ™êfl#O KÕ~ÚOKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞ â◊"åxfl HõÑ≤Ê LOKåe gÅ~Ú`Õ â◊"åxfl Éèí∂q∞H˜
H˘O`« Z`«∞ÎQÍ LOz ™êfl#O KÕ~ÚOKåe.
3. =ÚO^Œ∞ â◊s~å#flO`å XHõ™êi h˜`À `«_»áêe.
4. â◊"åxfl H˘kÌQÍ <˘H˜¯`Õ =∞Ozk. ^•x=Å¡ =∞Å=¸„`åÅ∞ "≥Å∞=_»∞`å~Ú.
5. #=∂*ò‰õΩ KÕã≤#@∞¡ =ÙE KÕ~ÚOKåe.
6. P `«~°∞"å`« =¸_»∞ ™ê~°∞¡ Ñïâ◊√„Éèí"≥∞ÿ# h˜`À ™êfl#O KÕ~ÚOKåe. gÅ~Ú`Õ
JÜ«Ú^Œ∞™ê~°∞¡, U_»∞™ê~°∞¡ ‰õÄ_® KÕ~ÚOK«=K«∞Û#∞.
7. „ã‘Î J~Ú`Õ [_»qÑ≤Ê =¸_»∞ [_»Å∞QÍ qÉèílOz "å˜x gÑ¨ÙÃÑ· LOKåe.
8. ™êfl#O KÕ~ÚOz# `«~åfi`« ZO_»∞QÆ∞_»¤`À â◊s~åxfl `«∞_»"åe.
9. â◊s~°OÃÑ· ã¨∞QÆO^èŒ „^Œ"åºÅ∞ Ñ¨ÙÅ=∂e. Hõ~°∂Ê~åxfl ‰õÄ_® "≥^Œ[ÖÏ¡e.
10. Ñ¨Ù~°∞+¨µ_»∞ `«# ÉèÏ~°º‰õΩ „ã‘Î `«# Éèí~°Î‰õΩ ™êfl#O KÕ~ÚOK«=K«∞Û#∞.
(J|∂^•=Ó^£, WÉˇfl=∂[Ç¨Ïã¨<£ 1464, 1465)
HõÑ¶¨<£ :-
1. HõÑ¶¨<£ (â◊==„ã¨ÎO) =∞Oz^≥·, Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO_®e. (u~üq∞l–995)
2. HõÑ¶¨<£ `≥Å¡QÍ LO_®e. (u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 994)
3. ã¨∞QÆO^èŒ „^Œ"åºÅ∞ Hõey LO_®e. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£, Ç¨ÏH©"£∞)
4. Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ‰õΩ 3 =„™êÎÅ∞, „ã‘ÎÅ‰õΩ 5 =„™êÎÅ∞ LO_®e. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
5. XHõ"Õà◊ =∞$`«∞_»∞ Pã≤Î =ke "≥o`Õ J`«x ^èŒ#O #∞O_ç HõÑ¶¨<£, ^èŒÑ¶¨<£Å
U~åÊ@∞ KÕÜ«∂e. J<å^èŒÅ HõÑ¶¨<£ ^ŒÑ¶¨<£ÅÖ’ ™ê÷xHõ =Úã≤¡OÅO^Œ~°∂ áêÅ∞ ÑÖK«∞HÀ"åe
Jk "åi ÉÏ^èŒº`«.
[<å*Ï #=∂*ò:-
1. =∞$`«∞x ÃÑ· [<å*Ï #=∂*ò K«^Œ=_»O Ñ¶¨~ü*Ë H˜á¶êÜ«∞.
(J|∂^•=Ó^£ 3/155) (WÉˇfl=∂[ 2/950)
2. [<å*Ï #=∂*òÖ’ áêÖÁæ#fl "åiH˜ XHõ v~å`«∞ Ñ¨Ù}ºO Åaèã¨∞ÎOk. WOHÍ ^ŒÑ¶¨<£
(Y##O) Ö’ áêÖÁæ<Õ "åiH˜ Ô~O_»∞ v~å`«∞Å Ñ¨Ù}ºO Åaèã¨∞ÎOk. (v~å`ü
JO>Ë XHõ H˘O_»`À ã¨=∂#O) (|∞MÏs 2/90, =Úã≤¡"£∞ 1/652)
3. [<å*Ï #=∂*ò‰õΩ ãÖHõÅÊO `«Ñ¨Êxãï, =∞#ã¨∞Ö’ ãÖHõeÊOK«∞HÀ"åe.
4. W`«~° #=∂*òÅ‰õΩ `«Ñ¨Êxãï q+¨Ü«∂Åxfl [<å*Ï #=∂*ò‰õΩ `«Ñ¨Êx ãï JO>Ë
Ñïâ◊√„Éèí`«, =ÙE, dÉÏ¡‰õΩ Jaè=ÚYO,=„ã¨Î^è•~°}, J~Ú`Õ [<å*Ï #=∂*ò‰õΩ
W`«~° #=∂AÖÏ¡ xs‚`«ã¨=∞Ü«∞O ÖË^Œ∞. HÍx ã¨∂~Àº^ŒÜ«∞, Jã¨Î=∞Ü«∂ÅÖ’,
q∞@ì =∞^è•ºÇ¨ flO "Õà◊ [<å*Ï #=∂*ò K«^Œ=_»O, Y##O KÕÜ«∞_»O x+≤^ŒúO.
5. [<å[ #=∂*ò H˘~°‰õΩ <åÅ∞QÆ∞ `«H±c~°∞¡ `«Ñ¨Êxãï.
(=Úã≤¡"£∞ 1/655, |∞MÏs 2/91)
60 61

33
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
6. fã¨∞‰õΩáÈ`«∞#fl â◊"åxfl K«∂z xÖ’Û=@O `«Ñ¨Êxãï HÍ^Œ∞. XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å
xÅ|_ç`Õ =∞Oz^Õ, xÅ|_»Hõ áÈ~Ú<å UO Ñ¶¨~åfiÖË^Œ∞.
(=Úã≤¡"£∞ 1/660, 661, |∞MÏs 2/86)
7. =∞ã≤˚^£Ö’ [<å*Ï #=∂*ò K«^Œ==K«∞Û#∞. J~Ú`Õ =∞ã≤˚^Œ∞ |Ü«∞@ K«^Œ=_»O
L`«Î=∞O. (=Úã≤¡"£∞ 1/668, |∞MÏs 2/90)
8. Ñ¨~ÀOQÍ [<å*Ï #=∂*ò K«^Œ=@O ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«"Õ∞.
9. [<å*Ï #=∂*òÖ’ ÉËã≤ ÑÖ‰õΩÎÅ∞QÍ xÅ|_®e.
10. „ã‘Î â◊="≥∞ÿ`Õ W=∂=Ú P"≥∞ =∞^èŒº ÉèÏQÆOÖ’ xÅ|_»`å_»∞. Ñ¨Ù~°∞+¨ â◊=O J~Ú`Õ
W=∂=Ú J`«x ~˘=Ú‡‰õΩ Z^Œ∞~°∞QÍ xÅ|_»`å_»∞. (1214)
[<å*Ï #=∂*ò Ñ¨^Œúu :- "≥Ú^Œ˜ `«H±c~ü `«~°∞"å`« KÕ`«∞ÖËuÎ ~˘=Ú‡ÃÑ· KÕ`«∞Å∞
Hõ@∞ìH˘x ã¨∂~°ÇπÏ á¶êuÇ¨ ^•x`À áê@∞ U^≥·<å ã¨∂~°ÇπÏ ÑïîOKåe. Ô~O_»= `«H± c~ü
`«~°∞"å`« ^Œ~°∂^≥+¨sÑ¶π ÑïîOKåe. =¸_»= `«H±c~ü `«~åfi`« D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
F JÖÏ¡ÇπÏ ! =∂Ö’ ã¨r=OQÍ L#fl"åix, =∞~°}Õz# "åix, WHõ¯_» L#fl
"åix ÖËx"åix z#fl"åih ÃÑ^ŒÌ"åih „ã‘ÎÅ#∂ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ#∂ JO^Œih Hõ∆q∞OK«∞ F
JÖÏ¡ÇπÏ =∂Ö’ ã¨r=OQÍ LOz# "åix qâßfiã¨ã≤÷uÖ’<Õ =∞~°}O „Ñ¨™êkOK«∞. F
JÖÏ¡ÇπÏ ! D =∞$`«∞x Ñ¨Ù}ÏºxH˜ =∞=∞‡efl ^Œ∂~°O K≥Ü«∞º‰õΩ. W`«x `«~°∞"å`« =∞=∞‡efl
Ñ¨sHõ∆‰õΩ QÆ∞iK≥Ü«∞º‰õΩ. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 3201 ã¨Ç≤Ï 3201, u~üq∞l)
W"Õ HÍHõ WOHÍ J<ÕHõ ^Œ∞PÅ∞ L<åfl~Ú. "å˜x HõO~î°ã¨ÎO KÕÜ«∂e. <åÅæ= `«H±
c~ü `«~°∞"å`« ã¨ÖÏ"£∞ Ñ¨ÅHÍe. <Àò :- z#fl Ñ≤Å¡Å [<å*Ï #=∂*òÖ’ D ^Œ∞P#∞
‰õÄ_® ÑïîOKåe.
F JÖÏ¡ÇπÏ ! D Ñ≤Å¡"å}˜‚ =∂ HõO>Ë =ÚO^Œ∞QÍ áÈÜÕ∞ "åxQÍ =∂ Ñ¨Ù}º
Ñ¶¨ÖÏÅ‰õΩ ^ÀÇ¨Ï^ŒHÍiQÍ KÕ~Ú.
`«^£ ã‘<£ (Y##O) :-
1. =∞$`«∞x HÍà◊§"≥·Ñ¨Ù #∞O_ç ã¨=∂kèÖ’xH˜ kOKåe.(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 3211)
2. ã¨=∂kèÖ’ â◊"åxfl dÉÏ¡"≥·Ñ¨Ù „uáêÊe, Hõ˜ì# =„™êÎxfl qÑ≤Ê"ÕÜ«∂e. WOHÍ
''aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï = JÖÏ q∞Å¡u ~°ã¨∂eÖÏ¡Ç≤Ï—— Jx ÑëH˜ <ÕÅÃÑ· LOKåe.
(J|∂^•=Ó^£ 3213, u~üq∞l)
3. â◊=O `«Å"≥·Ñ¨Ù #∞O_ç „Ñ¨[Å∞ =¸_»∞ Ñ≤_çH˜à◊¡ =∞˜ìx "ÕÜ«∂e. Ñ≤_çH˜e =∞˜ì
"Õ¿ã@Ñ¨ÙÊ_»∞. (WÉˇfl=∂[ã¨Ç≤Ï 1565)
''q∞<£Ç¨ YÅMò <å‰õΩ"£∞ =Ñ¶‘Ç¨ #∞Ü«¸^Œ∞‰õΩ"£∞ =q∞<£Ç¨Ï #∞MòiA‰õΩ"£∞
`å~°`«<£ LMò~å—— Jx Ñ¨ÅHõ_»O U „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’#∂ ¿Ñ~˘¯#|_»ÖË^Œ∞.
4. ã¨=∂kè <ÕÅHõO>Ë XHõ *Ï<≥_»∞ Z`«∞ÎQÍ LO_®e. (J|∂^•=Ó^£ 421,
Ñ¶≤Öò=∞~åã≤Öò, ã¨Ç≤ÏÇπÏWÉˇfl Ç≤ÏÉÏƒ<£ 2160, Éˇ·Ç¨Ïv Ç¨Ïã¨<£ (3/40)
5. ã¨=∂kèx QÆK«∞ÛQÍ KÕÜ«∞~å^Œ∞ ÖË^• ^•xÃÑ· tÖÏÑ¶¨ÅHÍÅ∞ J=∞~°Û_»O ÖË^•
ã¨=∂kèÃÑ· ‰õÄ~ÀÛ=_»O x+≤^ŒúO. (|∞MÏs)
6. â◊"åxfl Y##O KÕã≤# `«~åfi`« =∞$`«∞x Hõ∆=∂Ñ¨} H˘~°‰õΩ ^Œ∞P KÕÜ«∂e.
(J|∂^•=Ó^£ 3221)
JÉèÏºãÖ : 1. [<å[ #=∂*ò PK«~°} ^•x ^Œ∞PÅ#∞ HõO~î°ã¨ÎO KÕÜ«∞O_ç.
ã¨=∂^èŒ∞Å#∞ãÖ^Œi≈OK«∞@
1. Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ ã¨=∂^èŒ∞Å#∞ ãÖ^Œi≈OK«∞@ JaèÅ+¨hÜ«∞O =∞iÜ«Ú „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. (=Úã≤¡"£∞)
2. „ã‘ÎÅ∞ ã¨=∂^èŒ∞Å#∞ ãÖ^Œi≈OK«∞@ x+≤^ŒúO, „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ã¨=∂^èŒ∞Å#∞ ãÖ^Œi≈OKÕ
„ã‘ÎÅ#∞ â◊Ñ≤OKå~°∞. (JÇπÏ=∞^£, u~üq∞l 1056, WÉˇfl=∂[ Ç¨Ïã¨<£ 1576)
3. â◊‡âß#OÖ’ „Ñ¨"ÕtOKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞ D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
D TiÖ’ x=ã≤OKÕ ^≥·= q^èÕÜ«ÚÖˇ·# F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! g∞ÃÑ· âßOu
<≥ÅH˘#∞QÍHõ ! ^≥·=O `«ÅK«∞‰õΩO>Ë "Õ∞=Ú ‰õÄ_® Ju `«fi~°Ö’ q∞=∞‡efl HõÅ∞ã¨∞‰õΩOÏO.
"Õ∞=Ú g∞ H˘~°‰õΩ =∂ H˘~°‰õΩ JÖÏ¡ÇπÏ#∞ ˆH∆=∂xfl Ji÷™êÎ=Ú. (=Úã≤¡"£∞)
62 63

34
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
[HÍ`ü
1. [HÍ`ü W™ê¡"£∞ =ÚYº q^èŒ∞Ö’¡x XHõ qkè.
2. [HÍ`ü =∞n# =Ú#=fi~°Ö’ 2 = Ç≤Ï„rÖ’ qkè J~ÚOk.
3. [HÍ`ü JO>Ë ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ, Ñïâ◊√^Œú`«, â◊√ÉèíO Jx J~°÷O.
4. W™ê¡"£∞Ö’ xs‚`« ^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÅ∞ QÆÅ "å~°∞ `«=∞ ^èŒ#O #∞O_ç JÖÏ¡ÇπÏ
Ç¨Ï‰õΩ¯QÍ ÉèÏqOz ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ, JQÆ`«º Ñ¨~°∞Å‰õΩ W=fiÏxfl [HÍ`ü JOÏ~°∞.
5. Y∞~üP<£ =∞r^£Ö’ 82 KÀ@¡ [HÍ`ü#∞ #=∂*ò`À áê@∞ ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk.
6. nxfl P^Õtã¨∂Î JÖÏ¡ÇπÏ (`«) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå_»∞.
= Jv=Úã¨ûÖÏ`« = P`«∞[˚HÍ`« =~üHõT =∞J„~åH˜~¸<£
#=∂A#∞ ™ê÷Ñ≤OK«O_ç. [HÍ`ü K≥e¡OK«O_ç q#„=∞`« áêÕKÕ "åi`À áê@∞
g∞~°∂ q#„=ÚÖˇ· `«Å=OK«O_ç. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 43)
7. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ P^ÕtOKå~°∞ :-
xâ◊ÛÜ«∞OQÍ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ^•# ^èŒ~å‡Å#∞ g∞ÃÑ· qkèOKå_»∞. Jk ^èŒ#=O`«∞Å
=^ŒÌ #∞O_ç =ã¨∂Å∞ KÕÜ«∞|_»∞`«∞Ok. ¿Ñ^ŒÅÖ’ ÑÖz"ÕÜ«∞|_»∞`«∞Ok.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
8. DÇ¨Ïnã¨∞Ö’ [HÍ`ü#∞ ã¨^£MÏQÍ ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk. JO>Ë [HÍ`ü#∞ ã¨^£MÏ
Jx ‰õÄ_® JOÏ~°∞.
[HÍ`ü K≥e¡OK«_»O =Å¡ ÖÏÉèÏÅ∞:-
1. JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ã¨^£MÏ, [HÍ`ü fÜ«∞|_ç# ^èŒ#OÖ’ ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ, â◊√ÉèíO
„Ñ¨™êk™êÎ_»∞.
Ü«∞"£∞Ç¨Ï Y∞ÖÏ¡ Ç¨ï„iÉÏ =Ü«Ú~ü aã¨û^ŒMÏu
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) =_ô¤x <åâ◊#O KÕ™êÎ_»∞, ^•# ^èŒ~å‡Å#∞ ÃÑOz JkèHõO KÕ™êÎ_»∞.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 275)
==∂J`«Üü∞`«∞"£∞ q∞„i|Öò eÜ«∞~ü|∞"å Ñ¶‘ J"£∞"åe<£ <åã≤ Ñ¶¨ÖÏ Ü«∞~°∞ƒ
W<åÌÖÏ¡Ç≤Ï. ==∂J`«Üü∞`«∞"£∞ q∞<£ [HÍu<£ `«∞s^Œ∂# =*òÇ¨ÏÖÏ¡Ç≤Ï Ñ¶¨LÖÏ~ÚHõ
Ç¨ï=ÚÖò =Ú*ò~ÚÑ¨Ó<£ .
g∞~°∞ [HÍ`«∞ K≥e¡ã¨∞Î#flk JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨ã¨#fl`«#∞ á⁄O^Œ_®xˆH ^•xx K≥e¡OKÕ"åˆ~
"åã¨Î=OQÍ `«=∞ ãÖÑ¨^Œ#∞ =$kú Ñ¨~°K«∞‰õΩOÏ~°∞. (ã¨∂~°ÇπÏ J„~°∞"£∞ 39)
2. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨=∂}O KÕã≤ WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:-
^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕÜ«∞@O =Å¡ ^èŒ#O `«~°QÆ^Œ∞ (us‡l,ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2325)
3. [HÍ`ü W™ê¡"£∞ Ü≥ÚHõ¯ =O`≥# ÖÏO˜k (Éˇ·Ç¨Ïv)
4. g∞ ^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÅ#∞ [HÍ`ü K≥e¡Oz ~°H˜∆OK«∞HÀO_ç.
5. [HÍ`ü K≥e¡OK«|_ç# ^èŒ#O ã¨∞~°H˜∆`«OQÍ, Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LO@∞Ok.
6. [HÍ`ü K≥e¡OKÕ "å_»∞ Ñ≤ã≤<åi `«<åxH˜ ^Œ∂~°"≥∞ÿ ^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕ¿ã"å_»∞QÍ
=∂iáÈ`å_»∞.
[HÍ`üK≥e¡OK«x"åiH˜Hõiî#ÃÇÏK«ÛiHõÅ∞
[HÍ`ü qkè J~Ú# `«~åfi`« ‰õÄ_® Ñ≤ã≤<åi`«#O =Å¡, ^èŒ# ÖÏÅã¨ =Å¡ `«=∞
^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÅ #∞O_ç [HÍ`ü K≥e¡OK«x "åiH˜ „HÕk q^èŒOQÍ tH˜∆OK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
1. f~°∞Ê k#O <å_»∞ "åi ^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÅ#∞ #~°HÍyflÖ’ HÍeÛ "åi <˘ã¨Å∞, „Ñ¨Hõ¯Å∞
gÑ¨ÙÅ‰õΩ "å`«Å∞ ÃÑ@ì|_»∞#∞ JO`Õ HÍHõ, g∞~°∞ ‰õÄ_» Éˇ˜ì# ^èŒ#O Ü≥ÚHõ¯
~°∞z K«∂_»O_ç Jx p"å@∞¡ ‰õÄ_® ÃÑ@ì@O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
2. "åi ^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÅ#∞ HõO~îåÇ¨ ~åÅ∞QÍ =∂iÛ "åi "≥∞_»ÅÖ’ "ÕÜ«∞_»O ‰õÄ_®
[~°∞QÆ∞`«∞Ok.
3. [HÍ`ü K≥e¡OK«|_»x ^èŒ<åxfl q+¨ã¨~°ÊOQÍ =∂iÛ P Ñ≤ã≤<åi "≥∞_»Ö’ "ÕÜ«∞_»O
[~°∞QÆ∞`«∞Ok. Jk J`«x =ÚMÏxH˜ Ô~O_»∞ "≥·Ñ¨ÙÅ HÍ>Ëã¨∂Î LO@∞Ok. WOHÍ
<Õ#∞ h ãÖÑ¨^Œ<Õ Jx JO@∂ LO@∞Ok. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
64 65

35
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
4. [HÍ`ü K≥e¡OK«HõáÈ=@O =Å¡ =~°¬O ‰õΩ~°=@O PyáÈ`«∞Ok.
(Éˇ·Ç¨Ïv 6/485)
[HÍ`ü K≥e¡OK«x "å~°∞:-
1. [HÍ`ü W™ê¡O Ü≥ÚHõ¯ =ÚYº"≥∞ÿ#qkè nxfl u~°ã¨¯iOz#"å~°∞ W™ê¡OÑïkè
#∞O_ç `˘ÅyáÈ`å~°∞ J~Ú`Õ Wk qkè Jx ã‘fiHõiOz# `«~åfi`« ‰õÄ_® K≥e¡OK«_®xH˜
x~åHõiOz# "å~°∞ tH∆Í~°∞›Å∞ W@∞=O˜ "åi #∞O_ç |Å=O`«OQÍ [HÍ`ü =ã¨∂Å∞
KÕÜ«∞_»O =Úã≤¡=ÚÅ <åÜ«∞‰õΩ_ç ÉÏ^èŒº`«.
[HÍ`ü K≥e¡OK«=Åã≤# "å~°∞:-
1. xs‚`« ^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÖ’¡ ^Õ#fl~Ú<å HõeyL#fl XHõ ã¨fi`«O„`« =Úã≤¡"£∞ÃÑ· [HÍ`ü
K≥e¡OK«_»O `«Ñ¨Êxãï.
2. XHõ =ºH˜Î Ü≥ÚHõ¯ J=ã¨~åÅxfl fi q∞ye L#fl ^èŒ#O #∞O_ç [HÍ`ü K≥e¡OKåe.
L^•:- J#fláêhÜ«∂Å∞, =„™êÎÅ∞, x"åãÖ, "åÇ¨Ï#O, Ñ¨xKÕ¿ã J`«º=ã¨~°
™ê=∂#∞¡ "≥Ú^ŒÖˇ·#q.
3. P ^èŒ#OÃÑ· XHõ ãÖ=`«û~°O QÆ_çz LO>Ë JÑ¨ÙÊ_»∞ ^•xÃÑ· [HÍ`ü qkè J=Ù`«∞Ok.
4. XHõ"Õà◊ ^èŒ#O JÑ¨ÙÊÖ’¡ z‰õΩ¯H˘x LO_ç, Jq WÑ¨ÙÊ_»∞ =ã¨∂Å∞ JÜÕ∞º ã¨∂K«#Å∞
ÖËHõáÈ`Õ, Jq =ã¨∂Å∞ J~Ú#Ñ¨ÙÊ_Õ ^•x [HÍ`ü K≥e¡OKåe. XHõ"Õà◊ ZÑ¨ÙÊ_≥·<å
fã¨∞HÀQÆÅã≤÷uÖ’ LO>Ë ^•xÃÑ· [HÍ`ü qkè J=Ù`«∞Ok.
5. XHõ"Õà◊ JÑ¨ÙÊ K≥e¡OK«_»O `«Ñ¨Êxãï J~Ú LO>Ë, JÑ¨ÙÊxs‚`« ^èŒ#O HõO>Ë
JkèHõOQÍ LO>Ë, ÖË^• JÑ¨ÙÊ=Å¡ ^èŒ#O xs‚`« ^èŒ#OHõO>Ë `«yæáÈ`Õ W@∞=O˜
ãÖ^Œ~åƒùÖ’¡ [HÍ`ü K≥e¡OK«_»O `«Ñ¨Êxãï HÍ^Œ∞.
6. XHõ"Õà◊ "≥O_ç, |OQÍ~åÅ∞ xs‚`« ^èŒ<åxH˜ ã¨=∂#OQÍ LO>Ë "å˜ÃÑ· „Ñü
ãÖ=`«û~°O [HÍ`ü `«Ñ¨Êxãï J=Ù`«∞Ok.
[HÍ`ü xs‚`« ^èŒ#O :-„HÕ^Œ ¿Ñ~˘¯#|_ç# ^èŒ# ãÖÑ¨^ŒÅÖ’ [HÍ`ü qkèOK«|_çOk.
1. |OQÍ~°O 2. "≥O_ç 3. =º=™êÜ«∞O, ÑÖ_»∞¡ 4. "åºáê~° ™ê=∂„y 5. "Õ∞¿ã
[O`«∞=Ù. 6. QÆ#∞Å #∞O_ç fÜ«∞|_Õ Ñ¨^•~å÷Å∞ 7. x^èŒ∞Å∞
ZO`« ^èŒ#OÃÑ· ZO`« K≥e¡OKåe?:-
1. |OQÍ~°O ÖË^• |OQÍ~°∞ PÉèí~°}ÏÅ∞ 85 „QÍ=ÚÅ∞. nxHõO>Ë `«‰õΩ¯=QÍ L#fl
|OQÍ~°O, |OQÍ~°∞ PÉèí~°}ÏÅÃÑ· [HÍ`ü ÖË^Œ∞.
2. "≥O_ç 595 „QÍ=ÚÅ∞.
3. "≥O_ç |OQÍ~åÅÖ’ 21
/2
âß`«O [HÍ`ü qkè J=Ù`«∞Ok.
4. ÑÖ@Ö’¡ 5 =ã¨MòÅ∞ JO>Ë 30 ™êJÅ∞ JO>Ë 653 H˜Ö’ „QÍ=ÚÅ∞ WO`«HõO>Ë
`«‰õΩ¯= ÑÖ@Ö’ [HÍ`ü `«Ñ¨ÊxãïHÍ^Œ∞.
5. XHõ"Õà◊ ÑÖ@Å∞ =~°¬Ñ¨Ù h~°∞ ÖË^• #^Œ∞Å, K≥~°∞=ÙÅ ^•fi~å ÑÖ_ç`Õ JO^Œ∞Ö’
10 = =O`«∞ [HÍ`ü K≥e¡OKåe XHõ"Õà◊ É’~ü"≥Öò ^•fi~å, "≥∂Ï~ü ^•fi~å, „â◊=∞=Å¡
ÑÖ_ç`Õ JO^Œ∞Ö’ 20 = =O`«∞ [HÍ`ü K≥e¡OKåe. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
J"£MÏÑ¶πP^•Ü«∞OÃÑ·[HÍ`ü
6. ™⁄O`« Pã≤Î ÃÑ·<Õ [HÍ`ü qkèOK«|_çOk. „Ñ¨[Å LÑ¨Ü≥∂QÍ~°÷O JOH˜`«O
KÕã≤# "å˜ÃÑ· [HÍ`ü qkèHÍ^Œ∞. =∞ã≤˚^Œ∞Å∞, J<å^èŒ â◊~°}ÏÅÜ«∂Å∞ q^•ºÅÜ«∂Å∞
"≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜ÃÑ· [HÍ`ü qkèHÍ^Œ∞.
J<£Ñ¶≤Y∂ q∞=∂‡ ~°[Mò<å‰õΩ"£∞
"Õ∞=Ú g∞‰õΩ „Ñ¨™êkOz# ã≤i ãÖÑ¨^ŒÅ #∞O_ç Y~°∞Û ÃÑ@ìO_ç.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 254)
7. `«=∞ ãÖ`å<åxH˜ WzÛ# Pã≤ÎÃÑ· ‰õÄ_® [HÍ`ü qkèOK«|_çOk z=iH˜ J<å^èŒÅ
Pã≤ÎÃÑ· ‰õÄ_® [HÍ`ü qkèOK«|_çOk.
8. x+≤^Œú^èŒ#O ã≤x=∂Å∞, =_ô¤, ^˘OQÆ`«#O, ^ÀÑ≤_ô, =ºaèKå~°O, ÅOK«O
"≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜ ^•fi~å ÅaèOKÕ ãÖÑ¨^Œ#∞O_ç [HÍ`ü ã‘fiHõiOK«|_»^Œ∞. ZO^Œ∞HõO>Ë
W^ŒO`å x+≤^Œú^èŒ#O.
W#fl=∂ Ü«∞`«Y|ƒÅ∞ÖÏ¡Ç¨ï q∞#¨Öò =Ú`«Îv<£
^≥·=cèu QÆÅ "åi "≥Ú‰õΩ¯|_»∞Å<Õ JÖÏ¡ÇπÏ ã‘fiHõi™êÎ_»∞. (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ–27)
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ Ñïâ◊√^Œ∞ú_»∞ Ñïâ◊√^Œú =ã¨∞Î=ÙÅ<Õ ã‘fiHõi™êÎ_»∞. (=Úã≤¡"£∞)
66 67

36
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=∞~À P^Õâ◊O
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) "≥∂ã¨Ñ¨Ói`« ^èŒ#O #∞O_ç ^•# ^èŒ~å‡Å#∞ ã‘fiHõiOK«_»∞. (=Úã≤¡"£∞)
9. JÑ¨ÙÊQÍ W=fi|_ç# ^èŒ#OÃÑ· [HÍ`ü ÖË^Œ∞. WKÕÛ "å_çÃÑ·, Ñ¨ÙK«∞Û‰õΩ<Õ"å_çÃÑ·
[HÍ`ü ÖË^Œ∞. P~Ú+¨ÇπÏ (~°) WÖÏ J<åfl~°∞:
~°∞}OÖ’ [HÍ`ü ÖË^Œ∞.
10. „áêq_≥Oò Ñ¶Ö_£ ÖË^• É’#ãπÅ ^èŒ#OÃÑ· Jq KÕlH˜¯, XHõ ãÖ=`«û~°O
QÆ_çzáÈ~Ú# `«~°∞"å`« qkè J=Ù`«∞Ok.
11. "åºáê~° ™ê=∞„y [HÍ`ü qkè J=Ù`«∞Ok. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# J=∞#∂ J<£Ñ¶≤Y∂ q∞<£ `«~ÚºÉÏu =∂ Hõã¨Éò`«∞"£∞ =
q∞=∂‡ JMò~°*ò <å Å‰õΩ"£∞ q∞#Öò J~ü l
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! g∞~°∞ ãÖáêkOz# Ñïâ◊√^Œú ^èŒ#O #∞O_ç, "Õ∞=Ú g∞
H˘~°‰õΩ <ÕÅ #∞O_ç L`«ÊuÎ KÕã≤# ^•x #∞O_ç Y~°∞Û KÕÜ«∞O_ç. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 267)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :-
Ç¨Ï„[`ü ã¨=Ú~°ÇπÏ a<£ A<£^Œ∞Éò (~°) LÖË¡Y# : „Ñ¨=HõÎ(ã¨) =∂ "åºáê~° ™ê=∞„y
#∞O_ç ‰õÄ_® [HÍ`ü K≥e¡OK«=∞x =∞=∞‡efl P^ÕtOKÕ"å~°∞.
(J|∂^•=Ó^£, [~ÚÑ¶π 1562)
"åºáê~° ™ê=∞„y #∞O_ç [HÍ`ü f¿ã Ñ¨^Œúu Uq∞@O>Ë ãÖ=`«û~°=Ú# ™êì‰õΩ#O`å
ÖˇHõ¯ÃÑ˜ì, W=fi=Åã≤Ok fã≤"Õã≤ q∞ye# ^•O’¡ #∞Oz 2 1/2 âß`«O [HÍ`üQÍ
K≥e¡OKåe.
12. HõOÑ¨hÅ ¿+~üÖ’, „Ñ¨Éèí∞`«fi, W`«~° HõOÃÑhÅ ÉÏO_£ÅÃÑ· [HÍ`ü Jq KÕlH˜¯#
`«~åfi`«<Õ qkè J=Ù`«∞Ok.
Ñ¨â◊√ãÖÑ¨^ŒÖ’[HÍ`ü
[O`«∞=ÙÖ’¡ Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞ 1. "Õ∞¿ã [O`«∞=ÙÅ∞ 2. ÃÑOÑ¨Ù_»∞ [O`«∞=ÙÅ∞
1. "Õ∞¿ã [O`«∞=ÙÅÃÑ· [HÍ`ü qkèOK«|_çOk.
2. J~Ú`Õ XO>Ë, P=ÙÅ∞, ˆQ^≥Å∞, Q˘„Ô~Å∞, "Õ∞HõÅ∞ "≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜x "åºáê~°
L^ÕÌâ◊ºO`À ÃÑOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok g˜ÃÑ· [HÍ`ü qkèOK«|_çOk.
3. J=ã¨~åÅ‰õΩ JO>Ë "åÇ¨Ï#OQÍ, hà◊√§ `À_»ÏxH˜, ™ê=∂#∞¡ "≥∂Ü«∞_®xH˜
qxÜ≥∂yOKÕ [O`«∞=ÙÅÃÑ· [HÍ`ü qkèHÍ^Œ∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞.
qxÜ≥∂yOKÕ [O`«∞=ÙÅÃÑ· [HÍ`ü x¿+kèOK«|_çOk. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 1595)
XO>ˇÖ’¡[HÍ`ü
XO>ˇÅ ãÖYº K≥e¡OK«=Åã≤# [HÍ`ü
5–9 XHõ "Õ∞Hõ
10–14 2 "Õ∞HõÅ∞
15–19 3 "Õ∞HõÅ∞
20–24 4 "Õ∞HõÅ∞
25–35 XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# P_» XO>ˇ
36–45 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# P_» XO>ˇ
46–60 =¸_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# P_» XO>ˇ
61–75 <åÅ∞QÆ∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# P_» XO>ˇ
76–90 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# Ô~O_»∞ P_» XO>ˇÅ∞.
(J|∂^•=Ó^£ 2/218)
91–120 =¸_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# Ô~O_»∞ P_» XO>ˇÅ∞.
(J|∂^•=Ó^£ 2/218)
68 69

37
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
P=ÙˆQ^≥Å[HÍ`ü
[HÍ`üÖ’ P=Ù ˆQ^≥Å‰õΩ XˆH P^Õâ◊O =iÎã¨∞ÎOk. Ô~O˜ xs‚`« ãÖYºÅ∞ „HÕ^Œ
W=fi|_®¤~Ú.
1. P=ÙÅ∞ ˆQ^≥Å∞ 30 Hõ<åfl `«‰õΩ¯=QÍ LO>Ë "å˜ÃÑ· [HÍ`ü ÖË^Œ∞.
30–39 XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# ^Œ∂_» (P_»ÖËHõ =∞QÆ)
40–59 XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# Ô~O_»∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞
60–70 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# XHõ =∞QÆ ^Œ∂_»,
XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# =∞QÆ ^Œ∂_»
80 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# Ô~O_»∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞
90 XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# =¸_»∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞
100 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# XHõ =∞QÆ ^Œ∂_»
XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# Ô~O_»∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞
110 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# Ô~O_»∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞
XHõ ãÖ=`«û~°O xO_ç# XHõ =∞QÆ ^Œ∂_»
120 Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç# =¸_»∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞ ÖË^• XHõ
ãÖ=`«û~°O xO_ç# <åÅ∞QÆ∞ =∞QÆ ^Œ∂_»Å∞
Q˘„Ô~Å∞,"Õ∞HõÖ’¡[HÍ`ü
1–39 [HÍ`ü ÖË^Œ∞
40–120 XHõ "Õ∞Hõ
121–200 Ô~O_»∞ "Õ∞HõÅ∞
201–399 =¸_»∞ "Õ∞HõÅ∞
400–499 <åÅ∞QÆ∞ "Õ∞HõÅ∞
500–599 S^Œ∞ "Õ∞HõÅ∞
P `«~°∞"å`« „Ñü =O^Œ‰õΩ XHõ "Õ∞Hõ
#QÆ^Œ∞, "≥O_ç |OQÍ~åÅÃÑ· [HÍ`ü:-
1. Y∞~üP<£Ö’ #QÆ^Œ∞#∞ "≥O_ç |OQÍ~åÅ∞QÍ ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk. JO^Œ∞=ÖË¡
[HÍ`ü DÔ~O˜ÃÑ· qkèOK«_»O [iyOk.
=Å¡r# Ü«∞H±xE #[˚Ç¨Ï| =ÖòÑ¶≤[˚`« =ÖÏ Ü«Ú<£Ñ¶≤Y∂#Ç¨ Ñ¶‘ ã¨ceÖÏ¡Ç≤Ï
Ñ¶¨|+≤¬~üÇ¨ï"£∞ aJ*Ïa<£ Jb"£∞
"≥O_ç |OQÍ~åÅ#∞ „áÈQÆ∞ KÕã≤ "å˜x ^≥·= =∂~°æOÖ’ Y~°∞Û ÃÑ@ìx "åiH˜
=º^è•Éèíi`«"≥∞ÿ# tHõ∆Ü≥ÚHõ¯ â◊√Éèí"å~°Î#∞ JO^Œ*ËÜ«∞O_ç. (J`ÒÎ|ÇπÏ – 34)
XHõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’ WÖÏ LOk :-
"≥O_ç |OQÍ~åÅ∞ QÆÅ"å_»∞ PÔ~O˜ [HÍ`«∞ K≥e¡OK«HõáÈ`Õ(=Úã≤¡"£∞)
™ê^è•~°}OQÍ ^èŒ#O JO>Ë "≥O_ç, |OQÍ~°∞ <å}ÏÖË.
2. xs‚`« =O`«∞ :- "≥O_ç |OQÍ~åÅÖ’ #ÅÉèíÜ≥∂º=O`«∞ JO>Ë 2 1/2 âß`«O
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :-
"≥O_çÖ’ #ÅÉèíÜ«∞º= =O`«∞.
3. J~Ú^Œ∞ TdÜ«∂ÅHõO>Ë `«‰õΩ¯=QÍ L#fl |OQÍ~°OÖ’ [HÍ`ü ÖË^Œ∞.
(=~°Mò – k~üÇ¨Ï"£∞Å <å}ÏÅ∞) (|∞MÏs,=Úã≤¡"£∞)
XHõ TdÜ«∞ #ÅÉèˇ· k~üÇ¨Ï"£∞Å‰õΩ ã¨=∂#O.
D q^èŒOQÍ 15 TdÜ«∂ÅO>Ë 200 k~üÇ¨Ï"£∞Å‰õΩ ã¨=∂#O, JO>Ë "≥O_ç
200 k~üÇ¨Ï"£∞ÅHõO>Ë `«‰õΩ¯=QÍ LO>Ë JO^Œ∞Ö’ [HÍ`ü ÖË^Œ∞.
4. 20 n<å~°¡ HõO>Ë `«‰õΩ¯=QÍ L#fl |OQÍ~°OÖ’ [HÍ`ü ÖË^Œ∞. 20 n<å~°∞¡
|OQÍ~°O LO>Ë 1/2 n<å~ü [HÍ`üQÍ K≥e¡OKåe. J|∂^•=Ó^£Ö’ Jb (~°) LÖË¡Y#
WÖÏ LOk.
XHõ"Õà◊ g∞ =^ŒÌ 200 k~üÇ¨Ï=ÚÅ∞ XHõ ãÖ=`«û~°O #∞O_ç LO_ç LO>Ë
"å˜Ö’ #∞O_ç S^Œ∞ k~ü Ç¨Ï=ÚÅ∞ [HÍ`ü K≥e¡OK«O_ç. J~Ú`Õ |OQÍ~°∞ n<å~°∞¡ 20 H˜
KÕ~°#O`«=~°‰õΩ g∞ÃÑ· [HÍ`ü qkè HÍ^Œ∞ XHõ "Õà◊ g∞ =^ŒÌ 20 n<å~°∞¡ LO_ç "å˜ÃÑ·
XHõ ãÖ=`«û~°O QÆ_çzáÈ`Õ ã¨QÆO n<å~ü [HÍ`üQÍ K≥e¡OK«O_ç.
70 71

38
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
5. <Õ˜ „áê=∂}˜Hõ `«∂xHõÅ „Ñ¨HÍ~°O "≥O_ç 595 „QÍ=ÚÅ∞, |OQÍ~°O 85
„QÍ=ÚÅ∞, JO^Œ∞=Å¡ 595 „QÍ=ÚÅ∞ "≥O_ç Hõey L#fl =ºH˜Î Jk U ~°∂ÑÖÖ’ L<åfl
^•x „Ñ¨ã¨∞Î`« ˆ~@∞ „Ñ¨HÍ~°O 2 1/2 âß`«O [HÍ`ü K≥e¡OKåe. J^Õ q^èŒOQÍ 85 „QÍ=ÚÅ
|OQÍ~°O Hõey L#fl =ºH˜Î 2 1/2 âß`«O [HÍ`ü K≥e¡OKåe.
6. HõÔ~xû <À@∞¡:- „Ñ¨ã¨∞Î`«O "≥O_ç |OQÍ~åÅ ™ê÷#OÖ’ HõÔ~hû <À@∞¡ L<åfl~Ú.
„HÕk q^èŒOQÍ [HÍ`ü K≥e¡OKåe.
xs‚`« ^èŒ#O :- 85 „QÍ=ÚÅ |OQÍ~°O Ys^Œ∞ <À@¡Ö’ LO>Ë ^•x #∞O_ç
Ô~O_»∞#fl~° âß`«O [HÍ`üQÍ K≥e¡OKåe. J^Õ q^èŒOQÍ 595 „QÍ=ÚÅ "≥O_ç Ys^Œ∞
<À@¡Ö’ LO>Ë 2 1/2 âß`«O [HÍ`ü K≥e¡OKåe.
7. "≥O_ç |OQÍ~åÅ PÉèí~°}ÏÅÃÑ· [HÍ`ü K≥e¡OKåe. J<ÕHõ „áê=∂}˜Hõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’¡
PÉèí~°}ÏÅÃÑ· [HÍ`ü K≥e¡OKåÅx ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk.
x^èŒ∞ÅÃÑ· [HÍ`ü :- Éèí∂q∞Ö’ HõÑ¨Ê|_ç L#fl x^èŒ∞Å#∞ W™ê¡g∞Ü«∞ ÑïÉèÏ+¨Ö’
iHÍ*ò JOÏ~°∞ WO^Œ∞Ö’ #∞O_ç J~Ú^Œ==O`«∞ [HÍ`ü K≥e¡OKåe. XHõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’
WÖÏ LOk:-
iHÍ*òÖ’ J~Ú^Œ==O`«∞
(|∞MÏs =Úã≤¡"£∞)
ÑÖ@Åxfl˜Ö’ [HÍ`ü `«Ñ¨ÊxãïQÍ K≥e¡OKåe. ^•xÃÑ· ÏH±û L<åfl ÖËHõáÈ~Ú<å
ã¨ˆ~.
Ü«∂JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∂ J<£Ñ¶≤Y∂ q∞<£ `«~ÚºÉÏu =∂Hõã¨Éò `«∞"£∞
=q∞=∂‡ JMò~°*ò<å Å‰õΩ"£∞ q∞#Öò J~ü l
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å! g∞~°∞ ãÖáêkOz# Ñïâ◊√^Œú^èŒ#O #∞O_ç, "Õ∞=Ú g∞ H˘~°‰õΩ
<ÕÅ #∞O_ç L`«ÊuÎ KÕã≤# ^•xÖ’ #∞O_ç Y~°∞Û KÕÜ«∞O_ç. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 267)
[HÍ`ü#∞á⁄O^Õ"å~°∞
Y∞~üP<£Ö’x ã¨∂~°ÇπÏ `Ò| 6 = "åHõºO ^Œ$ëêìº D „HÕ^Œ ¿Ñ~˘¯#|_ç# =º‰õΩÎÅ∞
[HÍ`ü ^•<åxH˜ J~°∞›Å∞.
1. aK«ÛQÍà◊√¡ :- JO>Ë `å=Ú ã¨fiÜ«∞OQÍ `«# PÇ¨ ~åxfl ãÖáêkOK«ÖË~°∞. `«=∞
J=ã¨~åÅ‰õΩ W`«~°∞ÅÃÑ· P^è•~°Ñ¨_Õ"å~°∞.
2. x~°∞¿Ñ^ŒÅ∞ :- Hõ+¨ìÑ¨_ç<å `«=∞ J=ã¨~åÅ∞ f~°Hõ¯ W`«~°∞ÅÃÑ· P^è•~°Ñ¨_Õ"å~°∞.
3. [HÍ`ü ¿ã=‰õΩÅ∞ :- [HÍ`ü ^èŒ<åxfl =ã¨∂Å∞ KÕÜ«∞_»OÖ’, XHõ KÀ@ KÕ~°Û@OÖ’
XHõ ãÖã¨÷‰õΩ Hõ@∞ì|_ç ¿ã= KÕ¿ã "å~°∞ L^• :- =ã¨∂Å∞ KÕ¿ã"å_»∞, ÖˇHõ¯Å∞ „"å¿ã"å_»∞,
HÍÑ¨ÖÏ HÍ¿ã"å_»∞ "≥Ú^ŒÖˇ·#"å~°∞.
4. „áÈ`åûÇ¨ÏHÍÅ∞ :- „H˘`«ÎQÍ W™ê¡"£∞ ã‘fiHõiOz#"å~°∞, gix W™ê¡"£∞ ÃÑ· xÅHõ_»QÍ
ã≤÷~°OQÍ LO_»ÏxH˜ „áÈ`«ûÇ≤Ïã¨∂Î ã¨Ç¨ Ü«∞O KÕÜ«Ú@ [HÍ`ü ^èŒ#O #∞O_ç giH˜
W=fi=K«∞Û#∞.
5. Ñ¶≤„iMÏÉò :- JO>Ë ÉÏxã¨Å#∞ ÉÏxã¨`«fiÑ¨Ù ãÖÔHà◊§ #∞O_ç q_çÑ≤OK«ÏxH˜
D ^èŒ<åxfl qxÜ≥∂yOK«=K«∞Û#∞. D HÍÅOÖ’ ÉÏxã¨`«fi PKå~°O ÖË#O^Œ∞=Å¡ [i=∂<å
K≥e¡Oz Mˇ·nÅ#∞ q_çÑ≤OK«=K«∞Û. "åiH˜ [HÍ`ü ™⁄=Ú‡ WzÛ ã¨Ç¨ Ü«∞ Ñ¨_»=K«∞Û.
JO`ÕHÍHõ "åi ÉèÏ~åºÑ≤Å¡Å ÉÏQÀQÆ∞Å‰õΩ ‰õÄ_® Y~°∞Û KÕÜ«∞=K«∞Û#∞. WOHÍ "åi
ˆHã¨∞Å‰õΩ ‰õÄ_® Y~°∞Û ÃÑ@ì=K«∞Û#∞.
6. ~°∞}„QÆã¨∞ÎÅ∞ :- JÑ¨ÙÊ fã¨∞H˘x f~°ÛÖËHõ ã¨`«=∞`«=∞=Ù`«∞#fl =ºH˜Î.
7. ^≥·= =∂~°æOÖ’ :- W™ê¡O L#flu HÀãÖ, ^èŒ~°‡ ~°Hõ∆} HÀãÖ, WOHÍ ^≥·==∂~°æOÖ’
lÇ¨ ^£ KÕ¿ã "åi HÀãÖ, WOHÍ W`«~° Jxfl ~°HÍÅ ã¨`å¯~åºÅ HÀãÖ qxÜ≥∂yOK«=K«∞Û.
8. „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩÅ∞ :- JO>Ë „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩ_»∞, „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩ_»∞ ^èŒ#=O`«∞_≥·<å
„Ñ¨Ü«∂}OÖ’ `«# „Ñ¨Ü«∂} J=ã¨~åÅ‰õΩ xã¨ûÇ¨ Ü«∞`«‰õΩ QÆ∞Ô~·`Õ Éˇ·`«∞Öò =∂Öò #∞O_ç
J`«xH˜ ã¨Ç¨ Ü«∞O KÕÜ«∂e.
ÃÑ·# ¿Ñ~˘¯# "å~°O^ŒiÃÑ· [HÍ`ü ^èŒ<åxfl Y~°∞Û ÃÑ@ì=K«∞Û#∞. ÖË^• giÖ’
Z=iH˜ JkèHõOQÍ J=ã¨~°O LO>Ë "åiÃÑ· Y~°∞Û KÕÜ«∞=K«∞Û#∞. WO^Œ∞Ö’ JO^Œih
^Œ$+≤ìÖ’ LOKåe.
72 73

39
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
[HÍ`ü‰õΩK≥Ok#qq^èŒã¨=∞ã¨ºÅ∞
1. [HÍ`ü ^èŒ<åxfl =Úã≤¡"Õ∞`«~°∞Å‰õΩ W=fi_»O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞.
2. Éèí~°Î `«# ÉèÏ~°º H˘~°‰õΩ [HÍ`ü ™⁄=Ú‡#∞ Y~°∞Û ÃÑ@ìÖË_»∞ ZO^Œ∞HõO>Ë ÉèÏ~°º
PÇ¨ ~°áêhÜ«∂Å‰õΩ, J=ã¨~åÅ‰õΩ ÉèÏ~°Î ÉÏ^èŒ∞º_»∞ (J|∂^•=Ó^£, u~üq∞l)
3. ÉèÏ~°º `«#¿Ñ^Œ, JQÆ`«º Ñ¨~°∞_≥·# Éèí~°Î H˘~°‰õΩ `«# [HÍ`ü ^èŒ<åxfl Y~°∞Û ÃÑ@ìQÆÅ^Œ∞.
(=Úã≤¡"£∞ 1/695)
4. =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) ‰õΩ@∞O|O "åiÃÑ· [HÍ`ü ^èŒ#O x¿+kèOK«|_çOk.
(=Úã≤¡"£∞ 1/751)
5. #=∂A ãÖã¨¯~°}Ï~°÷O XHõ Ñ¨@ì}O Ü≥ÚHõ¯ [HÍ`ü ^èŒ<åxfl =∞~À Ñ¨@ì}ÏxH˜
ÑÖÑ¨=K«∞Û. (J|∂^•=Ó^£ 2/276)
6. [HÍ`ü =ã¨∂Å∞ KÕ¿ã "åix nqOKåe. JO>Ë J`«xHÀãÖ JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „áêi÷OKåe.
(J|∂^•=Ó^£ 2/246, 247, =Úã≤¡"£∞ 1/757)
ã¨^ŒY`«∞ÖòÑ¶≤„`ü
1. „Ñü XHõ¯ =Úã≤¡OÃÑ· JO>Ë z#fl, ÃÑ^ŒÌ, „ã‘Î, Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞, ÉÏxã¨, ã¨fi`«O„`«∞_»∞
JO^ŒiÃÑ· ã¨^ŒYÑ¶≤„`ü qkèOK«|_çOk. (|∞MÏs =Úã≤¡"£∞)
2. LÑ¨"åã¨ nHõ∆Ö’ á⁄~°áê@¡‰õΩ, Jj¡ÅÑ¨^•Å‰õΩ ÑïÇ¨ ~°OQÍ Ñ¨xKÕã¨∞ÎOk WOHÍ
x~°∞¿Ñ^ŒÅ‰õΩ, J<å^èŒÅ‰õΩ, JQÆ`«ºÑ¨~°∞Å‰õΩ, qHõÖÏOQÆ∞Å‰õΩ PÇ¨ ~°O ã¨=∞‰õÄ~°∞`«∞Ok.
(J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 1609)
3. QÀ^èŒ∞=∞Å∞ *Á#flÅ∞, aÜ«∞ºO, H˜+πq∞+π, ZO_»∞Y~°∂˚~°O, Ñ¨h~ü "≥Ú^ŒÖˇ·#
u<Õ Ñ¨^•~å÷Å#∞ XHõ ™êJ W"åfie. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞) ™êJ JO>Ë <Õ˜ „áê=∂}˜Hõ
`«∂#Hõ „Ñ¨HÍ~°O 2,600 „QÍ=Ú.
4. ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤„`ü +¨"åfiÖò <≥Å=OHõ K«∂ã≤#Ñ¨Ê˜ #∞O_ç ÑÖ_»∞QÆ #=∂A‰õΩ
|Ü«∞Å∞ ^Õˆ~=~°‰õΩ W=fi=K«∞Û#∞. ÑÖ_»∞QÆ #=∂A `«~åfi`« ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤„`üQÍ
ã‘fiHõiOK«|_»^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1609)
Ç¨Ï„[`ü J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ L=∞~üQÍ~°∞ ÑÖ_»∞QÆHõO>Ë Ô~O_»∞~ÀAÅ =ÚO^Œ∞
ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤`ü~ü WKÕÛ"å~°∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1610, |∞MÏs 1503)
5. [HÍ`ü J~°∞›Å‰õΩ ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤„`ü ‰õÄ_® W=fi=K«∞Û#∞ ZO^Œ∞HõO>Ë
ÑÖ_»∞QÆ<å_»∞ aK«Û"≥∞`ÕÎ J=ã¨~°O LO_»^Œ∞. (Éˇ·Ç¨Ïv)
6. H˘O^Œ~°∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J#∞K«~°∞Å∞ PÇ¨ ~°^è•<åºÅ‰õΩ |^Œ∞Å∞ "å˜ Ys^Œ∞
ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤„`üQÍ W=fi=K«Ûx Jaè„áêÜ«∞ Ñ¨_»∞`«∞<åfl~°∞. (J|∂^•=Ó^£ [~ÚÑ¶π1622)
QÆ=∞xHõ: „Ñ¨=HõÎQÍi Ç¨ÏÜ«∂OÖ’ n<å~ü k~üÇ¨Ï"£∞Å∞ L#flÑ¨Ê˜H˜ „Ñ¨=HõÎQÍ~°∞
PÇ¨ ~° ^è•<åºÖË WKÕÛ"å~°∞. (J|∞Ì„~“Ñ¶π L=∞i)
#Ñ¶≤Öò(J^Œ#Ñ¨Ù)ã¨^ŒMÏÅ∞
[HÍ`ü, ã¨^ŒY`«∞Öò Ñ¶≤„`ü `«~åfi`« J^Œ#Ñ¨Ù ^•# ^èŒ~å‡Å‰õΩ KåÖÏ „áê=ÚYº`«
LOk.
1. ^•# ^èŒ~å‡Å =Å¡ JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO K«ÖÏ¡~°∞`«∞Ok. (ui‡l)
2. ^•# ^èŒ~å‡Å =Å¡ K≥_»∞ Kå=Ù ãÖÉèíqOK«^Œ∞. (ui‡l)
3. ^•# ^èŒ~å‡Å =Å¡ PÜ«Ú+¨µ¬Ö’ â◊√ÉèíO HõÅ∞QÆ∞`«∞Ok. (ui‡l)
4. ^•# ^èŒ~å‡Å =Å¡ JÇ¨ÏOHÍ~°O `˘ÅyáÈ`«∞Ok. (ui‡l)
5. ^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕ¿ã "åi â◊√ÉèíO H˘~°‰õΩ ^≥·=^Œ∂`«Å∞ „áêi÷™êÎ~°∞. (=Úã≤¡O)
6. ^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕ¿ã"å~°∞ JO^ŒiHõO>Ë =ÚO^Œ∞ ã¨fi~°æO Ö’xH˜ „Ñ¨"Õt™êÎ~°∞.
(`«„ÉÏh)
7. „Ñü ã¨`å¯~°ºO ^•#O =O˜^Õ. ã¨∞ÉòÇ¨ #ÖÏ¡ÇπÏ, JÖòÇ¨Ï"£∞^Œ∞eÖÏ¡ÇπÏ, JÖÏ¡Ç¨ï
JHõƒ~ü, ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï WÅ¡ÖÏ¡ÇπÏ¡ Ñ¨ÅHõ@O ‰õÄ_® ^•#"Õ∞. =∞Oz =∂@Ñ¨ÅHõ@O, K≥_»∞
#∞O_ç "åiOK«_»O, =∂~°æO #∞O_ç Ç¨ x HõeyOKÕ =ã¨∞Î=Ù#∞ `˘ÅyOK«∞@ ^•#"Õ∞,
=¸QÆ"åxH˜ qxÑ≤OK«∞@, QÆ∞_ç¤ "åiH˜ =∂~°æOÃÑ· #_çÑ≤OK«∞@, JQÆ`«ºÑ¨~°∞Å‰õΩ ã¨Ç¨ Ü«∞O
KÕÜ«Ú@, |ÅÇ‘Ï#∞Å‰õΩ ã¨Ç¨ÏHõiOK«∞@, "åÇ¨Ï#OÃÑ· ZH˜¯OK«∞@, "åºkè„QÆã¨∞Îx
Ñ¨~å=∞i≈OK«∞@, PHõeQÆÅ "åix J#flO ÃÑ@∞ì@, [<å*Ï"≥O@ #_»K«∞@, K≥@¡#∞
ÃÑOK«∞@ "≥Ú^ŒÖˇ·#=hfl ^•#"Õ∞.
8. J^Œ#Ñ¨Ù ^•# ^èŒ~å‡Å#∞ ~°Ç¨Ïã¨ºOQÍ ^•z WKÕÛ"å_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ ã≤OÇ¨ ã¨#O
h_»Ö’ ™ê÷#O á⁄O^Œ∞`å_»∞. (|∞MÏs)
9. ^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕã≤ ZuÎá⁄_çKÕ"å_»∞ `«# ^•# ^èŒ~å‡Å#∞ <åâ◊#O KÕã¨∞
‰õΩOÏ_»∞. (Y∞~üP<£)
74 75

40
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
10. KåÖÏ HÍÅO H˘#™êˆQ ^•# ^èŒ~å‡Å∞:- =¸_»∞ ~°HÍÅ PK«~°}Å∞ =∞~°}Ï
#O`«~°O ‰õÄ_® Ñ¨Ù}ºO `≥zÛÃÑ_»∞`«∂ LOÏ~Ú.
1. KåÖÏ HÍÅO H˘#™êˆQ ^•# ^èŒ~å‡Å∞:- HÍÅ∞=Å∞ „`«qfiOK«_»O, =O`≥#Å∞
xi‡OK«∞@, =∞ã≤˚^Œ∞Å∞ xi‡OK«∞@, J<å^èŒ â◊~°}ÏÅÜ«∂Å∞ xi‡OK«∞@, ÉÏ=ÙÅ∞
„`«qfiOK«∞@ "≥Ú^ŒÖˇ·#q.
2. q^•ºÉ’^èŒ# :- tâ◊√ºÅ∞, „QÆO^è•Å∞ =^Œe "≥à◊√§@ "å˜ ^•fi~å „Ñ¨[Å‰õΩ
=∂~°æ^Œ~°≈Hõ`«fiO Åaèã¨∞ÎOk
3. L`«Î=∞ ãÖ`å#O :- `«=∞ `«e¡^ŒO„_»∞Å H˘~°‰õΩ „áêi÷ã¨∞ÎOk. (|∞MÏs)
~À*Ï(LÑ¨"åãÖ)
1. ~À*Ï W™ê¡O Ü≥ÚHõ¯ <åÅæ= =¸Åã¨ÎOÉèíO Wk 2 =Ç≤Ï„rÖ’ qkè J~ÚOk.
~À*Ï JO>Ë PyáÈ=Ù@ Jx J~°÷O. ^è•i‡HõOQÍ nxfl P~å^èŒ#QÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [iyOk.
JO>Ë XHõ =Úã≤¡"£∞ LëÈ^ŒÜ«∞O #∞O_ç ã¨∂~åºã¨Î=∞Ü«∞O =~°‰õΩ J#fláêhÜ«∂Å‰õΩ,
ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’QÍxH˜ WOHÍ W`«~° q+¨Ü«∂Å‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LOÏ_»∞.
2. ~À*Ï KåÖÏ „âı+¨ì"≥∞ÿ# P~å^èŒ#. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:- Z=~°∞
^èŒ~°‡x+¨ì`À, P`«‡ÑïjÅ#`À Ñ¨~°Ö’Hõ „Ñü Ñ¶¨ÖÏ¿ÑHõ∆`À ~°=∞*Ï<£ ~À*ÏÅ∞ áê˜™êÎ_À,
J`«#∞ Ñ¨Ó~°fiO KÕã≤# áêáêÅ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ =∞xflOz "Õ™êÎ_»∞. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:- JÖÏ¡ÇπÏ (`«) WÖÏ P^ÕtOKå_»∞ =∞x+≤ Ü≥ÚHõ¯
„Ñü Hõ~°‡ J`«x H˘~°ˆH ˆH=ÅO ~À*Ï `«Ñ¨Ê ZO^Œ∞HõO>Ë ~À*Ï <å HÀãÖ ^•x „Ñü Ñ¶¨ÅO
‰õÄ_® <Õ<Õ W™êÎ#∞. (=Úã≤¡"£∞, =Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£)
~À*Ï „Ñ¨`ÕºHõ`«Å#∞ QÆ∞iOz, qt+¨ì`«Å#∞ QÆ∞iOz J<ÕHõ Ç¨Ïnã¨∞Ö’¡ ¿Ñ~˘¯#_»O
[iyOk."å˜x P Ñ¨Ùã¨ÎHÍÖ’¡ K«∂ã≤ K«^Œq `≥Å∞ã¨∞HÀ"åe.
~À*Ï ~°HÍÅ∞ :- ~À*Ï Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞, 1. qkè ~À*ÏÅ∞, J^Œ#Ñ¨Ù ~À*ÏÅ∞, qkè
~À*ÏÅ∞ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞, 1. ~°O*Ï<£ ~À*ÏÅ∞ 2. ÑïÇ¨ ~° ~À*ÏÅ∞. 3. "≥Ú‰õΩ¯|_ç
~À*ÏÅ∞
~°=∞*Ï<£ ~À*ÏÅ∞:- ~°O*Ï<£ ~À*ÏÅ qkè P^ÕâßÅ∞ Y∞~üP<£, Ç¨Ïnã¨∞Ö’¡, J<ÕHõO
L<åfl~Ú. Y∞~üP<£ ™êH∆Íº^è•~åÅ∞:-
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
Ü«∂JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∂ ‰õΩu| JÖˇ·‰õΩ=Úã≤ûÜ«∂=Ú Hõ=∂ ‰õΩu|
JÅÅ¡r# q∞<£ YÉòe‰õΩ"£∞ ÖJÅ¡‰õΩ"£∞ `«`«ÎY∂<£
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! LÑ¨"å™êxfl g∞‰õΩ qkèQÍ x~°‚~ÚOK«_»O [iyOk. g∞
Ñ¨Ósfi‰õΩÅ‰õΩ qkèOK«|_ç#@∞¡. nx=Å¡ g∞~°∞ ^≥·=cèuÑ¨~°∞Å∞QÍ =∂ˆ~ J=HÍâ◊O LOk.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 183)
Ç¨Ïnã¨∞ ™êH∆Íº^è•~åÅ∞ :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ç≤Ï`ÀÑ¨^Õâ◊O :-
W™ê¡"£∞ S^Œ∞ ^èŒ~å‡ÅÃÑ· P^è•~°Ñ¨_ç LOk. JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê P~å^èŒ∞ºÅ∞ ÖË~°x,
=ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎ Jx ™êHõ∆ºO WK«∞Û@.
2. #=∂*ò#∞ ™ê÷Ñ≤OKåe. 3. [HÍ`ü W"åfie. 4. ~°=∞*Ï<£ ~À*ÏÅ∞ áêÕKåe.
5. ™ÈÎ=∞`« QÆÅ "å~°∞ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∂e. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
=Úã≤¡"£∞ #=∂*ò UHÍaè„áêÜ«∞O:-
~°=∞*Ï#∞ ~À*ÏÅ#∞ qkèQÍ, Wk W™ê¡"£∞ Ü≥ÚHõ¯ =¸Åã¨ÎOÉèíOQÍ nxfl u~°ã¨¯
iOz#"å_»∞ Jqâßfiã≤QÍ, W™ê¡"£∞ Ñïkè#∞O_ç `˘ÅyOÑ¨|_ç# "å_»∞QÍ =Úã≤¡"£∞ ã¨=∂[
=∞O`å UHÍaè„áêÜ«∞O Hõey LOk.
<≥Å=OHõ ^Œ~°≈#O :- XHõ =Úã≤¡"£∞ ã¨`«ºãÖ^èŒ∞x ™êHõ∆ºO ^•fi~å ~°O*Ï<£ ~À*Ï
qkè J=Ù`«∞Ok. XHõ"Õà◊ PHÍâ◊O "Õ∞Ñ¶¨∂Å=∞Ü«∞OQÍ LO>Ë ëêÉÏ<£ =ÚÑ¨Êk ~ÀAÅ∞
Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞HÀ"åe J~Ú`Õ +¨"åfiÖò <≥Å =OHõ#∞ ~°O*Ï<£ =ÚÑ¨Êk ~ÀAÅ∞ Ñ¨Ó~°Î~Ú#
`«~åfi`« ÖË^• W^ŒÌ~°∞ =Úã≤¡"£∞ ã¨`«ºãÖ^èŒ∞Å ™êHõ∆ºO ^•fi~å x~åÌiOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
<≥Å =OHõ ^Œ∞P:
JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ JÇ≤ÏÅ¡Ç¨ï JÖˇ·# aÖò Jq∞x =Öò D=∂x =ãπã¨ÖÏ=∞u
=Öò W™ê¡g∞ ~°aƒ =~°|∞ƒHõÖÏ¡ÇπÏ.
76 77

41
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
~À*Ïq^èŒ∞Å∞
~À*ÏÖ’ Ô~O_»∞ q^èŒ∞Å∞<åfl~Ú :- 1. LëÈ^ŒÜ«∞O #∞O_ç ã¨∂~åºã¨Î=∞Ü«∞O =~°‰õΩ
~À[#∞ ÉèíOQÆÑïKÕ q+¨Ü«∂Å‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LO_®e. 2. ãÖHõÅÊO „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:-
Hõ~°‡Å∞ ãÖHõÅÊ=ÚÃÑ· P^è•~°Ñ¨_ç LOÏ~Ú. „Ñü =ºH˜ÎH˜ `å#∞ ãÖHõeÊOK«∞
‰õΩ#fl^Õ Åaèã¨∞ÎOk. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
Ñ¶¨[~üH˜ =ÚO^Õ ãÖHõeÊOK«∞HÀ"åe. Ç¨Ï$^ŒÜ«∞OÖ’ ãÖHõeÊOK«∞HÀ"åe. <À˜`À
ÑëˆH J=ã¨~°O ZO`«=∂„`«O ÖË^Œ∞. Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕi, |∞kú‰õΩâ◊Å`«Å∞ P~ÀQÆºO
Hõey L#fl ™ê÷x‰õΩ_≥·# =ºH˜ÎÃÑ· ~À*Ï qkè J=Ù`«∞Ok. „ã‘ÎÅ∞ D+¨~°`«∞Å`À áê@∞
|Ç≤Ï+¨µì, „Ñ¨ã¨=^Œâ◊Å#∞O_ç ‰õÄ_® Ñïâ◊√^Œ∞úÖˇ· LO_®e.
~À[H˜ |^Œ∞Å∞ ÑïÇ¨ ~°O:- =$^Œú„ã‘Î, Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ‰õΩ, "≥·^ŒºO HÍx ~ÀQÆ∞Å‰õΩ ~À*Ï
`«Ñ¨ÊxãïHÍ^Œ∞. g~°∞ „Ñü XHõ¯ ~ÀA‰õΩ |^Œ∞Å∞ XHõ ¿Ñ^Œ"åxH˜ J#flO ÃÑÏìe.
Y*Ï (`«Ñ≤Ê#) ~À*Ï :- „Ñ¨Ü«∂}©‰õΩÅ∞, "åºkè„QÆã¨∞ÎÅ∞, QÆ~°ƒù=`«∞Å∞, áêÅ∞ Ñ¨>Ëì
„ã‘ÎÅ∞ |Ç≤Ï+¨µìÖ’ L#fl „ã‘ÎÅ∞, „Ñ¨ã¨=^Œâ◊Ö’ L#fl „ã‘ÎÅ∞ "≥Ú^ŒÖˇ·# "å~°∞ `«Ñ≤ÊáÈ~Ú#
~À*ÏÅ#∞ `«~°∞"å`« Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞HÀ"åe. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
~À*Ï áêÕK«‰õÄ_»x (x+≤^Œú) k#=ÚÅ∞ :-
1. D^≥·<£:- D^Œ∞Öò Ñ¶≤„`ü, D^Œ∞Öò J*òÇ¨ ÑÖ_»∞QÆ k#=ÚÅÖ’ ~À*Ï áêÕK«_»O
x+≤^ŒúO. (u~üq∞l, J|∂^•=Ó^£)
2. JÜ«∂º"≥∞`«+πsMò:- JO>Ë lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 11,12,13 `ÕnÅÖ’ ~À*Ï áêÕK«_»O
x+≤^ŒúO. Jq qkè ~À*ÏÖˇ·<å, J^Œ#Ñ¨Ù ~À*ÏÖˇ·<å ã¨ˆ~. ZO^Œ∞HõO>Ë Jq qO^Œ∞Å,
^≥·= ^è•º<åÅ k<åÅ∞. (=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£)
3. J#∞=∂<åã¨Ê^Œ k<åÅ∞ :- D k<åÅÖ’ ~À*Ï áêÕK«_»O x+≤^ŒúO (u~üq∞l)
4. ™œ"≥∞^ŒÇπÏ~ü, ™œ"≥∞q™êÖò:- x~å@OHõOQÍ ~À*Ï áêÕK«_»O x+≤^ŒúO. XHõ ~ÀA
~À*Ï áêÕK«_»O =∞~À ~ÀA áêÕK«HõáÈ=@"Õ∞ L`«Î=∞"≥∞ÿ# Ñ¨^Œúu.
5. ÉèÏ~°º `«# Éèí~°Î J#∞=∞u ÖËx^Õ U #Ñ¶≤Öò ~À*Ï áêÕK«~å^Œ∞. (|∞MÏs)
#Ñ¶≤Öò~À*ÏÅ∞
1. +¨"åfiÖòP~°∞ ~À*ÏÅ∞:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞ ''~°=∞*Ï<£
~À*ÏÅxflO˜h áêÕz# `«~°∞"å`« +¨"åfiÖò P~°∞ ~À*ÏÅ#∞ áêÕz# "å~°∞
ãÖ=`«û~°=∞O`å ~À*ÏÅ∞ áêÕz#>Ëì.
2. J+¨Ø~°ÇπÏ ~À*Ï:- =ÚÇ¨Ï„~°"£∞ Ñ¨^Œ= `Õk# XHõ ~ÀA =ÚO^Œ∞ ÖËHõ "≥#∞Hõ
HõÅ∞Ñ¨ÙH˘x ~À*ÏÅ∞ áêÕK«_»O.
3. ëêÉÏ<£Ö’ JkèHõOQÍ ~À*ÏÅ∞ áêÕK«_»O:- J~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y#:- „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) ~°=∞*Ï<£ `«~åfi`« ëêÉÏ<£Ö’ JkèHõOQÍ ~À*ÏÅ∞ áêÕKÕ"å~°∞. (|∞MÏs)
4. "≥<≥flÅ k<åÅ ~À*ÏÅ∞:-
J|∂[~ü yá¶ês (~°) LÖË¡Y# :-
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞=∞‡efl „Ñü <≥Å =¸_»∞ "≥<≥flÅ k<åÅ∞ 13,14,15 ~À*ÏÅ∞
áêÕK«=∞x, Wq rq`«=∞O`å ~À*ÏÅ∞ áêÕK«_®xH˜ ã¨=∂#=∞x LÑ¨^ÕtOKå~°∞.
(#™ê~Ú ã¨Ç≤Ï 2404, fi‡l ã¨Ç≤Ï 732, 734)
5. lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏÖ’x "≥Ú^Œ˜ `˘q∞‡k ~À*ÏÅ∞ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞x "å~°∞ áêÕKåe.
#Ñ¶≤Öò ~À*ÏÅ∞ áêÕz, Z@∞=O˜ HÍ~°}ÏÅ =Å¡#~Ú<å q~°q∞OK«∞HÀ=K«∞Û.
(=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£)
~À*ÏxÜ«∞=∂Å∞
1. ã¨ÇπÏs Éèí∞lOK«∞@ :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- ã¨ÇπÏs Éèí∞lOK«O_ç, ã¨ÇπÏsÖ’
â◊√ÉèíO LOk. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞) J^Õ q^èŒOQÍ ã¨ÇπÏsx PÅã¨ºOQÍ Éèí∞lOK«∞@
„Ñ¨=HõÎ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 2346, 2347)
2. Wá¶êÎ~üÖ’ ã¨=∞Ü«∂xfl áêÕK«∞@:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- „Ñ¨[Å∞ Wá¶êÎ~üÖ’
ã¨=∞Ü«∂xfl áê˜ã¨∞Î#flO`«HÍÅO â◊√ÉèÏÅÖ’ LOÏ~°∞.(J|∂^•=Ó^£ 2353, u~üq∞l 699)
3. Wá¶êÎ~ü ã¨=∞Ü«∞OÖ’ ^Œ∞P KÕÜ«Ú@ :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O! Wá¶êÎ~ü ã¨=∞Ü«∞OÖ’
KÕ¿ã ^Œ∞P `«Ñ¨Ê‰õΩO_® ã‘fiHõiOK«|_»∞`«∞Ok.
~À*Ï q~°q∞OKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ^Œ∞P ÑïîOKåe:- aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ J<Õ ~À*Ï Wá¶êÎ~ü KÕÜ«∂e.
78 79

42
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
F JÖÏ¡ÇπÏ! <Õ#∞ h H˘~°ˆH D ~À*Ï áêÕKå#∞. h=Ù „Ñ¨™êkOz# PÇ¨ ~°O
^•fi~å<Õ Wá¶êÎ~ü KÕâß#∞. (J|∂^•=Ó^£ [~ÚÑ¶π 2358)
ÃÑ· Ç¨Ïnã¨∞ [~¸Ñ¶π =ÙO_»_»O =Å¡ aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ Jx ~À*Ï q~°q∞¿ãÎ KåÅ∞. (Z.L=∞i)
~À*Ï Wá¶êÎ~ü KÕã≤# `«~åfi`« D ^Œ∞P ÑïîOKåe:-
^•Ç¨ÏO fiOk. #~åÅ‰õΩ â◊H˜Î KÕ‰õÄiOk. JÖÏ¡ÇπÏ `«e¿ãÎ „Ñü Ñ¶¨ÅO `«Ñ¨Ê‰õΩO_®
Åaèã¨∞ÎOk. (|∞MÏs 5892, J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 2357)
4. ~À*Ï =ºuˆ~Hõ q+¨Ü«∂Å‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LO_®e. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:-
~À*Ï JO>Ë ˆH=ÅO J#fl áêxÜ«∂Å#∞ =ke LO_»@O =∂„`«"Õ∞ HÍ^Œ∞, ~À*Ï
JO>Ë J#=ã¨~°"≥∞ÿ#, Jj¡Å q+¨Ü«∂Å‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LO_®e. XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å q∞=∞‡efl
u_ç`Õ <Õ#∞ ~À*Ï`À, L<åfl#∞ Jx J<åe. (WÉˇflY∞*ˇ·=∞, WÉˇflÇ≤ÏÉÏƒ<£)
=∞~À P^Õâ◊O:- Z=~°∞ Jã¨`«ºO Ñ¨ÅHõ_»O, ^•xfl PK«iOK«_»O =∂#~À J@∞=O˜
"å~°∞ PHõe ^ŒÑ¨ÙÊÅ`À Ñ¨_»∞O_»@O Ñ¨@¡ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ U =∂„`«O Jâ◊H˜Î ÖË^Œ∞. (|∞MÏs)
5. q∞™êfiH± KÕÜ«Ú@ :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ~À*Ï ã≤÷uÖ’ J`«ºkèHõOQÍ q∞™êfiH± KÕ¿ã"å~°∞.
(J|∂^•=Ó^£ [~ÚÑ¶π 2364, u~üq∞l [~ÚÑ¶π 725)
6. ^•# ^èŒ~å‡Å∞, Y∞~üP<£ Ñ¨~î°#O :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ~°=∞*Ï<£Ö’ J`«ºkèHõOQÍ
^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕ¿ã"å~°∞, Y∞~üP<£ q<Õ"å~°∞ qxÑ≤OKÕ"å~°∞. (|∞MÏs)
7. ~°=∞*Ï<£ z=i^Œâ◊Ö’ J`«ºkèHõOQÍ P~å^èŒ#Å∞ PK«iOK«∞@ :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
~°=∞*Ï<£ z=i^Œâ◊Ö’ J`«ºkèHõOQÍ P~å^èŒ#Å∞ ãë¿ã"å~°∞. ~å„uà◊√§ „áê~°÷#Å H˘~°‰õΩ
WO˜ "åix "Õ∞ÖÁ¯e¿Ñ"å~°∞. (|∞MÏs)
~À*Ïã≤÷uÖ’^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ#q+¨Ü«∂Å∞
1. ÉèÏ~°º#∞ =Ú^Œ∞Ì ÃÑ@∞ìH˘#∞@ (=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï 1606, 1927)
2. `«ÅÃÑ· hà◊√§ "Õã¨∞H˘#∞@ (J|∂^•=Ó^£ 2365 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
3. Hõà◊¡‰õΩ ã¨∞~ü=∞ ÃÑ@∞ì@.(ui‡l [~¸Ñ¶¨ÙÖò J™êfl^£ 726, J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 2379)
4. LÑ¨"åãÖÖ’ â◊„ã¨Î zH˜`«û KÕ~ÚOK«=K«∞Û. (|∞MÏs, u~üq∞l, WÉˇfl=∂[)
5. h~°∞ Ñ¨ÙH˜¯eOK«∞@. (|∞MÏi =Úã≤¡O)
6. Lq∞‡ „q∞OQÆ∞@. (J|∂^•=Ó^£ 2/780)
7. LëÈ^ŒÜ«∞O =~°‰õΩ JO>Ë Ñ¶¨„*ò J*Ï<£ =~°‰õΩ J#fláêhÜ«∂Å∞ u#=K«∞Û,
„`åQÆ=K«∞Û. WOHÍ ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’yOK«=K«∞Û. (J|∂^•=Ó^£)
8. ~À*Ï ã≤÷uÖ’ ÉèÏ~°º#∞ H“QÆeOK«∞H˘x x„^ŒáÈ=K«∞Û.
(J|∂^•=Ó^£, ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2382,2387 ui‡l 728 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
9. ã¨Ñ¶≤Öò ~À*Ï áêÕz =∞^èŒºÖ’ q~°q∞OK«#∂=K«∞Û.
(=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£, ui‡l 734)
~À*Ï#∞ÉèíOQÆÑïKÕq+¨Ü«∂Å∞
1. HÀiu#∞@, „`åQÆ∞@:- =∞~°z, á⁄~°áê@∞# u<åfl „`åy<å ^•xfl =∞~À™êi
Ñ¨ÓiÎKÕÜ«∞_»O QÍh, ÑïÇ¨ ~°O QÍh ÖË^Œ∞. (=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï)
2. HÀi "åO`«∞ KÕã¨∞HÀ#∞@ :- XHõ "Õà◊ g∞ „Ñ¨"Õ∞Ü«∞O ÖË‰õΩO_® "åO`«∞ =¿ãÎ
~À[ ÉèíOQÆO HÍ^Œ∞, ÑïÇ¨ ~°=¸ ÖË^Œ∞ (J|∂^•=Ó^£ 2380 ã¨ u~üq∞l)
3. |Ç≤Ï+¨µì, „Ñ¨ã¨= ^Œâ◊Å∞ „áê~°OÉèí=∞QÆ∞@:- |Ç≤Ï+¨µì, „Ñ¨ã¨= ^Œâ◊Å∞ „áê~°OÉèí"≥∞ÿ`Õ
~À[ ÉèíOQÆ=∞ø`«∞Ok. ^•xfl `«Ñ¨ÊxãïQÍ Ñ¨ÓiÎKÕÜ«∂e.
4. =∞h (g~°ºO) "≥Å∞=_»∞@:- ÉèÏ~°º#∞ H“yeOK«∞ HÀ=_»O =Å¡ <≥·<å ÖË^•
ã¨fiÇ¨Ï™êÎÅ ^•fi~å <≥·<å g~°ºO "≥Å∞=_ç`Õ ~À[ ÉèíOQÆ=∞=Ù`«∞Ok. `«Ñ¨Êx ãïQÍ Ñ¨ÓiÎ
KÕÜ«∂e. J~Ú`Õ TÇ≤ÏOK«_»O =Å¡ ÖË^• K«∂_»@O =Å¡ =∞h "≥Å∞=_ç`Õ ~À[ ÉèíOQÆO
HÍ^Œ∞. ^•xfl Ñ¨ÓiÎ KÕ¿ã J=ã¨~°=Ú ÖË^Œ∞. 5. ~À[ ã≤÷uÖ’ ~À[ ÖË#∞ Jx ãÖHõeÊOK«@O:-
nx=Å¡ ~À[ ÉèíOQÆ=∞=Ù`«∞Ok U=ã¨∞Î=Ó u#HõáÈ~Ú<å ã¨ˆ~.
6. á⁄~°áê@∞ =Å¡:- ã¨∂~åºã¨Î=∞Ü«∞O J~ÚáÈ~ÚO^Œx, ÖË^• ã¨ÇπÏs ã¨=∞Ü«∞O
WOHÍ q∞ye LO^Œx ÉèÏqOz u<åfl, „`åy<å UHõ„w=OQÍ ~À[ ÉèíOQÆ=∞=Ù`«∞Ok.
`«Ñ¨Ê‰õΩO_® ^•xfl Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞HÀ"åe. J~Ú`Õ Ç¨Ïã¨<£ |„ã‘Î , ^•=Ó^£ a<£ Ç¨Ï*ò"£∞, J`å
"≥Ú^ŒÖˇ·# "å~°O^Œi =^ŒÌ ÉèíOQÆ=∞=^Œ∞, Ñ¨ÓiÎ KÕ¿ã J=ã¨~°=¸ ÖË^Œ∞. ZO^Œ∞HõO>Ë
=Öˇ·ã¨ JÖˇ·‰õΩ"£∞ A<åÇ¨ï<£ Ñ¶‘=∂ JMò`«J`«∞"£∞ aÇ‘Ï =ÖÏH˜<£ =∂ `«J=∞‡^Œ`ü
Y∞Å∂ |∞‰õΩ"£∞.
á⁄~°áê@∞=Å¡ g∞~°∞ U^≥·<å =∂@ JO>Ë ^•xH˜ q∞=∞‡efl qKåiOK«@O
[~°∞QÆ^Œ∞. HÍx g∞~°∞ |∞kúÑ¨Ó~°fiHõOQÍ ÑëˆH "å˜H˜ q∞=∞‡efl qKåiOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
(JÖòJÇπÏ*ÏÉò – 5)
80 81

43
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:- JÖÏ¡ÇπÏ (`«) <å ã¨=∂[O Ü≥ÚHõ¯ á⁄~°áê@∞ =Å¡, U
=∞~°∞áê@∞ =Å¡ [iˆQ JÑ¨~å^è•Ö#∞ =∞xflOKå_»∞. (WÉˇfl=∂[) ~°=∞*Ï#∞Ö’
LÑ¨"åã¨ã≤÷uÖ’ HÀi ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’QÆO KÕã≤#"å~°∞ ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡OK«_»O, ^•xfl Ñ¨ÓiÎ
KÕã¨∞HÀ=_»O `«Ñ¨Êxãï. ÑïÇ¨ ~°O Uq∞@O>Ë XHõ ÉÏxã¨#∞ q_»∞^ŒÅ KÕÜ«∂e. ÖË^•
Ô~O_»∞ <≥ÅÅ∞ LÑ¨"å™êÅ∞ x~°O`«~°OQÍ LO_®e. ÖË^• 60 =∞Ok ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ J#flO
ÃÑÏìe. D P^Õâ◊O „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µe~°∞=ÙiH© =iÎã¨∞ÎOk. (=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï)
7. Ñ¨ÓiÎKÕã¨∞‰õΩ<Õ QÆ_»∞=Ù:- ~°=∞*Ï#∞ ~À*ÏÅ#∞ Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞HÀ=_®xH˜ QÆ_»∞=O@∂
ÖË^Œ∞. ZÑ¨ÙÊ_»∞ ™œHõ~°ºO LO>Ë JÑ¨ÙÊ_»∞ Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞HÀ"åe.
=∞$`«∞x `«~°Ñ¨Ù# ~À*ÏÅ∞ Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞HÀ"åe:- =∞~°}Õz# =ºH˜Î `«Ñ≤ÊáÈ~Ú#
~À*ÏÅ∞ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞=Åã≤ LO_Õk. HÍx â◊H˜Î L#flÑ¨Ê˜H© H˘xfl HÍ~°}ÏÅ =Å¡ ~À*ÏÅ∞
LO_»ÖËHõáÈÜ«∂_»∞ WÖÏO˜ =ºH˜Î `«~°Ñ¨Ù #∞O_ç J`«x ^ŒQÆæi |O^èŒ∞=Ù =∞$`«∞x
`«Ñ≤ÊáÈ~Ú# ~À*ÏÅ#∞ áêÕz =∞$`«∞xfl P ÉÏ^èŒº`«#∞O_ç q=ÚH˜Î Hõey™êÎ_»∞.
P~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y#O :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:-
=∞~°}Õz# =ºH˜Î ~À*ÏÅ∞ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞=Åã≤ LO>Ë, J`«x ^ŒQÆæi |O^èŒ∞=Ù
J`«x `«~°Ñ¶¨Ù# q∞ye# ~À*ÏÅ∞ áêÕKåe.
XHõ =ºH˜Î „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =^ŒÌ‰õΩ =zÛ <å `«e¡ =∞~°}ÕzOk P"≥∞ÃÑ· ~À*ÏÅ∞ Ñ¨ÓiÎ
KÕ¿ã ÉÏ^èŒº`« LO_Õk. <Õ#∞ P"≥∞ `«~°Ñ¶¨Ù# ~À*ÏÅ∞ LO_»=KåÛ? Jx „Ñ¨tflOKå_»∞.
JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) h `«e¡ ^ŒO„_»∞ÅÃÑ· JÑ¨ÙÊ LO>Ë #∞=Ùfi f~°Û"å! Jx „Ñ¨tflOKå~°∞.
^•xfl P =ºH˜Î `«Ñ¨Ê‰õΩO_® Jx J<åfl_»∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ JÑ¨ÙÊ#∞ f~°Û_»O
JO`«HõO>Ë =ÚYºO Jx J<åfl~°∞. (=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£)
+¨Éˇ Y^£~ü :- ~°=∞*Ï#∞ z=i ^Œâ◊Ö’x 5 ÉËã≤ ~å„`«∞Å∞ W`«~° ~å„`«∞Åxfl˜
Hõ<åfl L#fl`«"≥∞ÿ#q. D 5 ~å„`«∞ÅÖ’ "Õ∞Ö’¯x P~å^èŒ#Å∞, Ñ¨âßÛ`åÎÑÖ, Hõ∆=∂Ñ¨}Å∞,
"Õ_»∞HÀÅ∞ "≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜x PK«iOKåe. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
P`«‡ ÑïjÅ#`À, „Ñü Ñ¶¨ÖÏ¿ÑHõ∆`À #=∂A ™ê÷Ñ≤™êÎ_À, J`«_ç "≥#∞Hõ˜ áêáêÅhfl
Hõ∆q∞OK«|_»`å~Ú. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
Öˇ·Å`«∞Öò Y^£~üÖ’ D^Œ∞P ÑïîOKåe:-
F JÖÏ¡ÇπÏ! h=Ù Jq∞`«OQÍ Hõ∆q∞OKÕ "å_çq. Hõ∆q∞OK«_»O JO>Ë hÔHO`Àx+¨ìO
=∞i #∞=Ùfi ##∞fl Hõ∆q∞OK«∞. (ui‡l, ã¨Ç≤ÏÇπÏ 3513)
Ç¨Ï*ò
Ç¨Ï*ò W™ê¡"£∞ Ü≥ÚHõ¯ S^Œ= =¸Åã¨ÎOÉèíO Ç¨Ï*ò 9= Ç≤Ï„rÖ’ qkè J~ÚOk.
Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ =~°‰õΩ "≥àı§ ™È÷=∞`« QÆÅ "å~°∞ rq`«OÖ’ XHõ™êi `«Ñ¨ÊxãïQÍ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∂e.
1. ã¨=º"≥∞ÿ# Ç¨Ï*ò‰õΩ „ÑüÑ¶¨ÅO ã¨fi~°æO XHõ¯>Ë. (|∞MÏs) JO>Ë Ç¨ r WO^Œ∞Ö’
áêáêÅ‰õΩ áêÅÊ_»‰õΩO_®, q^èŒ∞Åhfl ã¨∞#fl`ü#∞ J#∞ãïOz x~°fiiÎOKåe.
2. Ç¨Ï*ò ã¨~°fiáêáêÅ‰õΩ ÑïÇ¨ ~°O (|∞MÏs)
3. D=∂<£, lÇ¨ ^£Å `«~åfi`« Jxfl˜HõO>Ë „âı+¨ì"≥∞ÿ# HÍ~°ºO Ç¨Ï*ò =∞Éò~°∂~ü
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
4. Ç¨ r `«# QÆ∞iOz, W`«~°∞Å QÆ∞iOz KÕã≤# ^Œ∞P `«Ñ¨Ê‰õΩO_® ã‘fiHõiOK«|_»∞
`«∞Ok. (=Úã¨Î^£~° Ç¨ H˜"£∞)
5. ~°=∞*Ï<£Ö’ KÕã≤# L"£∞~°ÇπÏ Ç¨Ï*ò‰õΩ ã¨=∂#O. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞x "åiH˜ ÃÇÏK«ÛiHõ:- Ç¨Ï*ò qkèx u~°ã¨¯iOKÕ "å~°∞ Jqâßfiã¨∞Å∞,
W™ê¡"£∞ Ñïkè #∞O_ç `˘ÅyáÈ~Ú# "å~°∞, J^Õ q^èŒOQÍ ™È÷=∞`« LO_ç ‰õÄ_® Ç¨Ï*ò
KÕÜ«∞x "å~°∞ Ü«∂^Œ∞_»~Ú =∞~°}Õz<å, „ÔH·ã¨Î=Ù_≥· =∞~°}Õz<å XHõ¯>Ë Jx „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) P„QÆÇ¨ xfl "≥Å∞|∞KåÛ~°∞. (u~üq∞l [~¸Ñ¶π 812)
Ç¨Ï*ò qkè P=_®xH˜ QÆÅ +¨~°∞`«∞Å∞:- „HÕk q+¨Ü«∂Åxfl UHõ"≥∞ÿ# =ºH˜ÎH˜ Ç¨Ï*ò
qkè J=Ù`«∞Ok. 1. =Úã≤¡=∞~Ú LO_®e. 2. Ü«ÚHõÎ=Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕi |∞kú, *Ï˝#O
Hõey LO_®e. 3. =∂~°æO ã¨∞~°H˜∆`«"≥∞ÿ#kQÍ LO_®e. 4. „Ñ¨Ü«∂} ™œHõ~åºÅ∞, ^•i
Y~°∞ÛÅ∞, uiy =KÕÛ=~°‰õΩ ‰õΩ@∞O| Y~°∞ÛÅ∞ Hõey LO_®e. 5. „ã‘Î "≥O@ Éèí~°Î HÍx
=ÚÇπÏi"£∞ HÍx `À_»∞ LO_®e.
™êfi`«O„`«O:- JO>Ë Ç¨ r Ñ¨ÓiÎQÍ ã¨fi`«O„`«∞_≥· ¿ãfiK«Ûù Hõey LO_®e. ¿ã=‰õΩÅÃÑ·,
`«Ñ≤ÊOK«∞‰õΩ#fl Mˇ·nÅÃÑ· Ç¨Ï*ò qkèHÍ^Œ∞. Ç¨Ï*ò ¿Ñ~°∞ g∞^Œ K«O^•Å∞ KÕã≤ ÖË^• JÑ¨ÙÊ
fã¨∞H˘x Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞_»O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞ ÃÑ·QÍ Wk KåÖÏ Ç‘Ï#"≥∞ÿ# Ñ¨x (Éˇ·Ç¨Ïv)
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :- '=`« *∫˚=^Œ∞— Ç¨Ï*ò ™ê=∂„yx ã≤^ŒúO KÕÜ«∞O_ç.
Ç¨Ï*ò~°HÍÅ∞
Ç¨Ï*ò =¸_»∞ ~°HÍÅ∞ 1. WÑ¶π~å^£, 2. d~å<£, 3. `«=∞`«∞Î L.
82 83

44
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
1. WÑ¶π~å^£ – WO^Œ∞Ö’ ˆH=ÅO Ç¨Ï*ò ãÖHõÅÊO`À WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOKåe. Ç¨Ï*ò
q^èŒ∞Åxfl Ñ¨ÓiÎ KÕã≤ lÖò Ç≤Ï[˚ÇπÏ 10 = `Õn# q∞<åÖ’ WÇπÏ~å"£∞ `˘ÅyOKåe.
2. d~å<£ – WO^Œ∞Ö’ Ç¨Ï*ò =∞iÜ«Ú L"£∞~°ÇπÏ ãÖHõÅÊO`À WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOKåe.
WOHÍ Ñ¨^Œ= `Õn# Y∞~üÉÏh =∞iÜ«Ú `«"åÑ¶π lÜ«∂~°`ü KÕÜ«∞#O`«=~°‰õΩ WÇπÏ~å"£∞
`˘ÅyOK«~å^Œ∞. J~Ú`Õ d~å<£ H˘~°‰õΩ Y∞~üÉÏh [O`«∞=Ù `«Ñ¨Êxãï.
3. `«=∞`«∞ÎL :- JO>Ë Ç¨ r g∞ MÏ`ü #∞O_ç ˆH=ÅO L"£∞~°ÇπÏ ãÖHõÅÊO`À
WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOz ~å"åe. L"£∞~°ÇπÏ KÕã≤ WÇπÏ~å"£∞ `˘ÅyOKåe. lÖò Ç≤Ï[˚ÇπÏ 8=
`Õn# Ô~O_»=™êi Ç¨Ï*ò H˘~°‰õΩ WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOKåe. Ç¨Ï*ò q^èŒ∞Åhfl Ñ¨ÓiÎ KÕã≤ Ç¨Ï*ò
KÕÜ«∂e nxfl Ç¨Ï*ò `«=∞`«∞ÎL JOÏ~°∞. J~Ú`Õ Ç¨Ï*ò d~å<£ Jxfl˜HõO>Ë L`«Î=∞"≥∞ÿ#k.
Ç¨Ï*ò `«=∞`«∞ÎLÖ’ ‰õÄ_® XO>Ë ÖË^• P=Ù ÖË^• Q˘„Ô~ ÖË^• "Õ∞Hõ#∞ [|ÇπÏ KÕÜ«∞_»O
`«Ñ¨Êx ãï.
Ç¨Ï*òq^èŒ∞Å∞
Ç¨Ï*òÖ’ <åÅ∞QÆ∞ q^èŒ∞Å∞<åfl~Ú:-
1. WÇπÏ~å"£∞ 2. J~°Ñ¶¨ÇπÏÖ’ q„âßOu fã¨∞HÀ=@O, 3. `«"åÃÑ¶Wá¶ê[, 4.
ã¨á¶ê=∞~åfiÅ =∞^èŒº ã¨~¸. g˜Ö’ U XHõ¯ ^•xfl PK«iOK«HõáÈ~Ú<å Ç¨Ï*ò Ñ¨ÓiÎ
HÍ^Œ∞.
Ç¨Ï*òÖ’x`«Ñ¨Êxãïq^èŒ∞Å∞
WO^Œ∞Ö’P~°∞q^èŒ∞Å∞L<åfl~Ú.
1. g∞MÏ`ü #∞O_ç WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOKåe.
2. ã¨∂~åºã¨Î=∞Ü«∞O =~°‰õΩ J~°Ñ¶¨ÇπÏÖ’ q„âßOu fã¨∞HÀ"åe.
3. =Ú*ò ^ŒeÑ¶¨ÇπÏÖ’ ~å„u QÆ_»∞Ñ¨Ù@
4. JÜ«∂º"≥∞ `«+πsMò ~å„`«∞Å∞ q∞<åÖ’ QÆ_»∞Ñ¨Ù@.
5. [=∞~å`üÅ#∞ „Hõ=∞OQÍ HõOHõ~° ~åà◊¡`À H˘@∞ì@.
6. `«Å "≥O„@∞HõÅ∞ w~ÚOK«@O ÖË^• HõuÎiOK«_»O
D `«Ñ¨Êxãï q^èŒ∞Ö’¡x JxflO˜ HõO>Ë =ÚYº"≥∞ÿ#k. J~°Ñ¶¨ÇπÏÖ’ q„âßOu
fã¨∞H˘#∞@. U HÍ~°}O =Å¡<≥·<å Wk `«Ñ≤Ê`Õ Ç¨Ï*ò HÍ^Œ∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
Ç¨Ï*ò JO>Ë J~°Ñ¶¨ÇπÏ Jx J~°÷O Ç¨Ï*ò JO>Ë JÅ~°Ñ¶¨ÇπÏÖ’ Ç¨Ï[~°=_»O =∂„`«"Õ∞
lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 10 = `Õn LëÈ^ŒÜ«∞O PÑ¨Hõ=ÚO^Œ∞ =~°‰õΩ J~°Ñ¶¨ÇπÏ KÕ~°∞‰õΩ#fl =ºH˜Î
Ç¨Ï*ò#∞ á⁄Ok#>Ëì. (=Úã¨fl^£ JÇ¨ ‡^£)
L"£∞~°ÇπÏ
L"£∞~°ÇπÏ JO>Ë Ç¨ r g∞MÏ`ü #∞O_ç L"£∞~°ÇπÏ ãÖHõÅÊO`À WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOz
=∞HÍ¯ ~å"åe. Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ `«"åÑ¶π KÕÜ«∂e. ã¨á¶ê=∞~åfiÅ =∞^èŒº ã¨~Ú KÕÜ«∂e. P
`«~°∞"å`« "≥O„@∞HõÅ∞ HõuÎiOKåe. ÖË^• w~ÚOKåe. P `«~°∞"å`« WÇπÏ~å"£∞
`˘ÅyOKåe. n<Õfl L"£∞~°ÇπÏ JOÏ~°∞. ~°=∞*Ï<£Ö’ L"£∞~°ÇπÏ KÕ¿ãÎ Ç¨Ï*ò KÕã≤#O`«
Ñ¨Ù}ºO Åaèã¨∞ÎOk. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
„ã‘ÎÅ Ç¨Ï*ò :- Ñ¨Ù~°∞+¨µÖÏ¡ „ã‘ÎÅÃÑ· ‰õÄ_® Ç¨Ï*ò qkèOK«|_çOk. J~Ú`Õ „ã‘Î "≥O@
=ÚÇπÏi"£∞ LO_»@O `«Ñ¨Êxãï. (|∞MÏs)
Ñ≤Å¡Å Ç¨Ï*ò :- Ü«ÚHõÎ=Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕ~°x ÉÏÅ∞~°∞, ÉÏeHõÅ∞ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞=K«∞Û#∞.
J~Ú`Õ Ñ≤Å¡ÅÃÑ· Ç¨Ï*ò qkèHÍ^Œ∞. Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕi# `«~åfi`« Ç¨Ï*ò qkè J~Ú`Õ
Ç¨Ï*ò ãÖHõÅÊO`À Ç¨Ï*ò KÕÜ«∂e. (`«Éò~åh)
Ñ≤Å¡Å q^èŒ∞Å∞ "åi ãÖ~°Hõ∆‰õΩÅ∞ x~°fiiÎOKåe.
Ñ≤Å¡Å Ç¨Ï*ò Ñ¨Ù}ºO J`«x ãÖ~°‰õ∆Ω_çH˜ Åaèã¨∞ÎOk. (|∞MÏs)
=∞$`«∞x`«~°Ñ¶¨Ù#Ç¨Ï*òx~°fiiÎOK«_»O
=∞$`«∞x rq`«OÖ’ J`«xÃÑ· Ç¨Ï*ò qkè J~Ú, ÖË^• Ç¨Ï*ò KÕ™êÎ#x "≥Ú‰õΩ¯H˘x
Jk Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞Hõ=ÚO^Õ =∞~°}Õz#@¡~Ú`Õ J`«x ã¨g∞Ñ¨ |O^èŒ∞=Ù J`«x „Ñü
xkèQÍ Ç¨Ï*ò x~°fiiÎOKåe. ÖË^• W`«~°∞Å ^•fi~å <≥·<å Ç¨Ï*ò KÕ~ÚOK«QÆÅ_»∞. nx<Õ Ç¨Ï*ò
|^ŒÖò Jx JOÏ~°∞. LÉèíÜ«∞ã≤÷`«∞Ö’¡#∂ Ç¨Ï*ò |^ŒÖò‰õΩ "≥àı§ =ºH˜Î =ÚO^Œ∞ `«# Ç¨Ï*ò
KÕã≤ LO_®e. (ui‡l ã¨Ç≤Ï 929, J|∂^•=Ó^£ 1811, |∞MÏs 869)
qHõÖÏOQÆ∞Å `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ï*ò:-
Ç¨Ï*ò‰õΩ "≥àı§ ™È÷=∞`« LO_ç, J<å~ÀQÆºO =Å¡, =$^•úÑ¨ºO =Å¡ "≥à◊§ÖËx "åi
`«~°Ñ¶¨Ù# W`«~°∞Å∞ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞=K«∞Û#∞. nxfl ‰õÄ_® Ç¨Ï*ò |^ŒÖò JOÏ~°∞. Ç¨Ï*ò |^ŒÖò
KÕ¿ã "å~°∞ `«Ñ¨Ê‰õΩO_® Ç¨ r J~Ú LO_®e. Ç¨Ï*ò |^ŒÖò KÕ¿ã =ºH˜Î "≥Ú^Œ˜™êi
84 85

45
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
ÅÉˇ·ƒH±Ö’ `å#∞ Z=i `«~°Ñ¶¨Ù# D Ç¨Ï*ò KÕã¨∞Î<åfl_À J`«x ¿Ñ~°∞ Ñ¨Å∞‰õΩ`å_»∞.
(J|∂^•=Ó^£ 1810, 1811 ã¨Ç≤ÏÇπÏ, u~üq∞l 928 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
D Ç¨Ïnã¨∞^•fi~å `≥eã≤# =∞~À q+¨Ü«∞O Uq∞@O>Ë Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ „ã‘ÎÅ `«~°Ñ¶¨Ù#,
„ã‘ÎÅ∞ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ï*ò KÕÜ«∞=K«∞Û.
(Ñ¶¨[Öòa<£ JÉÏƒãπ, ui‡r 928, J|∂^•=Ó^£ 1809, WÉˇfl=∂[ 2909)
L"£∞~°ÇπÏ|^ŒÖò
Ç¨Ï*ò =ÖË =∞$`«∞x `«~°Ñ¶¨Ù#, qHõÖÏOQÆ∞Å `«~°Ñ¨Ù# ‰õÄ_® L"£∞~°ÇπÏ KÕÜ«∞=K«∞Û#∞.
J|∂~°r<£ JÖò Jvb „Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ =∂ `«O„_ç QÍ~°∞ |ÅÇ‘Ï#∞Å∞, =$^Œ∞úÅ∞,
<Õ#∞ PÜ«∞# `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ï*ò =∞iÜ«Ú L"£∞~°ÇπÏ KÕÜ«∞=K«∞Û<å ? Jx q#flqOK«∞‰õΩ<åfl~°∞
JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) g∞ `«O„_ç QÍi `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ï*ò =∞iÜ«Ú L"£∞~°ÇπÏ KÕ~Ú.
(ui‡l 930, WÉˇfl=∂[ 9206 ã¨Ç≤ÏÇπÏ, J|∂^•=Ó^£ 1810 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
Ç¨Ï*òÖ’ L^ÀºQÆO ÖË^• "åºáê~°O:-
Ç¨Ï*ò Ü«∂„`«Ö’ Ç¨Ïr L^ÀºQÆO, "åºáê~°O ^•fi~å ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«OQÍ Láêkè
ãÖáêkOK«=K«∞Û#∞. HÍx Ç¨Ï*ò#∞ "åºáê~° ™ê^èŒ#OQÍ KÕã¨∞HÀ~å^Œ∞. J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£
JÉÏƒãπ LÖË¡Y#:- „Ñ¨[Å∞ Ç¨Ï*ò „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ "åºáê~°O KÕ¿ãO^Œ∞‰õΩ ÉèíÜ«∞Ñ¨_Õ"å~°∞.
JÑ¨ÙÊ_»∞ D "åHõºO J=`«iOK«|_çOk.
JO>Ë Ç¨Ï*ò Ü«∂„`« ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ Láêkè ãÖáêkOK«_»OÖ’ Z@∞=O˜
JÉèíºO`«~°O ÖË^Œ∞. (|∞MÏs, J|∂^•=Ó^£, ã¨Ç≤Ï 1731)
g∞MÏ`ü
g∞MÏ`ü Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞, HÍÅ g∞MÏ`ü, ™ê÷# g∞MÏ`ü
HÍÅ g∞MÏ`ü:- D k<åÖ’¡<Õ Ç¨Ï*ò KÕÜ«∂e.
™ê÷# g∞MÏ`ü:- g∞ MÏ`ü JO>Ë Ç¨Ï*ò =∞iÜ«Ú L"£∞~°ÇπÏÅ‰õΩ WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOKÕ
™ê÷#O Ç¨Ï*ò =∞iÜ«Ú L"£∞~°ÇπÏÅ ãÖHõÅÊO`À =KÕÛ „Ñ¨[Å∞ D ™ê÷<åÅ Ö’Ñ¨Å‰õΩ
WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOK«‰õΩO_® „Ñ¨"ÕtOK«~å^Œ∞. =∞HÍ¯‰õΩ "≥Å∞Ñë #∞O_ç =KÕÛ Ç¨ rÅO^Œi
H˘~°‰õΩ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) D „HÕk ™ê÷<åÅ#∞ g∞MÏ`üQÍ x~°‚~ÚOKå~°∞.
1. AÖòÇ¨ïÖˇ·Ñ¶¨ÇπÏ:- nxfl D<å_»∞ ''ÉË~ü Jb—— Jx ‰õÄ_® JOÏ~°∞. Wk =∞n<å‰õΩ
5 "≥∞ÿà◊¡ ^Œ∂~°O, =∞HÍ¯‰õΩ 450 H˜Ö’ g∞@~°¡ ^Œ∂~°OÖ’ LOk. =∞n<å"≥·Ñ¨Ù #∞O_ç =KÕÛ
Ç¨ rÅO^Œ~°∂ WHõ¯_ç #∞O_Õ WÇπÏ~å"£∞ ^èŒi™êÎ~°∞.
2. AÇπÏÑ¶¨ÇπÏ:- Wk =∞HÍ¯‰õΩ 187 H˜Ö’ g∞@~°¡ ^Œ∂~°OÖ’ Ñ¨_»=∞~°‰õΩ L`«Î~å#
LOk. ëê"£∞ =∞iÜ«Ú DlÑ¶πì #∞O_ç =KÕÛ Ç¨ rÅ g∞MÏ`ü Wk. WÑ¨ÙÊ_»∞ ™ê^è•~°}OQÍ
AÇπÏÑ¶¨ÇπÏ‰õΩ ã¨g∞ÑÖQÍ L#fl ~åaQ∑ #∞O_ç WÇ≤Ï~å"£∞ ^èŒi™êÎ~°∞ ~åaQ∑ =∞HÍ¯ =∞n<åÅ‰õΩ
=∞^èŒºÖ’ LOk.
3. Y~°∞flÖò =∞<ålÖò :- Wk =∞HÍ¯‰õΩ `«∂~°∞Ê# L#fl XHõ H˘O_» „áêO`«O.
Wk J~°á¶ê`ü #∞O_ç Hõ#|_»∞`«∞Ok. Wk `å~ÚÑ¶π"≥·Ñ¨Ù LOk. Wk =∞HÍ¯‰õΩ 94
H˜Ö’g∞@~°¡ ^Œ∂~°OÖ’ LOk. WÑ¨ÙÊ_»k ''ÃãÎÖò—— J<Õ ¿Ñ~°∞`À Ñ≤Å∞=|_»∞`«∞Ok.
QÆ=∞xHõ: ÉèÏ~°`«^Õâ◊Ñ¨Ù Ç¨Ï*òÜ«∂„u‰õΩÅ‰õΩ Y~°∞flÖò =∞<ålÖò l^•ÌÖ’ q=∂#O
kˆQ J~°QÆO@ =ÚO^Œ∞ q∞MÏ`ü =ã¨∞ÎOk. (Z.L=∞i)
4. Ü«∞Å"£∞Å"£∞:- Wk QÆ∞O„_»x H˘O_» Wk ã¨=Ú„^Œ=∞ÏìxH˜ 2000 J_»∞QÆ∞Å
Z`«∞ÎÖ’ LOk. Wk =∞HÍ¯‰õΩ 54 H˜Ö’g∞@~°¡ ^Œ∂~°OÖ’ LOk. ÉèÏ~°`«^Õâ◊O, áêH˜™êÎ<£Å
#∞O_ç =KÕÛ Ç¨ rÅ‰õΩ W^Õ g∞MÏ`ü. XHõ"Õà◊ l^ŒÌÇπÏ =∂~°æO QÆ∞O_® =KÕÛ Ç¨ rÅ∞
l^ŒÌÇπÏ #∞O_Õ WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOK«=K«∞Û#∞. D Ô~O_»∞ ^ÕâßÅ ^è•i‡Hõ "Õ`«ÎÅ∞, q^è•fiOã¨∞Å∞
nxfl ã¨=∞i÷OKå~°∞.
WÇπÏ~å"£∞
Wk Ç¨Ï*ò Ü«¸há¶ê~°"£∞ WÇπÏ~å"£∞ Ç¨Ï*òÖ’x XHõ qkè WÇπÏ~å"£∞ H˘~°‰õΩ ãÖÑ¨Ó~°‚
™êfl#O KÕÜ«∞@O JaèÅ+¨hÜ«∞O. (^•~°∞Y∞`«∞h, ui‡l 830 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
‰õΩ@ì|_»x, `≥Å¡x, Ô~O_»∞ ^Œ∞Ñ¨Ê@¡#∞ WÇπÏ~å"£∞QÍ ^èŒiOKåe. XHõ ^Œ∞Ñ¨Ê˜x
#_»∞=Ú‰õΩ Hõ@∞ìHÀ"åe. Ô~O_»= ^•xfl HõÑ¨ÙÊHÀ"åe HÍx `«ÅÃÑ· Ug∞ HõÑ¨Ê~å^Œ∞.
(|∞MÏs)
WÇπÏ~å"£∞ x+≤^•úÅ∞:-
WÇπÏ~å"£∞ ã≤÷uÖ’ „HÕk q+¨Ü«∂Å∞ x+≤^ŒúO:
1. ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’yOK«∞@
2. Jj¡Å ãÖÉèÏ+¨}
86 87

46
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
3. `«QÍ^•Å∞, áÈÏ¡@Å∞
4. `«Åw~ÚOK«∞@, "≥O„@∞HõÅ∞ HõuÎiOK«∞@, Ñ‘‰õΩ@
5. xHÍÇπÏ KÕÜ«Ú@, KÕ~ÚOK«∞@, xHÍÇπÏ ãÖ^Õâ◊O ÑÖÑ¨Ù@.(ui‡l 840 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
6. Ñï=∞à◊ „^Œ"åºÅ∞ LÑ¨Ü≥∂yOK«∞@
7. HÍëêÜ«∞ ~°OQÆ∞ =„™êÎÅ#∞ ^èŒiOK«∞@ (ui‡l 833 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
8. "ÕÏ_»∞@, "Õ@QÍ_çH˜ ã¨Ç¨ Ü«∞Ñ¨_»∞@.
Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ‰õΩ „Ñ¨`ÕºHõ"≥∞ÿ#q:-
WÇπÏ~å"£∞ ã≤÷uÖ’ ˆH=ÅO Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ‰õΩ D „HÕk q+¨Ü«∂Å∞ x+≤^ŒúO.
1. `«Å HõÑ¨ÙÊ@ 2. =ÚY=∞O`å HõÑ¨ÙÊH˘#∞@.
3. ‰õΩ~åÎ, ¿ÑO@∞, `«ÅáêQÆ ^èŒiOK«∞@ (|∞MÏi 137)
4. ’Ñ‘ ^èŒiOK«∞@. 5. ™ê‰õΩûÅ∞ ^èŒiOK«∞@ (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
„ã‘ÎÅ‰õΩ „Ñ¨`ÕºHõ"≥∞ÿ#q :-
1. =ÚYOÃÑ· Fh HõÑ¨ÙÊH˘#∞@.(J|∂^•=Ó^£ 1827)
2. KÕ`«∞Å‰õΩ Q“¡AÅ∞ ^èŒiOK«∞@. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
ÑïÇ¨ ~°O:- =ÚÇπÏi"£∞ x+≤^Œú q+¨Ü«∂Å‰õΩ áêÅÊ_ç`Õ `«Ñ¨ÊxãïQÍ ÑïÇ¨ ~°O
K≥e¡OKåe. ÑïÇ¨ ~°O =¸_»∞ q^è•Å∞QÍ K≥e¡OK«=K«∞Û.
1. =¸_»∞ ~ÀAÅ∞ LÑ¨"åãÖ LO_®e.
2. ÖË^• =¸_»∞ ™êJÅ J#flO =ÚQÆ∞æ~°∞ ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ uxÑ≤OKåe.
3. ÖË^• XHõ "Õ∞Hõ#∞ [|ÇπÏ KÕã≤ JO^ŒiH© ÑÖz ÃÑÏìe.
WÇπÏ~å"£∞ ã≤÷uÖ’ ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’QÍxH˜ áêÅÊ_ç`Õ ^•xH˜ Z@∞=O˜ ÑïÇ¨ ~°=¸
ÖË^Œ∞ J~Ú`Õ Ç¨Ï*ò =º~°÷O J=Ù`«∞Ok.
WÇπÏ~å"£∞ ãÖHõÅÊO:-
WÇπÏ~å"£∞ =„™êÎxfl ^èŒiOz# `«~°∞"å`« g∞ MÏ`ü KÕi# J#O`«~°O L"£∞~°ÇπÏ
ÖË^• Ç¨Ï*ò H˘~°‰õΩ ãÖHõÅÊO D q^èŒOQÍ KÕÜ«∂e.
L"£∞~°ÇπÏ ãÖHõÅÊO : ÅÉˇ·ƒH± L"£∞~°`«<£
Ç¨Ï*ò ãÖHõÅÊO : ÅÉˇ·ƒH± Ç¨Ï[˚`«<£
`«ÖòaÜ«∞ÇπÏ:-
WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOz, Ç¨Ï*ò ÖË^• L"£∞~°ÇπÏ ãÖHõÅÊO KÕã≤# `«~°∞"å`« Ç¨ r
`«ÖòaÜ«∞ÇπÏ Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e. nxfl `«ÖòaÜ«∞ÇπÏ JOÏ~°∞. `«ÖòaÜ«∞ÇπÏ Ñ¨^•Å∞:-
<Õ#∞ Ç¨ [~°Ü«∂º#∞ F JÖÏ¡ÇπÏ <Õ#∞ Ç¨ [~°Ü«∂º#∞, h‰õΩ ã¨=∂#∞Öˇ=fi~°∂
ÖË~°∞. <Õ#∞ Ç¨ [~°Ü«∂º#∞. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ ã¨HõÅ™ÈÎ„`åÅ∞ h"Õ, ã¨HõÅ J#∞„QÆÇ¨ Å∞
WzÛ#k h"Õ. ã¨~åfikèHÍ~åÅ∞ h"Õ, h‰õΩ ã¨=∂#∞Å∞ Z=fi~°∂ ÖË~°∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
=ÚÇπÏi"£∞ H˘~°‰õΩ ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ#q:
1. ãÖÑ¨Ó~°‚ ™êfl#O KÕÜ«Ú@ 2. `«Å QÀHÀ¯=_»O 3. â◊„ã¨Î zH˜`«û 4. Ñ¨ÓÅ
Ñï=∞àÏxfl P™êfikOK«∞@ 5. Q˘_»∞QÆ∞ ÖË^• ëêq∞Ü«∂<åÅ ^•fi~å h_»#∞ á⁄O^Œ∞@.
6. #_»∞=Ú‰õΩ ÉˇÅ∞ìHõ@∞ì@. 7. „‰õÄ~° [O`«∞=Ù#∞ K«OÑ¨Ù@. (|∞MÏs)
`«"åÑ¶π=∞iÜ«Úã¨~¸
Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ K«∞@∞ì U_»∞™ê~°∞¡ „Ñ¨^ŒH˜∆}O KÕÜ«∞Ïxfl `«"åÑ¶π JOÏ~°∞. `«"åÑ¶π
=¸_»∞ ~°HÍÅ∞:- 1. `«"åÃÑ¶ Y∞^Œ∞"£∞, 2. `«"åÃÑ¶ Wá¶ê[, 3. `«ÖÏÃÑ¶ q^•.
1. `«"åÃÑ¶ Y∞^Œ∂"£∞:- =∞HÍ¯Ö’ „Ñ¨"ÕtOz# "≥O@<Õ KÕÜ«∂e.
2. `«"åÃÑ¶ Wá¶ê[ :- `«"åÃÑ¶ Wá¶ê[#∞ `«"åÃÑ¶ lÜ«∂~°`ü Jx ‰õÄ_® JOÏ~°∞.
lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 10 = `Õn# HõOHõ~° ~åà◊§#∞ H˘˜ì# `«~°∞"å`«, Y∞~üÉÏh WzÛ# `«~°∞"å`«,
`«Åw~ÚOK«∞‰õΩ#fl `«~°∞"å`« WÇπÏ~å"£∞ `˘ÅyOz# `«~°∞"å`« KÕÜ«∞|_»∞`«∞Ok.
3. `«"åÃÑ¶ q^•:- Ç¨ r Ç¨Ï*ò =∞iÜ«Ú L"£∞~°ÇπÏ q^èŒ∞Å#∞ Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞H˘x `«#
WO˜H˜ "Õ#∞ u~°QÆ_®xH˜ =∞HÍ¯#∞O_ç |Ü«∞Å∞ ^Õˆ~ =ÚO^Œ∞ KÕ¿ã z=i HÍ~°ºO
`«"åÃÑ¶ q^•.
`«"åÑ¶π Ñ¨^Œúu:- Ç¨ r g∞MÏ`ü #∞O_ç WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOz "≥Ú^Œ˜ ™êi =∞HÍ¯Ö’
„Ñ¨"ÕtOz `«"åÃÑ¶ Y∞^Œ∂"£∞ KÕã≤#Ñ¨ÙÊ_»∞ `«# ‰õΩ_ç Éèí∞*Ïxfl qÑ≤Ê LOKåe. Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ
88 89

47
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
K«∞@∂ì KÕ¿ã "≥Ú^Œ˜ =¸_»∞ „Ñ¨^ŒHõ∆}ÏÖ’¡ H˘O`« "ÕQÆOQÍ #_»"åe P `«~°∞"å`«
„Ñ¨^ŒHõ∆}ÏÖ’¡ WÖÏ KÕ¿ã J=ã¨~°O ÖË^Œ∞. (ui‡l 857, 859 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
`«"åÑ¶π Ç¨Ï*òÔ~ Jã¨fi^£ #∞O_ç ÖË^• ^•x =ÚO^Œ∞ #∞O_ç „áê~°OaèOKåe. JO>Ë
Ç¨Ï*òÔ~ Jã¨fi^£ =^ŒÌ‰õΩ =zÛ [#O JkèHõOQÍ ÖËHõáÈ`Õ ''JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü—— Jx ÑëH˜ ^•xfl
=Ú^Œ∞ÌÃÑ@∞ìHÀ"åe. XHõ"Õà◊ <À˜`À =Ú^Œ∞ÌÃÑ@∞ìHÀ=@O Hõ+¨ìOQÍ LO>Ë JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü
Jx ÑëH˜ Ç¨Ï[Ô~ Jã¨fi^£#∞ KÕu`À `åH˜ KÕux =Ú^Œ∞ÌÃÑ@∞ìHÀ"åe. XHõ"Õà◊ KÕu`À
=Ú@∞ìHÀ=@O ‰õÄ_® Hõ+¨ìOQÍ LO>Ë JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ ^•x "≥·Ñ¨Ù KÕ`ÀÎ Ãã·QÆ
KÕÜ«∂e. WÖÏ U_»∞ „Ñ¨^ŒHõ∆}ÏÖ’¡#∂ KÕÜ«∂e.
Ç¨Ï*òÔ~ Jã¨fi^£ =^ŒÌ #∞O_ç Ç¨Ïf"£∞ QÆ∞O_® Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ K«∞@∂ì U_»∞ „Ñ¨^ŒHõ∆}ÏÅ∞
KÕÜ«∂e. „Ñ¨^ŒHõ∆} KÕã¨∂Î ~°∞H±<≥ Ü«∞=∂h =^ŒÌ‰õΩ KÕi#Ñ¨ÙÊ_»∞ ^•xfl KÕ`ÀÎ =Ú@∞ìHÀ"åe.
WHõ¯_ç #∞O_ç Ç¨Ï[Ô~ Jã¨fi^£ =~°‰õΩ D ^Œ∞P Ñïîã¨∂Î LO_®e.
~°|ƒ<å Ju<å Ñ¶≤^Œ∞Ì<£Ü«∂ Ç¨Ïã¨#`«<£ =Ñ¶≤Öò Jd~°u Ç¨Ïã¨#`«<£ =d<å J*Ï|<åfl~ü
F JÖÏ¡ÇπÏ! =∂‰õΩ WÇ¨ÏÖ’HõOÖ’#∂ "Õ∞Å∞#∞, Ñ¨~°Ö’HõOÖ’#∂ "Õ∞Å∞#∂
„Ñ¨™êkOK«∞ WOHÍ #~°HõtHõ∆ #∞O_ç =∞=∞‡efl ~°H˜∆OK«∞. (JÖò |Y~°ÇπÏ – 201)
`«"åÑ¶π KÕã¨∞Î#flÑ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P :- `«"åÑ¶π KÕã¨∂Î D =K«<åÅ#∞ Ñ¨ÅHõ_»O
L`«Î=∞O.
JÖÏ¡ÇπÏ Ñïâ◊√^Œ∞ú_»∞ ™ÈÎ„`åÅhfl JÖÏ¡ÇπÏ H˘~°ˆH JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê P~å^èŒ#‰õΩ
J~°∞›Öˇ=fi~°∂ ÖË~°∞. JÖÏ¡ÇπÏ JO^ŒiHõO>Ë Q˘Ñ¨Ê"å_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ `«Ñ¨Ê W`«∞~°∞Öˇ=fiiH©
Z@∞=O˜ â◊H˜Î ™ê=∞~å÷ºÅ∂ ÖË=Ù. (WÉˇfl=∂[ 2957 [~¸Ñ¶π)
„Ñ¨^ŒHõ∆}ÏÅ∞ =ÚyOz#Ñ¨ÙÊ_»∞ Ç¨Ï[Ô~ Jã¨fi^£ =^ŒÌ‰õΩ KÕi "≥Ú^Œ˜ÖÏ ^•xfl <À˜`À
=Ú^Œ∞Ì ÃÑ@∞ìHÀ"åe ÖË^• KÕ`ÀÎ`åH˜ KÕux =Ú^Œ∞Ì ÃÑ@∞ìHÀ"åe. ÖË^• ^•xH˜ Z^Œ∞~°∞QÍ
xÅ|_ç Ãã·QÆ KÕÜ«∂e. „Ñü ™êi WÖÏ KÕã≤#Ñ¨ÙÊ_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ JHõƒ~ü Jx Ñ¨ÅHÍe— D
q^èŒOQÍ U_»∞ „Ñ¨^ŒHõ∆}ÏÅ∞ KÕ¿ãÎ `«"åÑ¶π Ñ¨ÓiÎ J~Ú#>Ëì.
=∞MÏ"≥∞W„ÉÏÇ‘Ï"£∞ ^ŒQÆæ~° Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å #=∂*ò:-
`«"åÑ¶π `«~°∞"å`« =∞MÏ"≥∞ W„ÉÏÇ‘Ï"£∞Ö’ ZHõ¯_» KÀ@∞ ^˘iH˜`Õ JHõ¯_» Ô~O_»∞
~°HÍ`«∞Å #=∂*ò PK«iOKåe. JHõ¯_» gÅ~Ú#O`«QÍ JÖÏ¡ÇπÏ#∞ ^Œ∞P KÕÜ«∂e.
ã¨á¶ê=∞~åfiÅã¨~¸
`«"åÑ¶π `«~åfi`« ã¨á¶ê H˘O_»ÃÑ· #∞O_ç ã¨~¸ „áê~°OaèOKåe. ã¨~¸ JO>Ë
"ÕQÆOQÍ #_»=@O Jx J~°÷O. ã¨á¶ê H˘O_»ÃÑ·H˜ ZH˜¯ Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ "≥·Ñ¨Ù uiy =¸_»∞ ™ê~°∞¡
aQÆæ~°QÍ JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê P~å^èŒ∞ºÖˇ=fi~°∂ ÖË~°∞, PÜ«∞#‰õΩ Z=~°∂ ™ê˜ ÖË~°∞. JkèHÍ~°O
PÜ«∞#ˆH K≥O^Œ∞`«∞Ok. ™ÈÎ„`åÅxfl PÜ«∞#ˆH K≥Ok#q. PÜ«∞# ã¨~°fiâ◊H˜Î ™ê=∞~å÷ºÅ∞
HõÅ"å_»∞. PÜ«∞# `«Ñ¨Ê P~å^èŒ∞ºÖˇ=~°∂ ÖË~°∞. PÜ«∞# XO@i"å_»∞, PÜ«∞# `«#
"åQÍÌ<åxfl Ñ¨ÓiÎ KÕâß_»∞ PÜ«∞# `«# ^•ã¨∞xH˜ ã¨Ç¨ Ü«∞O KÕâß_»∞, WOHÍ W`«~°
Ãã·<åºÅ#∞, =~åæÅ#∞ Ñ¨~å*Ü«∂xH˜ QÆ∞iKÕâß_»∞. (=Úã≤¡O WÉˇfl=∂[ ã¨Ç‘ÏÇπÏ 3074)
^Œ∞P ÑïîOz =∞~åfi "≥·Ñ¨Ù #_»"åe. "≥Ú^Œ˜ P‰õΩ Ñ¨K«Û zÇ¨ flO #∞O_ç, Ô~O_»=
P‰õΩ Ñ¨K«Û zÇ¨ flO =~°‰õΩ "ÕQÆOQÍ #_»"åe. =∞~åfi KÕi ã¨á¶êÃÑ· ÑïîOz# `«H±c~ü#∞,
^Œ∞P#∞ ÑïîOKåe. ã¨á¶ê=∞~åfiÅ =∞^èŒº Ñ¨~°∞QÆ∞ U_»∞™ê~°∞¡ KÕÜ«∂e. JO>Ë ã¨á¶ê #∞O_ç
„áê~°OaèOz =∞~åfiÃÑ· =ÚyOKåe. L"£∞~°ÇπÏ KÕ¿ã Ç¨ r nx `«~°∞"å`« "≥O„@∞HõÅ∞
HõuÎiOz ÖË^•, w~ÚOz WÇπÏ~å"£∞ `˘ÅyOKåe. D q^èŒOQÍ J`«x L"£∞~°ÇπÏ
Ñ¨Ó~°Î~ÚOk. WÑ¨ÙÊ_»∞ ¿ãfiK«Ûù ÅaèOzOk.
2. WÇπÏ~å"£∞ ^èŒiOKÕ q^è•#O, =ÚÇπÏi"£∞H˜ QÆÅ x+≤^•úÅ∞, J#∞=∞uOK«|_ç#
q+¨Ü«∂Å∞ "≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜ QÆ∞iOz ‰õΩ¡Ñ¨ÎOQÍ „"åÜ«∞O_ç.
3. `«"åÑ¶π =∞iÜ«Ú ã¨~¸Å Ñ¨^Œú`«∞Å QÆ∞iOz q=iOK«O_ç.
90 91

48
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
Ç¨Ï*òÑ¨^Œúu
Ç¨Ï*ò `«=∞`«∞ÎL Ü≥ÚHõ¯ WÇπÏ~å"£∞ lÖò Ç≤Ï[˚ÇπÏ 8 = `Õn# L^ŒÜ«∞O `«#
x"åã¨ QÆ$Ç¨ÏO #∞O_ç ^èŒiOKåe. HÍÅHõ$`åºÅ∞ ãÖÑ¨Ó~°‚ ™êfl#O KÕã≤# `«~°∞"å`«
WÇπÏ~å"£∞ ^Œ∞Ñ¨Ê˜x ^èŒiOz Ç¨Ï*ò ãÖHõÅÊO`À aQÆæ~°QÍ XHõ™êi ''ÅÉˇ·ƒH±
Ç¨Ï[˚`«<£—— Jx Ñ¨ÅHÍe. W`«~°∞Å `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ï*ˇ˚ |^ŒÖò KÕÜ«∞^ŒÅK«∞‰õΩO>Ë
''ÅÉˇ·ƒH± Ç¨Ï[˚`«<£ J<£ Ñ¶¨ÙÖÏx<£—— Jx Ñ¨ÅHÍe. JO>Ë Ñ¶¨ÖÏ<å
=ºH˜Î `«~°Ñ¶¨Ù# <Õ#∞ Ç¨Ï*ò KÕã¨∞Î<åfl#∞. P =ºH˜Î ¿Ñ~°∞#∞ ¿Ñ~˘¯<åe. HÍe#_»Hõ#, ÖË^•
"åÇ¨Ï#OÃÑ· ÅÉˇ·ƒH± Jx Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ q∞<å KÕ~åe. q∞<åÖ’ Ñ¨QÆÅO`å LO_®e. ÅÉˇ·ƒH±
Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e. q∞<åÖ’ „Ñü Ç¨ l <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍ`«∞Å∞ #=∂A `«yæOz Ô~O_»∞
~°HÍ`«∞Å∞ =∂„`«"Õ∞ KÕÜ«∂e. q∞<åÖ’ J`«ºkèHõOQÍ ^≥·=^è•º#OÖ’ LO_®e. Y∞~üP<£#∞
Ñïîã¨∂Î LO_®e. ÅÉˇ·ƒH± Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ LO_®e.
J~°á¶ê`ü "≥∞ÿ^•#OÖ’ Ç¨ [~°=Ù@:- lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 9 = `Õn L^ŒÜ«∞O q∞<å #∞O_ç
ÅÉˇ·ƒH± Jx Ñ¨Å∞‰õΩ`«∂ J~°á¶ê`ü "≥àÏ§e. J~°á¶êP`üÖ’ Ç¨Ï[~°=@O Ç¨Ï*ò =ÚYºq^èŒ∞Ö’¡
XHõ qkè. JHõ¯_» Ç¨Ï*ò W=∂=Ú Ü≥ÚHõ¯ Y∞`åƒ q<åe. =¸=ÚÇ≤ÏHõOQÍ *ÁÇπÏ~ü,
Jãπ~ü #=∂AÅ#∞ XHõ^•x `«~°∞"å`« XHõ˜QÍ, Y∞ãπ~ü KÕã≤ PK«iOKåe. P `«~°∞"å`«
[|Öˇ ~°ÇπÏ=∞`ü‰õΩ Z^Œ∞~°∞QÍ ÖË^• `«#>ˇOòÖ’ ‰õÄ~˘Ûx ã¨∂~åºã¨Î=∞Ü«∞O =~°‰õΩ
LO_ç ^Œ∞P KÕÜ«∞@O Ç¨Ï*ò =ÚYº q^èŒ∞Ö’¡x XHõ qkè. n<Õfl J~°á¶ê`üÖ’ Ç¨ [~°=Ù@
Jx JOÏ~°∞.
=Ú*ò^Œeá¶êÖ’ ~å„u QÆ_»∞Ñ¨Ù@:- ã¨∂~åºã¨Î=∞Ü«∞O J~Ú# `«~åfi`« J~°á¶ê`ü
#∞O_ç uiy =Ú*ò^Œeá¶ê ~å"åe. =Ú*ò^Œeá¶ê KÕi# "≥O@<Õ Jxfl˜HõO>Ë =ÚO^Œ∞
=∞Q∑iÉò =¸_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞, P "≥O@<Õ Wëê #=∂A#∞ `«yæOz Ô~O_»∞ ~°HÍ`«∞Å∞, P
`«~°∞"å`« q`ü~ü PK«iOz J#fláêhÜ«∂Å∞ ¿ãqOz x„^ŒáÈ"åe. L^ŒÜ«∞O "Õ∞ÖÁ¯x
Ñ¶¨*ò~ü #=∂A ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ PK«iOz KåÖÏ ¿ãÑ¨˜ =~°‰õΩ ^Œ∞P KÕã¨∂Î LO_®e.
ÃÇÏK«ÛiHõ :-KåÖÏ =∞Ok Ç¨ rÅ∞ =Ú*ò^Œeá¶ê ~å„ux +¨Éˇ Y^Œ~üÖÏ ÉÏ`åHÍhÖ’¡
QÆ_»∞Ñ¨Ù`å~°∞. Wk W™ê¡g∞Ü«∞ ™êO„Ñ¨^•Ü«∂xH˜ q~°∞^ŒúO. WHõ¯_» Wëê #=∂A `«~åfi`«
x„^Œ áÈ=_»"Õ∞ W™ê¡g∞Ü«∞ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O.
q∞<å "≥·Ñ¨Ù‰õΩ „Ñ¨Ü«∂}O Ã+·`å<£ ÃÑ· HõOHõ~° ~åà◊√¡ qã¨~°@O:- lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 10 =
`Õn# Ñ¶¨*ò~ü #=∂*ò `«~åfi`« "≥Å∞QÆ∞ "åºÑ≤Oz# "≥O@<Õ Ç¨ r =Ú*ò^Œeá¶ê #∞O_ç
q∞<å"≥·Ñ¨Ù „Ñ¨Ü«∂}=∞"åfie. g∞<å KÕi Jxfl˜HõO>Ë =ÚO^Œ∞ ÃÑ^ŒÌ Ã+·`å<£ JO>Ë
["£∞~° ‰õΩÉò~° ÃÑ· U_»∞ HõOHõ~°~åà◊¡#∞ qã¨~åe. g˜x =∂~°æOÖ’<Õ U~°∞ HÀ"åe. Wq
|~îåh yO[ÖÏ¡ LO_®e.
HõOHõ~°~åà◊√§ qã≤ˆ~ Ñ¨^Œúu, ã¨=∞Ü«∞O :-lÖò Ç≤Ï[˚ÇπÏ 10= `Õn# „á⁄^≥ÌH˜¯# `«~åfi`«
HõOHõ~°~åà◊√§ qã¨~åe. P ~ÀA ˆH=ÅO ÃÑ^ŒÌ Ã+·`å<£ ÃÑ·<Õ HõOHõ~°~åà◊√§ qã¨~åe. ˆH=ÅO
U_»∞ HõOHõ~°~åà◊§#∞ =∂„`«"Õ∞ qã¨~åe. HõOHõ~°~åà◊√§ qã≤i# „Ñü ™êi JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü
Jx Ñ¨ÅHÍe. J~Ú`Õ ~ÀQÆ∞Å `«~°Ñ¶¨Ù#, |ÅÇ‘Ï#∞Å `«~°Ñ¶¨Ù#, Ñ≤Å¡Å `«~°Ñ¶¨Ù#, „ã‘ÎÅ
`«~°Ñ¶¨Ù# W`«~°∞Å∞ HõOHõ~°~åà◊§#∞ qã¨~°=K«∞Û. HõOHõ~°~åà◊√§ "Õ~°∞"Õ~°∞QÍ U_»∞™ê~°∞¡ qã¨~åe.
U_»∞ HõOHõ~°~åà◊§#∞ XˆH™êi qã¨~°‰õÄ_»^Œ∞. J^Õ q^èŒOQÍ Ã+·`å<£#∞ u@ì‰õÄ_»^Œ∞.
HõOHõ~°~åà◊√§ |~îåh yO[ÖÏ¡ LO_®e. K≥Ñ¨ÙÊÅ∞, ~åà◊√§, W`«~° =ã¨∞Î=ÙÅ#∞ qã¨~°~å^Œ∞.
Ç¨Ïn [O`«∞=Ù#∞ [|ÇπÏ KÕÜ«Ú@:- HõOHõ~° ~åà◊√§ qã≤i# `«~åfi`« `«=∞`«∞ÎL,
d~å<£ KÕ¿ã Ç¨ rÅ∞ `«=∞ Ç¨Ïn [O`«∞=ÙÅ#∞ [|ÇπÏ KÕÜ«∂e. WÑ¨ÙÊ_»∞ W™ê¡q∞H±
ÉËOH± l^ŒÌÇπÏ `«~°Ñ¶¨Ù# Ç¨Ïn [O`«∞=Ù#∞ [|ÇπÏ KÕ¿ã U~åÊ@∞¡ KÕÜ«∞|_®¤~Ú. JO^Œ∞=Å¡
W™ê¡q∞H± ÉËOH±‰õΩ Ç¨Ïn [O`«∞=Ù ~°∞ã¨∞=Ú K≥e¡Oz# Ç¨ rÅ∞ HõOHõ~° ~åà◊√§ qã≤i"Õã≤#
`«~åfi`« WÇπÏ~å"£∞ `˘ÅyOKåe.
`«Åw~ÚOK«∞@ÖË^•"≥O„@∞HõÅ∞HõuÎiOK«∞@
Ç¨ÏÖÏÖò JÜÕ∞º Ñ¨^Œúu Uq∞@O>Ë Ç¨ r `«# `«Å#∞ w~ÚOK«∞HÀ"åe, ÖË^•
"≥O„@∞HõÅ#∞ HõuÎiOK«∞HÀ"åe. P `«~°∞"å`« WÇπÏ~å"£∞ =„™êÎÅ‰õΩ |^Œ∞Å∞ ãÖÑ¨Ó~°‚
™êfl#O KÕã≤ ™ê=∂#º ^Œ∞ã¨∞ÎÅ#∞ ^èŒiOKåe. WÑ¨ÙÊ_»∞ Ç¨ r Ñ¨ÓiÎ ¿ãfiK«Ûù#∞ á⁄O^•_»∞
WÑ¨ÙÊ_»∞ J`«xH˜ „ã‘Î `«Ñ¨Ê x+≤^Œú=∞~Ú# q+¨Ü«∂Åxfl ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O JÜ«∂º~Ú.
`«"åÃÑ¶ lÜ«∂~°`ü =∞iÜ«Ú ã¨~¸:- lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 10 = `Õn# q∞<åÖ’x =¸_»∞
HÍ~åºÅ∞:- 1. HõOHõ~°~åà◊√§ qã¨~°_»O. 2. Y∞~üÉÏh KÕÜ«∞@O 3. Hõ∆=~°O KÕ~ÚOK«∞HÀ=@O
=Úyã≤# "≥O@<Õ QÆ∞ã¨∞Öò KÕã≤ ™ê^è•~°} ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ ^èŒiOz =∞HÍ¯ "≥o§ Éˇ·`«∞ÖÏ¡ÇπÏ
`«"åÑ¶π KÕÜ«∂e. =∞iÜ«Ú ã¨á¶ê =∞~åfiÅ ã¨~¸ KÕÜ«∂e. WÑ¨ÙÊ_»∞ Ç¨Ï*ò q^èŒ∞Åhfl
Ñ¨Ó~°ÎÜ«∂º~Ú.
q∞<åÖ’ ~å„u QÆ_»∞Ñ¨Ù@ :- lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 10 #∞O_ç 13 = `Õn =~°‰õΩ g∞<åÖ’
QÆ_»áêe. J~Ú`Õ Z=Ô~·<å lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 12 = `Õn# q∞<å #∞O_ç uiy "≥àÏ§Å#∞‰õΩO>Ë
"å~°∞ "≥à◊§=K«∞Û.
92 93

49
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=¸_»∞Ã+·`å#∞Å∞JO>Ë[=∞~å`üÖÃÑ·HõOHõ~°~åà◊√§qã¨∞~°∞@
lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ 11,12,13 `ÕnÖ’¡ „Ñü ~ÀE ã¨∂~°∞º_»∞ "åe# `«~°∞"å`« =¸_»∞
[=∞~å`üÅÃÑ· U_Õã≤ HõOHõ~°~åà◊√§ qã¨~åe. =ÚO^Œ∞ z#fl [=∞~°ÇπÏ ÃÑ· qã¨~åe. `«~°∞"å`«
JO`«HõO>Ë ÃÑ^ŒÌ [=∞~°ÇπÏÃÑ· qã¨~åe. P `«~°∞"å`« Jxfl˜HõO>Ë ÃÑ^ŒÌ [=∞~°ÇπÏÃÑ· qã¨~åe.
D q^èŒOQÍ 11,12 lÖòÇ≤Ï[˚ÇπÏ Ô~O_»∞ k<åÅ∂ HõOHõ~° ~åà◊√§ qã¨~°_»O `«Ñ¨Êxãï XHõ
"Õà◊ gÅ~Ú`Õ lÖò Ç≤Ï[˚ÇπÏ 13 = `Õn# ‰õÄ_® HõOHõ~°~åà◊√§ qã≤i`Õ =∞Ozk.
`«"åÃÑ¶ q^•:- Ç¨ r Ç¨Ï*ò q^èŒ∞Å#∞ Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞H˘x WO˜H˜ uiy "≥àÏ§Å#∞‰õΩO>Ë
=∞HÍ¯ #∞O_ç |Ü«∞Å∞ ^Õˆ~ =ÚO^Œ∞ `«"åÃÑ¶ q^• KÕÜ«∂e W`«~° `«"åÑ¶¨ÙÖÏ¡<Õ nxfl
Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∂e. J~Ú`Õ `«"åÃÑ¶ q^•QÍ ãÖHõÅÊO KÕã¨∞HÀ"åe.
=∞ã≤˚^≥ #|gx ãÖ^Œi≈OK«∞@:- =∞ã≤˚^≥#|g ãÖ^Œi≈OK«ÏxH˜ Ç¨Ï*ò q^èŒ∞Å‰õΩ
Z@∞=O˜ ãÖ|O^èŒ=¸ ÖË^Œ∞. J~Ú`Õ =∞ã≤˚^£ #|gÖ’ J`«ºkèHõ „ÑüÑ¶¨ÖÏ¿ÑHõ∆`À
=∞n<å =Ú#=fi~å "≥à◊§=K«∞Û. =∞ã≤˚^≥ #|gÖ’ XHõ =∞# „Ñ¨=HõÎ =ÚÇ¨Ï=∞‡^£ (ã¨)
ã¨=∂kè LOk JO^Œ∞=Å¡ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞|^Œú"≥∞ÿ# ^Œ~°≈#O KÕã¨∞HÀ"åe. ã¨=∂kè =ÚO^Œ∞
xÅ|_ç ^Œ~°∂^£ ÑïîOKåe.
xHÍÇπÏ=∞iÜ«Ú=∞Ozã¨=∂[O
1. ã¨$+≤ìÖ’x „Ñü =ã¨∞Î=Ó [OQÆ LOk. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O
=q∞<£ ‰õΩe¡ +¨Üü∞W<£ YÅMò<å B*ˇ·x ÅJÅ¡‰õΩ"£∞ `«[Hõ¯~°∂<£.
(J*Ï˚iÜ«∂`ü – 49)
„Ñü =ã¨∞Î=Ù#∂ "Õ∞=Ú [O@Å∞QÍ ã¨$+≤ìOKå=Ú. `«^•fi~å g∞~°∞ QÆ∞}áê~î°O
<Õ~°∞ÛHÀ"åÅx. (J*Ï˚iÜ«∂`ü – 49)
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨Ï<åflã¨∞ W<åfl YÅMò<å‰õΩ"£∞ q∞<£ [Hõi<£ = L<£™ê =[JÖò<å‰õΩ"£∞
+¨µT |<£ = YÉÏ~ÚÅ e`å~°Ñ¶¨Ó W#fl JH±~°=∞‰õΩ"£∞ WO^ŒÖÏ¡Ç≤Ï J`üMÏ‰õΩ"£∞.
=∂#=ÙÖÏ~å ! "Õ∞=Ú q∞=∞‡efl „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ XHõ [O@ ^•fi~å ã¨$+≤ìOKåO.
g∞~°∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O ÑïK«Ü«∞O KÕã¨∞‰õΩ<ÕO^Œ∞‰õΩ q∞=∞‡efl *Ï`«∞Å∞QÍ#∂, =~åæÅ∞QÍ#∂
qÉèílOKå=Ú "åã¨Î=OQÍ g∞Ö’ JO^ŒiHõO>Ë JkèHõOQÍ ÉèíÜ«∞cè`«∞Å∞QÆÅ"å_Õ JÖÏ¡ÇπÏ
^Œ$+≤ìÖ’ Q“~°=hÜ«Ú_»∞. (JÖòÇ¨ï[~å`ü – 13)
3. =∂#= [O@ ã¨$+≤ì JÖÏ¡ÇπÏ â◊H˜Î ™ê=∞~å÷ºÅ‰õΩ x^Œ~°≈#=Ú.
=q∞<£ PÜ«∂uÇ‘Ï J<£ YÅY Å‰õΩ"£∞ q∞<£ J<£Ñ¶¨Ùã≤‰õΩ"£∞ J*ò"å[<£ e`«ãπ‰õΩ#∂
WÖˇ·Ç¨ =[JÅ Éˇ·#‰õΩ"£∞=∞=^ŒÌ`«<£ =~°°ÇπÏ=∞`«<£ W#flÑ¶‘ *ÏeHõ ÅPÜ«∂u<£ eM∫q∞<£
Ü«∞`«Ñ¶¨Hõ¯~°∂<£
PÜ«∞# ã¨∂K«#ÅÖ’ XHõ ã¨∂K«# Uq∞@O>Ë, PÜ«∞# g∞ *ÏuÖ’ #∞O_Õ g∞
H˘~°‰õΩ ÉèÏ~°ºÅ#∞ ã¨$+≤ìOKå_»∞ g∞~°∞ "åi =^ŒÌ =∞#âß≈Oux á⁄O^ŒÏxH˜ g∞ =∞^èŒº
„¿Ñ=∞#∂, J#∞~åQÍxfl HõÅ∞QÆ*Ëâß_»∞ xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ PÖ’zOKÕ "åi H˘~°‰õΩ WO^Œ∞Ö’
Z<Àfl ã¨∂K«#Å∞ L<åfl~Ú. (J„~°∂"£∞ – 21)
„ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ XHõi H˘~°‰õΩ WOH˘Hõ~°∞ `«Ñ¨Êx ãï.
94 95

50
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
Ç¨ï#fl eÉÏã¨∞Å¡‰õΩ"£∞ = J<£`«∞"£∞ eÉÏã¨∞<£ ÅÇ¨ï#fl
"å~°∞ g∞‰õΩ ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞, g∞~°∞ "åiH˜ ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ (JÖò|Y~°ÇπÏ – 187)
=ÅÇ¨ï#fl q∞ãπÅ∞Å¡r JÖˇ·Ç≤Ï#fl aÖò=∂~°∂Ñ¶≤ =e„i*Ïe JÖˇ·Ç≤Ï#fl ^Œ~°[`«∞<£.
^èŒ~°‡O „Ñ¨HÍ~°O Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ‰õΩ =∞Ç≤Ïà◊ÅÃÑ· L#fl@∞=O˜ Ç¨Ï‰õΩ¯ÖË =∞Ç≤Ïà◊Å‰õΩ ‰õÄ_®
Ñ¨Ù~°∞+¨µÅÃÑ· L<åfl~Ú. (JÖò |Y~°ÇπÏ – 228)
=∂#=`«fiOÖ’ „ã‘Î, Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË:-
6. „ã‘ÎÅ∞ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ =O˜ "åˆ~. (J|∂^•=Ó^£ u~üq∞l 113)
xHÍÇπÏ
xHÍÇπÏ „Ñ¨=HõÎÅ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞O:- ÉèÏ~åº Éèí~°ÎÅ∞QÍ ™êO„Ñ¨^•Ü«∞|^ŒúOQÍ rqOK«_»O
=∂#=Ùx ã¨Ç¨Ï[ ã¨fiÉèÏ=O „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ XO@iQÍ rqOK«@O W™ê¡"£∞ =ºuˆ~Hõ
Ñ¨^Œúu.
xHÍÇπÏ ã¨QÆO D=∂<£:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞. JÖÏ¡ÇπÏ L`«Î=∞ WÖÏ¡ex
„Ñ¨™êkOz# "åiH˜ ã¨QÆ^èŒ~°‡OÖ’ J`«xH˜ ã¨Ç¨ÏÜ«∞O PÜ«∞# KÕâß_»∞. WÑ¨ÙÊ_»∞ P =ºH˜Î
ã¨QÆ ^èŒ~°‡O q+¨Ü«∂Ö’¡ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ÉèíÜ«∞Ñ¨_»∞`«∂ LO_®e. (Éˇ·Ç¨Ïv, Ç¨ H˜"£∞ 2/161)
Ü«Ú=‰õΩÅ‰õΩ ÃÑo§ P^Õâ◊O:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) `«# J#∞K«~° ãÖÑ¶¨∞OÖ’x Ü«Ú=‰õΩÅ‰õΩ
ÃÑo§ D_»∞ ~åQÍ<Õ q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ=∞x P^ÕtOKå~°∞.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:- Ü«Ú=‰õΩÖÏ~å ! g∞Ö’ ÃÑo§ HÀiHõ, ™ê=∞~°÷ºO L#fl"å~°∞
"≥O@<Õ ÃÑo§ KÕã¨∞HÀ"åe. ZO^Œ∞HõO>Ë ÃÑo§ K«∂Ñ¨ÙÅ#∞ „HÕkH˜ =∞~°`«∞Ok. =∞~å‡OQÍ
Å#∞ HÍáê_»∞`«∞Ok. J~Ú`Õ L`åûÇ¨ÏO, ™ê=∞~°÷ºO ÖËx "å~°∞ JÑ¨ÙÊ_»Ñ¨ÙÊ_»∞ ~À*Ï
áêÕKåe. ~À*Ï ^•xfl HÍáê_»∞`«∞Ok. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
^è•i‡Hõ Hõ#º#∞ Z#∞flHÀ"åe:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨É’^èŒ#:- „ã‘Îx <åÅ∞QÆ∞ „áêuÑ¨kHõÅÃÑ·
q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞‰õΩOÏ~°∞. P"≥∞ ^èŒ<åxfl K«∂z, P"≥∞ JO^ŒK«O^•Å∞ K«∂z, P"≥∞
^è•i‡Hõ`«#∞ K«∂z, g∞~°∞ ^è•i‡Hõ „ã‘Î<Õ „áê=ÚYº`« W=fiO_ç g∞‰õΩ "Õ∞Å∞ HõÅ∞QÆ∞`«∞Ok.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
L`«Î=∞ WÖÏ¡Å∞ WÇ¨ÏÖ’Hõ ãÖÑ¨^ŒÅÖ’ ÔHÖÏ¡ L`«Î=∞"≥∞ÿ#k:-
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞:- „Ñ¨ÑÖK«O rq`« ™ê=∂„y „Ñ¨ÑÖK«OÖ’
JxflO˜HõO>Ë L`«Î=∞"≥∞ÿ# ™ê=∂„y L`«Î=∞ WÖÏ¡Å∞. (=Úã≤¡"£∞1467)
L`«Î=∞ WÖÏ¡eQÆ∞}ÏÅ∞:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞! L`«Î=∞ =∞Ç≤Ïà◊ Z=~°O>Ë
Éèí~°Î `«#"≥·Ñ¨Ù K«∂¿ãÎ J`«xfl ãÖ`À+¨ÃÑ_»∞`«∞Ok. Éèí~°Î P^Õt¿ãÎ "≥O@<Õ P^Õâßxfl áêeã¨∞ÎOk.
XHõ"Õà◊ Éèí~°Î ÉèÏ~°ºÑ¨@¡ „Ñ¨=∂}O KÕ¿ãÎ ^•xfl `«Ñ¨Ê‰õΩO_® <≥~°"Õ~°∞Û`«∞Ok. XHõ"Õà◊ Éèí~°Î
WO˜|Ü«∞@ LO>Ë ÉèÏ~°º J`«x ^èŒ<åxfl, `«# =∂<åhfl HÍáê_»∞‰õΩO@∂ Éèí~°Î Ñ¨@¡
Hõ$`«A˝~åeQÍ LO@∞Ok. (J|∂^•=Ó^£ #ã¨~Ú Ç¨Ïã¨<£ 3231)
Ñ≤Å¡efl Hõ<Õ „ã‘Î „Ñ¨â◊Oã¨hÜ«Ú~åÅ∞:- XHõ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J#∞K«~°∞_»∞ Q˘„_®e`À
q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞‰õΩO^•=∞x ãÖHõeÊOK«∞‰õΩ<åfl_»∞. <Õ#∞ L#fl`« =OâßxH˜ K≥Ok#
JO^Œ"≥∞ÿ# „ã‘ÎH˜ q"åÇ¨Ï ãÖ^Õâ◊O ÑÖáê#∞. HÍx P"≥∞ Q˘„_®Åx „Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞
q#flqOK«∞‰õΩ<åfl_»∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P"≥∞#∞ q"åÇ¨Ï=∂_»=^ŒÌx "åiOKå~°∞. WOHÍ
„¿Ñq∞OKÕ „ã‘ÎÅ`À, Z‰õΩ¯= Ñ≤Å¡efl Hõ<Õ „ã‘ÎÅ`À q"åÇ¨ÏO KÕÜ«∞=∞<åfl~°∞. ZO^Œ∞HõO>Ë
g∞ J`«ºkèHõ ãÖYº Ñ¨@¡ <Õ#∞ W`«~° L=∞‡`üÅ (J#∞K«~° ãÖÑ¶¨∂ÅÃÑ·) QÆ~°fiÑ¨_»`å#∞
Jx ÃãÅqKåÛ~°∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2050, WÉˇfl=∂[ 1846)
=∞Oz Éèí~°Î ZxflHõ:- P_»Ñ≤Å¡"å~°∞ `«=∞ ‰õΩ=∂Ô~Î HÀãÖ =∞Oz Éèí~°Î#∞ ZOÑ≤Hõ
KÕÜ«∂e. ^è•i‡Hõ`«#∞, ^èŒ~°‡Ñ¨~åÜ«∞}`«#∞ ^Œ$+≤ìÖ’ LOK«∞HÀ"åe. JqhuÑ¨~°∞Å‰õΩ,
J`åºKå~°∞Å‰õΩ, c^£ JfÅ‰õΩ, `åQÆ∞É’`«∞Å‰õΩ `«#‰õÄ`«∞ifl WzÛ ÃÑo§ KÕã≤#"å_»∞
`«# ‰õÄ`«∞i`À ãÖ|O^è•Å∞ „`≥OK«∞‰õΩ#fl>Ëì JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ xfl H˘x `≥K«∞Û‰õΩ#fl>Ëì.
J~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :- xHÍÇπÏ XHõ q^èŒOQÍ ÉÏxã¨`«fi"Õ∞ Z=iÉÏxã¨`«fiOÖ’xH˜
`«=∞ Ñ≤Å¡#∞ Wã¨∞Î<åfl~À PÖ’zOz =∞s W"åfie. (WÇπÏÜ«∂ LÖò LÅ∂"£∞ /143)
ÃÑo§H˜ =ÚO^Œ∞ J=∂‡~Úx K«∂K«∞@:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞. g∞Ö’
Z=Ô~·<å „ã‘ÎH˜ ÃÑo§ ãÖ^Õâ◊O ÑÖÑ≤`Õ, ™ê^èŒº"≥∞ÿ#O`«=~°‰õΩ P"≥∞#∞ XHõ K«∂Ñ¨Ù
K«∂ã¨∞HÀ"åe. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 2082 ui‡l ã¨Ç≤Ï 1087, JÇπÏ=∞^£)
K«∂ã¨∞HÀ=@O JO>Ë XHõ K«∂Ñ¨Ù K«∂_®e. ÃÑo§H˜ =ÚO^Œ∞ Ñ¨~°ã¨Ê~° HõÅ~ÚHõÅ∞
LO_»~å^Œ∞. ÃÑo§H˜ =ÚO^Œ∞ XHõ™êi K«∂_»@O Ñ¨@¡ x~åHõiOK«#∂~å^Œ∞. D Ô~O_»∞
=∂~åæÅ∂ ã¨Ô~·#q HÍ=Ù.
96 97

51
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
xHÍÇπÏHÍ~°º„Hõ=∞O
xHÍÇπÏD„HÕkq+¨Ü«∂Å`ÀÑ¨Ó~°Î=Ù`«∞Ok
1. `«# W+¨ì „Ñ¨HÍ~°O ã‘fiHõiOK«∞@, 2. J#∞=∞u, 3. =H©Å∞, 4. ™êHõ∆ºO, 5.
=∞ÇπÏ~ü 6. W™ê¡"£∞. D*ÏÉò JO>Ë ÃÑo§ ‰õÄ`«∞i ãÖ~°‰õ∆Ω_»∞ ÖË^• P"≥∞ =H©Å∞ ÃÑo§
H˘_»∞‰õΩ`À <Õ#∞ h xHÍÇπÏÖ’H˜ WKåÛ#∞. Jx JO>Ë h`À ÃÑo§ KÕã¨∞Î<åfl#∞. Jx Ñ¨ÅHõ@O,
Y∞|∂Öò JO>Ë ÃÑo§ H˘_»∞‰õΩ <Õ#∞ ã‘fiHõiOKå#∞ Jx Ñ¨ÅHõ_»O.
Wã‘Î*Ï<£ JO>Ë ÃÑo§H˜ =ÚO^Œ∞ ÃÑo§ ‰õÄ`«∞~°∞`À J#∞=∞u fã¨∞HÀ"åe. D
J#∞=∞u ÃÑo§ ‰õÄ`«∞~°∞ J=Ù#∞ JO>Ë ãïáÈ`«∞Ok. XHõ"Õà◊ Hõ#º J~Ú`Õ =∞ø#O
áê˜¿ãÎ JOwHÍ~°OQÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
qÖÏÜ«∞`ü JO>Ë „ã‘Î `«~°Ñ¶¨Ù# XHõ ÉÏ^èŒ∞º_»∞ xHÍÇπÏ H˘~°‰õΩ `«Ñ¨ÊxãïQÍ LO_®e.
ZO^Œ∞HõO>Ë „ã‘Î `«# xHÍÇπÏ `å#∞ KÕã¨∞HÀÖË^Œ∞.
ÉÏ^èŒ∞º_»∞ ÖË‰õΩO_® xHÍÇπÏ HÍ^Œ∞. (ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1101, WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ1881)
XHõ LÖË¡Y#OÖ’ WÖÏ LOk :-
U „ã‘Î J~Ú<å `«#=b J#∞=∞u ÖËx^Õ xHÍÇπÏ KÕ~ÚOK«∞‰õΩO>Ë P xHÍÇπÏ
~°^ŒÌ=Ù`«∞Ok. „Ñ¨=HõÎ(ã¨)QÍ~°∞ D "åHÍºxfl 3™ê~°∞¡ ÑëHÍ~°∞.
(J|∂^•=Ó^£ 2083, u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 1102, WÉˇfl=∂[ 1879 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
=bQÍ ˆH=ÅO `«O„_ç, ™È^Œ~°∞_»∞, Ñ≤#`«O„_ç, `å`« "≥Ú^ŒÖˇ·# "å~°∞ =∂„`«"Õ∞
J~°∞›Å∞.
=HÍÅ`ü JO>Ë =b `«# `«~°Ñ¶¨Ù# =∞~À =ºH˜ÎH˜ xHÍÇπÏ H˘~°‰õΩ „ÑüxkèQÍ ÑÖÑ¨Ù`å_»∞.
+¨Ç¨ ^Œ`ü JO>Ë xHÍÇπÏ ã¨=∞Ü«∞OÖ’ W^ŒÌ~°∞ ^èŒ~°‡|^Œ∞úÖˇ·# =Úã≤¡=ÚÅ∞ ™ê‰õ∆ΩºÅ∞QÍ
LOÏ~°∞. "åi^ŒÌ~°∂ ÃÑo§‰õÄ`«∞~°∞ W+¨ìÑ¨_ç JOwHÍ~°O `≥eÑ≤#@∞¡ ™êHõ∆ºO W™êÎ~°∞.
=b ÖË‰õΩO_® =Úã≤¡"Õ∞`«~° <åºÜ«∞™ê÷<åÖ’¡ ã≤qÖò "Õ∞ˆ~*ò =Å¡ xHÍÇπÏ L^ÕÌâ◊ºO
<≥~°"Õ~°^Œ∞. WÖÏO˜ ÃÑo§ ^èŒ~°‡q~°∞^ŒúO W™ê¡"£∞ ^Œ$+≤ìÖ’ Wk K≥Å¡^Œ∞.
xHÍÇπÏÖ’=∞ÇπÏ~ü`«Ñ¨Êxãï
=∞ÇπÏ~ü:- =∞ÇπÏ~üH˜ Ñïq∞u ÖË^Œ∞. Éèí~°Î `«# ™ÈÎ=∞`«‰õΩ `«QÆæ@∞ì x~°‚~ÚOz
K≥e¡OKåe. J~Ú`Õ Éèí~°Î ™ÈÎ=∞`« L<åfl `«‰õΩ¯= K≥e¡OK«@O, „ã‘Î `«# Éèí~°Î ¿Ñ^Œ"å_»x
`≥eã≤<å JkèHõ =∞ÇπÏ~ü K≥e¡OK«=∞x HÀ~°_»O Ô~O_»∂ ãïHÍ^Œ∞. `«‰õΩ¯= Y~°∞Û`À [iˆQ
ÃÑo§à◊§Ö’<Õ â◊√ÉèíO LO@∞Ok.
P~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :- J^Œ$+¨ì=O`«∞~åe =∞ÇπÏ~ü `«‰õΩ¯=QÍ ÃÑo§ ã¨∞ÅÉèíOQÍ,
P"≥∞ ã¨^Œ∞æ}ÏÅ∞ Hõey LO@∞Ok. ^Œ∞~°^Œ$+¨ì=O`«∞~åe =∞ÇπÏ~ü JkèHõOQÍ LO@∞Ok.
P"≥∞ ÃÑo§ Hõ+¨ìOQÍ, P"≥∞ ^Œ∞~°∞æ}ÏÅ∞ Hõey LO@∞Ok. (+¨~üÇ¨ïã¨∞û#flÇπÏ – 2/146)
W™ê¡"£∞ :- W™ê¡"£∞ JO>Ë =Úã≤¡"£∞ „ã‘Î xHÍÇπÏ =Úã≤¡"£∞ Ñ¨Ù~°∞+¨µx `À<Õ [~°QÍe.
giÖ’ U XHõ¯~°∞ =Úã≤¡"Õ∞`«~°∞Öˇ·<å xHÍÇπÏ ~°^ŒÌ=Ù`«∞Ok.
Hõ@flHÍ#∞HõÅ∞
JO>Ë ÃÑo§ ‰õÄ`«∞~°∞"å~°∞ ÃÑo§ H˘~°‰õΩ WO˜ ™ê=∂#∞¡ HÍ#∞HõÅ∞QÍ W=fi@O
L^•:- WÅ∞¡, Ñ¶¨sflK«~ü, ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞, "åÇ¨Ï#O, JÅOHÍ~° ™ê^èŒ<åÅ∞ "≥Ú^ŒÖˇ·#q W=hfl
ã¨∞Y ™ê^èŒ<åÖË ^èŒ~°‡OÖ’ HÍx, xHÍÇπÏ`À QÍh g˜H˜ Z@∞=O˜ ãÖ|O^èŒ=¸ ÖË^Œ∞.
g˜ J=ã¨~°=¸ ÖË^Œ∞.
xÜ«∞=∂#∞™ê~°OQÍ, ^è•i‡HõOQÍ K«∂¿ãÎ „ã‘ÎÃÑ· g˜ QÆ∞iOz Z@∞=O˜ ÉÏ^èŒº`å
ÖË^Œ∞. D ÉÏ^èŒº`«Åhfl Ñ¨Ù~°∞+¨µ_çq. JO^Œ∞=ÖË¡ Ñ¨Ù~°∞+¨µ_»∞ „ã‘Î ÉÏ^èŒ∞º_»∞, Ñ¨Ù~°∞+¨µ_çH˜
„ã‘ÎÃÑ· „áê^èŒ#º`« W=fi_»O [iyOk. Y~°∞ÛÅhfl Ñ¨Ù~°∞+¨µ_Õ ÉèíiOKåe. ã¨∂~°ÇπÏ x™ê –
34 „Ñ¨HÍ~°O Y~°∞ÛÅxfl ÉèíiOK«_»O =ÖË¡ Ñ¨Ù~°∞+¨µxH˜ „ã‘ÎÃÑ· „áê^è•#º`« W=fi_»O [iyOk.
JO^Œ∞=Å¡ =~°Hõ@flO ¿Ñ~°∞`À „ã‘Î #∞O_ç ÖË^• „ã‘Î ãÖ~°Hõ∆‰õΩÅ #∞O_ç ÃÑo¡
H˘_»∞‰õΩ U =ã¨∞Î=Ù#∂ HÀ~°@O KåÖÏ J==∂#Hõ~°"≥∞ÿ#k x~å^è•~°"≥∞ÿ#k. Wk Ñ¨Ù~°∞+¨µx
áœ~°∞ëêxH˜ =ºuˆ~Hõ"≥∞ÿ#k ‰õÄ_®.
=~°Hõ@flO
ÃÑo§ ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ ÃÑo§ ‰õÄ`«∞~°∞"åi`À =~°Hõ@flO ¿Ñ~°∞`À XHõ „Ñ¨`ÕºHõ =ã¨∞Î=Ù#∞
HÀ~°@O, ÃÑo§ [~°QÆÏxfl, ÃÑo§ ‰õÄ`«∞~°∞ #K«ÛÏxfl ^•xfl P^è•~°OQÍ ÉèÏqOK«_»O,
W=hfl J*Ï˝# HÍÅÑ¨Ù JO^è•K«~°}Å∞. nx=Å¡ ¿Ñ^Œ‰õΩ@∞OÉÏÖ’¡ KåÖÏ =∞Ok P_»Ñ≤Å¡Å∞
ÃÑo§à◊√§ [~°QÆHõ PO^Àà◊#‰õΩ QÆ∞~°=Ù`«∞<åfl~°∞. Ñ¶ë`«OQÍ „Ñ¨[Å∞ P_»Ñ≤Å¡ Ñ¨Ù@ì@"Õ∞
JÑ¨â◊‰õΩ#OQÍ ^Œ∞~°^Œ$+¨ìOQÍ ÉèÏqã¨∞Î<åfl~°∞.
98 99

52
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=~°Hõ@flO, HÍ#∞HõÅ∞ =Úã≤¡OÅ∞ W`«~°∞Å JO^è•#∞ã¨~°}Ë nxfl J#∞ã¨ iOK«_»O
QÍh J#∞ãïOK«=∞x =uÎ_ç KÕÜ«∞_»O QÍh Ô~O_»∂ =∞Ç¨ <Õ~åÅ∂ áêÑ¨=Ú#∞, =Úã≤¡=Ú
ÅO^Œ~°∂ HõÅã≤ g˜x YO_çOKåe. x~°∂‡eOKåe.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- `«‰õΩ¯= Y~°∞Û`À [iˆQ^Õ â◊√ÉèíHõ~°"≥∞ÿ# xHÍÇπÏ. (JÖòÉˇ·Ç¨Ïv)
=b=∞
ÃÑo§ qO^Œ∞#∞ =b=∞ JOÏ~°∞. =b=∞ W™ê¡g∞Ü«∞ „Ñ¨=ÚY ™êO„Ñ¨^•Ü«∂Ö’¡
XHõ˜. (WÉˇfl=∂[ 1914 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:- 'Be"£∞ =Å"£ aëêu<£—
=b=∞ KÕÜ«∞O_ç XHõ¯ "Õ∞Hõ^≥·<å ã¨ˆ~. (|∞MÏi, =Úã≤¡"£∞)
=b=∞ qO^Œ∞#∞ ã‘fiHõiOKåe. JO^Œ∞Ö’ áêÖÁæ<åe. J~Ú`Õ JHõ¯_» J^èŒ~°‡
HÍ~åºÅ∞ [~°∞QÆ‰õΩO_® K«∂_®e. L^•:- J@áê@Å∞, #$`åºÅ∞, g_çÜ≥∂„QÍÑ¶‘Å∞,
=∞^Œº¿ã=#O "≥Ú^ŒÖˇ·#q. =b=∞ qO^Œ∞‰õΩ ¿Ñ^Œ, Q˘Ñ¨Ê JO^Œih PÇ¨ fixOKåe.
ˆH=ÅO Q˘Ñ¨Ê"åiˆH PÇ¨ fixOK«@O Ç‘Ï#"≥∞ÿ# Ñ¨x.
q"åÇ¨Ïx+≤^Œú„ã‘ÎÅ∞
„ã‘ÎÅO^Œ~°∂ ÃÑo§H˜ `«QÆ^Œ∞ ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ# „ã‘Î`À<Õ q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ"åe.
âßâ◊fi`«OQÍ, ÖË^• `å`å¯eHõOQÍ x+≤^Œú"≥∞ÿ# „ã‘ÎÅ`À q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ~å^Œ∞ H˘xfl ãÖ^Œ~åƒùÖ’¡
x+≤^ŒúO `˘ÅyáÈ~Ú# "≥O@<Õ q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ=K«∞Û.
âßâ◊fi`« x+≤^•úxH˜ =¸_»∞ HÍ~°}ÏÅ∞ L<åfl~Ú.
1. ~°HõÎ ãÖ|O^èŒO 2. q"åÇ¨Ï |O^èŒ∞`«fiO, 3. K«#∞áêÅ |O^èŒ∞`«fiO.
Y∞~üP<£Ö’ âßâ◊fi`« x+≤^Œú „ã‘ÎÅ#∞ QÆ∞iOz q=iOK«|_çOk.
Ç¨ï„i=∞`ü JÖˇ·‰õΩ"£∞ L=Ú‡Ç¨ `«∞‰õΩ"£∞ 139 – =|<å`«∞‰õΩ"£∞ – = JY"å
`«∞‰õΩ"£∞ – =J=∂‡`«∞‰õΩ"£∞ – =MÏÖÏ`«∞‰õΩ"£∞ – = |<å`«∞Öò Jd –=|<å`«∞Å∞Öò
LMòu – = L=Ú‡Ç¨ `«∞‰õΩ=ÚÖÏ¡f J~ü[J#‰õΩ"£∞ – = JY"å`«∞‰õΩ"£∞ q∞#„~°*ÏJu
– = L=Ú‡ Ç¨ `«∞ x™ê~Ú‰õΩ"£∞ – = ~° ÉÏ~Ú|∞‰õΩ=ÚÖÏ¡f – Ñ¶‘Ç¨ïEi‰õΩ"£∞ q∞<£
x™ê~Ú‰õΩ=ÚÖÏ¡f ^ŒYÖò`«∞"£∞ aÇ≤Ï#fl – Ñ¶¨~Ú<£ Å"£∞ `«‰õÄ#∂ ^ŒYÖò `«∞"£∞ aÇ≤Ï#fl
Ñ¶¨ÖÏ A<åÇ¨Ï JÖˇ·‰õΩ"£∞ – =Ç¨ÏÖÏ~ÚÅ∞ JÉò<å~Ú‰õΩ=ÚÅ¡r# q∞<£JãπÖÏa‰õΩ"£∞ –
= J<£ `«*ò=∞ T Éˇ·#Öò LMò`≥·x WÖÏ¡ =∂ Y^£ ã¨ÅÑ¶¨. (Jxfl™ê – 23)
1. g∞ÃÑ· g∞ `«Å∞¡Å∞, g∞ ‰õÄ`«∞~°∞¡, g∞ K≥Öˇ¡à◊√§ g∞ "Õ∞#`«ÎÅ∞, g∞Ñ≤#fl=∞‡Å∞,
g∞ J#fl^Œ=Ú‡Å ‰õÄ`«∞~°∞¡, g∞ JHÍ¯ K≥Öˇ¡à◊§ ‰õÄ`«∞~°∞¡, g∞‰õΩ áêÅ∞Ñ¨˜ì# `«Å∞¡Å∞,
g∞ áêÅ K≥Öˇ¡à◊√§, g∞ ÉèÏ~°ºÅ `«Å∞¡Å∞, g∞ ãÖ~°Hõ∆}Ö’ L#fl g∞ ÉèÏ~°º ‰õÄ`«∞~°∞, g∞
H˘_»∞‰õΩÅ ÉèÏ~°ºÅ∞, WOHÍ W^ŒÌ~°∞ K≥Öˇ¡à◊¡#∞ XˆH™êi q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ=O.
(Jxfl™ê – 23)
D "åHõºO ^•fi~å x+≤^Œú „ã‘ÎÅ∞:- `«Å∞¡Å∞, JHÍ¯ K≥Öˇ¡à◊√§, "Õ∞#`«ÎÅ∞, Ñ≤#fl=∞‡Å∞,
™È^Œ~°∞Å ‰õÄ`«∞~°∞¡, JHÍ¯K≥Öˇ¡à◊§ ‰õÄ`«∞~°∞¡ giÖ’ „Ñü XHõ¯i QÆ∞iOz ‰õ∆Ω}‚OQÍ
`≥Å∞ã¨∞HÀ=@O `«Ñ¨Êx ãï.
1. `«e¡ – P"≥∞ `«Å∞¡Å∞, P"≥∞ J=∞‡=∞‡Å∞ <å#fl=∞‡Å∞. `«O„_ç `«e¡ P"≥∞ `«e¡
JO^Œ~°∂ x+≤^ŒúO.
2. ‰õÄ`«∞~°∞ :- ‰õÄ`«∞~°∞ ‰õÄ`«∞i ‰õÄ`«∞~°∞¡.
3. K≥Öˇ¡Å∞:- `«O„_ç "≥·Ñ¨Ù #∞O_≥·<å, `«e¡"≥·Ñ¨Ù#∞O_≥·<å .
4. "Õ∞#`«Î :- "Õ∞#`«Î, `å`«Å K≥Öˇ¡à◊√¡, `«e¡^ŒO„_»∞e~°∞=Ùi "≥·Ñ¨Ù #∞O_ç, J^Õ q^èŒOQÍ
`«e¡ "Õ∞#`«Î ‰õÄ_® x+≤^ŒúO.
5. Ñ≤#fl=∞‡:- `«e¡ K≥Öˇ¡Å∞, `«e¡ ^ŒO„_»∞e~°∞=Ùi `«~°Ñ¨Ù #∞O_ç.
6. J#fl^Œ=Ú‡Å ãÖ`å#O :- WO^Œ∞Ö’ J#fl^Œ=Ú‡Å`À ~°HõÎ ãÖ|O^èŒO QÆÅ "åã¨Î=
P_» ãÖ`å#O.
7. JHÍ¯ K≥Öˇ¡à◊§ ãÖ`å#O :- ÃÑ· q^èŒOQÍ ~°HõÎ ãÖ|O^èŒO QÆÅ "åã¨Î= P_»ãÖ`å#O.
q"åÇ¨Ï|O^èŒO =Å¡ D „HÕk „ã‘ÎÅ∞ x+≤^ŒúO:-
1. ÉèÏ~°º `«e¡ :- JO>Ë J`«Î, J`«Î `«e¡, =∂=∞ `«e¡
2. ÉèÏ~°º ‰õÄ`«∞~°∞ :- ãÖÉè’QÆO KÕã≤# ÉèÏ~°º ‰õÄ`«∞i`À xHÍÇπÏ x+≤^ŒúO Wk W^ŒÌi
ãÖ`å<åxH˜ =iÎã¨∞ÎOk.
100 101

53
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
3. H˘_»∞‰õΩ ÉèÏ~°º:- HÀ_»Å∞, =∞#=_ç ÉèÏ~°º, =∞#=~åe H˘_»∞‰õΩ ÉèÏ~°º.
4. `«O„_ç, `å`«Å ÉèÏ~°ºÅ∞:- "å~°∞ "åi`À ãÖÉè’QÆO KÕã≤<å KÕÜ«∞HõáÈ~Ú<å ã¨ˆ~
x+≤^ŒúO JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
=ÖÏ `«<£H˜ Ç¨˙ =∂ #HõÇ¨Ï PÉÏL‰õΩ"£∞ q∞#xfl™ê~Ú
g∞ `«O„_»∞Å∞ q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞‰õΩ#fl „ã‘ÎÅ#∞ g∞~°∞ q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀHõO_ç.
(Jxfl™ê–22)
ÉÏÅºOÖ’áêÅ=Å¡x+≤^Œú=∞ÜÕ∞º„ã‘ÎÅ∞
~°HõÎ ãÖ|O^èŒO =Å¡ x+≤^ŒÌO J~Ú#@∞¡, áêÅ =Å¡ ‰õÄ_® ¢ã‘ÎÅ∞ x+≤^ŒúO J=Ù`å~°∞.
(WÉˇfl=∂[ 1937–38)
~°HõÎ ãÖ|O^èŒO =Å¡ x+≤^ŒúO JÜÕ∞º „ã‘ÎÅ#∞ QÆ∞iOz ÃÑ·# ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk.
`«e¡, ‰õÄ`«∞~°∞, K≥Öˇ¡Å∞, "Õ∞#`«Î, Ñ≤#fl=∞‡, J#fl^Œ=Ú‡Å ‰õÄ`«∞~°∞¡, JHÍ¯ K≥Öˇ¡à◊√¡ ‰õÄ`«∞~°∞¡.
D xÜ«∞=∂Å „Ñ¨HÍ~°O áêÅ∞ Ñ¨>Ëì „ã‘ÎH˜ `«e¡ ™ê÷#O W=fi_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. D
q^èŒOQÍ áêÅ∞ „`åˆQ "åxH˜ `«e¡QÍ P"≥∞ ãÖ`å#O, P"≥∞ ãÖ|Onè‰õΩÅ∞ JO^Œ~°∂
x+≤^ŒúO J=Ù`å~°∞. L^•Ç¨Ï~°}‰õΩ áêÅ∞ Ñ¨˜ì# „ã‘Î `«e¡, P"≥∞ Éèí~°Î `«e¡, P"≥∞ K≥Öˇ¡Å∞
™⁄O`«^≥·<å, ã¨=u^≥·<å, P"≥∞ Éèí~°Î K≥Öˇ¡Å∞, P"≥∞ =∞#=~åà◊√§ "≥Ú^ŒÖˇ·#"å~°∞.
áêÅ∞Ñ¨>Ëì QÆ_»∞=Ù:- Ô~O_»∞ ãÖ=`«û~åÅ =~°‰õΩ nx QÆ_»∞=Ù LOk. D QÆ_»∞=Ù
^•˜# `«~åfi`« „`åy`Õ ^•xfl ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ^Œ∞.
`å`å¯eHõx+≤^ŒúO
1. JHÍ¯ K≥Öˇ¡à◊§#∞ XˆH xHÍÇπÏÖ’ LOK«∞@. J~Ú`Õ ÉèÏ~°º =∞~°}Ï#O`«~°O ÖË^•
`«ÖÏMò WzÛ "Õã≤# `«~åfi`« P"≥∞ ™È^Œi`À q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ=K«∞Û.
2. W`«~°∞Å ÉèÏ~°ºÅ`À xHÍÇπÏ KÕÜ«∞_»O x+≤^ŒúO.
3. ãÖ`å# QÆ_»∞=ÙÖ’ L#fl „ã‘Îx q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞HÀ=@O x+≤^ŒúO.
4. =¸_»=™êi `«ÖÏMò W=fi|_ç# „ã‘Îx =∞~˘Hõ~°∞ ÃÑo§ KÕã¨∞H˘x `«ÖÏMò
W=fi#O`«=~°‰õΩ x+≤^ŒúO.
5. WÇπÏ~å"£∞ ã≤÷uÖ’ xHÍÇπÏ x+≤^ŒúO WÇπÏ~å"£∞ `˘ÅyOz# `«~åfi`« xHÍÇπÏ
KÕã¨∞HÀ=K«∞Û.
eP<£KÕÜ«∞|_ç#¢ã‘Î`ÀxHÍÇπÏ
eP<£ KÕÜ«∞|_ç# „ã‘Î`À P"≥∞ Éèí~°Î Ô~O_»=™êi xHÍÇπÏ KÕÜ«∞@O x+≤^ŒúO. eP<£
JO>Ë XHõ =ºH˜Î `«# ÉèÏ~°ºÃÑ· =ºaèKå~° xO^Œ"Õã≤, J`«x =^ŒÌ #Å∞QÆ∞~°∞ ™ê‰õ∆ΩºÅ∞ ÖËx
Ñ¨Hõ∆ºOÖ’ <åÅ∞QÆ∞ ™ê~°∞¡ JÖÏ¡ÇπÏ ÃÑ· „Ñ¨=∂}O KÕã≤ `«# "å^•xfl q=i™êÎ_»∞ S^Œ=™êi
`å#∞ `«# "å^ŒOÖ’ J|^ŒúO ÑëH˜`Õ <åÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ âßÑÖ J=`«iOK«∞QÍHõ Jx
Ñ¨Å∞‰õΩ`å_»∞. eP<£ `«~åfi`« „ã‘Î P"≥∞ xHÍÇπÏ #∞O_ç `˘ÅyáÈ`«∞Ok. WHõ =ÚO^Œ∞
P"≥∞#∞ ÃÑo§ KÕã¨∞HÀ=@O ‰õÄ_® x+≤^Œú"Õ∞.
=Å¡r# Ü«∞~ü =¸# J*ò"å[Ç¨ï"£∞ =Å"£∞Ü«∞‰õΩÅ¡Ç¨ï"£∞ +¨µÇ¨Ï^• L WÖÏ¡
J<£Ñ¶¨Ùã¨∞Ç¨ï"£∞ Ñ¶¨+¨Ç¨ ^Œ`«∞JÇ¨ÏkÇ≤Ï"£∞ J~ü|∞ +¨Ç¨ ^•u<£ aÖÏ¡Ç≤Ï – W#flÇ¨˙ Åq∞#
™êûkv# =Öò MÏq∞ã¨`« J#flQÆ [|ÖÏ¡Ç≤Ï JÖˇ·Ç¨ W<£HÍ# q∞#Öò HÍã≤c<££.=Ü«∞^£~°=Ù
J<£Ç¨ÏÖò J*Ï| JO`«+¨¬Ç¨Ï^Œ, J~°| ëêÇ¨ ^Œf<£ aÖÏ¡Ç≤Ï W<£Ç¨ï Åq∞#Öò HÍlc<£.
=ÖòMÏq∞ã¨`« J<£ QÆ[|ÖÏ¡Ç≤Ï JÖˇ·Ç¨ W<£HÍ# q∞#fl™êkv<£. (J#∂fl~ü 6–9)
Z=Ô~·<å `«=∞ ÉèÏ~°ºÅÃÑ· xO^Œ"≥∂Ñ≤#Ñ¨Ù_»∞ "åi^ŒÌ~°∂ `«Ñ¨Ê W`«~°∞Öˇ=fi~°∂
™ê‰õ∆ΩÅ∞QÍ "åi =^ŒÌÖËx Ñ¨Hõ∆OÖ’ "åiÖ’ XHõ =ºH˜Î <åÅ∞QÆ∞™ê~°∞¡ JÖÏ¡ÇπÏÃÑ· „Ñ¨=∂}O
KÕã≤ Wk ã¨`«ºO Jx ™êHõ∆ºO K≥áêÊe. S^À™êi, XHõ"Õà◊ `å#∞ J|^ŒúO K≥Ñ≤Ê LO>Ë.
`«# ÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ âßÑÖ J=`«iOK«∞QÍHõ! Jx Ñ¨ÅHÍe ÉèÏ~°º‰õΩ tHõ∆ ZÖÏ `«Ñ¨ÙÊ`«∞O^ŒO>Ë,
P"≥∞ <åÅ∞QÆ∞™ê~°∞¡ JÖÏ¡ÇπÏÃÑ· „Ñ¨=∂}O KÕã≤, D =ºH˜Î J|^ŒúO Ñ¨Å∞‰õΩ`«∞<åfl_»x
™êHõ∆ºO W"åfie S^Œ=™êi XHõ"Õà◊ J`«_»∞ ã¨`«º=O`«∞_Õ J~Ú`Õ `«#ÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO
q~°∞K«∞‰õΩÑ¨_»∞QÍHõ! Jx J<åe. (J#∂fl~ü 6–9)
102 103

54
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=Ú„+≤H±„ã‘Î`ÀxHÍÇπÏ
qâßfiã≤ Jqâßfiã¨ „ã‘Î`À, qâßfiã¨ „ã‘Î Jqâßfiã¨ Ñ¨Ù~°∞+¨µx`À xHÍÇπÏ KÕÜ«∞@O
x+≤^ŒúO W^ŒÌ~°∂ (=ÚãπeOÅ∞) qâßfiã¨∞Öˇ· LO_®e. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
=ÖÏ `«<£H˜ Ç¨ïÖò =Ú+πiHÍu Ç¨Ï`åÎ Ü«¸q∞#fl =Å J=∞`«∞<£ =¸q∞#`«∞<£
Mˇ·~°∞<£ q∞<£ =Ú„+≤Hõu<£ =Ö∫ P[|`ü‰õΩ"£∞, =ÖÏ `«<£H˜Ç¨ïÖò =Ú+πiH©# Ç¨Ï`åÎ
Ü«¸q∞#∂ =Å JÉò^Œ∞<£ =¸q∞#∞<£ Mˇ·~°∞<£ q∞<£ =Ú+πiH˜<£ =Ö∫ P[|‰õΩ"£∞
Jqâßfiã¨ =∞Ç≤Ïà◊Å∞ qâ◊fiã≤OK«#O`«=~°‰õΩ g∞~°∞ "åix q"åÇ¨Ï=∂_»~å^Œ∞.
Jqâßfiã¨ „ã‘Î g∞‰õΩ ZO`« #zÛ<å ã¨ˆ~, P"Õ∞ HõO>Ë qâßfiã¨∞~åÖˇ·# ÉÏxã¨ „ã‘Î ZO`À
"Õ∞Å∞ J^Õ q^èŒOQÍ Jqâßfiã¨Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ qâ◊fiã≤OK«#O`«=~°‰õΩ g∞~°∞ g∞ „ã‘ÎÅ#∞ "åiH˜zÛ
q"åÇ¨ÏO KÕÜ«∞‰õÄ_»^Œ∞ Jqâßfiã¨Ñ¨Ù~°∞+¨µ_»∞ g∞‰õΩ ZO`«#zÛ<å ã¨ˆ~, J`«_ç HõO>Ë
qâßfiã≤ ÉÏxã¨ ZO`À "Õ∞Å∞. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 221)
UHõHÍÅOÖ’ #Å∞QÆ∞~°∞ „ã‘ÎÅ`À q"åÇ¨ÏO KÕÜ«∞@O :- <åºÜ«∞OQÍ ^èŒ~°‡OQÍ
ÉÏ^èŒº`«Å∞ x~°fiiÎOKÕ â◊H˜Î, âßs~°Hõ â◊H˜Î Hõey L#fl „Ñü =Úã≤¡OH˜ W™ê¡"£∞ UHõHÍÅOÖ’
#Å∞QÆ∞~°∞ „ã‘ÎÅ`À q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞‰õΩ<Õ ™œHõ~°ºO HõeÊOzOk J~Ú`Õ #Å∞QÆ∞i HõO>Ë
JkèHõ ÉèÏ~°ºÅ#∞ LOK«~å^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
Ñ¶¨<£H˜Ç¨˙ =∂`å| Å‰õΩ"£∞ q∞#xfl™ê~Ú =∞<£<å =ã¨∞ÖÏã¨ =~°∞ÉÏJ Ñ¶¨~Ú<£
dÑ¶π`«∞"£∞ JÖÏ¡ `åkÅ∂ Ñ¶¨"åÇ≤Ï^Œu<£ J"£=∂ =∞ÅHõ`ü JÜü∞=∂#∞‰õΩ"£∞ *ÏeHõ J^£<å
JÖÏ¡ `«TÅ∂
g∞‰õΩ #zÛ# „ã‘ÎÅÖ’ W^ŒÌifl QÍh, =ÚQÆ∞æifl QÍh #Å∞æifl QÍh ÃÑo§ KÕã¨∞HÀ=K«∞Û.
J~Ú`Õ "åi =∞^èŒº g∞~°∞ <åºÜ«∞OQÍ =º=Ç¨ÏiOK«ÖË=∞x ÉèÏq¿ãÎ, XHõ¯ „ã‘Î<Õ q"åÇ¨ÏO
KÕã¨∞HÀO_ç. ÖË^• g∞ Jnè#OÖ’ L#fl ÉÏxã¨ „ã‘ÎÅ#∞ q"åÇ¨Ï=∂_»O_ç D q^èŒOQÍ P
ÉèíÜ«∞O LO_»^Œ∞. (Jxfl™ê – 3)
ÉèÏ~°ºÉèí~°ÎÅÇ¨Ï‰õΩ¯Å∞
W™ê¡"£∞ ÉèÏ~åºÉèí~°ÎÅÃÑ· Ñ¨~°ã¨Ê~° Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ x~°fiiÎOKÕ ÉÏ^èŒº`«#∞ JÑ¨ÊyOzOk.
W^ŒÌ~°∂ `«Ñ¨ÊxãïQÍ `«=∞ ÉÏ^èŒº`«Å#∞ x~°fiiÎOKåe.
ÉèÏ~°º Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞:- 1. P"≥∞ WëêìWëêìÅ∞ ÖË‰õΩO_® P"≥∞‰õΩ ÃÑo§ ãÖ|O^è•xfl
‰õΩ^Œ~°Û~å^Œ∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :-
=ÖòaH±~°∞ `«∞<£`å[#∞ Ñ¶‘ #Ñ¶πã≤Ç¨ q*ò#∞Ç¨ ã¨∞=∂`«∞Ç¨
(|∞MÏs `«Ñ¨Ê JO^Œ~°∂ LÖË¡dOKå~°∞, =Úã≤¡O 1421, J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2098)
Hõ#º`À q"åÇ¨ÏO H˘~°‰õΩ P"≥∞ J#∞=∞u fã¨∞HÀ"åe P"≥∞ =∞ø#"Õ∞ P"≥∞ J#∞=∞u.
W#flÖò =Úã≤¡g∞# =Öò =Úã≤¡=∂u =Öò =¸q∞h# =Öò =¸q∞<åu – Ñ¨ÖòMÏxf#
=Öò MÏx `åu =™êûkv# =™êûkMÏu =™êûas# – =™êûa~åu – =Öò MÏ+≤~¸# –
=Öò MÏ+≤ Ju – =Öò =Ú`«ã¨kÌ v# – =Öò =Ú`«ã¨kÌMÏu – =™êû~Ú g∞# – =™êû~Ú
=∂u – =Öò Ç¨ Ñ¶≤r# Ñ¶¨Ù~°∂[Ç¨ï"£∞ – =ÖòÇ¨ Ñ¶≤*Ïu – =*Ï˚ H˜s#ÖÏ¡Ç¨Ï – Hõã‘~°<£ –
=*Ï˚H˜ ~åu – JJ^ŒÌÖÏ¡Ç¨ïÅÇ¨ï"£∞ – =∞Q∑ Ñ¶≤~°`«<£ – =J*ò~°<£ Jr=∂
xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ =Úã≤¡=ÚÅ∂, qâßfiã¨∞Å∂, q^èÕÜ«¸Å∞, x*Ï~Úf Ñ¨~°∞Å∂
ã¨Ç¨Ï#jÅ∞~°∂, JÖÏ¡ÇπÏ =ÚO^Œ∞ q#„=∞`« K«∂¿Ñ"å~°∂, ^•#^èŒ~å‡Å∞ KÕ¿ã"å~°∂,
LÑ¨"åãÖ áêÕKÕ "å~°∂ `«=∞ =∞~å‡OQÍÖ#∞ HÍáê_»∞‰õΩ<Õ "å~°∂, JÖÏ¡ÇπÏ#∞
J`«ºkèHõOQÍ ã¨‡iOKÕ "å~°∂, J~Ú# „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ H˘~°‰õΩ JÖÏ¡ÇπÏ Hõ∆=∂aèHõ∆#∞, Q˘Ñ¨Ê
„Ñü Ñ¶¨ÖÏxfl ã≤^ŒúÑïz LOKå_»∞.
D "åHõºO =Å¡ „HÕk q+¨Ü«∂Å∞ qâ◊^Œ=∞=Ù`«∞<åfl~Ú :-
1. „ã‘Î, Ñ¨Ù~°∞+¨µe^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË.
2. Q“~°"åaè=∂<åÖ’¡ „ã‘Î, Ñ¨Ù~°∞+¨µe^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË.
104 105

55
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
3. ^è•i‡Hõ ÉÏ^èŒº`«Ö’¡ W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË.
4. tHõ∆}Ï, ãÖã¨$`«∞Ö’¡ W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË.
5. q^•ºÉèÏºãÖÖ’ W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:-
q^•ºÉèÏºãÖ „Ñü =Úã≤¡O Ü≥ÚHõ¯ qkè. (WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 224 Éˇ·Ç¨Ïv)
6. <≥·uHõ qÅ∞=Ö’¡ ‰õÄ_® W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË
7. <Õ~åÅ tHõ∆Ö’¡ ‰õÄ_® W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË
8. ÉÏ^èŒº`«Ö’¡ ‰õÄ_® W^ŒÌ~°∂ ã¨=∂#∞ÖË
=Öò =¸q∞ #∂# – =Öò =¸q∞<å`«∞ – ÉÏAÇ¨ï"£∞ – J"£eÜ«∂ L ÉÏl<£ –
Ü«∂=Ú~°∂# aÖò=∂~°∂Ñ¶≤ – =Ü«∞<£ Ç¨Ï"£# – JxÖò =Ú<£Hõi – =Ü«Úv=¸#ã¨ûÖÏ`«
– =Ü«¸`«∂#[˚HÍ`« – =Ü«Úf T#ÖÏ¡Ç¨Ï =~°ã¨∂ÅÇ¨˙
qâßfiã¨ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O ã¨Ç¨ÏK«~°Å∞ "å~°∞ =∞Ozx P^Õt™êÎ~°∞. K≥_»∞#∞
x~Àkè™êÎ~°∞. #=∂A#∞ ™ê÷Ñ≤™êÎ~°∞ [HÍ`ü#∞ K≥e¡™êÎ~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ, PÜ«∞# „==HõÎ‰õÄ
q^èÕÜ«∞`« K«∂Ñ¨Ù`å~°∞. (J`ÒÎ|ÇπÏ – 71)
2. =∞Oz ã¨=∂[O :-
„ã‘Î Ñ¨@¡ =∞Oz „Ñ¨=~°Î# Hõey LO_®e. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
"å+≤~°∂Ç¨ï#fl aÖò =∂~°∂Ñ¶≤
„ã‘ÎÅ Ñ¨@¡ =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOK«O_ç. (Jxfl™ê – 19)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :- g∞ „ã‘ÎÅ Ñ¨@¡ =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOK«O_ç. QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀO_ç g∞
ÉèÏ~°ºÅÃÑ· g∞ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú. g∞ÃÑ· g∞ ÉèÏ~°ºÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú. g∞ ÉèÏ~°ºÅ
Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ g∞ÃÑ· Uq∞@O>Ë "åi Ñ¨@¡ =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOKåe Éè’[# ã¨^Œ∞áêÜ«∂Ö’¡,
=„™êÎ^è•~°}Ö’ Ö’@∞ ~åx=fi‰õÄ_»^Œ∞. "åiÃÑ· g∞Ç¨Ï‰õΩ¯ Uq∞@O>Ë "å~°∞ g∞ Ñ¨_»HõÃÑ·
W`«~°∞Å#∞ Ñ¨_»∞HÀx=fi~å^Œ∞. JO`ÕHÍHõ g∞ J#∞=∞u ÖËx^Õ W`«~°∞Å#∞ g∞ WO’¡H˜
~åx=fi~å^Œ∞. (WÉˇfl=∂[ – 595)
=∞~À P^Õâ◊O :-
Mˇ·~°∞‰õΩ"£∞ Mˇ·~°∞‰õΩ"£∞ eJÇπÏeÇ‘Ï (u~üq∞l, WÉˇfl=∂[)
`«# ÉèÏ~°º Ñ¨@¡ =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOz# "å_Õ g∞Ö’ L#fl`«∞_»∞.
(u~üq∞l 3895 WÉˇfl=∂[1977ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
3. =∞ÇπÏ~ü K≥e¡OK«∞@:- =∞ÇπÏ~ü Z‰õΩ¯"≥·<å `«‰õΩ¯"≥·<å Jk ÉèÏ~°º ^è•i‡Hõ Ç¨Ï‰õΩ¯
^•xfl K≥e¡OK«_»OÖ’ PÅã¨ºO KÕÜ«∞‰õÄ_»^Œ∞.
á¶ê`«∂Ç¨ï#fl LE~°Ç¨ï#fl Ñ¶¨s[`«<£
"åi =∞ÇπÏ~ü#∞ qkèQÍ K≥e¡OK«O_ç (Jxfl™ê – 24)
4. g∞™ÈÎ=∞`«‰õΩ `«QÆæ@∞ì Y~°∞Û KÕÜ«∂e:-
ÉèÏ~°º H˘~°‰õΩ Y~°∞Û ÃÑ@ì@O Éèí~°Î `«Ñ¨Êxãï ÉÏ^èŒº`« (WÉˇfl=∂[)
eÜ«Ú<£Ñ¶≤Mò Eã¨Ju<£ q∞<£ ã¨ JuÇ‘Ï, ==∞<£ Y∞k~° JÖˇ·Ç≤Ï i*òY∞Ç¨ï,
Ñ¶¨ÖòÜ«Ú<£Ñ¶≤Mò q∞=∂‡ P`åÇ¨ïÖÏ¡Ç¨ï
ãÖÑ¨#fl=ºH˜Î `«# ™ÈÎ=∞`«#∞|˜ì Y~°∞Û ÃÑÏìe Ñïq∞`« Láêkè QÆÅ =ºH˜Î `«#
™ÈÎ=∞`«‰õΩ `«QÆæ@∞ì Y~°∞Û ÃÑÏìe JÖÏ¡ÇπÏ WzÛ#O`Õ ÉèÏ~°O "≥∂Ñ¨Ù`å_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ ¿Ñ^ŒiHõO
`«~°∞"å`« ãÖÑ¨#fl ã≤÷ux „Ñ¨™êkOK«HõáÈ_»∞. (J`«ÎÖÏMò – 7)
J|∂^•=Ó^£ LÖË¡Y#Ö’ WÖÏ LOk:-
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ XHõ =ºH˜Î ÉèÏ~°º Ü≥ÚHõ¯ „Ñ¨^è•#"≥∞ÿ# Ç¨Ï‰õΩ¯ Uq∞˜ Jx „Ñ¨tflOKå_»∞.
^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) h=Ù Uq∞uO>Ë P"≥∞‰õΩ J^Õ ÃÑÏìe h=Ù Uk ^èŒi¿ãÎ P"≥∞‰õΩ J^Õ
^èŒiOKåe. =ÚYOÃÑ· H˘@ì~å^Œ∞ P"≥∞#∞ u@ì~å^Œ∞. WO˜Ö’ `«Ñ¨Ê =∞Ô~Hõ¯_®
q_çzÃÑ@ì‰õΩ Jx É’kèOKå~°∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 2142, WÉˇfl=∂[ 1850)
106 107

56
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
WOHÍ WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:- QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀO_ç „ã‘ÎÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ g∞ ÃÑ· Uq∞@O>Ë
"åix J#fl áêhÜ«∂Å∞, =„™êÎÅ∞ =∞OzQÍ ã¨=∞‰õÄ~°ÛO_ç . (u~üq∞l)
5. Ñ¨Ù~°∞+¨=O`«∞x ÉÏ^èŒº`« :- „ã‘ÎÅ P`«‡Q“~°"åxfl, áœ~°∞ëêxfl P`å‡aè=∂<åxfl
ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ HÍáê_®e. `«# WO’¡ U q^èŒ"≥∞ÿ# Jj¡Å, =ºaèKå~° HÍ~°ºHõÖÏáêÅ#∞
™êQÆx=fi~å^Œ∞. q#Ü«∞ q^èÕÜ«∞`«Å#∞ QÆ∞iOz, ã≤QÆ∞æ, ™œjÅº`«#∞ QÆ∞iOz Ñïâ◊√^Œú`«#∞
QÆ∞iOz ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∂ `«# ÉèÏ~°º#∞ É’kèã¨∂Î LO_®e. W=hfl XHõ =Úã≤¡O Ñ¨Ù~°∞+¨µ_ç
ÉÏ^èŒº`«.
Ç¨Ï„[`ü =∂*ò (~°) `«# ÉèÏ~°º#∞ WO˜ ÉÏÅ¯h #∞O_ç |Ü«∞@H˜ `˘Oy K«∂ã¨∂Î
LO_»@O K«∂z P"≥∞#∞ H˘˜ì JHõ¯_ç #∞O_ç `«iq∞"Õâß~°∞. (|∞MÏs)
ã¨J^£ a<£ LÉÏ^ŒÇπÏ „Ñ¨=HõÎ (ã¨)`À WÖÏ J<åfl~°∞. XHõ"Õà◊ <Õ#∞ <å ÉèÏ~°º#∞
Ñ¨~° Ñ¨Ù~°∞+¨µx`À =∂Ï¡_»∞`«∂ LO_»QÍ K«∂¿ãÎ #iH˜ "Õ™êÎ#∞ Jx J<åfl~°∞. ^•xH˜
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) g∞‰õΩ ã¨J^£ áœ~°∞+ÖÃÑ· Pâ◊Û~°ºO "Õã¨∞ÎOk Hõ^Œ∂ JÖÏ¡ÇπÏ ™êH˜∆ <Õ#∞ ã¨J^£
Hõ<åfl áœ~°∞+¨=O`«∞_çfl JÖÏ¡ÇπÏ <å HõO>Ë áœ~°∞+¨=O`«∞_»∞.
'`«# WO’¡ Jj¡ÖÏxfl ã¨Ç≤ÏOKÕ"å_»∞ áœ~°∞+Ö ÖËx =∞Ç¨ hK«∞_»∞— Jx J<åfl~°∞.
(|∞MÏs)
J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ L=∞~ü LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞. ''=ÚQÆ∞æ~°∞
=º‰õΩÎÅÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ã¨fi~åæxfl x¿+kèOKå_»∞.
1. ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ =∞^ŒºOÖ’ =∞`«∞ÎQÍ LO_Õ"å_»∞.
2. `«e¡^ŒO„_»∞Å Ñ¨@¡ Jq^èÕÜ«∞`« K«∂¿Ñ"å_»∞.
3. `«# WO’¡ Jj¡ÖÏxfl ÉèíiOKÕ"å_»∞. (#™ê~Ú Ç¨Ïã¨<£ 2562)
6. ÉèÏ~°º"å~°= Ç¨Ï‰õΩ¯ :- Éèí~°Î P"≥∞ âßs~°Hõ Ç¨Ï‰õΩ¯#∞ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∂e. P"≥∞#∞
J~°÷~°Ç≤Ï`«OQÍ =^Œe ÃÑ@ì‰õÄ_»^Œ∞.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O
Ñ¶≤*Ï `«`«Ç¨Ï›~ü# á¶ê`«∂ Ç¨ï#fl q∞<£ Ç¨ÏÜü∞ã¨∞ J=∞~°‰õΩ=ÚÖÏ¡Ç¨ï
"å~°∞ Ñïâ◊√^Œ∞úÅ∞ J~Ú# `«~åfi`« JÖÏ¡ÇπÏ P^ÕtOz# q^èŒOQÍ g∞~°∞ "åi=^ŒÌ‰õΩ
áÈ=K«∞Û. (JÖò |Y~°ÇπÏ – 222)
ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’Ñ¶≤∞OK«@O Éèí~°Î ^•#O ^•xH˜ ‰õÄ_® Éèí~°Î‰õΩ „ÑüÑ¶¨ÅO Åaèã¨∞ÎOk.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:-
g∞ =∞~å‡OQÍÖ =Å¡#∂ „Ñü Ñ¶¨ÅO Åaèã¨∞ÎOk. (=Úã≤¡"£∞)
Éèí~°ÎÇ¨Ï‰õΩ¯Å∞
1. ÉèÏ~°º „Ñü =∞OzHÍ~°ºOÖ’ Éèí~°Î‰õΩ ã¨Ç¨ÏHõiOKåe. q^èÕÜ«∞`« K«∂áêe. Éèí~°Î#∞
<˘Ñ≤ÊOK«_»O QÍh, P„QÆÇ¨ xH˜ QÆ∞iKÕÜ«∞_»O QÍh KÕÜ«∞~å^Œ∞.
2. J~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y#:- <Õ#∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ „ã‘ÎÅÃÑ· JO^ŒiHõO>Ë Q˘Ñ¨ÊÇ¨Ï‰õΩ¯
Z=i^Œx „Ñ¨tflOKå#∞ ^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P"≥∞ Éèí~°Îk Jx ã¨=∂^è•#O WKåÛ~°∞.
Ñ¨Ù~°∞+¨µxÃÑ· JO^ŒiHõO>Ë Q˘Ñ¨ÊÇ¨Ï‰õΩ¯ Z=ik Jx J_çy`Õ `«e¡k Jx ã¨=∂^è•#O
WKåÛ~°∞. (=Úã¨fl^£ Ç¨ H˜"£∞)
3. WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:- <Õ<≥=iÔH·<å ã¨*ÏÌ P^Õâ◊O W¿ãÎ ÉèÏ~°º Éèí~°Î‰õΩ ã¨*ÏÌ
KÕÜ«∞=∞x P^ÕtOKÕ"å}˜‚ ZO^Œ∞HõO>Ë ÉèÏ~°ºÃÑ· L#fl J`«x Ç¨Ï‰õΩ¯ JO`«ÃÑ^ŒÌk.
(J|∂^•=Ó^£ 2140ã¨Ç≤ÏÇπÏ, u~üq∞l, WÉˇfl=∂[ 1852 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
4. JÖÏ¡ÇπÏ (`«PÖÏ) q^èÕÜ«∞`« K«∂¿Ñ ÉèÏ~°ºÅ QÆ∞iOz WÖÏ „Ñ¨â◊Oã≤OKå_»∞.
Ñ¶¨™êûeÇ¨ `«∞ MÏx`å`«∞<£, Ç¨ Ñ¶≤*Ï`«∞<£, eÖòÔQ·a a=∂ Ç¨ÏÑ¶≤[ÖÏ¡Ç¨ï
ã¨∞QÆ∞}=O`«∞Å∞ q^èÕÜ«∞`« Hõey LOÏ~°∞. Éèí~°ÎÅ∞ ÖË#Ñ¨ÙÊ_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ ~°Hõ∆}Ö’
LO@∂ "åi Ç¨Ï‰õΩ¯Å#∞ HÍáê_»∞`å~°∞. (Jxfl™ê–34)
5. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ã¨∞QÆ∞}=ux WÖÏ „Ñ¨â◊Oã≤OKå~°∞:-
L`«Î=∞ WÖÏ¡Å∞ Éèí~°Î `«# "≥·Ñ¨Ù K«∂¿ãÎ ãÖ`«$Ñ≤Î Ñ¨~°∞ã¨∞ÎOk. P^Õt¿ãÎ P^Õâßxfl
áêeã¨∞ÎOk. WO’¡ LOz Ñ¨xg∞^Œ "≥o`Õ g∞ ^èŒ#O `«# jÅO Ñ¨@¡ J„Ñ¨=∞`«ÎOQÍ
LO@∞Ok. (#™ê~Ú,Ç¨Ïã¨<£ 3231 Éˇ·Ç¨Ïv)
6. W™ê¡"£∞ Éèí~°Î q^èÕÜ«∞`«#∞ ^è•i‡Hõ ÉÏ^èŒº`«ÖÏ ÑïQÆ}ÕzOk. „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
LÑ¨^Õâ◊O:-
J~Ú^Œ∞ Ñ¨Ó@Å∂ #=∂A PK«iã¨∞Î, ~°=∞*Ï<£ LÑ¨"å™êÅ∞ áê˜ã¨∂Î, `«#
jÖÏxfl HÍáê_»∞‰õΩO@∂ Éèí~°Î‰õΩ q^èÕÜ«∞`« K«∂Ñ¨Ù`«∂ LO_Õ ÉèÏ~°º U ^•fi~°O QÆ∞O_®<≥·<å
ã¨fi~°æOÖ’ „Ñ¨"ÕtOK«=K«∞Û. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
7. =∞~À P^Õâ◊O :- Éèí~°Î `«# Ñ¨@¡ ãÖ`«$Ñ≤ÎHõ~°OQÍ L#fl ÉèÏ~°º =∞~°}˜¿ãÎ P"≥∞
ã¨fi~°æOÖ’ „Ñ¨"Õtã¨∞ÎOk. (u~üq∞l WÉˇfl=∂[ [~¸Ñ¶π 1854, J*ò [~¸Ñ¶¨ 1426)
8. Éèí~°Î Ç¨Ï‰õΩ¯ Uq∞@O>Ë ÉèÏ~°º J`«x J#∞=∞u ÖËx^Õ #Ñ¶≤Öò ~À*Ï ‰õÄ_®
áêÕK« ~å^Œ∞. #Ñ¶≤Öò Ç¨Ï*ò H˘~°‰õΩ |Ü«∞Å∞ ^Õ~°~å^Œ∞. WO˜ #∞O_ç |Ü«∞˜H˜ "≥à◊¡~å^Œ∞.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
108 109

57
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
9. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨=∂}O KÕã≤ WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:-
„ã‘Î `«# Éèí~°Î Ç¨Ï‰õΩ¯ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞#O`«=~°‰õΩ JÖÏ¡ÇπÏ Ç¨Ï‰õΩ¯ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞ÖË^Œ∞.
(WÉˇflÇ≤ÏÉÏƒ<£ 6/187)
Éèí~°ÎÔ~O_»=Ç¨Ï‰õΩ¯
ÉèÏ~°º `«# Éèí~°Î J#∞=∞u ÖËx^Õ W`«~°∞Å#∞ `«# WO˜ Ö’xH˜ ~åx=fi~å^Œ∞
Ç¨Ï[˚`«∞Öò q^• ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) `«# „Ñ¨ãÖQÆOÖ’ WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞:-
„ã‘ÎÅ Ñ¨@¡ =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOK«O_ç. ZO^Œ∞HõO>Ë "å~°∞ g∞ =^ŒÌ XHõ q^èŒOQÍ
Mˇ·nÖÏ¡ L<åfl~°∞. g∞‰õΩ "åiÃÑ· U =∂„`«O PkèHõº`« ÖË^Œ∞. XHõ"Õà◊ "å~°∞ qK«ÛÅq_çQÍ
Jj¡Å HÍ~°ºHõÖÏáêÅ‰õΩ áêÅÊ_ç`Õ g∞ Ñ¨_»HõÅ #∞O_ç "åix "Õ~°∞ KÕÜ«∞O_ç "åix
ã¨∞xfl`«OQÍ ^ŒO_çOK«O_ç. "å~°∞ g∞ =∂@ qO>Ë "åiÃÑ· J`åºKå~åxH˜ áêÅÊ_»HõO_ç
g∞ Ñ¨@¡ "åiÃÑ· Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú. "åi Ñ¨@¡ g∞ÃÑ· Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú. g∞ Ç¨Ï‰õΩ¯
Uq∞@O>Ë g∞~°∞ W+¨ìÑ¨_»x =ºH˜Îx g∞ Ñ¨_»HõÃÑ· ‰õÄ~ÀÛx=fi~å^Œ∞. g∞ J#∞=∞uÖË‰õΩO_®
Z=ih g∞ WO’¡H˜ ~åx=fi~å^Œ∞ "åi Ç¨Ï‰õΩ¯ g∞ÃÑ· Uq∞@O>Ë PÇ¨ ~°OÖ’ =„™êÎÖ’¡
"åiH˜ Ö’@∞ ~å‰õΩO_® K«∂_»O_ç. (WÉˇfl=∂[ Ç¨Ïã¨<£ 1851)
Éèí~°Î=¸_»=Ç¨Ï‰õΩ¯
¿ã= JO>Ë ÉèÏ~°º Éèí~°Î WO˜ Ñ¨#∞efl `«# ÉÏ^èŒº`«QÍ x~°fiiÎOKåe. JO>Ë Éèí~°Î
ãÖáê^Œ# HÀãÖ |Ü«∞@ LO>Ë ÉèÏ~°º WO˜ ÉÏ^èŒº`«efl x~°fiiÎOKåe. D Ô~O_»∞
Ç¨Ïnã¨∞Å∞ =∞Oz L^•Ç¨Ï~°}Å∞
1. á¶êu=∞ Jb (~°) WO˜Ñ¨#∞Å∞ KÕÜ«∞@O =Å¡ KÕ`«∞Å∞ "åz áÈÜ«∂Ü«∞x
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ Ñ¶≤~åº^Œ∞ KÕâß~°∞. P"≥∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ XHõ Ñ¨x =∞x+≤ HÀ~å~°∞. JÑ¨ÙÊ_»∞
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ñ¨x=∞x+≤ HõO>Ë L`«Î=∞"≥∞ÿ# ^•xfl W™êÎ#∞ Jx ÃãÅqKåÛ~°∞. Ñ¨_»∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞
33 ™ê~°∞¡ ã¨∞ÉòÇ¨ #ÖÏ¡ÇπÏ, 33 ™ê~°∞¡ JÖòÇ¨Ï"£∞ ^Œ∞eÖÏ¡ÇπÏ 34 ™ê~°∞¡ JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü
Jx ÑïîOK«=∞x LÑ¨^ÕtOKå~°∞.
2. Ç¨Ï„[`ü J|∂ |Hõ~ü (~°) ÃÑ^ŒÌ ‰õΩ=∂Ô~Î AÉË~ü (~°) ÉèÏ~°º J~Ú# J™ê‡ (~°)
P"≥∞ `«# WO˜ QÆ∞iOz WÖÏ q=iã¨∞Î<åfl~°∞. <Õ#∞ AÉË~ü WO˜ Ñ¨#∞Åxfl KÕ¿ã
^•xfl, JO`Õ HÍHõ PÜ«∞# QÆ∞„~åxfl "Õ∞¿Ñ^•xfl, ^•xfl ãÖ~°H˜∆OKÕ^•xfl, ^•x H˘~°‰õΩ QÆ_ç¤
ã¨=∞‰õÄˆ~Û ^•xfl, h~°∞ „`åyOKÕ ^•xfl, WO˜H˜ h~°∞`À_Õ ^•xfl, ÃÑO_»Hõe¿Ñ ^•xfl,
á⁄ÅO #∞O_ç WO˜ =~°‰õΩ =¸_»∞ HÀã¨∞Å ^Œ∂~°O #∞O_ç >ˇOHÍÜ«∞Å∞ `ÕKÕÛ^•xfl
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) `«# ‰õÄ`«∞~°∞, =∞~°^ŒÅ∞ W^ŒÌi Ñ¶≤~åº^Œ∞Å∞ qx =∞ø#O =Ç≤ÏOKå~°∞. Wk
"åi ‰õΩ@∞O| ÉÏ^èŒº`«x ã¨∂zOKå~°∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
Éèí~°Î ^èŒ#=O`«∞_≥· Ñ¨x"åà◊§#∞ ÃÑ_ç`Õ Jk J`«x <≥·uHõ ÉÏ^èŒº`«, Éèí~°Î ¿Ñ^Œ"å_≥·`Õ
ÉèÏ~°º J`«x WO˜ ÉÏ^èŒº`«Å#∞ `«# ÉÏ^èŒº`«QÍ x~°fiiÎOKåe Y∞~üP<£ f~°∞Ê ‰õÄ_®
W^Õ.
=ÅÇ¨ï#fl q∞ãπÅ∞Å¡r JÖˇ·Ç≤Ï#fl aÖò =∂~°∂Ñ¶≤
„ã‘ÎÅ Ç¨Ï‰õΩ¯ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅÃÑ· L#fl>Ëì Ñ¨Ù~°∞+¨µÅÇ¨Ï‰õΩ¯ „ã‘ÎÅÃÑ· LOk.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 228)
Éèí~°Î <åÅæ= Ç¨Ï‰õΩ¯ :- ÉèÏ~°º#∞ `«# WO’¡<Õ LOKåe. Éèí~°Î "åºáê~°Ñ¨~°O
Pi÷HõOQÍ, q^•ºÑ¨~°OQÍ ZHõ¯_» L<åfl ÉèÏ~°º#∞ `«#"≥O>Ë LOKåe. Éèí~°Î `«#‰õΩ W+¨ì"≥∞ÿ#
KÀ@ LOK«^ŒÅK«∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞ x~åHõiOKÕ Ç¨Ï‰õΩ¯ ÉèÏ~°º‰õΩ ÖË^Œ∞.
JãπH˜ #∂Ç¨ï#fl q∞<£ ÃÇ·Ïã¨∞ ã¨Hõ<£`«∞"£∞ q∞<£ =Ù*òk‰õΩ"£∞ =ÖÏ `«∞*Ï„~°∂Ç¨ï#fl
g∞~°∞ x=ã≤OKÕ KÀ@<Õ "åih LOK«O_ç. a<å g∞‰õΩ ZÖÏO˜ KÀ@∞ ÅaèOz<å ã¨ˆ~,
J~Ú`Õ "åix W|ƒOk ÃÑ@ì_®xH˜ =∂„`«O "ÕkOK«HõO_ç. (J`«ÎÖÏMò – 6)
110 111

58
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
JÖòÇ≤Ï*ÏÉò(Ñ¨~åú)
1. *∫~°`«∞<£ JO>Ë W`«~°∞Å =ÚO^Œ∞ |Ç≤Ï~°æ`«O KÕÜ«∞~åxk.
2. =ÚÇπÏi"£∞ #∞O_ç `«Ñ¨Ê W`«∞~°∞Å, ^Œ$+≤ì #∞O_ç `«# J=Ü«∞"åÅ#∞ HõÑ≤Ê
LOK«_»O „Ñü =Úã≤¡"£∞ „ã‘Î Ü≥ÚHõ¯ ^è•i‡Hõ ÉÏ^èŒº`«.
3. `«Ñ¨Êx ãï Ñïã≤÷`«∞Ö’¡ `«Ñ¨Ê XO@iQÍ L<åfl `«# J=Ü«∞"åÅ#∞ HõÑ≤Ê
LOK«_»O „Ñü =Úã≤¡O Ü≥ÚHõ¯ <≥·uHõ ÉÏ^èŒº`«.
Ñ¶¨ÖÏ¡Ç¨ï JÇ¨ÏY∞ö JÜ«Úºãπ`«ÇπÏÜ«∂ q∞<£Ç¨ï
ã≤QÆ∞æÑ¨_ÕO^Œ∞‰õΩ JÖÏ¡ÇπÏÜÕ∞ JO^ŒiHõO>Ë J~°∞›_»∞.
(u~üq∞l 2769, J|∂^•=Ó^£, WÉˇfl=∂[1920)
4. J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ L=∞~ü LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞. #QÆflOQÍ
LO_»HõO_ç. ZO^Œ∞HõO>Ë JO^ŒiHõO>Ë Q˘Ñ¨Ê"å_»∞. g∞ "≥O@ L<åfl_»∞. g∞`À "Õ~°∞
HÍ_»∞. J~Ú`Õ HÍÅHõ$`åºÅ∞, ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’QÍ=ã¨÷Ö’¡ `«Ñ¨Ê (ui‡l [Ñ¶‘∞Ñ¶π 2800)
5. ™ê^è•~°}OQÍ „ã‘Î `«# J~°KÕ`«∞Å∞, =ÚYO `«Ñ¨Ê â◊s~å#flO`å HõÑ≤Ê LOK«_»O
`«Ñ¨Êxãï H˘xfl ã¨=∞Ü«∂Ö’¡ =ÚMÏxfl ‰õÄ_® HõÑ≤Ê LOK«_»O Jx"å~°ºO.
6. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨Ï#fl aÜ«Úº Y∞Öò eJ*ò"ålHõ, =|<åuHõ, =x™ê~ÚÖò
=¸q∞h#, Ü«Ú^£h# JÖˇ·Ç≤Ï#fl q∞<£[ÖÏcaÇ≤Ï#fl, *ÏeHõ J^£<å JÜ«¸º~°Ñ¶π# Ñ¶¨ÖÏ
Ü«¸*ˇ·# =HÍ#ÖÏ¡Ç¨ï QÆ=Ó~°„~°Ç‘Ï=∂
F „Ñ¨=HÍÎ ! h ÉèÏ~°ºÅ‰õÄ, h ‰õΩ=∂Ô~ÎÅ‰õÄ, qâßfiã¨ „ã‘ÎÅ‰õÄ `«=∞ ^Œ∞Ñ¨Ê@¡
H˘OQÆ∞Å#∞ `«=∞ÃÑ· „"ÕÖÏ_»nã¨∞HÀ=∞x P^ÕtOK«∞. "å~°∞ QÆ∞iÎOÑ¨|_»ÏxH˜, "ÕkèOK«|_»
‰õΩO_® LO_»ÏxH˜ Wk ZO`À ã¨=Úz`«"≥∞ÿ#k. ZO^Œ∞HõO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ Hõ∆q∞OKÕ"å_»∞.
Hõ~°∞}ÕKÕ"å_»∂#∞. (JÖò JÇπÏ*ÏÉò – 59)
=ÖòÜ«∞*ò iÉò# aY∞=ÚiÇ≤Ï#fl JÖÏ AÜ«¸aÇ≤Ï#fl =ÖÏÜ«Ú^£n# r#`«Ç¨ï#fl
=ÖÏ Ü«∞*òiÉò# aJ~ü AeÇ≤Ï#fl eÜ≥∂Å=∞ =∂ Ü«ÚMòÑ¶‘x q∞<£ r#uÇ≤Ï#fl
`«=∞ =Hõ∆ ! ã¨÷ÖÏÅ#∞ F}©Å`À HõÑ¨ÙÊHÀ=∞x, "å~°∞ `«=∞ JÅOHõ~°}#∞ gi
=ÚO^Œ∞ `«Ñ¨Ê =∞Ô~=i =ÚO^Œ∂ „Ñ¨^Œi≈OK«‰õÄ_»^Œx, `å=Ú QÆ∞Ñ¨ÎOQÍ LOz# `«=∞
JÅOHõ~°}#∞ „Ñ¨[Å‰õΩ `≥e¿ÑÖÏ `«=∞HÍà◊§#∞ <ÕÅÃÑ· H˘_»∞`«∂ #_»=~å^Œx ‰õÄ_®
"åiH˜ K≥Ñ¨ÙÊ. (J<£#∂~ü–31)
7. Ñ¨~åÌ ÖË‰õΩO_® qK«ÛÅq_çQÍ uiˆQ „ã‘ÎÅ QÆ∞iOz „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ P^ÕtOKå~°∞:-
Ô~O_»∞ HÀ=Å‰õΩ K≥Ok# #~°Hõ "åã¨∞Å#∞ <ÕxOHÍ K«∂_»ÖË^Œ∞. "åiÖ’ XHõ~°∞
^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ ^èŒiOz L<åfl ^èŒiOK«#˜ì, W`«~°∞Å"≥·Ñ¨Ù "≥ÚQÆ∞æ K«∂¿Ñ"å~°∞, W`«~°∞Å#∞
`«=∞"≥·Ñ¨Ù PHõi¬OKÕ „ã‘ÎÅ∞, gà◊§ [_»Å∞ XO>ˇ ‰õΩÇ¨Ï~åÖÏ¡ LOÏ~Ú. W@∞=O˜ "å~°∞
ã¨fi~°æO K«∂_»ÖË~°∞. (=Úã≤¡"£∞)
8. „HÕ^Œ ¿Ñ~˘¯#fl "åi`À Ñ¨~åÌ KÕÜ«∞_»O `«Ñ¨Êxãï HÍ^Œ∞.
1. Éèí~°Î 2. `«O„_ç `å`«Å∞ ‰õÄ_® D ÑïkèÖ’xH˜ =™êÎ~°∞. 3. =∂=∞. 4. ã¨=u
a_»¤Å∞, 5. ™È^Œ~°∞_»∞, 6. J#fl ^Œ=Ú‡Å H˘_»∞‰õΩÅ∞, 7. ÉÏxã¨Å∞, 8. Ü«ÚHõÎ=Ü«∞ã¨∞û‰õΩ
KÕ~°x Ñ≤Å¡Å∞, 9. ÉÏÅºáêÅ ™È^Œ~°∞_»∞, 10. HÍ=∞"åOKè« #tOz# "å~°∞.
112 113

59
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
`«ÖÏMò
`«ÖÏMò JO>Ë q_çzÃÑ@∞ì@. ^è•i‡HõOQÍ `«ÖÏMò JO>Ë xHÍÇπÏ |O^è•xfl qÑ¨ÙÊ@.
`«ÖÏMò Jã¨Ç¨ ºHõ~°"≥∞ÿ# HÍ~°ºO. W™ê¡"£∞ =∂„`«O ÉèÏ~åº Éèí~°Îe^ŒÌ~°∂ rq`åO`«O Hõeã≤
LO_®Å<Õ HÀ~°∞‰õΩO@∞Ok. nx=Å¡ ™ê=∂lHõ =º=ã¨÷ Ñ¨˜+¨ì=∞=Ù`«∞Ok W^ŒÌ~°∂
ã¨∞YâßO`«∞Å`À qÅã≤Å∞¡`å~°∞. `«ÖÏMò D Ñ¨q„`« |O^è•xfl JO`«O KÕã¨∞ÎOk. JO^Œ∞=ÖË¡
W™ê¡"£∞ ^•xfl Jã¨Ç¨ ºHõ~°"≥∞ÿ#kQÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [iyOk. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`≥·# q+¨Ü«∂Ö’¡ JÖÏ¡ÇπÏ =^ŒÌ Jxfl˜HõO>Ë Jã¨Ç¨ ºHõÔ~·# q+¨Ü«∞O
`«ÖÏMò. (WÉˇfl=∂[ 2018, J|∂^•=Ó^£ [Ñ¶‘∞Ñ¶π 2177)
z=i "≥·^ŒºO `«ÖÏMò:- ÉèÏ~åºÉèí~°Îe^ŒÌ~°∂ Hõeã≤ rqOK«ÖËx Ñ¨Hõ∆OÖ’, ‰õΩ@∞O|
rq`«O =ÚO^Œ∞‰õΩ ™êQÆx Ñïã≤÷uÖ’ ˆH=ÅO Éèí~°Î‰õΩ =∂„`«"Õ∞ `«ÖÏMò WKÕÛ JkèHÍ~°O
LOk. ZO^Œ∞HõO>Ë J`«#∞ _»|∞ƒ Y~°∞Û ÃÑ˜ì xHÍÇπÏ KÕâß_»∞ QÆ_»∞=Ù HÍÅOÖ’ Y~°∞Û
‰õÄ_® J`«x ÃÑ·<Õ LOk. „ã‘ÎÅHõO>Ë Ñ¨Ù~°∞+¨µÖ’¡ ã¨Ç¨Ï#O, |∞kú, F~°∞Ê "≥Ú^ŒÖˇ·# ã¨^Œ∞æ}ÏÅ∞
JkèHõOQÍ LOÏ~Ú. JO^Œ∞=ÖË¡ `«ÖÏMò Ç¨Ï‰õΩ¯ ˆH=ÅO Ñ¨Ù~°∞+¨µÅˆH W=fi|_çOk.
„HÕ^Œ ¿Ñ~˘¯# `«ÖÏMòÅ#∞ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ^Œ∞.
|Å=O`«OQÍ `«ÖÏMò:- JO>Ë |Å=O`«OQÍ Éèí~°Î#∞ ÖÁOQÆnã≤ `«ÖÏMò
WÑ≤ÊOK«|_ç`Õ.
ÖÏ WH±~åÇ¨Ï Ñ¶≤nÌ<£ ^èŒ~°‡OÖ’ Z@∞=O˜ |Å=O`«O ÖË^Œ∞.
„ã¨ÊÇ¨ÏÖËx =ºH˜Î `«ÖÏMò :- JO>Ë „ã¨ÊÇ¨ÏÖËx ã≤÷uÖ’, =∞`«∞ÎÖ’ Éèí~°Î `«ÖÏMò W¿ãÎ
`«ÖÏMòQÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ^Œ∞ JO`Õ HÍ^Œ∞ U q+¨Ü«∂hfl ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°QÆ^Œ∞.
P„QÆÇ¨ÏO, P"Õâ◊OÖ’ :- JO>Ë P„QÆÇ¨ÏO Hõ@ìÅ∞ „`≥OK«∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞ `«# „áê}O,
^èŒ#O, Q“~°=O U q+¨Ü«∂xfl QÆ∞iOz ‰õÄ_® ã¨Ô~·# q^ŒOQÍ ÑïHÕKÕ â◊H˜Î ÖË#Ñ¨ÙÊ_»∞
WzÛ# `«ÖÏMò#∞ `«ÖÏMòQÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ^Œ∞.
`«ÖÏMò =¸_»∞ q^è•Å∞QÍ JO>Ë <À˜`À ÖË^• „"åã≤ ÖË^• ãÖ^Õâ◊O ^•fi~å
W=fi_»O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"Õ∞.
`«ÖÏMò ã¨∞hfl, `«ÖÏMò a^£~¸
`«ÖÏMò ã¨∞hfl :- `«ÖÏMò ã¨∞hfl JO>Ë +¨sJ`ü Ñ¨^Œúu „Ñ¨HÍ~°O W=fi|_ç# `«ÖÏMò.
Éèí~°Î `«# ÉèÏ~°º‰õΩ Ñïâ◊√^Œú k<åÖ’¡ `«ÖÏMò ~°[~Ú W™êÎ_»∞. =∞m§ Ô~O_»= Ñïâ◊√^Œú
k<åÖ’¡ =∞~À `«ÖÏMò W™êÎ_»∞. WÑ¨ÙÊ_»∞ D Ô~O_»∞ `«ÖÏY∞Å `«~åfi`« Éèí~°Î `«# x~°‚Ü«∂xfl
=∂~°∞ÛH˘x ÉèÏ~°ºQÍ ã‘fiHõiOK«=K«∞Û ÖË^• =¸_»= `˘ÇπÏ~üÖ’ =¸_»= `«ÖÏMò WzÛ
`«#∞ ãÖ™ê~°|O^èŒO #∞O_ç q_»∞^ŒÅ KÕã¨∞HÀ=K«∞Û. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
J`«ÎÖÏY∞ =∞„~°`åx Ñ¶≤"£∞™ê‰õΩ<£ a =∂~°∂Ñ¶≤<£ J"£ `«ãπsÇ¨ï<£ aWÇπÏ™êx<£,
Ñ¶¨W<££ `«Å¡YÇ¨ Ñ¶¨ÖÏ`«Ç≤ÏÅ∞¡ ÅÇ¨ï q∞<£ÉÏ^Œ∞ Ç¨Ï`åÎ `«<£H˜Ç¨Ï B[<£ ÔQ·~°Ç¨˙
q_®‰õΩÅ∞ Ô~O_»∞ ™ê~°∞¡ W=fi=K«∞Û `«~°∞"å`« ÉèÏ~°º#∞ ã¨„Hõ=∞OQÍ `«=∞ =^ŒÌ
LO_»x"åfie. ÖË^• P"≥∞#∞ ã¨Ç¨Ï$^ŒÜ«∞O`À ™êQÆ#Oáêe. P `«~°∞"å`« q_®‰õΩe¿ãÎ,
WHõ P „ã‘Î J`«xH˜ ZO`« =∂„`«O ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞. J~Ú`Õ P"≥∞ q"åÇ¨ÏO "Õˆ~
Ñ¨Ù~°∞+¨µx`À [iy J`«_»∞ P"≥∞‰õΩ q_®‰õΩe¿ãÎ `«Ñ¨Ê. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 229–230)
a^£~¸`«ÖÏMò:- JO>Ë ^è•i‡Hõ xÜ«∞=∞x|O^èŒ#Å‰õΩ =ºuˆ~HõOQÍ W=fi|_ç#
`«ÖÏMò. =¸_»∞ <≥ÅÖ’¡ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ W=fiÏxH˜ |^Œ∞Å∞ XˆH™êi =¸_»∞ `«ÖÏMòÅ∞
WzÛ "ÕÜ«∞_»O. ÖË^• `˘ÇπÏ~üÖ’ HÍHõ |Ç≤Ï+¨µì, „Ñ¨ã¨=^Œâ◊Ö’¡, ÖË^• ãÖÉè’yOz# `˘ÇπÏ~üÖ’
`«ÖÏMò W=fi@O =O˜q. W@∞=O˜ `«ÖÏMò ZO`«=∂„`«O ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞ JO>Ë
x+≤^ŒúO. W@∞=O˜ `«ÖÏMò WKÕÛ"å_»∞ =∞Ç¨ áêáê`«∞‡_»∞. J~Ú`Õ D Ñïã≤÷`«∞Ö’¡#∂
`«ÖÏMò W=fi|_ç`Õ W=∂=ÚÅ =^ŒÌ `«ÖÏMòQÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. HÍx „Ñ¨=HõÎ(ã¨)
J#∞K«~°∞Å∞, `«~°∞"å`« `«~°O"å~°∞, WÉˇfl `≥·q∞Ü«∂Å =^ŒÌ XˆH™êi =¸_»∞ ™ê~°∞¡
`«ÖÏMòÅ∞ WzÛ<å XHõ˜QÍ<Õ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok q∞QÆ`å Ô~O_»∞ ~°^ŒÌ=Ù`å~Ú.
1. J|∞ã¨ûÇ¨ ÉÏ (~°) J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ JÉÏƒãπ`À XˆH ã¨ÉèíÖ’ =¸_»∞ `«ÖÏY∞Å∞
„Ñ¨=HõÎ (ã¨), J|∂|Hõ~ü (~°), L=∞~ü (~°) HÍÖÏÖ’¡ XˆH `«ÖÏMòQÍ ÑïQÆ}ÕK«|_Õ=x
g∞‰õΩ `≥eÜ«∞^•? Jx J<åfl~°∞ ^•xH˜ J`«#∞ J=Ù#∞ Pq+¨Ü«∞O <å‰õΩ `≥Å∞ã¨∞ Jx
J<åfl~°∞. (=Úã≤¡"£∞)
2. WÉˇfl JÉÏƒãπ (~°) ^•fi~å W„Hõ=∞ LÖË¡Y# :- J~Ú# WÖÏ J<åfl~°∞. ~°∞HÍ#
`«# ÉèÏ~°º‰õΩ XˆH ã¨ÉèíÖ’ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ `«ÖÏMò WKåÛ~°∞. WOHÍ P"≥∞ Ñ¨@¡ qKå~°O
114 115

60
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=ºHõÎO KÕâß~°∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) J`«x`À #∞=Ùfi ZÖÏ `«ÖÏMò WKåÛ=Ù Jx J<åfl~°∞. ^•xHõ`«#∞
=¸_»∞ ™ê~°∞¡ Jx J<åfl_»∞. XˆH ã¨ÉèíÖ’<å? Jx J<åfl~°∞. ^•x Hõ`«#∞ J=Ù#∞ XˆH
ã¨ÉèíÖ’ Jx J<åfl_»∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) JÑ¨ÙÊ_≥·`Õ Jk XˆH `«ÖÏMò J~ÚOk #∞=Ùfi
HÀi`Õ h Jaè„áêÜ«∞O =∂~°∞ÛHÀQÆÅ=Ù Jx J<åfl~°∞. J`«#∞ x~°‚Ü«∞O =∂~°∞ÛH˘x uiy
ÉèÏ~°º#∞ ã‘fiHõiOKå_»∞. (JÇπÏ=∞^£ J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 2169)
~°*òJ`ü
~°[~¸ `«ÖÏMò W=fi|_ç# „ã‘Î =¸_»∞ <≥ÅÅ =~°‰õΩ W^ŒÌ`ü QÆ_»áêe. D
QÆ_»∞=ÙÖ’ Éèí~°Î‰õΩ `«# x~°‚Ü«∞O =∂~°∞ÛH˘x `«# ÉèÏ~°º#∞ uiy ã‘fiHõiOKÕ JkèHÍ~°O
LOk.
~°*òJ`ü Éèí~°Î Ü≥ÚHõ¯ ^è•i‡Hõ Ç¨Ï‰õΩ¯ WO^Œ∞Ö’ ÉèÏ~°º Wëêì WëêìÅ`À QÍh, P"≥∞
ãÖ~°Hõ∆‰õΩx J#∞=∞u`À QÍh Ñ¨xÖË^Œ∞. ˆH=ÅO <À˜`À <Õ#∞ x~°‚Ü«∞O =∂~°∞Û‰õΩ<åfl#∞
Jx JO>Ë ãïáÈ`«∞Ok. XHõ"Õà◊ D QÆ_»∞=ÙÖ’ Éèí~°Î K«xáÈ`Õ ÉèÏ~°º‰õΩ "å~°ã¨`«fi "åÏ
Åaèã¨∞ÎOk.
x~°‚Ü«∞ =∂~°∞Ê QÆ_»∞=Ù W^ŒÌ`üÖ’ Ñ¨ÖË [~°QÍe. x~°‚Ü«∞O =∂~°∞Û‰õΩ<åfl `«ÖÏMòÅ
ãÖYº `«QÆ∞æ`«∞Ok. "≥Ú^Œ˜k J~Ú`Õ XHõ `«ÖÏMò `«QÆ∞æ`«∞Ok Ô~O_»= `«ÖÏMò J~Ú`Õ
Ô~O_»∞ `«ÖÏMòÅ∞ `«QÆ∞æ`å~Ú.
Y∞Å
XHõ"Õà◊ ÉèÏ~åºÉèí~°ÎÅ∞ Hõeã≤ rqOK«_»O Hõ+¨ì"≥∞ÿ`Õ Éèí~°Î `«# ÉèÏ~°º‰õΩ `«ÖÏMò
W=fiQÆÅ_»∞. J^Õ q^èŒOQÍ ÉèÏ~°º H˘xfl =ÚYº HÍ~°}ÏÅ =Å¡ Éèí~°Î#∞ q_çzÃÑ@ì^ŒÅz`Õ
P"≥∞‰õÄ P JkèHÍ~°O LOk. Éèí~°Î WzÛ# ^èŒ<åxfl uiy WzÛ"Õã≤ `«ÖÏMò (Y∞Å)
á⁄O^•e. Y∞Å JO>Ë =„™êÎxfl `˘ÅyOK«∞@ Jx J~°÷O. ÉèÏ~åºÉèí~°ÎÅ∞ xHÍÇπÏ ^Œ∞ã¨∞ÎÖ’¡
LOÏ~°∞. WÑ¨ÙÊ_»∞ Y∞Å ^•fi~å P ^Œ∞ã¨∞Îefl `˘ÅyOKå~°∞. JO>Ë ÉèÏ~°º ™⁄=Ú‡ uiy
WzÛ"Õã≤ ¿ãfiK«Ûù#∞ á⁄OkOk.
XHõ"Õà◊ Éèí~°Î Y∞Å ã‘fiHõiOK«_®xH˜ q=ÚY`« K«∂Ñ≤`Õ MÏr J`«xfl XÑ≤ÊOKåe.
Y∞Å `«∞ÇπÏ~ü, ÃÇ·Ï*ò Ô~O_»∞ ã≤÷`«∞Ö’¡#∞ fã¨∞HÀ=K«∞Û. ^è•i‡Hõ q^•fiOã¨∞Å „Ñ¨HÍ~°O Y∞Å
JOu=∞ `«ÖÏMò nx QÆ_»∞=Ù XHõ |Ç≤Ï+¨µì^Œâ◊ J~Ú`Õ Éèí~°Î‰õΩ ^Œ<åâ◊ K«∂Ñ≤ Y∞Å fã¨∞‰õΩ<Õ
„ã‘Î HÍÑ¨@º „ã‘Î. (JÇπÏ=∞^£, u~üq∞l, #™ê~Ú ã¨Ç≤Ï 3461)
lÇ¨ ~ü
XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å `«# ÉèÏ~°º#∞ h=Ù <å `«e¡gÑ¨ÙÖÏO˜q Jx JO>Ë J`«#∞
^•x ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡OK«#O`« =~°‰õΩ P"≥∞ Éèí~°Î‰õΩ x+≤^Œú =∞=Ù`«∞Ok. lÇ¨ ~ü ÑïÇ¨ ~°O
Uq∞@O>Ë Ô~O_»∞ <≥ÅÅ∞ x~°O`«~°O LÑ¨"åãÖ LO_®e. ÖË^• ÉÏxã¨#∞ q_»∞^ŒÅ
KÕÜ«∂e ÖË^• 60 =∞Ok ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ J#flO ÃÑÏìe. lÇ¨ ~ü `«ÖÏMò =O˜k HÍ^Œ∞.
WO^Œ∞Ö’ Éèí~°Î ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡OK«#O`«=~°‰õΩ ÉèÏ~°º x+≤^ŒúO J=Ù`«∞Ok. lÇ¨ ~ü KÕ¿ã
"åiÃÑ· ÑïÇ¨ ~°O `«Ñ¨Êxãï Wk K≥e¡OK«‰õΩO_® ÉèÏ~°º ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞.
lÇ¨ ~ü x+≤^Œú HÍ~°ºO. ÉèÏ~°º#∞ `«e¡ J#@O `«b¡, ÉèÏ~°ºÅ Q“~°"åxˆH =∂Ü«∞x=∞K«Û
=O˜k. Y∞~üP<£ nxfl QÆ∞iOz, Hõiî#OQÍ "åiã¨∂Î Jã¨ÉèíºHõ~°"≥∞ÿ# Jã¨`«ºOQÍ ¿Ñ~˘¯Ok.
Ñ¶≤ãπ¯
JO>Ë `«ÖÏMò ÖË‰õΩO_®<Õ xHÍÇπÏ |O^èŒO ~°^ŒÌ=Ù`«∞Ok :-
1. xHÍÇπÏ `«~°∞"å`« ÉèÏ~åº Éèí~°ÎÅ∞ W^ŒÌ~°∂ XˆH `«e¡áêÅ∞ „`åQÍ~°x, ™È^Œ~°
™È^ŒsÅx `≥e¿ãÎ "åi xHÍÇπÏ |O^èŒO ~°^ŒÌ=Ù`«∞Ok.
2. xHÍÇπÏ `«~°∞"å`« ÉèÏ~åº Éèí~°ÎÖ’¡ U XHõ¯Ô~·<å W™ê¡O #∞O_ç `˘ÅyáÈ=_»O
3. xHÍÇπÏ `«~åfi`« ÉèÏ~°º q"åÇ≤Ï`«∞~åÅx, P"≥∞ Éèí~°Î L<åfl_»x, P"≥∞ "≥∂ãÖ
KÕã≤, J|^ŒúO ÑëH˜ Ñ¨~°Ñ¨Ù~°∞+¨µx`À q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞‰õΩO^Œx ÖË^• ã≤qÖò "Õ∞ˆ~*ò
KÕã¨∞‰õΩO^Œx `≥eÜ«∞_»O =Å¡.
4. XHõ"Õà◊ `«e¡ ^ŒO„_»∞Å∞ ÉÏÅºOÖ’ q"åÇ¨ÏO KÕã≤"Õ¿ãÎ Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ
KÕi# `«~åfi`« P xHÍÇπÏ#∞ H˘#™êyOKÕ, ~°^Œ∞Ì KÕ¿ã Ç¨Ï‰õΩ¯ "åiH˜ LOk. J~Ú`Õ
ÉÏÅº q"åÇ¨ÏO `«~åfi`« Éèí~°Î`À „Ñ¨`«∞º`«Î~åÅ∞ [~°∞Ñ¨Ù`«∞ LO_ç. `«# ãÖ`Àëêxfl
ÑÖK«∞‰õΩO@∂, Éèí~°Î#∞ ~°Ç¨Ïã¨ºOQÍ HõÅ∞ã¨∞‰õΩO@∂, JHõ™ê‡`«∞ÎQÍ W`«~° =ºH˜Î „¿Ñ=∞Ö’
Ñ¨_ç J^èŒ~°‡OQÍ ÃÑo§ KÕã¨∞H˘x "≥Ú^Œ˜ =ºH˜Î `«#H˜+¨ìO ÖË^Œx ™êHõ∆ºO WzÛ, =b
ÖË‰õΩO_® `«# ÃÑo§ `å<Õ KÕã¨∞H˘O>Ë D ÃÑo§ ~°^ŒÌ=Ù`«∞Ok. W@∞=O˜ „ã‘Î =ºaèKåi}˜.
+¨sJ`ü „Ñ¨HÍ~°O D"≥∞#∞ ~åà◊¡`À H˘˜ì K«Oáêe. P"≥∞ ãÖ`å#O J<å^èŒ ãÖ`å#OQÍ
ÑïQÆ}ÕK«|_»∞`«∞Ok. ZO^Œ∞HõO>Ë P"≥∞ Ô~O_»∞ =∞Ç¨ Ñ¨~å^è•Å‰õΩ áêÅÊ_çOk. "≥Ú^Œ˜k
KÕÜ«∞|_ç# xHÍÇπÏ#∞ u~°ã¨¯iOzOk. Ô~O_»=k =b ÖË‰õΩO_® `«# ÃÑo§ `å<Õ
KÕã¨∞‰õΩOk. D Ô~O_»∂ =∞Ç¨ Ñ¨~å^è•ÖË. g˜H˜ tH˜∆OK«@O `«Ñ¨Êxãï.
116 117

61
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
DÖÏ
1. DÖÏ JO>Ë XHõ ~°Hõ"≥∞ÿ# `«ÖÏMò WO^Œ∞Ö’ Éèí~°Î `«# ÉèÏ~°º`À H˘O`« HÍÅO
=~°‰õΩ Öˇ·OyHõ ãÖ|O^è•Å#∞ „`≥OK«∞‰õΩ<Õ „Ñ¨=∂}O KÕ™êÎ_»∞. P `«~°∞"å`« P QÆ_»∞=Ù
Ö’Ñ¨Å, ÖË^• QÆ_»∞=Ù `«~åfi`« Öˇ·OyHõ ãÖÉO^è•Å#∞ „áê~°OaèOz ^•OÑ¨`«º rq`åxfl
H˘#™êy™êÎ_»∞. `«# „Ñ¨=∂}ÏxH˜ |^Œ∞Å∞QÍ ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡™êÎ_»∞. ÖË^• `«ÖÏMò WzÛ
ÉèÏ~°º#∞ "Õ~°∞ Ñ¨~°∞™êÎ_»∞.
2. DÖÏ J`«ºkèHõ QÆ_»∞=Ù 4 =∂™êÅ∞, U =ºH˜Î WO`«HõO>Ë Z‰õΩ¯= ~ÀAÅ∞
ÉèÏ~°º#∞ "ÕkèOK«_®xH˜ DÖÏ KÕÜ«∞ÖË_»∞.
eÅ¡r# Ü«¸Å∂# q∞<£ x™ê~Ú Ç≤Ï"£∞ `«~°|∞ƒã¨∞ J~ü|Ju J+πÇ¨ïi<£, Ñ¶¨W<£ á¶êT
Ñ¶¨W#flÖÏ¡Ç¨Ï QÆÑ¶¨Ó~°∞„~°Ç‘Ï"£∞, =W<£ J[=Ú`«ÎÖÏY Ñ¶¨W#flÖÏ¡Ç¨Ï ã¨g∞L<£ Jb"£∞.
`«=∞ ÉèÏ~°ºÅ#∞ HõÅ∞ã¨∞HÀ=Ú Jx „Ñ¨=∂}O KÕ¿ã "åiH˜ <åÅ∞QÆ∞ <≥ÅÅ QÆ_»∞=Ù
LO@∞Ok. XHõ"Õà◊ "å~°∞ ^•xfl LÑ¨ãÖÇ¨ÏiOK«∞‰õΩO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ Hõ∆q∞OKÕ "å_»∂#∞.
Hõ~°∞}ÕKÕ"å_»∞ XHõ"Õà◊ "å~°∞ q_®‰õΩÅ∞ W=fi_®xˆH x~°‚~ÚOK«∞‰õΩO>Ë QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀO_ç.
^Õ=Ù_»∞ Jhfl qO@∞<åfl_»∞ PÜ«∞#‰õΩ q+¨Ü«∂Åxfl `≥Å∞ã¨∞. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 227)
XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å <åÅ∞QÆ∞ <≥ÅÅ∞ QÆ_çz# `«~åfi`« ‰õÄ_® LÑ¨ãÖÇ¨ iOK«∞HÀ‰õΩO_®
ÖË^• `«ÖÏMò W=fi‰õΩO_® LO>Ë MÏr P =ºH˜Îx ÔÔ~O˜Ö’ XHõ^•xfl PK«iOz#@∞¡
=uÎ_ç KÕÜ«∞QÆÅ_»∞. Éèí~°Î x~åHõi¿ãÎ MÏr ã¨fiÜ«∞OQÍ `«ÖÏMò P^Õâ◊O *ÏsKÕã≤ ÉèÏ~°º‰õΩ
¿ãfiK«Ûù „Ñ¨™êkOK«QÆÅ_»∞. DÖÏ `«~åfi`« `«ÖÏMò z=i`«ÖÏMòQÍ ÑïQÆ}ÕK«_»O [~°∞QÆ∞
`«∞Ok. P `«~°∞"å`« ÉèÏ~°º W^ŒÌ`ü QÆ_»∞=Ù Ñ¨ÓiÎ KÕã¨∞‰õΩO@∞Ok.
DÖÏ XHõ q^èŒOQÍ „ã‘Îx ãÖã¨¯iOK«_®xH˜, P"≥∞ ÃÑOH˜`«<åxH˜, Jq^èÕÜ«∞`«#∞
ÃÇÏK«ÛiHõ, tHõ∆QÍ Ñ¨xKÕã¨∞ÎOk. nxfl J`«º=ã¨~° Ñïã≤÷`«∞Ö’¡<Õ LÑ¨Ü≥∂yOKåe. „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) ‰õÄ_® `«# ÉèÏ~°ºÅ`À XHõ<≥Å ~ÀAÅ∞ DÖÏ H˘#™êyOKå~°∞. 29 ~ÀAÅ∞ Ñ¨Ó~°Î=QÍ<Õ
DÖÏ#∞ =ÚyOKå~°∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
eP<£
eP<£:- Éèí~°Î `«# ÉèÏ~°ºÃÑ· =ºaèKå~° xO^Œ"Õã≤, #Å∞QÆ∞~°∞ ™ê‰õ∆ΩºÅ#∞ fã¨∞‰õΩ
~åÖËHõáÈ`Õ, MÏr =ÚO^Œ∞ <åÅ∞QÆ∞ ™ê~°∞¡ `å#∞ ã¨`«ºO Ñ¨Å∞‰õΩ`«∞<åfl#x „Ñ¨=∂}O
KÕ™êÎ_»∞ S^Œ=™êi XHõ"Õà◊ <Õ#∞ Jã¨`«ºO ÑëH˜`Õ <åÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO J=`«iOK«∞QÍHõ
Jx JOÏ_»∞. J^Õ q^èŒOQÍ ÉèÏ~°º ‰õÄ_® MÏr =ÚO^Œ∞ <åÅ∞QÆ∞ ™ê~°∞¡ ã¨`«ºO
Ñ¨Å∞‰õΩ`«∞<åfl#x ™êHõ∆ºO Wã¨∞ÎOk. S^Œ=™êi XHõ"Õà◊ <Õ#∞ Jã¨`«ºO ÑëH˜`Õ <åÃÑ·
JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO J=`«iOK«∞QÍHõ Jx JOÏ_»∞. J^Õ q^èŒOQÍ ÉèÏ~°º ‰õÄ_® MÏr
=ÚO^Œ∞ <åÅ∞QÆ∞™ê~°∞¡ ã¨`«ºO Ñ¨Å∞‰õΩ`«∞<åflx ™êHõ∆ºO Wã¨∞ÎOk. S^Œ=™êi XHõ"Õà◊
<Õ#∞ Jã¨`«ºO ÑëH˜`Õ <åÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO J=`«iOK«∞QÍHõ. Jx JO@∞Ok.
D ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ MÏr, =∞iÜ«Ú W`«~°∞Å∞ ÉèÏ~åºÉèí~°Îe^ŒÌih ÑëH˜`Õ ã¨`«º"Õ∞
Ñ¨ÅHÍÅx ÃÇÏK«Ûi™êÎ~°∞. ZO^Œ∞HõO>Ë "åi^ŒÌiÖ’ XHõ~°∞ Jã¨`«º"åk.
eP<£Ö’ "≥Ú^Œ@ Éèí~°Î „Ñ¨=∂}O KÕ™êÎ_»∞. P `«~°∞"å`« ÉèÏ~°º „Ñ¨=∂}O KÕã¨∞ÎOk.
eP<£ `«~åfi`« ÉèÏ~åºÉèí~°Îe^ŒÌ~°∂ âßâ◊fi`«OQÍ Ñ¨~°ã¨Ê~°O x+≤^ŒúO J=Ù`å~°∞ W^ŒÌ~°∂ ^•OÑ¨`«º
rq`«O #∞O_ç "ÕÔ~·áÈ`å~°∞ WOÔH#fl_»∂ HõÅ=ÖË~°∞.
XHõ"Õà◊ eP<£Ö’ Éèí~°Î `«# ÉèÏ~°º QÆ~°ƒùO P^Œ~°≈"≥∞ÿ#^Œx "åk¿ãÎ, eP<£ `«~åfi`«
a_»¤ `«e¡`À<Õ LO@∞Ok. `«O„_ç`À Z@∞=O˜ ãÖ|O^èŒ=Ú LO_»^Œ∞. ˆH=ÅO `«e¡
"å~°ã¨∞_Ò`å_»∞.
eP<£ ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ W~°∞=~åæÖ’¡ XHõ~°∞ `å=Ú Jã¨`«ºO ÑëHÍ=∞x XÑ¨ÙÊ‰õΩO>Ë
"åiH˜ 80 H˘~°_®^≥|ƒÅ∞ H˘Ïìe.
=Å¡r# Ü«∞~ü=¸# J*ò"å[Ç¨ï"£∞ =Å"£∞ Ü«∞‰õΩÅ¡Ç¨ï"£∞ +¨µÇ¨Ï^•L WÖÏ¡
J<£Ñ¶¨Ùã¨∞Ç¨ï"£∞ Ñ¶¨+¨Ç¨ ^Œ`«∞ JÇ¨ÏkÇ≤Ï"£∞ J~ü|L +¨Ç¨ ^•u<£ aÖÏ¡Ç≤Ï W#flÇ¨˙
Åq∞#™êûnv<£, =Öò MÏq∞ã¨`«∞ J#fl ÖÏ #`«ÖÏ¡Ç≤Ï JÖˇ·Ç≤Ï W<£HÍ# q∞#Öò HÍlc<£,
118 119

62
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=Ü«∞^£~°∂ J<£Ç¨ÏÖòJ*Ï | J<£ `«+πÇ¨Ï^Œ J~ü|J +¨Ç¨ ^•u<£ aÖÏ¡Ç≤Ï W#flÇ¨˙ Åq∞#Öò
HÍlc#, =ÖòMÏq∞ã¨`« J#fl QÆ[|ÖÏ¡Ç≤Ï JÖˇ·Ç¨ W<£HÍ# q∞#™êûkè v<£ .
ÉèÏ~°ºÃÑ· xO^Œ"≥∂Ñ≤# Éèí~°ÎÅ∞, ^•xH˜ `å=Ú `«Ñ¨Ê =∞Ô~=~°∂ ™ê‰õ∆ΩºÅ∞QÍ ÖËx
Ñ¨Hõ∆OÖ’ "åiÖ’ XHõ~°∞ <åÅ∞QÆ∞ ™ê~°∞¡ JÖÏ¡ÇπÏ g∞^Œ „Ñ¨=∂}O KÕã≤# `«# P~ÀÑ¨}
x[=∞x ™êHõ∆ºO Ñ¨ÅHÍe. J~Ú^Œ=™êi `«# P~ÀÑ¨} Jã¨`«º=∞~Ú`Õ `«#ÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ
JaèâßÑÖ Ñ¨_»∞QÍHõ Jx Ñ¨ÅHÍe. ÉèÏ~°º ‰õÄ_® D q^èŒOQÍ Ñ¨ÅHÍe. D q^èŒOQÍ
P"≥∞‰õΩ tHõ∆ `«Ñ¨ÙÊ`«∞Ok. (J#fl~ü – 6–9)
eP<£#∞ ™ê=∂lHõOQÍ K«∂¿ãÎ =∞Ç¨ hK«"≥∞ÿ# HÍ~°ºO, J~Ú`Õ nxfl J`«º=ã¨~°
Ñïã≤÷`«∞Ö’¡<Õ LÑ¨Ü≥∂yOKåe. Éèí~°Î ÉèÏ~°ºÃÑ· xO^Œ"Õã≤, ÉèÏ~°º `å#∞ Ñïâ◊√^Œ∞ú~åe#x
"åk¿ãÎ, W^ŒÌ~°∂ `«"Õ∞ ã¨`«º=O`«∞Å=∞x "åkã¨∞Î#flÑ¨ÙÊ_»∞ nx „Ñ¨Ü≥∂yOKåe.
W^ŒÌ`ü
W^ŒÌ`ü JO>Ë ÖˇHõ¯ÃÑ@∞ì@ Jx J~°÷O. +¨sJ`«∞ÎÖ’ W^ŒÌ`ü JO>Ë ÉèÏ~°º `«# Éèí~°Î
=∞~°}Ï#O`«~°O, ÖË^• `«ÖÏMò fã¨∞‰õΩ#fl `«~åfi`« ÖˇHõ¯ÃÑ_»∞`«∂ ~ÀAÅ∞ QÆ_»∞Ñ¨Ù`«∞Ok.
W^ŒÌ`ü `«Ñ¨Êxãï Jx ^è•i‡Hõ ÑÖ_ç`«∞ÅO^Œi Jaè„áêÜ«∞O. W™ê¡"£∞ nxfl „ã‘ÎH˜ `«Ñ¨Êxãï
ZO^Œ∞‰õΩ KÕã≤O^ŒO>Ë:-
1. nx=Å¡ P"≥∞ QÆ~°ƒùO QÆ∞iOz JáÈÇ¨ÏÅ∞, J#∞=∂<åÅ∞ LO_»=Ù. =Oâ◊O
HõÅ∞+≤`«O HÍ^Œ∞.
2. LÑ¨ãÖÇ¨ÏiOK«∞‰õΩ<Õ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ÉèÏ~åº Éèí~°Îe~°∞=ÙiH© =∞~°Å ^•OÑ¨`«º rq`åxfl
„áê~°OaèOKÕ J=HÍâ◊O Åaèã¨∞ÎOk.
3. W^ŒÌ`ü =Å¡ xHÍÇπÏ „áê=ÚYº`«, „áê^è•#º`« qâ◊^Œ=∞=Ù`«∞Ok. =b J#∞=∞u
W=fi#O`« =~°‰õΩ, W^ŒÌ~°∞ ™ê‰õ∆ΩÅ∞ ™êHõ∆ºO W=fi#O`« =~°‰õΩ xHÍÇπÏ Ñ¨ÓiÎHÍ^Œ∞ J^Õ
q^èŒOQÍ `«ÖÏMò `«~åfi`« „ã‘Î xs‚`« k<åÅ∞ QÆ_ç¿Ñ =~°‰õΩ =∞~ÀHõ =ºH˜Î`À ÃÑo§ KÕã¨∞‰õΩ<Õ
J#∞=∞u ÖË^Œ∞. ZO^Œ∞HõO>Ë xHÍÇπÏ, `«ÖÏMò KåÖÏ „Ñ¨^è•#"≥∞ÿ# q+¨Ü«∂Å∞. ^•OÑ¨`«º
rq`åxH˜ H˘xfl xÜ«∞=∞ x|O^èŒ#Å∞ L<åfl~Ú.
W^ŒÌ`ü~°HÍÅ∞
1. Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞ûÖ’ LO_ç, ~°∞`«∞„™ê=O ãïQÍ L#fl „ã‘Î 3 ~°∞`«∞„™ê"åÅ∞
QÆ_»áêe. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 228)
2. ~°∞`«∞„™ê=O xezáÈ~Ú# JkèHõ =Ü«∞ã¨∞¯~åÅ∞ =¸_»∞ <≥ÅÅ∞ QÆ_»∞Ñ¨Ù`«∞Ok.
(J`«ÎÖÏMò – 4)
3. Éèí~°Î =∞~°}Õz, QÆ~°ƒùO ^•ÅÛx „ã‘Î <åÅ∞QÆ∞ <≥ÅÅ∞ 10 ~ÀAÅ∞ QÆ_»∞Ñ¨Ù`«∞Ok.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 234)
4. `«ÖÏMò W=fi|_ç#, Éèí~°Î =∞~°}Õz#, QÆ~°ƒù=u QÆ~°ƒùO `˘ÅyáÈÜÕ∞ =~°‰õΩ
QÆ_»∞Ñ¨Ù`«∞Ok.
5. xHÍÇπÏ J~Ú ãÖÉè’QÆO HÍHõ=ÚO^Õ `«ÖÏMò J~Ú# „ã‘ÎH˜ W^ŒÌ`ü ÖË^Œ∞.
(JÖòJÇπÏ*ÏÉò – 49)
6. xHÍÇπÏ J~Ú# `«~åfi`« ãÖÉè’QÍxH˜ =ÚO^Õ Éèí~°Î =∞~°}˜¿ãÎ P"≥∞ <åÅ∞QÆ∞
<≥ÅÅ 10 ~ÀAÅ∞ QÆ_»áêe. Wk ˆH=ÅO Éèí~°Î Ñ¨@¡ „¿Ñ=∞ Ñ¨Ó~°fiHõOQÍ<Õ.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 234)
`«ÖÏMò W^ŒÌ`ü QÆ_»∞Ñ¨Ù`«∞#fl „ã‘ÎH˜ Éèí~°Î x"åãÖ, PÇ¨ ~° ã¨^Œ∞áêÜ«∞O `«Ñ¨Êx
ãïQÍ HõeÊOKåe.
Ç¨Ï~å"£∞xHÍÇπÏ
D„HÕkxHÍÇπÏÅ∞x+≤^ŒúO:
1. Ç¨ÏÖÏÅ ãÖHõÅÊO`À xHÍÇπÏ :- JO>Ë XHõ `«ÖÏMò W=fi|_ç# „ã‘Îx ãÖÉè’yOz,
`«ÖÏMò WzÛ "≥Ú^Œ˜ Éèí~°Î H˘~°‰õΩ ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O KÕÜ«∞_®xH˜ xHÍÇπÏ KÕÜ«∞_»O.
Ç¨ÏÖÏÅ H˘~°‰õΩ xHÍÇπÏ KÕã¨∞‰õΩ<Õ =ºH˜Îx „Ñ¨=HõÎ (ã¨) â◊Ñ≤OKå~°∞.
(u~üq∞l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1119, 1120,WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ1934)
Ç¨ÏÖÏÅ ãÖHõÅÊO`À xHÍÇπÏ KÕã¨∞‰õΩ<Õ =ºH˜Îx „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P<å_»∞ Z^Œ∞Ì Jx
¿Ñ~˘¯<åfl~°∞. (WÉˇfl=∂[1936)
Ç¨ÏÖÏÅ ãÖHõÅÊO`À xHÍÇπÏÖ’ áêÖ’æ<Õ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ#∞ L=∞~ü (~°) =ºaèKåi,
=ºaèKåi}˜QÍ =i‚OKå~°∞. (W|∞flÖò=ÚOl~ü)
2. xHÍÇπÏ |^ŒÖò:- JO>Ë J=∂‡~ÚH˜ |^Œ∞Å∞ J=∂‡~Ú Jx J~°÷O. `«#
‰õÄ`«∞~°∞, ÖË^• K≥Öˇ¡Å∞#∞ "åiH˜zÛ "åi ‰õÄ`«∞~°∞ ÖË^• K≥Öˇ¡efl ÃÑo§KÕã¨∞HÀ=_»O
J#fl=∂@. W@∞=O˜ xHÍÇπÏ#∞ +≤QÍ~ü Jx JOÏ~°∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
W™ê¡"£∞Ö’ +≤QÍ~ü ÖË^Œ∞ (=Úã≤¡"£∞)
120 121

63
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
<Õ~åÅ∞tHõ∆Å∞
„HÕ^Œ ¿Ñ~˘¯#|_ç# <Õ~åÅ‰õΩ +¨s J`ü tHõ∆Å∞ x~°‚~ÚOzOk. g˜x J=∞Å∞
Ñ¨~°K«_»OÖ’ U =∂„`«O ãÖHÀKåxH˜ QÆ∞iHÍ~å^Œ∞. nx=Å¡ „Hõ=∞OQÍ <Õ~åÅ∞, <Õ~°QÍà◊¥§
`«QÆ∞æ=ÚYO Ñ¨_»`å~°∞.
1. =∞^Œºáê#O:- J~°cÖ’ nxfl Y"£∞~ü JOÏ~°∞. nxfl ¿ãqOK«_»O =Å¡ |∞nÌ
*Ï˝<åÅ∞ #t™êÎ~Ú. Y∞~üP<£Ö’ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) =∞^Œºáê<åxfl i*òãπ (JÑïâ◊√^ŒúO) =∞iÜ«Ú
Ã+·`å<£ „H˜Ü«∞ Jx ¿Ñ~˘¯<åfl~°∞.
u<Õ „`åˆQ Ñ¨^•~å÷Ö’¡ =∞`«∞Î Ñ¨Ù˜ìOKÕ „Ñü =ã¨∞Î=Ù x¿+kèOK«_»O [iyOk.
„Ñü =∞`«∞ÎÑ¨^•~°÷=¸ =∞^Œºáê#"Õ∞ „Ñü =∞^Œºáê#=Ú x+≤^ŒÌO. (=Úã≤¡O 2003)
2. JkèHõ Ñï=∂}OÖ’ =∞`≥ÎH˜¯OKÕ „Ñü =∞`«∞Î Ñ¨^•~°÷O JÅÊ Ñï=∂}OÖ’#∂
x+≤^Œú"Õ∞. (WÉˇfl=∂[ 3390 ã¨Ç≤ÏÇπÏ, u~üq∞l Ç¨Ïã¨<£ 1865)
3. =∞^Œºáê# "åºáê~°O:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) =∞^Œºáê<åxfl x¿+kèOKå_»∞. D Y∞~üP<£ P^Õâ◊O Z=iH˜ JOk<å
"å~°∞ =∞^Œºáê#O „`åQÆ~å^Œ∞, J=∞‡~å^Œ∞. (=Úã≤¡"£∞)
4. =∞^Œºáê<åxfl HÍ#∞HõQÍ W=fi@O ‰õÄ_® x+≤^Œú"Õ∞.
XHõ=ºH˜Î „Ñ¨=HõÎ (ã¨)‰õΩ =∞^Œº áê<åxfl HÍ#∞HõQÍ W=fi^ŒÅK«∞‰õΩ<åfl_»∞, ^•xH˜
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ (`«) =∞^Œºáê<åxfl x¿+kèOKå_»∞ Jx J<åfl~°∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ P =ºH˜Î
J~Ú`Õ Jq∞‡"ÕÜ«∂ÖÏ? Jx q#flqOK«∞‰õΩ<åfl_»∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ^•xfl ¿ãqOK«_»"Õ∞
x+≤^ŒúO J~Ú#Ñ¨ÙÊ_»∞ ^•xfl Jq∞‡ "ÕÜ«∞_»O x+≤^ŒúO HÍ^•? Jx J<åfl~°∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ P
=ºH˜Î J~Ú`Õ Ü«¸^Œ∞Å‰õΩ HÍ#∞HõQÍ WK≥Û™êÎ#∞ Jx J<åfl_»∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
^•xfl HÍ#∞HõQÍ W=fi@O ‰õÄ_® x+≤^Œú"Õ∞ Jx J<åfl~°∞. JÑ¨ÙÊ_® =ºH˜Î =∞ˆ~O KÕÜ«∂e
Jx J<åfl_»∞. ^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞n<å g^èŒ∞Ö’¡ áê~°É’~Ú Jx ÃãÅqKåÛ~°∞. (=Úã¨fl^£
Ç¨Ïg∞n 2/448) 5. =∞^èŒºáê# ã¨ÉèíÅ#∞ YO_çOKåe.
L=∞~ü (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O:-
JÖÏ¡ÇπÏ#∂, „Ñ¨=HõÎ#∂, f~°∞Ê k<åxfl qâ◊fiã≤OKÕ =ºH˜Î =∞^Œºáê#O L#fl U
qO^Œ∞Ö’#∂ áêÖÁæ#~å^Œ∞. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£, ui‡l Ç¨Ïã¨<£ 2801)
6. =∞^Œºáê<åxfl =ÚO^Œ∞QÍ LÑ¨Ü≥∂yOK«∞@ ‰õÄ_® x+≤^Œú"Õ∞, „Ñ¨=HõÎ (ã¨)
LÑ¨^Õâ◊O:- x¿+kèOz# =ã¨∞Î=ÙÖ’ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) ã¨fiã¨÷`« LOK«ÖË^Œ∞. (|∞MÏs)
7. =∞^Œºáê#O q<åâ◊HÍi}˜.
J#ãπ (~°) LÖË¡Y#:-
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞^Œºáê# q+¨Ü«∞OÖ’ Ñ¨k=∞Okx â◊Ñ≤OKå~°∞. =∞^Œºáê#O
Ñ≤O_Õ"å_çx, ^•xfl Ñ≤O_çOKÕ"å_çx, ^•xfl „`åˆQ "å_çx, ^•xfl Z`ÕÎ"å_çx, KÕ~°Û|_Õ
"å_çx, ^•xfl „`åyOKÕ"å_çx ^•xfl J"≥∞‡"å_çx, ^•x ÖÏÉèíO u<Õ"å_çx ^•xfl H˘#∞QÀÅ∞
KÕ¿ã"å_çx, H˘#∞QÀÅ∞ KÕÜ«∞|_Õ"å_çx. (WÉˇfl=∂[ 3381 ã¨Ç≤ÏÇπÏ, ui‡l 1295)
8. =∞`«∞Î Ñ¨^•~å÷Å∞:- 1. QÆO*Ï~Ú, 2. =∞^Œºáê#O 3. HÀH˜<£, 4. #Å¡=∞O^Œ∞
W=hfl =∞`«∞Î Ñ¨^•~å÷Ö’¡ „Ñ¨MÏºu QÍOz#q, W=hfl =∞`«∞Î Ñ¨^•~å÷ÖË, W=hfl
x+≤^ŒúO. g˜ "åºáê~°O x+≤^ŒúO, g˜ =º=™êÜ«∞O x+≤^ŒúO. <Õ~°ã¨∞ÎÅ#∞ ã¨=∞i÷OK«_»O
‰õÄ_® x+≤^Œú"Õ∞.
9. =∞^Œºáê#O „`åˆQ"åiH˜ tHõ∆:- =∞^Œºáê#O ¿ãqOz# P~ÀQÆºOQÍ L#fl
Ü«Ú=‰õΩxH˜ 80 H˘~°_® ^≥|ƒÅ∞, =Úãë =∞iÜ«Ú |ÅÇ‘Ï#∞Å‰õΩ 40 H˘~°_® ^≥|ƒÅ∞
H˘Ïìe. (|∞MÏs)
122 123

64
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=ºaèKå~°O(l<å)
1. =ºaèKå~°O XHõ K«@ìÑ¨~°"≥∞ÿ# <Õ~°O
2. =ºaèKå~°O Ç¨Ï`«ºÅ‰õΩ HõÖ’¡ÖÏÅ‰õΩ Ñ¨Ù<åk =O˜k.
3. =ºaèKå~°O ‰õΩ@∞O| =º=ã¨÷#∞ z<åfl aè#flO KÕã¨∞ÎOk.
4. =ºaèKå~°O XHõ áêâ◊qHõ „H˜Ü«∞ H˘xfl xq∞ëêÅ Ñ¨Ù~°∞+¨ ã¨∞MÏxfl á⁄Ok rq`åO`«O
zOuOK«=Åã≤ =ã¨∞ÎOk.
5. =ºaèKå~åxH˜ HÍ~°}ÏÅ∞:- Ñ¨~°„ã‘ÎÅ HõÅ~ÚHõ, áê@Å∞ _®º#∞ûÅ∞, Jj¡Å z„`åÅ∞
L„^ÕHõO`À ‰õÄ_ç# K«∂Ñ¨ÙÅ∞.
6. WO^Œ∞Ö’ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µe~°∞=Ù~°∞ =ºaèKå~° <Õ~åxfl XÑ¨ÙÊ‰õΩ#fl Ñ¨Hõ∆OÖ’<Õ "åiH˜
tHõ∆ Ñ¨_»∞`«∞Ok.
7. Z˜ì Ñïã≤÷uÖ’¡#∂ =ºaèKå~°O Hõ∆q∞OK«~åx <Õ~°O ^•xH˜ tHõ∆ `«Ñ¨Êx ãï.
8. D hK« HÍ~åºxfl K«∂z# #Å∞QÆ∞~°∞ ™ê‰õ∆ΩÅ∞O_®e.
9. =ºaèKå~° „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µe~°∞=Ù~°∂ Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û QÆÅ"åÔ~·`Õ "åiH˜ 100 H˘~°_®
^≥|ƒÅ∞ H˘Ïìe. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
J*Ï˚xÜ«∞`«∞ x*Ï˚h Ñ¶¨*òÅ W^Œ∂ ‰õΩÅ¡ "åÇ≤Ïk<£ q∞<£Ç¨ï=∂ q∞J`«[Öò^Œu<£.
=ºaèKåi, =ºaKåi}˜ gi^ŒÌiÖ’ „Ñü XHõ¯iH© =O^Õã≤ H˘~°_® ^≥|ƒÅ∞ H˘@ìO_ç.
(J#∂fl~ü–2)
11.„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
=ºaèKå~åxH˜ "˘_çQÆ˜ì# Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞¯Å‰õΩ 100 H˘~°_® ^≥|ƒÅ∞, 1 ãÖ=`«û~°O
Ñ¨@ì} |Ç≤Ï+¨¯~°}, q"åÇ≤Ï`«∞Å‰õΩ 100 H˘~°_® ^≥|ƒÅ∞, ~åà◊¡`À H˘˜ì K«Oáêe. (=Úã≤¡"£∞)
12. "å~°∞ `«=∞ `«Ñ¨ÙÊ#∞ XÑ¨ÙÊH˘#O`«=~°‰õΩ <åÅ∞QÆ∞ ™ê~°∞¡ |∞kú Ñ¨Ó~°fiHõOQÍ
`«=∞ JÑ¨~å^è•xfl XÑ¨ÙÊHÀ#O`«=~°‰õΩ "åix tH˜∆OK«_»O [~°∞QÆ^Œ∞.
13. gix |Ç≤Ï~°OQÆOQÍ tH˜∆OKåe.
=ÖòÜ«∞+πÇ¨Ï^£ J*Ï|Ç¨ï=∂ `å~ÚÑ¶¨`«∞<£ q∞#Öò =¸q∞h#
"åix tH˜∆OKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞ H˘O^Œ~°∞ qâßfiã¨∞Å∞ ^ŒQÆæ~° LO_®e. (J#∂fl~ü – 2)
ã¨fieOQÆãÖÑ¨~°¯=Ú(e"å`«`ü)
1. ã¨fieOQÆ ãÖÑ¨~°¯O hK«HÍ~åºÖ’¡ „Ñ¨^è•#"≥∞ÿ#k.
2. ã¨fieOQÆ ãÖÑ¨~°¯O „Ñ¨Hõ$uH˜ <≥·uHõ`«‰õΩ â◊„`«∞=Ù.
3. JO^Œ∞=ÖË¡ JÖÏ¡ÇπÏ nxH˜ Hõiî#"≥∞ÿ# tHõfl#∞ x~°‚~ÚOKå_»∞. D hK« HÍ~åºxH˜
áêÅÊ_ç# *Ïux <åâ◊#O KÕã≤ „Ñ¨ÑÖKåxH˜ Q˘Ñ¨Ê QÆ∞}áê~î°O <Õ~åÊ_»∞.
4. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O:-
D hK« HÍ~åºxH˜ áêÅÊ_ç# KÕã¨∞Î#fl, KÕ~ÚOK«∞‰õΩO@∞#fl W^ŒÌih #iH˜ "ÕÜ«∞O_ç.
(J|∂^•=Ó^£ 4462, WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ2561)
5. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) D hK« HÍ~åºxH˜ áêÅÊ_ç# "åix =¸_»∞ ™ê~°∞¡ â◊Ñ≤OKå~°∞.
Å∂`ü*Ïu „H˜Ü«∞‰õΩ áêÅÊ_ç# "å_çx JÖÏ¡ÇπÏ <åâ◊#O KÕÜ«ÚQÍHõ, Å∂`ü*Ïu
„H˜Ü«∞‰õΩ áêÅÊ_ç# "å_çx JÖÏ¡ÇπÏ <åâ◊#O KÕÜ«ÚQÍHõ, Å∂`ü *ÏuH˜ „H˜Ü«∞‰õΩ áêÅÊ_ç#
"å_çx JÖÏ¡ÇπÏ <åâ◊#O KÕÜ«ÚQÍHõ. (#™ê~Ú)
=∞ÖòT#∞<£ =∞<£ Jg∞Å J=∞Å M∫q∞Å∂u<£ (ui‡l 1456)
Y[Ñ¶π(=ºaèKå~°xO^Œ"≥∂Ñ¨Ù@)
1. XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å Ñ¨Ù~°∞+¨µxÃÑ· ÖË^• „ã‘Î ÃÑ· =ºaèKå~°xO^Œ"≥∂Ñ≤`Õ, ^•xfl
x~°∂Ñ≤OK«_»O J`«x ÉÏ^èŒº`« JO>Ë J`«#∞ #Å∞QÆ∞~°∞ „Ñ¨`ÕºHõ ™ê‰õ∆ΩºÅ#∞ fã¨∞‰õΩ~å"åe.
2.D xO^•~ÀÑ¨}#∞ x~°∂Ñ≤OK«ÖËx Ñïã≤÷uÖ’ xO^Œ"≥∂Ñ≤# "å_çH˜ 80H˘~°_®
^≥|ƒÅ∞ H˘Ïìe. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
124 125

65
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=Å¡ r# Ü«∞~ü=¸#Öò =ÚÇπÏ ã¨<åu ã¨∞=∞‡Å"£∞ Ü«∂`«∂ aP~ü|Ju +¨µÇ¨Ï^•J
Ñ¶¨*òe^Œ∂ Ç¨ï"£∞ ã¨=∂h# [Öò^Œ`«<£ =ÖÏ `«Mò|Å∂ ÅÇ¨ï"£∞ +¨Ç¨ ^Œ`«<£ J|^Œ<£,
=ÓÖÏ~ÚHõ Ç¨ï=ÚÖò á¶êã≤Y∂<£, WÅ¡Å¡ r# `å|∂q∞<£ ÉÏk *ÏeHõ = JãπÅÇ¨˙,
Ñ¶¨W#flÖÏ¡Ç¨Ï QÆÑ¶¨Ó~°∞ „~°Ç‘Ï"£∞.
jÅ=O`«∞ÅÃÑ· JÑ¨xO^Œ"≥∂Ñ≤, ^•xH˜ #Å∞QÆ∞~°∞ ™ê‰õ∆ΩºÅ#∞ fã¨∞‰õΩ~åÖËx
Ñ¨Hõ∆OÖ’ Z#Éèˇ· H˘~°_® ^≥|ƒÅ∞ H˘@ìO_ç. W@∞=O˜ =º‰õΩÎÅ∞ K≥ÃÑÊ ™êH∆Íºhfl WHõ
Z#fl_»∞ ã‘fiHõiOK«HõO_ç. "å~°∞ ^Œ∞~°˚#∞Å∞, J~Ú`Õ D x~åfiHõO `«~°∞"å`« Ñ¨âßÛ`åÎÑÖ`À
^≥·"åxfl "Õ_»∞H˘x `«=∞ #_»=_çHõ#∞ =∂~°∞Û‰õΩ#fl "å~°∞ `«Ñ¨Ê xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ
Hõ∆=∂jb ^ŒÜ«∂=∞Ü«Ú_»∞.
D q+¨Ü«∞OÖ’ Y∞~üP<£ =∞iHÍã¨Î q=~°OQÍ ã¨Ê+¨ìÑïzOk.
W#flÅ¡r# Ü«∞~ü=¸#Öò =ÚÇπÏã¨<åuÖò QÍÑ¶≤ÖÏuÖò =¸q∞<åu Å~Ú#∂
Ñ¶≤^Œ∞Ì<£Ü«∂ =Öò Pd~°u =ÅÇ¨ï"£∞ J*Ï|∞<£ Jr"£∞. Ü«∞ø=∞ `«+πÇ¨Ï^Œ∞ JÖˇ·Ç≤Ï"£∞
JÖòã≤#`«∞Ç¨ï"£∞ =JÜü∞ nÇ≤Ï"£∞ =J~üAÅ∞Ç¨ï"£∞ a=∂HÍ#∂ Ü«∞=∞Å∂#
Ü«∞ø=∞~Úl<£ Ü«Ú=Ñ¶‘ÊùÇ≤Ï=ÚÖÏ¡Ç¨ï n#Ç¨ï=ÚÖò Ç¨ÏYö =Ü«∂Å=¸# J#flÖÏ¡Ç¨Ï
Ç¨ï=Öò Ç¨ÏY∞öÖò =Úc<£.
jÅ=O`«∞ÅÃÑ·, ÖËxáÈx JÑ¨xO^ŒÅ∞ "≥∂¿Ñ "å~°∞ W@∞ „Ñ¨ÑÖK«OÖ’#∂, J@∞
Ñ¨~°Ö’HõOÖ’#∂ âßÑ¨„QÆã¨∞÷Ö∫`å~°∞. "åi HÀãÖ =∞Ç¨ Hõiî#"≥∞ÿ# tHõ∆ HÍK«∞H˘x LOk.
WÖÏ JÑ¨xO^ŒÅ∞ "≥∂¿Ñ"å~°∞ `«=∞ <Àà◊√§ HÍà◊√§, KÕ`«∞Å∂ `«=∞ JHõ$`åºÅ#∞ QÆ∞iOz
™êHõ∆ºq∞KÕÛ ~ÀA XHõ˜ =ã¨∞ÎO^Œ#fl ãÖQÆu =∞~°záÈ‰õÄ_»^Œ∞. P ~ÀA ^Õ=Ù_»∞ "åi
J~°›`«#∞ |˜ì "åiH˜ Ñ¨ÓiÎ „Ñü Ñ¶¨ÅO „Ñ¨™êk™êÎ_»∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ `≥Å∞ã¨∞ÎOk "åiH˜ ^Õ=Ù_Õ
ã¨`«º=∞x, ^Õ=Ù_Õ x*Ïxfl x[O KÕã≤ K«∂¿Ñ "å_»x. (J#∂fl~ü 23–25)
4. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :-
U_»∞ <åâ◊#O KÕ¿ã q+¨Ü«∂Å‰õΩ ^Œ∂~°OQÍ LO_»O_ç. D ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ jÅ=O`«∞
ÅÃÑ·, J=∂Ü«∞‰õΩÅÃÑ· JÑ¨xO^ŒÅ∞ "≥∂Ñ¨~å^Œx, ÃÇÏK«ÛiOKå~°∞.
=Ú~ü`«^£ (W™ê¡"£∞Ñïkè#∞O_ç`˘ÅyáÈ=Ù@)
Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕi#, |∞kÌ QÆÅ =ºH˜Î W™ê¡"£∞ #∞O_ç `˘ÅyáÈ=Ù@:-
ZO^Œ∞HõO>Ë W™ê¡"£∞ XHõ ÑïÑ¨Ó~°‚"≥∞ÿ# ^èŒ~°‡O, WO^Œ∞Ö’ =∂#=ÙÅ H˘~°‰õΩ ™êÑ¶¨Åº
q[Ü«∂Å∞ ÅaèOKÕ ÑïÑ¨Ó~°‚ =º=ã¨÷ LOk. W™ê¡O =∂#=ÙÅ ^èŒŒ#, =∂#, „áê}ÏÅ‰õΩ
~°Hõ∆}, HõeÊã¨∞ÎOk. W@∞=O˜ ^èŒ~å‡xfl q_çz ÃÑ>Ëì =ºH˜Î W™ê¡"£∞ ^Œ$+≤ìÖ’ =∞Ç¨ <Õ~°ã¨∞Î_»∞.
nxH˜ `«y# tHõ∆ ‰õÄ_® x~°‚~ÚOK«|_çOk. W™ê¡"£∞#∞ `«ºlOz# "åx "≥#∞Hõ˜
ã¨`å¯~åºÅxfl =º~°÷=∞=Ù`å~Ú. W™ê¡g∞Ü«∞ „Ñ¨Éèí∞`«fiO nxH˜ áêÅÊ_ç# =ºH˜ÎH˜ =∞~°}tHõ∆
qkèã¨∞ÎOk.
|∞MÏsÖ’ J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ JÉÏƒãπ (~°) LÖË¡Y#:-
`«# ^èŒ~å‡xfl =∂ˆ~Û"å_çx =∞~°}tHõ∆ qkèOK«O_ç.
=∞~À LÖË¡Y#O:-
XHõ =Úã≤¡"£∞ „áê}O ˆH=ÅO =¸_»∞ q+¨Ü«∂Å =Å¡ ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O J=Ù`«∞Ok
1. qâ◊fiã≤Oz# `«~åfi`« Jqâßfi™êxfl Z#∞flH˘#∞@, 2. q"åÇ¨ÏO KÕã¨∞‰õΩ#fl `«~°∞"å`«
‰õÄ_® =ºaèKå~åxH˜ áêÅÊ_»∞@. 3. JHÍ~°}OQÍ W`«~°∞efl Ç¨Ï`«º KÕÜ«Ú@.
(|∞MÏi, =Úã≤¡O)
„Ñü =ºH˜Î „áê^äŒq∞Hõ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L#fl „Ñ¨*Ï™êfi=∞º ^Õâ◊OÖ’ W™ê¡"£∞ `«ºlOz#
=ºH˜ÎH˜ xs‚`« tHõ∆ "ÕÜ«∞@O K«@ìÑ¨~°OQÍ ™ê^èŒºO HÍ^Œ∞.
126 127

66
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
JÖòÇ≤Ï~å|ÇπÏ(L„QÆ"å^ŒO)
JO>Ë H˘O^Œ~°∞ ™êÜ«Ú^èŒ∞Å∞ ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ ÖË^• XO@iQÍ HõÖ’¡ÖÏ¡xfl,
LÑ¨„^Œ"åxfl ã¨$+≤ìOz „Ñ¨[Å ^èŒ<åxfl, „áê}ÏÅ#∞, =∂<åÅ#∞ ^ÀK«∞‰õΩOÏ~°∞. Pã¨∞ÎÅ#∞
<åâ◊#O KÕ™êÎ~°∞. W@∞=O˜ "å~°∞ =∞Ç¨ <Õ~°ã¨∞ÎÅ∞, =∂Ç¨ áêáê`«∞‡Å∞ ‰õÄ_®, giH˜
ã¨Ô~·# tHõ∆ x~°‚~ÚOK«_»O [iyOk.
W#fl=∂ [*ÏLÅ¡r# Ü«ÚÇ¨ i|∂#ÖÏ¡Ç¨Ï =~°ã¨∂ÅÇ¨ï =Ü«∞ãπ B<£ Ñ¶≤ÖòJ~ü
l Ñ¶¨™ê^Œ<£ JÜ«ÚºY`«ÎÅ∂ J"£ Ü«Úã¨Å¡|∂ J"£ `«∞Y`«ÎJ JÜü∞ nÇ≤Ï"£∞
=J~üAÅ∞Ç¨ï"£∞ q∞<£ dÖÏÑ¶≤<£ J"£ Ü«Ú<£Ñ¶¨"£ q∞#ÖòJ~ül, *ÏeHõ ÅÇ¨ï"£∞ d*òÜ«Ú<£
Ñ¶≤^Œ∞Ì<£Ü«∂ =ÅÇ¨ï"£∞ Ñ¶≤ÖòPd~°u J*Ï|∞<£ Jr"£∞.
JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ, PÜ«∞# „Ñ¨=HõÎ‰õÄ =ºuˆ~HõOQÍ áÈ~å_Õ"åiH˜, ^èŒ~°}˜ÃÑ· HõÅÇ¨ Å∞
ˆ~ÔHuÎã¨∂Î uiˆQ "åiH˜ =∞~°}tHõ∆"Õã≤ Ç¨Ï`«=∂~åÛe. ÖË^• LifÜ«∂e, ÖË^• XHõKÕ~Ú
^•xH˜ Jaè=ÚYOQÍ XHõHÍÅ∞ #iH˜ "ÕÜ«∂e. ÖË^• ^Õâ◊ |Ç≤Ï+¨¯~°} KÕÜ«∂e. Wq
WÇ¨ÏÖ’HõOÖ’ "åiH˜ ÅaèOKÕ J==∂#O, Ñ¨~åÉèí=O Ñ¨~°Ö’HõOÖ’ WO`«HõO>Ë Hõiî#"≥∞ÿ#
tHõ∆ LOk. (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ – 33) Y∞~üP<£ "≥Å∞QÆ∞Ö’ gi tHõ∆ WÖÏ LOk.
1. #iH˜ "Õ`«, 2. LitHõ∆, 3. HÍà◊√§ KÕ`«∞Å∞ #iH˜ "ÕÜ«Ú@. 4. ^Õâ◊ |Ç≤Ï+¨¯~°}
JO>Ë ã¨=∞Ü«∞O ãÖ^Œ~°ƒùO, <Õ~°ã¨∞ÎÅ Ñïã≤÷u, <Õ~°O "≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜x ^Œ$+≤ìÖ’
ÃÑ@∞ìH˘x D tHõ∆Ö’¡ ^Õ#fl~Ú<å J#∞ãïOK«=K«∞Û.
W=∂"£∞ ëêÑ¶¨~¸QÍ~°∞ g˜ tHõ∆Å#∞ QÆ∞iOz D „HÕk q^èŒOQÍ ¿Ñ~˘¯<åfl~°∞:-
1. ^èŒ#O ^ÀK«∞H˘x Ç¨Ï`«ºKÕã≤ LO>Ë LitHõ∆ "ÕÜ«∂e.
2. ^èŒ#O ^ÀK«∞HÀ‰õΩO_® Ç¨Ï`«ºKÕã≤ LO>Ë `«Å#iH˜ "ÕÜ«∂e.
3. Ç¨Ï`«ºKÕÜ«∞‰õΩO_® ^èŒ#O ^ÀK«∞‰õΩO>Ë HÍà◊¥§ KÕ`«∞Å∞ #iH˜ "ÕÜ«∂e.
4. Ç¨Ï`«ºÅ∂, ^ÀÑ≤_ôÅ∞ KÕÜ«∞ÖË^Œ∞ HÍx HõÖ’¡ÖÏxfl ˆ~ÔHuÎOz ÉèíÜ«∂O^Àà◊#Å‰õΩ
QÆ∞iKÕ¿ãÎ Ñ¨@ì}O #∞O_ç |Ç≤Ï+¨¯iOKåe.
^˘OQÆ`«#=Ú
^èŒ#O =∂#= rq`åxH˜ "≥<≥fl=ÚHõ =O˜k. nxfl HÍáê_Õ, ~°H˜∆OKÕ ÉÏ^èŒº`«
W™ê¡"£∞ fã¨∞‰õΩOk. „Ñ¨[Å∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O ^˘OQÆ`«#O, ^ÀÑ≤_ô, „^ÀÇ¨ÏO, =_ô¤, "≥∂ãÖ,
`«∂xHõÖ’¡ "≥∂ãÖ, ÅOK«O ^•fi~å <åâ◊#O KÕÜ«∞‰õΩO_® LO_»_®xˆH W™ê¡"£∞ WÖÏO˜
K«Ïìefl KÕã≤Ok. W™ê¡"£∞ P ^èŒ~°‡ ãÖáê^Œ##∞ x¿+kèOzOk.
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∂ ÖÏ `å‰õΩÅ∂ P"£∞"åÅ‰õΩ"£∞ Éˇ·#‰õΩ"£∞ aÖòÉÏue
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! g∞~°∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O ^èŒ<åxfl J„Hõ=∞OQÍ ^ÀK«∞HÀHõO_ç.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 188)
1. _»|∞ƒ ãÖáêkOKÕ J ^èŒ~°‡ =∂~åæÖ’¡ ^˘OQÆ `«#O Jxfl˜HõO>Ë hK«=∞~Ú#k.
JO^Œ∞=ÖË¡ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) nxH˜ KåÖÏ Hõiî#"≥∞ÿ# tHõ∆#∞ x~°‚~ÚOKå_»∞.
Z=Ô~·<å W`«~°∞Å ^èŒ#O ^˘Oye¿ãÎ, Jk x„^•=ã¨÷Ö’<≥·<å, WO’¡ Hõ#flO "ÕÃã·<å,
ÖË^• `åà◊O q~°Q˘æ˜ì J~Ú<å ã¨ˆ~ tHõ∆‰õΩ J~°∞›_»∞.
2. `«e¡^ŒO„_»∞Å∞ H˘_»∞‰õΩ ^èŒ#O ^˘OQÆe¿ãÎ "åi KÕ`«∞Å∞ #~°Hõ|_»=Ù.
h=Ó, h ^èŒ#O h `«O„_çH˜ K≥Ok#"Õ. (WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2291)
3. Hõ~°=Ù HÍ@HÍÅ∞ :- x~°∞^ÀºQÆO, Pi÷Hõ W|ƒO^Œ∞Å =Å¡ `«# ÉèÏ~åº a_»¤Å#∞
~°H˜∆OK«∞HÀ_®xH˜ ^˘OQÆ`«#O KÕ¿ãÎ J`«x tHõ∆‰õΩ QÆ∞iKÕÜ«∞_»O [~°∞QÆ^Œ∞.
4. n<å~üÖ’ <åÅæ= =O`«∞ ÖË^• =¸_»∞ k~üÇ¨Ï"£∞Å HõO>Ë `«‰õΩ¯= ^èŒ#O
^˘OQÆe¿ãÎ KÕ`«∞Å∞ #~°Hõ|_»=Ù. <Õ_»∞ K«ÖÏ=∞}˜Ö’ L#fl 10,15 ~°∂áêÜ«∞Å∞
5. ™êH∆Íº^è•~åÅ∞ ÅaèOz, ^˘OQÆ`«# `«Ñ¨ÙÊ XÑ¨ÙÊ‰õΩ#fl `«~°∞"å`« J`«x ‰õΩ_ç
KÕux =∞}˜Hõ@∞ì =~°‰õΩ #iH˜"ÕÜ«∞_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
6. QÆ∞}áê~î°O HÀãÖ KÕux ^˘OQÆ"≥∞_»Ö’ „"ÕÖÏ_»Hõ@ì_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
(J|∂^•=Ó^£ [~¸Ñ¶π 4416, WÉˇfl=∂[ 2537)
128 129

67
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
Ç¨Ï`«º
1. J<åºÜ«∞OQÍ W`«~°∞efl Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞_»O x+≤^ŒúO JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
ÖÏ`«Mò `«∞Å∞#flÑ¶πã¨Å¡f Ç¨Ï„~°=∞ÖÏ¡Ç¨ï WÖÏ¡ aÖò Ç¨Ïdö
^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«OQÍ `«Ñ¨Ê JÖÏ¡ÇπÏ x¿+kèOz# U „áê}˜h Ç¨Ï`«=∂~°ÛHõO_ç.
(|h W„™êÜ«¸Öò – 33)
2. qâßfiã≤x Ç¨Ï`«º KÕã≤#"å_»∞ #~°HõOÖ’ âßâ◊fi`«OQÍ LOÏ_»∞.
==∞Ü«∞ºMò`«∞Öò =¸q∞#<£ =Ú`« Jq∞‡^Œ<£ Ñ¶¨[*Ï LÇ¨˙ [Ç¨Ï#fl=Ú MÏe^Œ<£
Ñ¶‘Ç¨ =QÆl|ÖÏ¡Ç¨ï JÖˇ·Ç≤Ï =ÅJ#Ç¨˙ = JJ^ŒÌ ÅÇ¨˙ J*Ï|<£ Jr=∂.
|∞kÌÑ¨Ó~°fiHõOQÍ qâßfiã≤x Ç¨Ï`«=∂iÛ# "åiH˜ #~°Hõ"Õ∞ `«y# tHõ∆ J`«_»∞ âßâ◊fi`«OQÍ
JO^Œ∞Ö’<Õ Ñ¨_ç LOÏ_»∞. J`«xÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO, JaèâßÑÖ q~°∞K«∞‰õΩÑ¨_»`å~Ú.
J`«_ç HÀãÖ JÖÏÇπÏ (`«) =º^è•Éèíi`«"≥∞ÿ# tHõ∆ ã≤^ŒúÑ¨~°z LOKå_»∞. (Jxfl™ê – 93)
D "åHõºOÖ’ J`åºKåi H˘~°‰õΩ <åÅ∞QÆ∞ tHõ∆Å∞ ¿Ñ~˘¯#_»O [iyOk.
1. J`åºKåi âßâ◊fi`«OQÍ #~°HõOÖ’ LOÏ_»∞.
2. J`«_çÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ ‰õΩ~°∞ã¨∂Î LO@∞Ok.
3. J`«_çÃÑ· JÖÏ¡ÇπÏ âßÑÖ Ñ¨_»∞`«∂ LO@∞Ok.
4. ~°Hõ~°HÍÅ Hõiî# tHõ∆Å‰õΩ QÆ∞~°=Ù`å_»∞.
5. P`«‡Ç¨Ï`«º KÕã¨∞‰õΩ#fl"å_»∞ x+≤^Œú Kå=Ù K«™êÎ_»∞. U PÜ«Ú^èŒO`À P`«‡Ç¨Ï`«º
KÕã¨∞‰õΩOÏ_À, J`«_çH˜ JÖÏO˜ tHõ∆ˆH QÆ∞iKÕÜ«∞_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
(|∞MÏi5778, =Úã≤¡O109)
Z=~°∞ U PÜ«Ú^èŒO`À P`«‡Ç¨Ï`«º KÕã¨∞‰õΩO>Ë, P PÜ«Ú^èŒO ^•fi~å<Õ tH˜∆OK«
|_»∞`«∂ LOÏ~°∞. (#™ê~Ú 1965 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
4. Ç¨Ï`«ºÅ∞ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞:-
|∞kúÑ¨Ó~°fiHõ"≥∞ÿ# Ç¨Ï`«º:- JO>Ë L^ÕÌâ◊º Ñ¨Ó~°fiHõOQÍ Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞@O
á⁄~°áê@∞ =Å¡ [iˆQ Ç¨Ï`«º :- JO>Ë á⁄~°áê@∞# J*Ï˝#O =Å¡ Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞_»O
TÇ¨ÏHõO^Œxq^èŒOQÍ Ç¨Ï`«º:- JO>Ë ™ê^è•~°}OQÍ JÖÏO˜ PÜ«Ú^è•Å =Å¡
Ç¨Ï`«º [~°∞QÆ^Œ∞ J~Ú<å =∞~°}O ãÖÉèíqã¨∞ÎOk. L^•:- QÆ∞^Œ∞ÌÅ∞, „`Àã≤"ÕÜ«Ú@,
~åà◊§`À H˘@∞ì@, "≥Ú^ŒÖˇ·#q. W@∞=O˜ Ç¨Ï`«º L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ [~°∞QÆ^Œ∞.
Ñ¨~°Ö’HõOÖ’ L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ KÕ¿ã Ç¨Ï`«º‰õΩ tHõ∆:-
1. âßâ◊fi`«OQÍ #~°HõOÖ’ LOÏ_»∞.
2. ^≥·"å„QÆÇ¨ xH˜, âßáêxH˜ QÆ∞~°=Ù`å_»∞.
3. =º^è•Éèíi`«"≥∞ÿ# tHõ∆ (Jxfl™ê – 93)
5. L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ Ç¨Ï`«º KÕ¿ã"å_»∞ g˜H˜ J~°∞›_»∞:-
1. Ç¨Ï`åºáêÑÖ, #~°HõOÖ’ âßâ◊fi`« x"åãÖ, JÖÏ¡ÇπÏ P„QÆÇ¨ÏO, âßÑÖ, Hõiî#tHõ∆
2. Pã≤Î "åQÆ∂‡ÖÏÅ‰õΩ J#~°∞›_»∞. (J|∂^•=Ó^£)
3. ÑïÇ¨ ~°O, XHõ"Õà◊ Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞|_ç# =ºH˜Î ‰õΩ@∞Oc‰õΩÅ∞ ÑïÇ¨ ~°O
fã¨∞HÀ=ÏxH˜ ã≤^Œú"≥∞ÿ`Õ, Ç¨ÏO`«‰õΩ_»∞ XHõ ÉÏxã¨#∞ q_»∞^ŒÅ KÕÜ«∂e. ÖË^• "åiH˜
ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡Oz Hõ∆=∂Ñ¨} HÀ~åe.
4. Ç¨Ï`«º ÖË^• Hõ∆=∂Ñ¨} :- Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞|_ç# =ºH˜Î ‰õΩ@∞O|O "åiH˜ Ç¨ÏO`«‰õΩx
„áê}O HÀˆ~, ÖË^• Ñ¨ÓiÎQÍ Hõ∆q∞OKÕ Ç¨Ï‰õΩ¯ LOk.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :- Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞|_ç# =ºH˜Î |O^èŒ∞=ÙÅ‰õΩ Ô~O_»∞ q+¨Ü«∂Å
JkèHÍ~°O LOk. ÑïÇ¨ ~°O ÖË^• „Ñ¨fHÍ~°O. (|∞MÏs)
6. `«# ^èŒ# =∂# „áê}ÏÅ#∞ ~°H˜∆OK«∞HÀ=@OÖ’ Z=i<≥·<å Ç¨Ï`«º KÕ¿ãÎ J`«xÃÑ·
Z@∞=O˜ ÑïÇ¨ ~°=¸ ÖË^Œ∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =^ŒÌ‰õΩ XHõ =ºH˜Î =zÛ F JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HÍÎ!
Z=Ô~·<å <å ^èŒ<åxfl ^ÀK«∞HÀ"åÅ#∞‰õΩO>Ë? ^ÀK«∞HÀx=fi‰õΩ Jx „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ã¨=∂^è•#O
WKåÛ~°∞. P =ºH˜Î <Õ#`«xfl "åi¿ãÎ ##∞fl K«OáêÅ#∞‰õΩO>Ë ? J`«x`À áÈ~å_»∞ Jx
J<åfl~°∞. P =ºH˜Î XHõ "Õà◊ J`«#∞ ##∞fl K«OÃÑ¿ãÎ? #∞=Ùfi J=∞~° g~°∞_»=Ù Jx „Ñ¨=HõÎ
(ã¨) J<åfl~°∞. JÑ¨ÙÊ_® =ºH˜Î XHõ"Õà◊ <Õ#`«xfl K«OÑ≤"Õ¿ãÎ? Jx J<åfl_»∞. "å_»∞ #~°HõOÖ’H˜
"≥àÏÎ_»∞ Jx ã¨=∂^è•}O WKåÛ~°∞ =∞Ç¨ „Ñ¨=HõÎ (ã¨). (=Úã≤¡"£∞)
130 131

68
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
"åºáê~°O
1. ^èŒ~°‡ ãÖáê^Œ#:- W™ê¡"£∞ ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«OQÍ ãÖáêkOKåÅx „áÈ`«ûÇ≤ÏOzOk
^èŒ~°‡ ãÖáê^Œ#Ö’ x=∞QÆfl=∞~Ú L#fl =ºH˜Îx K«∂z JÖÏ¡ÇπÏ ãÖ`À+≤™êÎ_»∞.
2. =∞~À P^Õâ◊O:-
^èŒ~°‡OQÍ ãÖáêkOK«_»O „Ñü =Úã≤¡"£∞ Ü≥ÚHõ¯ qkè.
3. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) #∞ WÖÏ „Ñ¨tflOK«_»O [iyOk.
Jxfl˜HõO>Ë Ñïâ◊√^Œú"≥∞ÿ# ãÖáê^Œ# Uk ? `«# KÕu ãÖáê^Œ#, ^èŒ~°‡|^Œú"≥∞ÿ#
"åºáê~°O. (JO>Ë x+≤^ŒúO, "≥∂ãÖ ÖËx "åºáê~°O). (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
"åºáê~°OÖ’QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀ=Åã≤#q+¨Ü«∂Å∞
1. Ñïâ◊√^Œú ™ê=∂„y: J"Õ∞‡ ÖË^• H˘<Õ ã¨~°∞‰õΩ ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«"≥∞ÿ#kQÍ LO_®e.
=∞^Œº áê#O, K«zÛ# [O`«∞=Ù, ÑÖk, q„QÆÇ¨ Å∞, QÆO*Ï~Ú, #Å¡=∞O^Œ∞, ãÖw`«
ÑïHõ~åÅ∞ "≥Ú^ŒÖˇ·# "åºáê~åÅ∞ x+≤^ŒúO. ^Œ∞=Ú‡Å∞, K«~°‡,O ¿Ñ_», „áê}∞Å =∞ÅO,
K≥`«Î "≥Ú^ŒÖˇ·#q á⁄ÖÏÖ’¡ qxÜ≥∂yOK«|_»`å~Ú g˜ "åºáê~°O ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O.
2. ™ê=∂„y ÖÏÉèí^•Ü«∞Hõ"≥∞ÿ#^≥· LO_®e. Ç¨ x KÕ‰õÄˆ~Û =ã¨∞Î=ÙÅ "åºáê~°O
x+≤^ŒúO. áê=Ú, ‰õΩHõ¯Å∞, Ñ¨Ù~°∞QÆ∞Å∞, ZÅ∞HõÅ∞, W=hfl B+¨^èŒOQÍ<≥·`Õ ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«O.
3. J=∞‡|_»∞`«∞#fl =ã¨∞Î=Ù J"Õ∞‡ "åx^≥· LO_®e. ÖË^• J#∞=∞u ÅaèOz
LO_®e. W`«~°∞Å =ã¨∞Î=Ù#∞ J#∞=∞u ÖË‰õΩO_® J=∞‡~å^Œ∞.
4. `«# Pnè#OÖ’ L#fl =ã¨∞Î=ÙÖË J=∂‡e. `«# Jnè#OÖ’ ÖËx =ã¨∞Î=Ù J=∞‡_»O
^èŒ~°‡ q~°∞^ŒúO. K≥@∞ìÃÑ· Ñ≤K«∞ÛHõÅ∞, #kÖ’x KÕÑ¨Å∞, ~åÉ’ÜÕ∞ ãÖ=`«û~°O ÑÖ@
ZO^Œ∞HõO>Ë W=hfl J#∞=∂<åã¨Ê^Œ"≥∞ÿ#q.
"åºáê~°qt+¨ì`«
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡ r# P=∞#∂ ‰õΩÅ∂ q∞<£`«~ÚºÉÏu =∂ ~°[Mò<å‰õΩ"£∞
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! "Õ∞=Ú g∞‰õΩ „Ñ¨™êkOz# Ñïâ◊√^Œú PÇ¨ ~åxfl u#O_ç.
(JÖò|Y~°ÇπÏ–172) `«# KÕu ãÖáê^Œ#HõO>Ë L`«Î=∞ ãÖáê^Œ# =∞ˆ~n ÖË^Œ∞ (|∞MÏs)
"åºáê~° xÜ«∞=∂Å∞ :
1. "åºáê~°O ed`«Ñ¨Ó~°fiHõOQÍ, ™ê‰õ∆ΩºÅ`À ã¨Ç¨ [iy`Õ KåÖÏ =∞Ozk JÖÏ¡ÇπÏ
P^Õâ◊O :-
= J+πÇ≤Ï^Œ∂ W*Ï `«ÉÏÜ«∂`«∞"£∞ =ÖÏÜ«Ú*Ï„~° HÍu |∞<£ =ÖÏ +¨Ç‘Ï^Œ∞<£
g∞~°∞ "åºáê~° ÖÏ"å^ÕgÅ∞ [iÑ≤#Ñ¨Ù_»∞ ™ê‰õ∆ΩºÅ#∞ ÃÑ@∞ìHÀO_ç, ™ê‰õ∆ΩºÅ#∞,
QÆ∞=∞™êÎ#∞ Ç¨ x `«ÅÃÑ@ì‰õÄ_»^Œ∞. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 282)
2. Z=Ô~·<å XHõ"Õà◊ XHõ =ã¨∞Î=Ù#∞ W^ŒÌiH˜ Jq∞‡`Õ Jk "≥Ú^Œ˜ =ºH˜ÎˆH
K≥O^Œ∞`«∞Ok.
3. XHõi`À ÉË~°O ‰õΩki# `«~åfi`«, W`«~°∞Å‰õΩ J=∞‡~å^Œ∞. Jq∞‡"Õã≤# =ã¨∞Î=Ù#∞
W`«~°∞Å∞ ÉË~°=∂_»~å^Œ∞.
4. J"Õ∞‡"å_çH˜, H˘<Õ"å_çH© =∞^èŒº ^ŒÖÏ~°∞ÖÏ¡ =º=Ç¨ÏiOz XÑ¨ÊO^ŒO ‰õΩ^Œ~°Û_»O
^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«"Õ∞, ^ŒÖÏi Hõg∞+¨<£ ÖË^• "Õ`«#O W~°∞Ñ¨H∆ÍÅ WëêìWëêìÅÃÑ· LOk.
5. |Å=O`«OQÍ J=∞‡_»O, H˘#_»O ZO`«=∂„`«O ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O HÍ^Œ∞ JÖÏ¡ÇπÏ
P^Õâ◊O:-
WÖÏ¡ J<£`«‰õÄ# u*Ï~°`«<£ J<£`«~ål<£ q∞<£‰õΩ"£∞
HÍx D =º=Ç¨ ~åxfl Ñ¨~°ã¨Ê~° JOwHÍ~°O ^•fi~å Ñï+¨¯iOK«|_»∞`«∞Ok.
(Jxfl™ê–29)
"åºáê~°O Wëêì WëêìÅÃÑ· P^è•~°Ñ¨_ç LOk. (JÇ¨Ï‡^£, WÉˇfl=∂[ 2185 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
6. J~Ú`Õ U^≥·<å =∞Oz Ñ¨xHÀãÖ |Å=O`«OQÍ XHõ =ã¨∞Î=Ù#∞, J=∞‡=K«∞Û
H˘#=K«∞Û L^•:- =∞ã≤˚^£, ~°Ç¨Ï^•i, â◊‡âß# "å˜Hõ H˘~°‰õΩ á⁄~°∞QÆ∞"åi WÅ∞¡ H˘#=K«∞Û#∞.
7. xã¨ûÇ¨ Ü«∞ ã≤÷uÖ’x "åºáê~°O, Z=Ô~·<å `«# ~°∞}O, ÖË^• "åºkè ÖË^•,
„Ñ¨Ü«∂}O ÖË^• W`«~° J`«º=ã¨~° Ñïã≤÷`«∞Ö’¡ `«# WÅ∞¡ `«‰õΩ¯= Ys^Œ∞‰õΩ J=∞‡QÀi`Õ
Wk ^èŒ~°‡ã¨=∞‡`«"Õ∞.
J~Ú`Õ H˘<Õ "å~°∞ WÖÏO˜ =ºH˜Î xã¨ûÇ¨ Ü«∞`«Å =Å¡ ÖÏÉèíO á⁄O^Õ „Ñ¨Ü«∞`«flO
KÕÜ«∞‰õÄ_»^Œ∞. ™ê^èŒº"≥∞ÿ#O`«=~°‰õΩ Ñ¨ÓiÎ ^èŒ~°xzÛ H˘<åe.
132 133

69
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=ÖÏ `«<£ã¨∞Öò Ñ¶¨*òÅ Éˇ·#‰õΩ"£∞
Ñ¨~°ã¨Ê~°O ã¨`å¯~åºÖ’¡ ã¨Ç¨ Ü«∞ ã¨Ç¨ÏHÍ~åÖ’¡ áêÖ’æ#_»O =∞~°∞=HõO_ç.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 237)
8. H˘Å`«Ö’¡ `«∂xHõÖ’¡ #=∞‡HõOQÍ =º=Ç¨ÏiOKåe. H˘O`« JkèHõOQÍ W=fi_»O
J"Õ∞‡"åx qkè.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:
= J"£Ñ¶¨ÙÖò ÔH·Å =Öò g∞*Ï# aÖò dã≤Î
H˘Å`«Ö’¡, `«∂xHõÖ’¡ <åºÜ«∞OQÍ =º=Ç¨ÏiOK«O_ç. (JÖòJ<£P"£∞ – 152)
9. ÖÏ"å^ÕgÖ’¡ W~°∞=~åæÅ∂ ™œHõ~°ºHõ~°OQÍ =º=Ç¨ÏiOKåe.
H˘<Õ@Ñ¨ÙÊ_»∞, J"Õ∞‡@Ñ¨ÙÊ_»∞, J_çˆQ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ^ŒÜ«∂QÆ∞}O`À qâßÅ Ç¨Ï$^ŒÜ«∞O`À
=º=Ç¨ÏiOKÕ =ºH˜Îx JÖÏ¡ÇπÏ Hõ~°∞}ÕK«∞QÍHõ.
10. ^˘OQÆã¨~°∞‰õΩ H˘#∞@ x+≤^ŒúO. L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ ^˘OQÆã¨~°∞‰õΩ H˘#_»O x+≤^ŒúO,
nxH˜ Ô~O_»∞ HÍ~å}ÏÅ∞ L<åfl~Ú.
1. ^˘OQÆã¨~°∞‰õΩ ^•x Ü«∞[=∂x #∞O_ç HÍHõ ^˘OQÆ #∞O_ç H˘OÏ_»∞.
2. ^˘OQÆ ã¨~°‰õΩ H˘#_»O J`åºKå~åxfl, áêÑ¨HÍ~åºhfl „áÈ`«ûÇ≤ÏOK«_»"Õ∞.
L^Õâ◊º Ñ¨Ó~°fiHõOQÍ ^˘OQÆ ã¨~°∞‰õΩ#∞ H˘#fl"å_»∞ ^˘OQÆ`«#OÖ’,áêÑÖÖ’ <Õ~°OÖ’
ÉèÏQÆ™êfiq∞ JÜ«∂º_»∞. (Éˇ·Ç¨Ïv, =Úã¨#flÑ¶π WÉˇfl Ã+·ÉÏ)
11. =∞^Œºáê<åxfl `«Ü«∂~°∞ KÕÜ«∞_®xH˜ „^•Hõ∆, Ü«Ú^ŒúO H˘~°‰õΩ HõÖ’¡ÖÏÅ‰õΩ
PÜ«Ú^è•Å∞ J=∞‡_»O x+≤^ŒúO. ZO^Œ∞HõO>Ë Wk áêÑÖÖ’, J`åºKå~°OÖ’ ã¨Ç¨ÏHõiOK«
_»"Õ∞.
=`« P=#∂ JÅÖòa„i =`«ÎMò"å, =ÖÏ `å=#∂ JÅÖòWãπq∞ =ÖòL^£P=<£.
ã¨`å¯~åºÖ’¡, ÉèíH˜ÎHÍ~åºÖ’¡ ã¨Ç¨ÏHõiOK«O_ç áêÑ¨HÍ~åºÖ’¡ J`åºKå~åÖ’¡ ã¨Ç¨ÏHõ
iOK«HõO_ç. (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ–2)
12. „Ñ¨=∂}ÏÅ∞ KÕã≤ ã¨~°∞‰õΩ#∞ J=∞‡_»O x¿+kèOK«|_çOk.
„Ñ¨=HõÎ LÑ¨^Õâ◊O
"åºáê~°OÖ’ JkèHõOQÍ „Ñ¨=∂}ÏÅ∞ KÕÜ«∞HõO_ç ^•x=Å¡ ã¨~°∞‰õΩ KåÖÏ J=Ú‡_»=Ù
`«∞Ok. HÍx â◊√ÉèíO `«iy áÈ`«∞Ok. (=Úã≤¡"£∞, WÉˇfl=∂[ 2209 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
13. =∞ã≤˚^£Ö’ "åºáê~°O KÕÜ«∞‰õÄ_»^Œ∞.
Z=Ô~·<å =∞ã≤˚^£Ö’ "åºáê~°O KÕã¨∂Î LO_»QÍ g∞~°∞ K«∂¿ãÎ JÖÏ¡ÇπÏ g∞
"åºáê~°OÖ’ â◊√ÉèíO „Ñ¨™êkOK«‰õÄ_»^Œ∞ QÍHõ Jx J#O_ç. (ui‡l ã¨Ç≤Ï 1321)
14. K≥@∞ìÃÑ· L#fl Ñ¨à◊√§ xO_»∞HÍÜ«∞QÍ =∂~°Hõ=ÚO^Õ J=Ú‡@ x+≤^ŒúO.
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) Ñ¨à◊§#∞ xO_»∞ HÍÜ«∞Å∞QÍ =∂~°Hõõ=ÚO^Õ J=∞‡‰õÄ_»^Œx, H˘#‰õÄ_»^Œx
"åiOKå~°∞. (|∞MÏs)
15. ^èŒ~°Å#∞ ÃÑOKÕ L^ÕÌâ◊ºO`À ã¨~°∞‰õΩ#∞ Q˘^•=ÚÖ’¡ ^•z LOK«_»O x+≤^ŒúO.
ã¨~°∞‰õΩ#∞ PÑ≤ LOz#"å_»∞ áêáê`«∞‡_»∞.
(J|∂^•=Ó^£ 3447, 3443 WÉˇfl=∂[ 2154, =Úã≤¡"£∞ 1605)
=∞~À LÑ¨^Õâ◊O :-
ã¨~°∞‰õΩ#∞ |*Ï~°∞Ö’H˜ `≥zÛ J"Õ∞‡"å_»∞ â◊√ÉèíO QÆÅ"å_»∞, P¿Ñ"å_»∞ âßÑ¨„QÆã¨∞Î_»∞.
(WÉˇfl=∂[ [~ÚÑ¶π 2153)
134 135

70
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=_ô¤
1. =_ô¤ JO>Ë Jã¨Å∞ J~°÷O ÖÏÉèíO. WOw¡+¨µÖ’ nxfl WO„>ˇãπì Jx JOÏ~°∞.
W™ê¡g∞Ü«∞ ÑïÉèÏ+¨Ö’ J„iÉÏ JOÏ~°∞. Jã¨Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞@. =_ô¤ ˆH=ÅO ~°∞}OÖ’<Õ
LO@∞Ok. =_ô¤ ˆH=ÅO ~°∞} ÖÏ"å^ÕgÖ’¡<Õ LO@∞Ok.
=_ô¤ ˆH=ÅO ~°∞} ÖÏ"å^ÕgÖ’¡<Õ LO@∞Ok. (#™ê~Ú4580, WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2257)
XHõ q^èŒOQÍ WÖÏ ‰õÄ_® ÉèÏqOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
Y∞Å∞¡ Yi˚<£ [„~°=∞<£Ñ¶¨J`«<£ Ñ¶¨Ç¨ï= i|<£
ÖÏÉèíO L#fl „Ñü ~°∞}O =_ô¤ J=Ù`«∞Ok. (JÖò W~°fi 1398 [~¸Ñ¶π, [~¸Ñ¶¨ÙÖò *Ïq∞=Ùãπ [y„~ü 4244)
XHõ =ºH˜Î ~°Ñ¶‘H˜ 10 ~°∂.Å∞ JÑ¨ÙÊ WKåÛ_»∞. uiy fã¨∞‰õΩ<Õ@Ñ¨ÙÊ_»∞ 11 ~°∂.Å∞ =ã¨∂Å∞
KÕâß_»∞ JkèHõOQÍ L#fl D XHõ ~°∂áê~Ú =_ô¤ J=Ù`«∞Ok. 10 ~°∂.Å∞ Jã¨Å∞ J=Ù`«∞Ok.
2. =_ô¤ Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞ :-
1. ~°∞} =_ô¤ 2. #QÆ^Œ∞ =_ô¤
1. ~°∞} =_ô¤:- ÃÑ·# ¿Ñ~˘¯#fl q^èŒOQÍ =_ô¤ "åºáêi ~°∞}QÆ_»∞=Ù‰õΩ „Ñü Ñ¶¨ÅO
=_ô¤ ~°∂ÑÖÖ’ =ã¨∂Å∞ KÕ™êÎ_»∞.
2. #QÆ^Œ∞ =_ô¤ Uq∞@O>Ë XHõ =ºH˜Î #QÆ^Œ∞‰õΩ |^Œ∞Å∞ #QÆ^Œ∞ J=Ú‡`å_»∞.
J~Ú`Õ JkèHõOQÍ fã¨∞‰õΩOÏ_»∞.
L^•:- XHõ H˜Ö’ QÀ^èŒ∞=∞Å∞ WzÛ XHõ H˜Ö’ 250 „QÍ=ÚÅ∞ QÀ^èŒ∞=∞Å∞ =ã¨∂Å∞
KÕ™êÎ_»∞. ÖË^• ~°∂áê~Ú WzÛ ~°∂áê~Ú áê=ÖÏ =ã¨∂Å∞ KÕ™êÎ_»∞.
3. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :-
XHõ k~ü Ç¨Ï"£∞#∞ Ô~O_»∞ k~üÇ¨Ï"£∞Å‰õΩ |^Œ∞Å∞QÍ J=∞‡HõO_ç. ZO^Œ∞HõO>Ë g∞
Ñ¨@¡ <Õ#∞ =_ô¤ QÆ∞iOz ÉèíÜ«∞Ñ¨_»∞`«∞<åfl#∞. (JÇπÏ=∞^£, `«Éò~åh)
4. #QÆ^Œ∞ =_ô¤ P~°∞ =ã¨∞Î=ÙÖ’¡ LO@∞Ok. |OQÍ~°O, "≥O_ç, QÀ^èŒ∞=∞Å∞,
*Á#flÅ∞, Y~°∂˚~°O, LÑ¨ÙÊ. g˜x XHõ ^•xH˜ |^Œ∞Å∞QÍ =∞~˘Hõ ^•xfl ÖÏÉèíO fã¨∞H˘x
J=∞‡_»O x+≤^ŒÌO. |OQÍ~åxH˜ |^Œ∞Å∞, ÉOQÍ~°O, "≥O_çH˜ |^Œ∞Å∞ "≥O_ç ÖÏÉèÏxH˜
J=∞‡_»O x+≤^ŒúO.
5. =_ô¤ x¿+^èŒO :- =_ô¤ =∞Ç¨ áêÑÖ. W™ê¡"£∞ nxx Hõiî#OQÍ x~°∂‡eOzOk.
JÇ¨ÏÅ¡ÖÏ¡Ç¨ïÖòÉˇ· J= Ç¨Ï„~°=∞„iÉÏ
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) "åºáê~åxfl ^èŒ~°‡ ã¨=∞‡`«O KÕâß_»∞. =_ô¤x x¿+kèOKå_»∞.
(JÖò|Y~°ÇπÏ–275)
Ü«∂ JÜ«ÚºÇ¨ÏÅ¡r# P=∞#∂ ÖÏ`å‰õΩÅ∞„iÉÏ J*òPÑ¶¨<£ =Ú*ÏJÑ¶¨`«<£
=`«ÎY∞ÖÏ¡Ç¨Ï ÅJÅ¡‰õΩ"£∞ `«∞Ñ¶πeÇ¨˙<£, =`«ÎY∞<åfl~°Å¡f L~Ú^ŒÌ`ü eÖòHÍÑ¶≤s<£, =
JfLÖÏ¡Ç¨Ï =„~°ã¨∂Å ÅJÅ¡‰õΩ"£∞ `«∞~üÇ¨Ï=¸<£.
F qâßfiã¨∞ÖÏ~å ! Ô~˜ìOÑ¨Ù =_ô¤x u#HõO_ç. JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ÉèíÜ«∞Ñ¨_»O_ç g∞~°∞
™êÑ¶¨ÅºO á⁄O^Õ J=HÍâ◊O LOk. Jqâßfiã¨∞Å H˘~°‰õΩ `«Ü«∂~°∞ KÕÜ«∞|_ç# P Jyfl
#∞O_ç q∞=∞‡efl g∞~°∞ HÍáê_»∞HÀO_ç. JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ, „Ñ¨=HõÎ‰õÄ q^èÕÜ«∞`« K«∂ÑÖ_ç.
q∞=∞‡efl Hõ~°∞}ÕKÕ J=HÍâ◊O LOk. (Pb W„=∂<£ – 130–123)
U_»∞ q<åâ◊#HÍ~°∞Å #∞Oz `«Ñ≤ÊOK«∞HÀO_ç. ^•xH˜ „Ñ¨[Å∞ Jq Uq∞˜ ? Jx
q#flqOK«∞‰õΩ<åfl~°∞. ^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ™ê˜ HõeÊOK«∞@, =∞O„`« q^Œº
„Ñ¨^Œi≈OK«∞@, J<åºÜ«∞OQÍ Ç¨Ï`«º KÕÜ«Ú@, =_ô¤ u#∞@, J<å^èŒ∞Å ™⁄=Ú‡ Ç¨ÏiOK«∞@,
Ü«Ú^Œú "≥∞ÿ^•#O #∞O_ç "≥#∞uiy áêiáÈ=Ù@, jÅ=O`«∞Å~Ú# qâßfiã¨ „ã‘ÎÅÃÑ·
JÑ¨xO^ŒÅ∞ "≥∂Ñ¨Ù@.
136 137

71
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
=∞~À P^Õâ◊O :-
=_ô¤ u<Õ "åxx, uxÑ≤OKÕ "åxx, ^•x ™ê‰õ∆ΩºÅ#∞ ^•xfl „"å¿ã "åxx JÖÏ¡ÇπÏ
<åâ◊#O KÕÜ«ÚQÍHõ =∞~À P^Õâ◊O:-
=_ô¤H˜ 99 `«~°QÆ`«∞Å∞<åfl~Ú. Jxfl˜HõO>Ë z#flk `«# `«e¡`À ãÖÉè’QÆO KÕÜ«∞_»O
. (WÉˇfl=∂[ 2274 ã¨Ç≤ÏÇπÏ)
"≥Ú‰õΩ¯|_ç
1. `«#ÃÑ· qkèQÍ ÖËx ^•xfl qkèQÍ KÕã¨∞HÀ=@O. L^• :- XHõ"Õà◊ <å "åºkè
#Ü«∞O J~Ú`Õ <Õ#∞ =¸_»∞ ~ÀAÅ∞ LÑ¨"åãÖ LOÏ#∞, <å Ñ¶¨ÖÏ<å ã¨=∞ã¨º
fi`Õ WO`« ^èŒ#O ^•# ^èŒ~å‡Å∞ KÕ™êÎ#∞. Jx "≥Ú‰õΩ¯ HÀ=@O.
2. "≥Ú‰õΩ¯ |_çx Y∞~üP<£ Ç¨Ïnã¨∞Å ^•fi~å ã¨=∞‡uOK«_»O [iyOk. JÖÏ¡ÇπÏ
P^Õâ◊O :-
==∂ J<£Ñ¶¨H±`«∞"£∞ q∞<£ #Ñ¶Ÿu<£ J"£ #[~ü`«∞"£∞ q∞<£ #*òi<£
Ñ¶¨W#flÖÏ¡Ç¨Ï Ü«∂Å=ÚÇ¨˙
g∞~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ =∂~°æOÖ’ ÜÕ∞q∞ Y~°∞Û KÕã≤<å, "≥Ú‰õΩ¯ |_ç "≥Ú‰õΩ¯‰õΩ<åfl Jk
JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ `≥Å∞ã¨∞ÎOk. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 270)
Z=Ô~·<å <Õ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ q^èÕÜ«∞`« K«∂Ñ¨Ù`å#∞ Jx "≥Ú‰õΩ¯‰õΩO>Ë J`«#∞
JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ q^èÕÜ«∞`« K«∂áêe. Jq^èÕÜ«∞`«‰õΩ áêÅÊ_»~å^Œ∞. (|∞MÏs)
3. ^≥·= q^èÕÜ«∞`« Ñ¨@¡ "≥Ú‰õΩ¯ HÀ=@O =∞Oz^Õ HÍx ^•xfl Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞_»O
`«Ñ¨Êxãï. ^≥·= Jq^èÕÜ«∞`« Ñ¨@¡ ZÑ¨ÙÊ_»∂ "≥Ú‰õΩ¯|_ç KÕã¨∞HÀ‰õÄ_»^Œ∞ ^•xfl Ñ¨ÓiÎ
KÕÜ«∞_»O ‰õÄ_® `«Ñ¨ÊxãïHÍ^Œ∞. L^•: ã¨=∂^èŒ∞Å#∞ ^Œi≈OKÕ "≥Ú‰õΩ¯|_ç, W`«~°∞efl
Ç¨Ï`«º KÕ¿ã "≥Ú‰õΩ¯|_ç, U^≥·<å áêÑ¨HÍ~°ºO KÕ™êÎ#<Õ "≥Ú‰õΩ¯|_ç "≥Ú^ŒÖˇ·#q.
4. =º~°Î"≥∞ÿ# "≥Ú‰õΩ¯|_ç:- Ñ¶¨ÖÏ<å QÆ∞„~°OÃÑ· ™êfis KÕ™êÎ#x "≥Ú‰õΩ¯ HÀ=_»O
ÖË^• =KÕÛ "Õã¨qÖ’ H˘O_» „áêO`åÅ‰õΩ "≥àÏÎ#x "≥Ú‰õΩ¯ HÀ=@O,WÖÏO˜ "≥Ú‰õΩ¯
|_»∞Å#∞ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞_»O `«Ñ¨Êx ãï HÍ^Œ∞.
XHõ™êi „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Y∞`åƒ Wã¨∞Î<åfl~°∞. PÜ«∞# ^Œ$+≤ì XHõ =ºH˜ÎÃÑ· Ñ¨_çOk.
J`«#∞ ZO_»Ö’ xÖ’Ûx L<åfl_»∞. ZO_»Ö’ ZO^Œ∞‰õΩ xÅ∞Û<åfl=x J`«xfl J_çQÍ~°∞,
^•xH˜ P =ºH˜Î g∞~°∞ Y∞`åƒ Wã¨∞Î#flO`« ¿ãÑ¨Ù ZO_»Ö’ xÅ∞ÛOÏ#x "≥Ú‰õΩ¯‰õΩ<åfl#∞.
Jx J<åfl_»∞. ^•xH˜ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Wk "≥Ú‰õΩ¯|_ç HÍ^Œx, Ñ¨Ù}ºO „Ñü Ñ¶¨ÅO ÅaèOKÕ
HÍ~åºÖ’¡ "≥Ú‰õΩ¯HÀ"åe. Jx LÑ¨^ÕtOKå~°∞.
XHõ ¢ã‘Î =∞Ç¨ „Ñ¨=HõÎ QÍi`À D q^èŒOQÍ q#flqOK«∞‰õΩOk: ''„Ñ¨=HõÎQÍ~°∞ g∞~°∞
Ñ¶¨ÖÏ<å Ü«Ú^ŒúOÖ’ ˆH∆=∞OQÍ uiy =¿ãÎ, g∞ `«ÅÃÑ· ^ŒÑ¶π "å~Ú™êÎ#x "≥Ú‰õΩ¯‰õΩ<åfl#∞.——
JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎQÍ~°∞ J<åfl~°∞– ''h "≥Ú‰õΩ¯|_ç f~°∞ÛHÀ——. JÑ¨ÙÊ_»∞ P ¢ã‘Î „Ñ¨=HõÎQÍi
`«ÅÃÑ· ^ŒÑ¶π "å~ÚOzOk. (J|∂^•=Ó^£, Ç¨Ïã¨<£ 3312)
+¨~°`«∞Å`À ‰õÄ_ç# "≥Ú‰õΩ¯|_ç : +¨~°`«∞Ö`À ‰õÄ_ç# "≥Ú‰õΩ¯|_çÖ’ +¨~°`«∞
Ñ¨Ó~°Î~Ú`Õ "≥Ú‰õΩ¯|_ç K≥e¡OKåe. XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å <å H˘_»∞‰õΩ ã¨fiã¨÷`« á⁄Ok`Õ 10
=∞Ok ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ J#flO ÃÑ_»`å#x "≥Ú‰õΩ¯‰õΩO>Ë, ã¨fiã¨÷`« á⁄Ok# "≥O@<Õ "≥Ú‰õΩ¯|_ç
K≥e¡OKåe.
™ê^è•~°}"≥∞ÿ# "≥Ú‰õΩ¯|_ç :- JO>Ë +¨~°`«∞ÖË¡‰õΩO_® "≥Ú‰õΩ¯H˘#∞@ nxfl Ñ¨ÓiÎ
KÕÜ«∞@O `«Ñ¨Êxãï <Õ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ HÀãÖ Y∞~üP<£ Ñ¨ÓiÎ KÕ™êÎ#x "≥Ú‰õΩ¯‰õΩO>Ë, ã¨fiã¨÷`«
á⁄Ok# "≥O@<Õ "≥Ú‰õΩ¯|_ç K≥e¡OKåe.
™ê^è•~°}"≥∞ÿ# "≥Ú‰õΩ¯|_ç :- JO>Ë +¨~°`«∞ÖË¡‰õΩO_® "≥Ú‰õΩ¯H˘#∞@ nxfl Ñ¨ÓiÎ
KÕÜ«∞@O `«Ñ¨Êxãï <Õ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ HÀãÖ Y∞~üP<£ Ñ¨ÓiÎ KÕ™êÎ#x "≥Ú‰õΩ¯‰õΩO>Ë P
"≥Ú‰õΩ¯|_ç K≥e¡OKåe. ZO^Œ∞HõO>Ë Y∞~üP<£ ÑïîOK«_»O JÖÏ¡ÇπÏ P~å^èŒ#, ^•xfl Ñ¨ÓiÎ
KÕÜ«∞_»O `«Ñ¨Êxãï.
ã¨$+≤ì`åÅ"≥Ú‰õΩ¯|_ç x+≤^ŒúO:- XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å F J|∞ÌÖò MÏ^Œ~ü rÖÏh <å
H˘_»∞‰õΩ ã¨fiã¨÷`« á⁄Ok`Õ 10 =∞Ok ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ J#flO ÃÑ_»`å#∞ Jx J#@O. W@∞=O˜
"≥Ú‰õΩ¯|_çx Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞_»O x+≤^ŒúO ZO^Œ∞HõO>Ë Wk ã¨$+≤ì`åÅ "≥Ú‰õΩ¯|_ç ã¨$+≤ì`åÅ‰õΩ,
â◊"åÅ‰õΩ Z@∞=O˜ â◊‰õΩÎÅ∂ ÖË=Ù.
"≥Ú‰õΩ¯|_ç ÑïÇ¨ ~°O:- XHõ =ºH˜Î "≥Ú‰õΩ¯H˘x ^•xfl Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞ÖËHõáÈ`Õ ^•x
ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡OKåe. ÑïÇ¨ ~°O =¸_»∞ ~ÀAÅ∞ LÑ¨"åãÖ LO_®e. ÖË^• 10 =∞OkH˜
J#flO ÃÑÏìe. (=Úã≤¡"£∞)
"≥Ú‰õΩ¯|_ç LÑ¨"å™êÅ∞:- XHõ"Õà◊ Z=Ô~·<å "≥Ú‰õΩ¯|_ç LÑ¨"å™êÅ∞
áêÕK«Hõ=ÚO^Õ =∞~°}˜¿ãÎ "å~°ã¨∞Å∞ P LÑ¨"å™êÅ#∞ áêÕz "≥Ú‰õΩ¯|_ç
Ñ¨ÓiÎKÕÜ«∂e.
XHõ „ã‘Î =zÛ ''=∂ `«e¡ÃÑ· "≥Ú‰õΩ¯|_ç ~À*ÏÅ∞ LO_Õq. "å˜x Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞Hõ
=ÚO^Õ =∞~°}ÕKå~°∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) P"≥∞ "å~°ã¨∞Å∞ "å˜x Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∂e Jx
J<åfl~°∞. (=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï)
138 139

72
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨=∂}OKÕÜ«Ú@
1. H˘xfl =K«<åÅ ^•fi~å XHõ q+¨Ü«∂xfl |ÅÑ¨~°K«_®xfl „Ñ¨=∂}O JOÏ~°∞.
2. JÖÏ¡ÇπÏÃÑ·, PÜ«∞# QÆ∞}ÏÅÃÑ· =∂„`«"Õ∞ „Ñ¨=∂}O KÕÜ«∂e. JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=∂}O,
JÖÏ¡ÇπÏ Q˘Ñ¨Ê`«#O „Ñ¨=∂}O, Y∞~üP<£ „Ñ¨=∂}O „Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨=∂}Ïxfl |ÅÑ¨~°∞ã¨∂Î
WÖÏ JOÏ~°∞. Z=iKÕuÖ’ =∞Ç¨Ï=∞‡^£ „áê}O LO^À PÜ«∞# ™êH˜∆.
3. JÖÏ¡ÇπÏ `«Ñ¨Ê W`«~°∞ÅÃÑ· „Ñ¨=∂}O, KÕÜ«∞~å^Œ∞. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 3251)
L^•: `«O„_çÃÑ· „Ñ¨=∂}O, „Ñ¨=HõÎÃÑ· „Ñ¨=∂}O, HÍÉÏÃÑ· „Ñ¨=∂}O, D q^èŒOQÍ
„Ñ¨=∂}O KÕÜ«∞@O x+≤^ŒúO.
JÖÏ¡ÇπÏÜÕ∞`«~°∞ÅÃÑ· „Ñ¨=∂}O KÕã≤# "å_»∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ™ê˜ HõeÊOKå_»∞.
(u~üq∞l, ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1535)
4. „Ñ¨=∂}O Ñ¨ÓiÎ KÕã≤#"å_»∞ „Ñü Ñ¶¨ÅO á⁄O^Œ∞`å_»∞. Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∞x"å_»∞
áêáê`«∞‡_»∞ ^•x ÑïÇ¨ ~°O K≥e¡OKåe.
„Ñ¨=∂}ÏÅ∞ =¸_»∞ ~°HÍÅ∞ :-
1. =º~°÷ „Ñ¨=∂}ÏÅ∞ 2. Ñ¨ÓiÎ KÕ¿ã „Ñ¨=∂}ÏÅ∞ 3. Ü«∞g∞<£ QÆ=¸<£
1. =º~°÷ „Ñ¨=∂}ÏÅ∞ :- Z@∞=O˜ L^ÕÌâ◊O ÖË‰õΩO_® Ñ¨ÅHõ_»O `«Ñ¨Ê‰õΩO_®
KÕ™êÎ#∞. ''JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=∂}O #∞=Ùfi JÖÏ KÕÜ«∂e—— W=hfl =º~°÷ „Ñ¨=∂}ÏÖË. g˜Ñ¨@¡
ÑïÇ¨ ~°O QÍh, qKå~°}QÍx LO_»^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
ÖÏ Ü«Ú JdA‰õΩ=ÚÖÏ¡Ç¨ï aÅ¡Q∑q Ñ¶‘JÜü∞ =∂x‰õΩ"£∞
g∞ =º~°÷ „Ñ¨=∂}ÏÅÃÑ· q∞=∞‡efl qKåiOK«_»O [~°∞QÆ^Œ∞.
(JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ – 89)
ã¨`«º „Ñ¨=∂}O:- W@∞=O˜ „Ñ¨=∂}ÏÅ#∞ Ñ¨ÓiÎ KÕÜ«∂e. ÖË‰õΩO>Ë „Ñ¨=∂}O
KÕã≤# "å_»∞ áêáê`«∞‡_»=Ù`å_»∞.
^èŒ$_»"≥∞ÿ# „Ñ¨=∂}O ÉèíOQÆO KÕ¿ãÎ ÑïÇ¨ ~°O:-
ÖÏ Ü«ÚPdA‰õΩ=ÚÖÏ¡Ç¨ï aÅ¡Q∑q Ñ¶‘ JÜü∞=∂x‰õΩ"£∞ =ÖÏH˜<£Ü«ÚPdA‰õΩ"£∞
a=∂ JY`«∞Î=ÚÖò JÜü∞=∂#, Ñ¶¨HõÑ¶π á¶ê~°`«∞Ç¨ W`üP=Ú J+¨~°u =∞™êH©# q∞<£
J"£ãü =∂ `«∞`ü~Ú=¸# JÇπÏb‰õΩ"£∞ J"£ H˜<£=`«∞Ç¨ï"£∞ J"£ `«ÇπÏs~°∞ ~°Y|u<£.
Ñ¶¨ÅÅ¡"£∞ Ü«∞l^£ Ñ¶¨ã≤Ü«∂=Ú ã¨ÖÏãü JÜ«∂ºq∞<£ *ÏeHõ HõáêÊù~°`«∞ JÜü∞=∂x‰õΩ"£∞
W*Ï Ç¨ÏÅÑ¶π`«∞"£∞ =ÇπÏÑ¶Ë JÜü∞=∂#‰õΩ"£∞, Hõ*ÏeHõ Ü«Ú|~Úº =∞ÖÏ¡Ç¨ïÅ‰õΩ"£∞
JÜ«∂uÇ‘Ï ÅJÅ¡‰õΩ"£∞ `«+π‰õΩ~°∂ãπ. (JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ 89)
g∞ =º~°÷ „Ñ¨=∂}ÏÅ QÆ∞iOz JÖÏ¡ÇπÏ q∞=∞‡efl Ñ¨@∞ìHÀ_»∞. HÍx g∞~°∞ KÕ¿ã
|∞kúÑ¨Ó~°fiHõ"≥∞ÿ# „Ñ¨=∂}ÏÅ#∞ QÆ∞iOz JÖÏ¡ÇπÏ q∞=∞‡efl `«Ñ¨Ê‰õΩO_® qKåi™êÎ_»∞.
^•x ÑïÇ¨ ~°O Uq∞@O>Ë g∞~°∞ g∞ ÉèÏ~åº a_»¤Å‰õΩ uxÑ≤OKÕ Éè’[#O Ñ¨k=∞Ok
¿Ñ^ŒÅ‰õΩ ÃÑÏìe ÖË^• "åiH˜ =„™êÎÅ∞ W"åfie ÖË^• XHõ ÉÏxã¨#∞ q_çz ÃÑÏìe. D
™ÈÎ=∞`« ÖËx "å~°∞ =¸_»∞ ~ÀAÅ∞ LÑ¨"åãÖ LO_®e. g∞~°∞ „Ñ¨=∂}O KÕã≤ ÉèíOQÆ
Ñï¿ãÎ, g∞ „Ñ¨=∂}ÏÅ‰õΩ ÑïÇ¨ ~°O Wk. g∞~°∞ g∞ „Ñ¨=∂}ÏÅ#∞ HÍáê_»∞HÀO_ç. D
q^èŒOQÍ JÖÏ¡ÇπÏ q∞=∞‡efl P^Õtã¨∞Î<åfl_»∞. g∞~°∞ Hõ$`«[˝`«Å∞ `≥Å∞Ñ¨Ù‰õΩOÏ~°x.
JO>Ë QÆ˜ì„Ñ¨=∂}O ÉèíOQÆÑï¿ãÎ ÑïÇ¨ ~°O Wk:-
1. Ñ¨k=∞Ok ¿Ñ^ŒÅ‰õΩ J#flO ÃÑ@ì_»O ÖË^• "åiH˜ =„™êÎÅ∞ W=fi@O ÖË^• XHõ
ÉÏxã¨#∞ q_çzÃÑ@ì_»O. g˜ â◊H˜Î ÖËx "å~°∞ =¸_»∞ ~ÀAÅ∞ LÑ¨"åãÖ áêÕKåe.
2. Jã¨`«º „Ñ¨=∂}O:- nx ^•fi~å W`«~°∞Å Ç¨Ï‰õΩ¯Å#∞ H˘Å¡Q˘@ì_»O,
"≥∂ãÿOK«_»O, „^ÀÇ¨ÏO KÕÜ«∞@O "≥Ú^ŒÖˇ·#q. W@∞=O˜ „Ñ¨=∂}O =∞Ç¨ áêÑÖ.
n#∞flO_ç Ñ¨âßÛ`åÎÑÖ K≥O^Œ@O `«Ñ¨Êxãï. Jã¨`«º „Ñ¨=∂}O ^•fi~å ^ÀK«∞‰õΩ#fl ^èŒ<åxfl
uiy W=fi@O `«Ñ¨Êxãï.
140 141

73
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
="£Ö∫ëê JÖÏ¡Ç¨ï Å[JÅ‰õΩ"£∞ L=∞‡`«"£"åÇ≤Ï^Œ`«<£ =ÖÏH˜<£ Ü«ÚlÅ∞¡
=∞Ü«∞ºëêL =Ü«∞ÇπÏn =∞Ü«∞ºëêL =Å`«∞ãπ JÅ∞#fl J=∂‡ ‰õΩ<£`«∞"£∞ `å=∞Å∂#
=ÖÏ `«`«ÎdE JÜü∞=∂#‰õΩ"£∞ ^ŒYÅ<£ Éˇ·#‰õΩ"£∞ Ñ¶¨`«lÅ¡ Y^Œ=Ú<£ ÉÏ^Œ ã¨∞|∂uÇ¨
=`«EY∞ã¨∂ûJ a=∂ ã¨^Œ`«∞Î"£∞ J<£ã¨ceÖÏ¡Ç≤Ï =Å‰õΩ"£∞ J*Ï|∞<£ Jr"£∞.
XHõ"Õà◊ JÖÏ¡ÇπÏ `«Åz LO>Ë PÜ«∞# g∞ JO^Œih XˆH ã¨=∂[OQÍ KÕã≤ LO_Õ
"å_»∞. HÍx PÜ«∞# `«# W+¨ì „Ñ¨HÍ~°O H˘O^Œix JÑ¨=∂~åæxH˜ QÆ∞iKÕ™êÎ_»∞. `å#∞
H˘i# "åiH˜ ã¨<å‡~°æO K«∂Ñ¨Ù`å_»∞ `«Ñ¨Ê‰õΩO_® g∞ Hõ~°‡Å#∞ QÆ∞iOz q∞=∞‡efl qKåiO
K«@O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. g∞~°∞ g∞ „Ñ¨=∂}ÏÅ#∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O "≥∂ãÿOK«ÏxH˜ ™ê^èŒ<åÅ∞QÍ
LÑ¨Ü≥∂yOK«HõO_ç. WÖÏ KÕ¿ãÎ ã≤÷~°Ñ¨_ç# áê^•Å∞ `«~°∞"å`« K«e™êÎ~Ú, g∞~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ
=∂~°æO #∞O_ç „Ñ¨[Å∞ x~ÀkèOz# JÑ¨~å^è•xH˜ ^Œ∞+¨Êe`«O K«∂™êÎˆ~"≥∂ tHõ∆#∞
J#∞Éèíq™êÎˆ~"≥∂? (J#flÇπÏ – 94)
JÜ«Ú^Œ∞ q+¨Ü«∂Ö’¡ ÑïÇ¨ ~°O ÖË^Œ∞:- JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ ™ê˜ HõeÊOK«∞@, J<åºÜ«∞OQÍ
Ç¨Ï`«º KÕÜ«Ú@, qâßfiã≤ÃÑ· JÑ¨xO^Œ"ÕÜ«Ú@, Ü«Ú^Œú"≥∞ÿ^•#O #∞O_ç áêiáÈ=Ù@,
^èŒ#O ^ÀK«∞HÀ=_®xH˜ Jã¨`«º „Ñ¨=∂}O KÕÜ«Ú@. (=Úã¨fl^£ JÇ¨Ï‡^£)
J"£eÜ«∂ JÖÏ¡ÇπÏ
(JÖÏ¡ÇπÏÉèí‰õΩÎÅ∞"åi=∞Ç≤Ï=∞Å∞)
"åã¨Î=OQÍ JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨∞Ö’¡x H˘O^Œ~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨@¡ qâßfiãÖ, ^≥·=cèuHÍ~°}OQÍ
JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ≤Ü«∞Éèí‰õΩÎÅ∞QÍ L#fl`« ™ê÷<åÅ∞ á⁄O^Œ∞`å~°∞. g~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „¿Ñq∞™êÎ~°∞.
JÖÏ¡ÇπÏ "åix „¿Ñq∞™êÎ_»∞. W@∞=O˜ ã¨[˚#∞Å#∞ =ÅÜ«ÚºÖÏ¡ÇπÏ JOÏ~°∞ JO>Ë
JÖÏ¡ÇπÏ ¿ãflÇ≤Ï`«∞Å∞ Jx J~°÷O.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) "åi qâßfiãÖ, ã¨`å¯~åºÅ∞, ÉèíÜ«∞cè`«∞Å i`åº "åi „áê~°÷#Ö’,
"Õ_»∞HõÖ’¡ k=º „Ñ¨ÉèÏ=O „Ñ¨™êk™êÎ_»∞. Hõ~°‡Ö’¡ â◊√ÉèÏÅ∞ HõÅ∞QÆ*Ë™êÎ_»∞. JO^Œ∞=Å¡ "åi
=Å¡ „Ñ¨Hõ$uH˜ =ºuˆ~HõOQÍ ãÖÑ¶¨∞@#Å∞ KÀ@∞ KÕã¨∞‰õΩOÏ~Ú. Wq ™ê=∂#º =∂#=ÙÅ
â◊H˜ÎH˜ Jf`«"≥∞ÿ#q.
L^•:- â◊|ÌO "≥∞ÿà◊√§ H˘Åk q#|_»∞@, MÏk ã≤Ü«∞ºÇπÏ Ü«Ú^Œú ãÖ^Œ~°ƒùOQÍ,
=∞n<å "≥∞O|~°∞ #∞O_ç L=∞~ü (~°) aQÆæ~°QÍ WÖÏ ÃÇÏK«ÛiOKå~°∞. ™êiÜ«∞ H˘O_»"≥·Ñ¨Ù
"≥à◊§O_ç. P â◊|ÌO Ü«Ú^ŒúOÖ’ qxÑ≤OzOk "≥Ú^ŒÖˇ·#q. H˘kÌ J#flOÖ’ J<ÕHõ =∞Ok
u#∞@. HÍÖÏxH˜ =ºuˆ~HõOQÍ Ñ¨à◊√§ ÅaèOK«∞@, Ñ¨ã≤"å_»∞ =∂Ï¡_»∞@.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
=∞Ç¨ Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ =∞Ç≤Ï=∞Å∞ ã¨`«º"≥∞ÿ#"Õ HÍx "å~°∞ UHõ^≥·"å~å^èŒ‰õΩÅ∞ x~°‡Å"≥∞ÿ#
=∞#ã¨∞û`À JÖÏ¡ÇπÏ q^èÕÜ«ÚÅ∞, ^≥·=cèu Ñ¨~°∞Å∞, P^Õâ◊ áêÅ‰õΩÅ∞ J~Ú LO_®e,
g~°∞ `«Ñ¨Ê q„QÆÇ¨ ~å^èŒ‰õΩÅ∞, a^£JfÅ∞, ^Œ∞~å‡~°∞æÅ∞, Ã+·`å#∞ PÜ«Ú^è•ÖÏ¡ Ñ¨xKÕ™êÎ~°∞.
JÖÏ¡ÇπÏ Éèí‰õΩÎÅ‰õΩ qâßfiãÖ, ã¨`å¯~åºÅ∞, ^≥·=cèu `«Ñ¨Êxãï.
JÖÏ W#fl J"£eÜ«∂JÖÏ¡Ç≤ÏÖÏ M∫Ñ¶¨Ù<£ JÖˇ·Ç≤Ï"£∞ =ÖÏÇ¨ï"£∞
Ü«∞ÇπÏ[#∂<£, JÅ¡r# J=∞#∂ =HÍ#∂ Ü«∞`«ÎY∂# ÅÇ¨ï=ÚÖò |∞+π~å
Ñ¶≤ÖòÇ¨ÏÜ«∂u^Œ∞Ì<£Ü«∂ =Ñ¶≤Öò Pd~°u.
JÖÏ¡ÇπÏ q∞„`«∞Å‰õΩ, qâ◊fiã≤Oz ÉèíÜ«∞Éèí‰õΩÎÅ∞ QÆÅ"åiH˜ U q^èŒ"≥∞ÿ# ÉèíÜ«∞O
QÍh, qKå~°O QÍh LO_»^Œ∞ WÇ¨ÏÑ¨~åÖ’¡ "åiH˜ â◊√ÉèÏÖË L<åfl~Ú. (Ü«¸ã¨∞Ñ¶π – 63)
142 143

74
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞
=∂#= ã¨=∂*Ïxfl #ëêìÅ #∞O_ç HÍáê_ç, ÖÏÉèíO KÕ‰õÄ~°Û_®xH˜ Ç¨Ï‰õΩ¯ JOÏ~°∞.
`«e¡^ŒO„_»∞Å∞ ãÖ`å#O, Láê^è•ºÜ«ÚÅ∞, t+¨µºÅ∞, ÉèÏ~åºÉèí~°ÎÅ∞, áêÅ‰õΩ_»∞, áêe
`«∞Å∞, Ü«∞[=∂x, ¿ã=‰õΩ_»∞, ^èŒ#=O`«∞_»∞, ¿Ñ^Œ"å_»∞ ã¨=∂[OÖ’x J#fl=~åæÅ
ÃÑ·# H˘xfl Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú. "å˜x Q“~°qOK«_»O, x~°fiiÎOK«_»O JO^Œi qkè. W™ê¡"£∞
g˜x QÆ∞iOz <˘H˜¯ K≥Ñ¨Ê_»O [iyOk.
1. g˜Ö’ JO^ŒiHõO>Ë =ÚO^Œ∞, Jxfl˜HõO>Ë ÃÑ^ŒÌ Ç¨Ï‰õΩ¯ ã¨$+≤ìHõ~°Î Ç¨Ï‰õΩ¯
ã¨$+≤ì`åÅÃÑ· L#flk. JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨∞Å∞ JÖÏ¡ÇπÏ<Õ P~åkèOKåe. Z=ih PÜ«∞#‰õΩ
™ê˜ HõeÊOK«~å^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
"å|∞^Œ∞ÖÏ¡Ç¨Ï =ÖÏ `«∞+πi‰õÄ aÇ‘Ï Ã+·J<£
g∞~°O^Œ~°∂ JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨ºO KÕÜ«∞O_ç. PÜ«∞#‰õΩ Z=ih ÉèÏQÆ™êfi=ÚÅ∞QÍ
KÕÜ«∞HõO_ç. (Jxfl™ê– 6)
2. P `«~°∞"å`« ã¨$+≤ì`åÖ’¡x ã¨$+¨ì`åÅÃÑ· Jxfl˜HõO>Ë "≥Ú^Œ˜ Ç¨Ï‰õΩ¯ `«e¡^ŒO„_»∞
Åk ãÖ`å#OÃÑ· L#flk.
=aÖò "åe^≥·x WÇπÏ<å™ê
`«e¡^ŒO„_»∞Å Ñ¨@¡ =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOK«O_ç. (Jxfl™ê – 6)
`«e¡^ŒO„_»∞Å Ç¨Ï‰õΩ¯efl ã¨Ô~·# q^èŒOQÍ x~°fiiÎOK«_»O KåÖÏ Hõ+¨ìO, HÍx D
„HÕk q+¨Ü«∂Å ^•fi~å "åi Ç¨Ï‰õΩ¯Å#∞ x~°fiiÎOK«_»O ãÖ`å# ÉÏ^èŒº`«:-
1. `«e¡^ŒO„_»∞Ö’¡ W^ŒÌ~°∞ QÍh, XHõ¯~°∞ QÍh =$^•úÑ¨ºOÖ’ LO>Ë "åix ZO`«
=∂„`«O p^ŒiOK«∞HÀ‰õÄ_»^Œ∞.
2. "åiÃÑ· P„QÆÇ≤ÏOK«~å^Œ∞.
3. "åi`À q#Ü«∞ q^èÕÜ«∞`«Å`À =∂Ï¡_®e.
4. q^èÕÜ«∞`«, ¿ã"å ÉèÏ=O`À "åix Q“~°qOKåe.
5. ZÅ¡Ñ¨ÙÊ_»∞ "åi QÆ∞iOz JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „áêi÷ã¨∂Î LO_®e.
(|h W„™ê~¸Öò – 23)
6. `«e¡ ^ŒO„_»∞Ö’¡ `«e¡ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ JkèHõOQÍ L<åfl~Ú. (=Ú`«ÎÑ¶¨‰õΩ<£ JÖˇ·Ç≤Ï)
7. `«e¡áê^•Å „HÕ^Œ ã¨fi~°æO LOk. (JÇ¨Ï‡^£ #™ê~Ú)
8. `«O„_ç ãÖ`À+≤¿ãÎ JÖÏ¡ÇπÏ ‰õÄ_® ãÖ`À+≤™êÎ_»∞. (u~üq∞r 1899)
9. `«e¡^ŒO„_»∞Å ¿ã==Å¡ „áê~°÷#Å∞ ã‘fiHõiOK«|_»`å~Ú. HõëêìÅ∞ ^Œ∂~°"≥∞ÿ`å~Ú.
10. +≤~ü¯ `«~åfi`« Jxfl˜HõO>Ë ÃÑ^ŒÌáêÑÖ `«e¡^ŒO„_»∞Å Jq^èÕÜ«∞`«
`«e¡^ŒO„_»∞ÅÃÑ·ãÖ`å#Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞
W™ê¡"£∞Ö’ ãÖ`å# Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ ‰õÄ_® `«e¡^ŒO„_»∞ÅÃÑ· L<åfl~Ú. ãÖ`å#O
`«e¡^ŒO„_»∞Å#∞ Q“~°qOKåe. J^Õ q^èŒOQÍ `«e¡^ŒO„_»∞Å∞ ‰õÄ_® `«=∞ ãÖ`å#O Ñ¨@¡
„¿Ñ=∞, "å`«ûÅºO`À „Ñ¨=iÎOKåe. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
z#flÅÃÑ· „¿Ñ=∞ K«∂Ñ¨x "å~°∞, ÃÑ^ŒÌÅ#∞ Q“~°qOK«x "å~°∞ =Úã≤¡=ÚÅ∞ HÍ~°∞.
(u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 1919)
`«e¡^ŒO„_»∞ÅÃÑ· ãÖ`å# Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ D q^èŒOQÍ L<åfl~Ú.
1. `«e¡^ŒO„_»∞Å∞ Ñ≤Å¡Å∞ Ñ¨Ù@ì‰õΩO_® "åiOK«~å^Œ∞. JO>Ë ãÖ~°Hõ∆}, PHõe^ŒÑ¨ÙÊ,
HÍ=∞HÀiHõÅ HÍ~°}OQÍ QÆ~°ƒù„™ê=O KÕ~ÚOK«∞HÀ~å^Œ∞.
=ÖÏ `«Y∞`«∞Å∂ J"£ÖÏ^Œ‰õΩ"£∞ Y+πÜ«∞`« W"£∞ÖÏd<£
¿Ñ^ŒiHõO =Å¡ ãÖ`å<åxfl Ç¨Ï`«º KÕÜ«∞HõO_ç. (JÖòW„™ê–4)
2. ãÖ~°Hõ∆} :- ÉÏÅºO #∞O_ç Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û =~°‰õΩ `«e¡^ŒO„_»∞Å∞ `«=∞ ãÖ`å<åxfl
âßs~°HõOQÍ, =∂#ã≤HõOQÍ ãÖ~°H˜∆OKåe. ãÖ`å<åxfl Ü≥∂QÆ∞ºÅ∞QÍ P~ÀQÆº
=O`«∞Å∞QÍ, qâßfiã¨∞Å∞QÍ, ã¨fi~°æ "å~°ã¨∞Å∞QÍ fiÛk^•Ìe.
3. a_»¤ Ñ¨Ù_ç`Õ K≥qÖ’ J*Ï<£ W"åfie. (ui‡l Ç¨Ïã¨<£ 1514)
4. =∞QÆa_»¤Ñ¨Ù_ç`Õ U_»=~ÀA 2 "Õ∞HõÅ#∞ JvYÇπÏQÍ [|ÇπÏ KÕÜ«∂e. P_» a_»¤Ñ¨Ù_ç`Õ
XHõ"Õ∞Hõ [|ÇπÏ KÕÜ«∂e.(J|∂^•=Ó^£–2836–2838, u~üq∞l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1513, #ã¨~Ú 4220)
5. JvHõÇπÏÖ’ a_»¤‰õΩ ¿Ñ~°∞ ÃÑÏìe. `«Å w~ÚOKåe.(u~üq∞l 1515,1522, J|∂^•=Ó^£ 2838)
6. `«Å "≥O„@∞HõÅ‰õΩ ã¨=∂#OQÍ "≥O_ç ^•#O KÕÜ«∂e. (u~üq∞l Ç¨Ïã¨<£ 1519)
7. JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ Jxfl˜HõO>Ë J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ, J|∞Ì„~°Ç¨ ‡<£ ¿Ñ~°¡O>Ë W+¨ìO. (u~üq∞l 2833, =Úã≤¡"£∞)
8. `«O„_ç ãÖ`å<åxH˜ |Ç¨ïHõiOKÕ J`«∞º`«Î=∞ HÍ#∞HõÖ’¡ Jxfl˜HõO>Ë Q˘Ñ¨Êk =∞Oz
tHõ∆}. (u~üq∞l [Ñ¶‘∞Ñ¶π 1551, 1552)
9. a_»¤‰õΩ U_»∞ ãÖ=`«û~åÅ∞ Ñ¨Ó~°Î~Ú`Õ #=∂A QÆ∞iOz P^ÕtOKåe.
Ñ¨k ãÖ=`«û~åÅ∞ xO_ç, #=∂A K«^Œ=HõáÈ`Õ ^ŒO_çOKåe, "åi Ñ¨_»HõÅ#∞ "Õ~°∞
KÕÜ«∂e. (J|∂^•=Ó^£ Ç¨Ïã¨<£ 494, 495)
10. ãÖ`å<åxfl Q“~°qOK«O_ç, =∞Oz tHõ∆} W=fiO_ç. (WÉˇfl=∂*ò)
144 145

75
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
|O^èŒ∞=ÙÅÇ¨Ï‰õΩ¯Å∞
`«e¡^ŒO„_»∞Å `«~åfi`« |O^èŒ∞=ÙÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú. "å˜x x~°fiiÎOK«_»O
qkèQÍ KÕÜ«∞|_çOk. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
"åu [ÖòY∞~üÉÏ Ç¨ÏYöÇ¨˙
=∞iÜ«Ú |O^èŒ∞=ÙÅ‰õΩ "åi Ç¨Ï‰õΩ¯ K≥e¡OK«O_ç. (|h W„™ê~¸Öò –3)
"åã¨Î=O Uq∞@O>Ë `«e¡^ŒO„_»∞Å `«~åfi`« |O^èŒ∞=ÙÖË ã¨Ç¨ Ü«∂xH˜, "Õ∞Å∞‰õΩ
J~°∞›Å∞. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O:-
Y∞Öò =∂ J<£Ñ¶¨Mò`«∞"£∞ q∞<£ Mˇ·i<£ Ñ¶ëÖò "åe^≥·x =Öò JMò~°c#
ÖÏÉèíO KÕ‰õÄˆ~Ûk g∞~°∞ Uk ^•#O KÕã≤<å Jk `«e¡^ŒO„_»∞Å‰õΩ, |O^èŒ∞=ÙÅ‰õΩ
K≥O^•e. (JÖò|Y~üÇπÏ – 215)
=∞~À P^Õâ◊O:-
"å|∞^Œ∞ÖÏ¡Ç¨Ï =ÖÏ`«∞+πi‰õÄ aÇ‘Ï +¨Üü∞J<£ =aÖò"åe^≥·x WÇπÏ™ê#<£ =lÖòY∞~üÉÏ
JÖÏ¡ÇπÏ<Õ P~åkèOK«O_ç, PÜ«∞#‰õΩ ™ê˜ HõeÊOK«HõO_ç `«e¡^ŒO„_»∞Å Ñ¨@¡
Q“~°=OQÍ „Ñ¨=iÎOK«O_ç. |O^èŒ∞=ÙÅ‰õΩ "Õ∞Å∞ KÕÜ«∞O_ç. (Jxfl™ê – 6)
|O^èŒ∞=ÙÅ Ñ¨@¡ =∞OzQÍ =º=Ç¨ÏiOK«Ïxfl W™ê¡"£∞ ''ã≤Å~°Ç¨ ‡—— Jx ¿Ñ~˘¯Ok.
JO>Ë QÆ~°ƒùãÖz |O^èŒO Wk ~°HõÎO, [##O ^•fi~å U~°Ê_»∞`«∞Ok. Wk ~°ÇπÏ=∂<£ J<Õ
Ñ¨^ŒO #∞O_ç Ñ¨Ù˜ìOk. JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ `«# QÆ∞}ÏÅ∞ ~°Ç¨Ï‡`ü`À D |O^è•xfl Hõeáê_»∞,
=`«ÎY∞ÖÏ¡Ç¨ÏÅ¡r `«™êJÅ∂# aÇ‘Ï =ÖòJ~üÇ¨ "£∞.
JO>Ë JÖÏ¡ÇπÏ ¿Ñ~°∞`À g∞~°∞ Ñ¨~°ã¨Ê~°O Ji÷™êÎ_»∞. J JÖÏ¡ÇπÏ =∞iÜ«Ú |O^èŒ∞=Ù
Å#∞ QÆ∞~°∞ÎOK«∞HÀO_ç. (Jxfl™ê – 1)
JO^Œ∞=ÖË¡ JÖÏ¡ÇπÏ QÆ~°ƒùãÖz`À WÖÏ P^ÕtOKå_»∞. x#∞fl Hõeã≤# "åix <Õ#∞
HõÅ∞Ñ¨Ù`å#∞. x#∞fl „`≥Oz# "åix <Õ#∞ „`≥OK«∞`å#∞. (|∞MÏs)
=∞~À Ç¨Ïnã¨∞Ö’ WÖÏ LOk:- |O^èŒ∞`«fi Ç¨Ï‰õΩ¯ JÖÏ¡ÇπÏ ã≤OÇ¨ ã¨<åxfl Ñ¨@∞ìH˘x
WÖÏ JO@∞Ok:- F JÖÏ¡ÇπÏ! ##∞fl HõeÑ≤# "åix #∞=Ùfi HõÅ∞Ñ¨Ù, ##∞fl „`≥Oz# "åix
#∞=Ùfi „`≥OK«∞. (|∞MÏs)
|O^èŒ∞=ÙÅ Ç¨Ï‰õΩ¯ K≥e¡OKÕ "åi ãÖáê^Œ#Ö’ â◊√ÉèíO U~°Ê_»∞`«∞Ok.(|∞MÏs)
ÉO^èŒ∞`«fi Ç¨Ï‰õΩ¯ L#fl`« ™ê÷#O Uq∞@O>Ë |O^èŒ∞=Ù ãÖ|O^è•Å∞ „`≥OK«∞‰õΩO@∞
#flÑ¨Ê˜H© "åiH˜ "Õ∞Å∞ KÕ‰õÄ~°∞Û`«∂ LO_®e.
á⁄~°∞QÆ∞"åiÇ¨Ï‰õΩ¯Å∞
|O^èŒ∞=ÙÅ =O˜"Õ á⁄~°∞QÆ∞ "åi Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ ‰õÄ_®, "å˜x x~°fiiÎOz JÖÏ¡ÇπÏ,
f~°∞Ê k#O Ñ¨@¡ qâßfi™êxfl PK«~°} ~°∂ÑÖQÍ x~°∂Ñ≤OKåe.
JÖÏ¡ÇπÏ (`«) J<ÕHõ ~°HÍÅá⁄~°∞QÆ∞ "åix QÆ∞iOz XˆHKÀ@ „Ñ¨™êÎqOKå_»∞.
=Ü«∞ãπ =Öò*Ïi lÖòY∞~üÉÏ, =Öò *ÏiÖò A<£a, =™êûÇ≤Ïa aÖò[<£a.
á⁄~°∞QÆ∞#∞#fl |O^èŒ∞=Ù‰õΩ, á⁄~°∞QÆ∞"åxH˜, ã¨g∞ÑÖQÍ L#fl á⁄~°∞QÆ∞ "åiH˜ "Õ∞Å∞
KÕÜ«∞O_ç. á⁄~°∞QÆ∞ "å~°∞ |O^èŒ∞=ÙÖˇ·`Õ Ô~O_çO`«Å "Õ∞Å∞‰õΩ J~°∞›Å∞. á⁄~°∞QÆ∞ "åix
Q“~°qOK«_»O qâßfiã¨ÉèÏQÆO. (Jxfl™ê – 36)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- JÖÏ¡ÇπÏ ™êH˜∆ J`«#∞ qâßfiã≤ HÍ_»∞, JÖÏ¡ÇπÏ ™êH˜∆ J`«#∞
qâßfiã≤ HÍ_»∞. J#∞K«~°∞Å∞ Z=~°∞ JÖÏ¡ÇπÏ „Ñ¨=HõÎ ? Jx q#fl qOK«∞‰õΩ<åfl~°∞. ^•xH˜
„Ñ¨=HõÎ(ã¨) Z=i á⁄~°∞QÆ∞ "åiH˜ "å_ç Ç≤ÏOã¨Å #∞O_ç ~°Hõ∆} ÖË^À Jx J<åfl~°∞. (|∞MÏs)
=∞~À P^Õâ◊O:- JÖÏ¡ÇπÏ#∂, JOu=∞ k<åxfl qâ◊fiã≤OKÕ"å~°∞ `«# á⁄~°∞QÆ∞ "åix
Q“~°qOKåe. (|∞Ys)
=∞~À P^Õâ◊O :- JÖÏ¡ÇπÏ#∂, f~°∞Ê k<åhfl qâ◊fiã≤OKÕ "å~°∞ `«=∞ á⁄~°∞QÆ∞"åix
Ç≤ÏOã≤OK«‰õÄ_»^Œ∞. (|∞MÏs)
J~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y#:- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞. l„|~¸Öò (J) „Hõ=∞O
`«Ñ¨Ê‰õΩO_® á⁄~°∞QÆ∞"åi QÆ∞iOKÕ ÃÇÏK«ÛiOKÕ"å~°∞. z=iH˜ "åà◊§‰õΩ ‰õÄ_® "å~°ã¨`«fiOÖ’
"åÏ W=fi|_»∞`«∞O^Õ"≥∂#x <Õ#∞ TÇ≤ÏOKå#∞. (=Úã≤¡"£∞)
á⁄~°∞QÆ∞ "åi Ç¨Ï‰õΩ¯Ö’¡ =Úã≤¡"£∞ =Úã≤¡"Õ∞`«~°∞Å∞ J<Õ `å~°`«=∞ºO ÖË^Œ∞. JO^Œ~°∂
ã¨=∂#∞ÖË. J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ L=∞~ü (~°) XHõ "Õ∞Hõ#∞ HÀ™ê~°∞. PÜ«∞# á⁄~°∞QÆ∞Ö’ XHõ
Ü«¸^Œ∞_»∞O_Õ "å_»∞ `«# WO˜ "åix g∞~°∞ "åiH˜ =∂OãÖ ÑÖÑ≤OKå~å? Jx
„Ñ¨tflOKå~°∞. ZO^Œ∞HõO>Ë „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zã¨∂Î LO_»QÍ <Õ#∞ q<åfl#∞. l„|~¸Öò
(J) „Hõ=∞O `«Ñ¨Ê‰õΩO_® á⁄~°∞QÆ∞ "åiH˜ "Õ∞Å∞ KÕÜ«∞=∞x ÃÇÏK«Ûiã¨∂Î LO_Õ"å~°∞.
z=iH˜ "åà◊§‰õΩ ‰õÄ_® "å~°ã¨`«fiOÖ’ "åÏ W=fi|_»∞`«∞O^Õ"≥∂#x <Õ#∞ TÇ≤ÏOKå#∞——.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 5152)
146 147

76
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
Jukè=∞~åº^ŒÅ∞
q∞=∞‡efl HõÅ=_®xH˜ =zÛ# =ºH˜Î g∞ Jukä g∞ÃÑ· J`«x qâßfiã¨ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞<åfl~Ú.
JÖÏ¡ÇπÏ#∞, JOu=∞ k<åxfl qâ◊fiã≤OKÕ "å~°∞ `«# Jukèx ã¨`«¯iOKåe. (|∞MÏs)
Jukè Ç¨ ‰õΩ¯ XHõ k#O XHõ ~å„u, J~Ú`Õ Ju^äŒºO =¸_»∞ ~ÀAÅ=~°‰õΩ
LOk. P `«~°∞"å`« Ju^äŒºO ^•#OQÍ ÑïQÆ}ÕK«|_»∞`«∞Ok. (|∞MÏs)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- JÖÏ¡ÇπÏ#∂, JOu=∞k<åxfl qâ◊fiã≤OKÕ "å~°∞ `«# Jukèx
ã¨`«¯iOKåe. J`«xH˜ |Ç¨ïHõiOKåe ^•xH˜ J#∞K«~°∞Å∞ |Ç¨ïHõiOK«_»O JO>Ë Uq∞@x
„Ñ¨tflOKå~°∞. JÑ¨ÙÊ_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) XHõ ~ÀA XHõ ~åu, =¸_»∞ k<åÅ∞, =¸_»∞ ~å„`«∞Å∞
JO`«HõO>Ë JkèHõOQÍ J~Ú`Õ ^•#OQÍ ÑïQÆ}ÕK«|_»∞`«∞Ok. Jx J<åfl~°∞.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
J<å^èŒÅÇ¨Ï‰õΩ¯Å∞
Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û#‰õΩ ~åHõ =ÚO^Õ `«O„_ç K«xáÈ~Ú#"å_»∞ J<å^èŒ J#|_»`å_»∞
W™ê¡"£∞ J<å^èŒÅ‰õΩ D „HÕk Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ x~°‚~ÚOzOk.
1. J<å^èŒÅ∞ =∞# ™È^Œ~°∞Å∞, Jxfl q^è•ÖÏ "åiH˜ "Õ∞Å∞ KÕÜ«∂e:-
=Ü«∞ãπ JÅ∂#Hõ JxÖòÜ«∞`å=∂ Y∞Öò WãπÖÏÇ¨ï<£ ÅÇ¨ï"£∞ Mˇ·~°∞<£ – =W<£–
`«∞MÏe`«∂ Ç¨ï"£∞ – Ñ¶¨WMò"å#∞‰õΩ"£∞
"å~°∞ q∞=∞‡efl J<å^èŒÅ QÆ∞iOz „Ñ¨tflã¨∞Î<åfl~°∞. "åiH˜ "Õ∞Å∞ KÕÜ«∞_»O Ñ¨Ù}º
HÍ~°ºO, WOHÍ XHõ"Õà◊ "åix g∞Ö’ HõÅ∞Ñ¨Ù‰õΩO>Ë "å~°∞ g∞ ™È^Œ~°∞Å∞ ''Jx Ñ¨ÅHõO_ç.
(JÖò|Y~°ÇπÏ – 220)
2. J<å^èŒÅ Pã≤Îx ~°H˜∆OKåe. ^•xfl =$^è• HÍx=fi~å^Œ∞:-
=ÖÏ `«Mò~°|∂ =∂ÅÖòÜ«∞fq∞ WÖÏ¡ aÅ¡f Ç≤ÏÜ«∞ JÇπÏã¨#∞ Ç¨Ï`åÎ Ü«∞ÉòÅ∞QÍ
J+¨µ^ŒÌÇ¨˙
J<å^èŒÅ ™⁄=Ú‡^Œi^•Ñ¨ÙÅ‰õΩ á⁄HõO_ç J~Ú`Õ =∞Ozx KÕ‰õÄˆ~Û L^ÕÌâ◊O`À
`«Ñ¨Ê J`«_»∞ Ü«ÚHõÎ =Ü«∞ã¨∞û‰õΩ KÕ~°#O`« =~°‰õΩ. (JÖò W„™ê–34)
=∞~À P^Õâ◊O :-
W#flÅ¡ r# Ü«∂‰õΩÅ∂# J"£∞"åÅÖò Ü«∞`å=∂ AÖò =∞<£ W#fl=∂ Ü«∂‰õΩÅ∂#
Ñ¶‘|∞`«∂x Ç≤Ï"£∞ <å~°<£.
J<å^èŒÅ ™⁄=Ú‡#∞ J<åºÜ«∞OQÍ ^ÀK«∞‰õΩ<Õ "å~°∞ `«=∞ Hõ_»∞Ñ¨ÙÅÖ’ Jyflx
xOÑ¨Ù`«∞<åfl~°∞. J`«x `«fi~°Ö’ "å~°∞ #~°HõOÖ’ „Ñ¨"Õt™êÎ~°∞. (Jxfl™ê – 10)
3. J<å^èŒÅ#∞ Q“~°qOKåe "åiÃÑ· P„QÆÇ≤ÏOK«~å^Œ∞.
JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-Ñ¶¨ J=∞‡Öò Ü«∞f=∞ Ñ¶¨ÖÏ `«MòÇ¨Ï~ü
g∞~°∞ ‰õÄ_® J<å^èŒÅ#∞ Ç≤ÏOã≤OK«HõO_ç. (JÖòÑ¶¨*ò~ü – 17)
=∞~À P^Õâ◊O :-
=aÖò "åe^≥·x WÇπÏ™ê#<£ – =[ qÖò Y∞~üÉÏ =ÖòÜ«∞`å=∂ =Öò =∞™êH©x.
`«e¡^ŒO„_»∞Å Ñ¨@¡, |O^èŒ∞=ÙÅ Ñ¨@¡, J<å^èŒÅ Ñ¨@¡, ¿Ñ^ŒÅ Ñ¨@¡ =∞OzQÍ
„Ñ¨=iÎOK«O_ç. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 83)
=Úã≤¡=ÚÅÑ¨~°ã¨Ê~°Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞
1. =Úã≤¡=ÚÅO^Œ~°∂ q™êfiã¨ |O^èŒOÖ’ ™È^Œ~°∞Å∞ :-
W#fl=∞Öò =¸q∞#∂# WMò=`«∞<£
qâßfiã¨∞ÅO^Œ~°∂ Ñ¨~°ã¨Ê~°O ™È^Œ~°∞Å∞. (JÖò Ç¨ïA~å`ü –10)
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) P^Õâ◊O :- =Úã≤¡=ÚÅO^Œ~°∂ HõÅã≤ XHõ â◊s~°O =O˜"å~°∞. HõO˜Ö’
<˘Ñ≤ÊLO>Ë P <˘Ñ≤Êx â◊s~°=∞O`å „QÆÇ≤Ïã¨∞ÎOk. J^Õ q^èŒOQÍ `«ÅÖ’ <˘Ñ≤Ê L<åfl
â◊s~°=∞O`å P <˘Ñ≤Ê x„QÆÇ≤Ïã¨∞ÎOk.
2. ^èŒ#„áê}ÏÅ#∞ HÍáê_®e :- „Ñü =Úã≤¡"£∞ =Úã≤¡"£∞‰õΩ ™È^Œ~°∞_»∞ J`«xfl
Ç≤ÏOã≤OK«~å^Œ∞. xã¨ûÇ¨ Ü«∞OQÍ =^Œe ÃÑ@ì~å^Œ∞. J`«xfl J==∂# Ñ¨~°K«~å^Œ∞. `«#
=Úã≤¡"£∞ ™È^Œ~°∞_çx J==∂# Ñ¨~°K«_»O =∞Ç¨ áêÑÖ. „Ñü =Úã≤¡"£∞ÃÑ· =∞~˘Hõ =Úã≤¡"£∞
^èŒ#, =∂#, „áê}ÏÅ∞ x+≤^ŒúO. (|∞MÏs)
148 149

77
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
3. ãÖ|O^è•Å∞ „`≥OK«∞HÀ~å^Œ∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
U =Úã≤¡"£∞H˜ `«# =Úã≤¡"£∞ ™È^Œ~°∞x`À =¸_»∞ ~ÀAÅ HõO>Ë JkèHõOQÍ
ãÖ|O^è•Å∞ „`≥OK«∞HÀ=@O `«QÆ^Œ∞. Hõe¿ãÎ W^ŒÌ~°∂ Ñ¨~°ã¨Ê~°O =ÚMÏÅ∞ „uÑ¨ÙÊ‰õΩOÏ~°∞.
"åi^ŒÌiÖ’ =ÚO^Œ∞ ã¨ÖÏ"£∞ KÕ¿ã "å_Õ L`«Î«=Ú_»∞. (|∞MÏs)
4. W™ê¡q∞Ü«∞ ™ê=∂#º Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- „Ñü =Úã≤¡"£∞ÃÑ·
=∞~˘Hõ =Úã≤¡"£∞ H˘~°‰õΩ S^Œ∞ Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞ L<åfl~Ú.
1. ã¨ÖÏ"£∞‰õΩ „Ñü ã¨ÖÏ"£∞ KÕÜ«∂e.
2. `«∞=Ú‡‰õΩ ã¨=∂^è•#O W"åfie. JO>Ë `«∞q∞‡`Õ JÖòÇ¨Ï"£∞ ^Œ∞eÖÏ¡ÇπÏ J<åe.
q<Õ"å~°∞ Ü«∞~üÇ¨Ï=ÚHõÖÏ¡ÇπÏ J<åe. P `«~°∞"å`« Ü«∞ÇπÏn‰õΩ=∂Å¡Ç¨ï = Ü«ÚãπeÇ¨ï
ÉÏÅ‰õΩ"£∞ Jx Ñ¨ÅHÍe.
3. PÇ¨ fix¿ãÎ PÇ¨ fi#O ã‘fiHõiOKåe.
4. J<å~ÀQÍºxH˜ QÆ∞Ô~·`Õ Ñ¨~å=∞i≈OKåe.
5. =∞~°}˜¿ãÎ [<å*ÏÖ’ áêÖÁæ<åe. (J|∂^•=Ó^£, WÉˇfl=∂[ 1435)
=∂#=Ç¨Ï‰õΩ¯Å∞
=∂#=ÙÅO^Œ~°∂ JÖÏ¡ÇπÏ ã¨$+≤ì`åÅ∞ HÍ=@O =Å¡ =∂#=ÙÅO^Œ~°∂ Ñ¨~°ã¨Ê~°O
™È^Œ~°∞Å∞ Wk =∂#= ™È^Œ~°`«fiO W™ê¡"£∞ =∂#=ÙÅ‰õΩ H˘xfl Ç¨Ï‰õΩ¯Å#∞ HõeÊOzOk.
"åi Ç¨Ï‰õΩ¯efl P^ÕâßÅ∞QÍ ÉèÏqOz x~°fiiÎOKåe.
1. <åºÜ«∞O, ^èŒ~°‡O :- =∂#=ÙÅO^Œi Ñ¨@¡ <åºÜ«∞OQÍ, ^èŒ~°‡OQÍ =º=Ç¨ÏiOKåe.
*Ïu, =∞`«, â◊`«$`åfiÅ∞ g˜H˜ P@OHÍÅ∞ HÍ‰õÄ_»^Œ∞. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
=ÖÏÜ«∞*òi=∞#fl‰õΩ"£∞ +¨<å#∞ M∫q∞<£ JÖÏ JÖÏ¡ `åkÅ∂ DkÅ∂ Ç¨ï=
JMò~°|∞ e`«ÎMò"å
XHõ =~°æOÖ’ L#fl â◊`«$`«fiO HÍ~°}OQÍ g∞~°∞ P"ÕâßxH˜ Ö’#~Ú <åºÜ«∂xfl
`«ºlOK«HõO_ç. <åºÜ«∞OQÍ =º=Ç¨ÏiOK«O_ç Wk ^≥·=ÉèíH˜ÎH˜ Ju KÕ~°∞"≥·#k.
(JÖò=∂~Ú^ŒÇπÏ–8)
2. J#fl^Œ=Ú‡ÖÏ¡ LO_»O_ç. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- Ñ¨~°ã¨Ê~°O HÍÑ¨Ïºxfl
Hõey LO_»HõO_ç. Ñ¨~°ã¨Ê~°O =∞OzQÍ „Ñ¨=iÎOK«O_ç.Ñ¨~°ã¨Ê~°O =ÚMÏÅ∞ „uÑ¨ÙÊHÀHõO_ç.
JO^Œ~°∂ Hõeã≤ JÖÏ¡ÇπÏ ^•ã¨∞Å∞QÍ, J#fl^Œ=Ú‡ÖÏ¡ LO_»O_ç. (|∞MÏs)
3. JO^Œi Ñ¨@¡ ^ŒÜ«∞`À, „¿Ñ=∞`À =º=Ç¨ÏiOK«O_ç. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
Éèí∂"åã¨∞ÅÃÑ· ^ŒÜ«∞K«∂ÑÖ_ç. PHÍâßÖ’¡ L#fl "å_»∞ g∞ÃÑ· ^ŒÜ«∞K«∂Ñ¨Ù`å_»∞.
(u~üq∞l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1924)
4. „âıÜ≥∂aèÖÏ+≤ :- Z@∞=O˜ Ñ¨Hõ∆áê`«O ÖË‰õΩO_® =∂#=ÙÅO^Œi Ñ¨@¡ „âıÜ≥∂aè
ÖÏ+≤QÍ LO_®e. Wk W™ê¡"£∞ L`«Î=∞ tHõ∆}, „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :- `«# QÆ∞iOz
W+¨ìÑ¨_ç# ^•xfl `«# ™È^Œ~°∞xH˜ ‰õÄ_® W+¨ìÑ¨_»x "å_»∞ =Úã≤¡"£∞HÍ_»∞.
(|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
ã¨∞QÆ∞}ÏÅ∞
W™ê¡"£∞ =∂#=ÙÅO^ŒiH© ã¨^Œ∞æ}ÏÅ#∞ É’kèOzOk.
<Õ#∞ ã¨^Œ∞æ}ÏÅ#∞ ÑïÑ¨ÓiÎ KÕÜ«∞_®xˆH ÑÖÑ¨|_®¤#∞.
U =∞Oz HÍ~åºÖ =Å¡ =∂#=`«fiO ÑïÑ¨Ó~°‚=∞=Ù`«∞O^À P QÆ∞}ÏÅ∞ "å˜
^•fi~å =∂#=Ù_»∞ L#fl`« ™ê÷#O á⁄O^Õ J~°›`« á⁄O^Œ∞`å_»∞. "å˜=Å¡ W`«~° =∂#=ÙÅ‰õΩ
âßOu, Éèí„^Œ`«Å∞ „áêÑ¨ÎO J=Ù`å~Ú. „Ñ¨ÑÖK«OÖ’ ˆH∆=∞=Ú, „¿Ñ=∞, ã¨∞Y ãÖ`ÀëêÅ∞,
<åºÜ«∞O, ^èŒ~°‡O qÅã≤Å∞¡`å~Ú. ã¨^Œ∞æ}ÏÖ’¡ Wq KåÖÏ =ÚYº"≥∞ÿ#q :-
1. ã¨`«ºO :- ã¨`«ºO Ñ¨Å∞‰õΩ@, ã¨`«ºOÃÑ· xÅHõ_»QÍ LO_»∞@, ã¨`«º=O`«∞Å
ã¨Ç¨Ï"åãÖ, <À˜`À ã¨`«ºO Ñ¨ÅHÍe. ã¨`åºxfl qâ◊fiã≤OKåe. PK«~°} ^•fi~å ã¨`åºxfl
|Ç≤Ï~°æ`«O KÕÜ«∂e.
2. ã¨`«ºO Ñ¨Å∞‰õΩ@ :- Jã¨`åºxH˜ =ºuˆ~HõOQÍ ÖÏÉèí#ëêìÅ∞ JÑ¨xO^ŒÅ∞
"≥Ú^ŒÖˇ·# "å˜x Ñ¨˜ìOK«∞HÀ‰õΩO_® <À˜^•fi~å Ç¨Ï$^ŒÜ«∞O ^•fi~å ã¨`åºxfl ã¨=∞i÷OKåe.
„‰õÄ~° áêÅ‰õΩx =ÚO^Œ∞ ã¨`åºxfl Ñ¨ÅHõ_»"Õ∞ Jxfl˜HõO>Ë Q˘Ñ¨ÊlÇ¨ ^£.
(J|∂^•=Ó^£ 4344 ã¨Ç≤ÏÇπÏ, WÉˇfl=∂[ 4012, ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2174)
=∞~À P^Õâ◊O :-
ZO`« KÕ^≥·<å ã¨`åº<Õfl Ñ¨ÅHõO_ç.
3. Hõ∆=∂Ñ¨}, =∞xflOÑ¨Ù :- â◊„`«∞=Ù`À „Ñ¨fHÍ~°O f~°∞Û‰õΩ<Õ â◊H˜Î L<åfl Hõ∆q∞OK«∞@.
4. q#Ü«∞ q^èÕÜ«∞`«Å∞ :- ã¨HõÅ Sâ◊fi~åºÅ∞ L<åfl q+¨Ü«∞O, n#`åfixfl Hõey
LO_®e.
150 151

78
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
5. ã¨`«ºjÅ`«,Ñïâ◊√^Œú`« :- J=HÍâ◊O ÅaèOz<å =∞<ÀHÍOHõ∆Å‰õΩ, HÍ=∞ HÀiHõÅ‰õΩ
^Œ∂~°OQÍ LO_®e. =∂<åxH˜ =∞K«Û~å‰õΩO_® HÍáê_»∞HÀ"åe.
6. WÇπÏ™ê<£ :- Jã¨Éèíº „Ñ¨=~°Î#‰õΩ |^Œ∞Å∞QÍ =∞Oz „Ñ¨=~°Î#, Ç≤ÏOã¨‰õΩ |^Œ∞Å∞QÍ
^ŒÜ«∂ Ç¨Ï$^ŒÜ«∞O`À =º=Ç¨ÏiOKåe.
7. ^è≥·~°ºO :- ã¨`«ºO HÀãÖ ^Œ$_è»xâ◊ÛÜ«∞O, ^≥·~°º ™êÇ¨Ï™êÅ#∞ PK«~°} ~°∂ÑÖQÍ
x~°∂Ñ≤OKåe. ^èŒ# „áê}ÏÅ#∞ ^è•~°áÈã≤ ã¨`«ºO HÀãÖ áÈ~å_®e.
Ñ¨~° „áê^è•#º`« :-
JO>Ë `«# J=ã¨~åÅHõO>Ë W`«~°∞Å J=ã¨~åÅ‰õΩ „áê^è•#º`« W=fi@O. JÖÏ¡ÇπÏ
(`«) ã¨fi~°æ"åã¨∞Å D QÆ∞}O QÆ∞iOz WÖÏ ¿Ñ~˘¯<åfl_»∞.
= Ü«¸ã≤~°∂# JÖÏJ<£Ñ¶¨Ùã≤Ç≤Ï"£∞ =Ö∫HÍ# aÇ≤Ï"£∞ Y™êã¨ÇπÏ
"å~°∞ ã¨fiÜ«∞OQÍ JQÆ`«ºO HõÅ"åÔ~·#Ñ¨Ê˜H©, `«=∞HõO>Ë W`«~°∞ÅˆH JkèHõ
„áê^è•#º`« W™êÎ~°∞. (JÖòÇ¨Ï+π~ü – 9)
D q^èŒOQÍ ã¨^Œ∞æ}ÏÅ#∞ J=ÅOaèOK«∞@ ^•fi~å =∂#=`«#∞ ÑïÑ¨Ó~°‚O
KÕÜ«∂e.
<åºÜ«∞O^èŒ~°‡O
ÖÏ"å^ÕgÖ’¡, Ñïëê¯~åÖ’¡, ã¨=∞ã¨ºÖ’¡ `«∂xHõÖ’¡ <åºÜ«∞OQÍ ^èŒ~°‡OQÍ =º=Ç¨Ï
iOKåe. JÖÏ¡ÇπÏ P^Õâ◊O :-
D kÅ∂ Ç¨ï= JMò~°|∞ e`«ÎMò"å
<åºÜ«∞OQÍ =º=Ç¨ÏiOK«O_ç Wk ^≥·=cèuH˜ ã¨xflÇ≤Ï`«"≥∞ÿ#k.
J=∂#`«∞
^èŒ#, =∂#, „áê}ÏÅ Ç¨Ï‰õΩ¯Å#∞ x~°fiiÎOK«_®xfl J=∂#`ü JOÏ~°∞. JÖÏ¡ÇπÏ
(`«) WÇ¨ÏÑ¨~åÖ’¡ ™êÑ¶¨ÅºO á⁄O^Õ "åi ã¨^Œ∞æ}ÏÅ#∞ D q^èŒOQÍ ¿Ñ~˘¯<åfl_»∞.
=Å¡r#Ç¨ï"£∞ eJ=∂<åuÇ≤Ï"£∞ =JÇπÏkÇ≤Ï"£∞ ~åT<£
"å~°∞ `«=∞ J=∂#`«∞Å‰õΩ, `«=∞ "åQÍÌ<åÅ‰õΩ Hõ@∞ì|_ç LOÏ~°∞.
(JÖò=¸q∞#∂<£ – 8)
qâßfiãÖ, J=∂#`«∂ Ô~O_»∂ Ñ¨~°ã¨Ê~°O `«Ñ¨Êxãï, JO>Ë J=∂#`«∞ ^•~°∞
HÍx"å_»∞ qâßfiã≤ HÍ_»∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) LÑ¨^Õâ◊O :-
J=∂#`«∞^•~°∞ HÍx"å_»∞ qâßfiã≤HÍ_»∞.(JÇπÏ=∞^£)
W`«~°∞Å‰õΩ ã¨ÅÇ¨ W=fi_»O ‰õÄ_® J=∂#`Õ, =∞~À P^Õâ◊O
ã¨ÖÇ¨ fã¨∞HÀ|_ç#"å_»∂ J=∂#`«∞^•ˆ~.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 5128, ui‡l 2822)
J^Õ q^èŒOQÍ ~°Ç¨Ïã¨ºO ‰õÄ_® J=∂#`Õ, ^•xfl ‰õÄ_® Ñï~°H˜∆OKåe. ã¨|ÅÖ’
q+¨Ü«∂Å∞ ‰õÄ_® J=∂#`Õ g˜x J#∞=∞u ÖË‰õΩO_® |Ç≤Ï~°æ`«O KÕÜ«∞~å^Œ∞.
ã¨ÉèíÅ q+¨Ü«∂Å∞ ‰õÄ_® J=∂#`Õ. (J|∂^•=Ó^£ [~¸Ñ¶π 4869)
W™ê¡g∞Ü«∞rq`«q^è•#O
1. â◊s~åxfl Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LOKåe. XHõ"Õà◊ JÑïâ◊√^Œ∞úÖˇ·`Õ ãÖÑ¨Ó~°‚ ™êfl#O KÕã≤
Ñïã¨∞^Œú`« á⁄O^•e.
2. ^Œ∞ã¨∞ÎÅ∞ Ñïâ◊√„ÉèíOQÍ LOKåe. h=Ù h ^Œ∞ã¨∞ÎÅ#∞ Ñïâ◊√„|OQÍ LOK«∞.
(JÖò=Ú^ŒÌã≤û~ü – 4)
3. q∞âßfiH± KÕÜ«∂e. Ñïâ◊√„ÉèíÑ¨~°K«∞HÀ"åe. (=Úã≤¡O)
4. „Ñ¨[Å∞ =KÕÛ áÈÜÕ∞ =∂~åæÖ’¡ =∞Å =¸„`« qã¨~°˚# KÕÜ«∞~å^Œ∞.
152 153

79
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
5. JHÍ~°}OQÍ xÅ|_ç =¸„`« qã¨~°˚# KÕÜ«∞~å^Œ∞.
6. =∞Å=¸„`« qã¨~°˚# `«~åfi`« Ñïâ◊√^Œú`« á⁄O^•e.
7. HõhãÖ "å~åxH˜ XHõ ™êi â◊√„Hõ"å~°O J~Ú<åfl ãÖÑ¨Ó~°‚ ™êfl#O KÕÜ«∂e.
8. Éè’[<åxH˜ =ÚO^Œ∞ Éè’[#O `«~°∞"å`« KÕ`«∞Å∞ â◊√„ÉèíÑ¨~°∞K«∞HÀ"åe.
9. Éè’[<åxH˜ =ÚO^Œ∞ aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨ÅHÍe.
10. JO^Œ~°∂ Hõeã≤ Éè’[#O KÕÜ«∂e. (|∞MÏs)
11. hà◊√§ Py, Py =¸_»∞ âßfiã¨Ö’¡ „`åQÍe.
12. QÍ¡ã¨∞Ö’ âßfiã¨ =^ŒÅ‰õÄ_»^Œ∞.
13. hà◊√§ ‰õÄ~ÀÛx „`åQÍe.
14.PÇ¨ ~°O u<åfl, „`åy<å, `«~°∞"å`« JÖòÇ¨Ï"£∞^Œ∞eÖÏ¡ÇπÏ Jx Ñ¨ÅHÍe.
15. ã¨ÉèíÖ’¡ #∞O_ç Éèí∞*ÏÅ#∞ ^•@∞‰õΩO@∂ =ÚO^Œ∞‰õΩ áÈ~å^Œ∞. ZHõ¯_» ã¨÷ÅO
^˘iH˜`Õ JHõ¯_» ‰õÄ~ÀÛ"åe. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 1118)
16. ã¨ÉèíÖ’¡ W`«~°∞efl ÖËÑ≤ "åi ã¨÷ÅOÖ’ ‰õÄ~ÀÛ~å^Œ∞.
(ui‡l ã¨Ç≤ÏÇπÏ 2749, J|∂^•=Ó^£ 4828 Ç¨Ïã¨<£)
17. XHõ"Õà◊ ã¨ÉèíÖ’ Jxfl "≥·Ñ¨ÙÅ „Ñ¨[Å∞, ‰õÄ~ÀÛx LO>Ë =∞^èŒºÖ’ ‰õÄ~ÀÛ~å^Œ∞.
(J|∂^•=Ó^£ 4826 [~¸Ñ¶π, ui‡l [~¸Ñ¶π 2753)
18. „Ñ¨[Å∞ #_çKÕ =∂~åæÖ’¡ ‰õÄ~ÀÛ~å^Œ∞. ‰õÄ~ÀÛ=_»O `«Ñ¨Êx ãï J~Ú`Õ ^•x
Ç¨Ï‰õΩ¯#∞ K≥e¡OKåe. =∂~°æO Ç¨Ï‰õΩ¯ JO>Ë ^Œ$+≤ì „HÕ^ŒH˜ =∞~°eÛ LO_®e.. Ç¨ xHõ~°
=ã¨∞Î=ÙÅ#∞ =∂~°æO #∞O_ç `˘ÅyOKåe. ã¨ÖÏ"£∞‰õΩ „Ñü ã¨ÖÏ"£∞ KÕÜ«∂e. =∞Ozx
P^ÕtOKåe. K≥_»∞ #∞O_ç "åiOKåe. ^•i `«Ñ≤Ê# "åiH˜ =∂~°æO K«∂Ñ≤OKåe. HõëêìÖ’¡
L#fl "åiH˜ ã¨Ç¨ Ü«∞O KÕÜ«∂e. (J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 4815, 4817)
19. =∞Oz"åi`À ã¨Ç¨Ï"åãÖ KÕÜ«∂e. (|∞MÏs)
20. W`«~°∞Å „Ñ¨`ÕºHõ ‰õΩsÛÖ’¡, Pã¨<åÅÃÑ· J#∞=∞u ÖË‰õΩO_® ‰õÄ~ÀÛ~å^Œ∞.
(ui‡l Ç¨Ïã¨<£ 2772)
21. ã¨ÉèíÖ’¡ ‰õÄ~ÀÛx Ñ¨~°ã¨Ê~°O QÆ∞ã¨QÆ∞ã¨Å∞ KÕÜ«∞~å^Œ∞.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤Ï 4852)
22. „Ñ¨[Å#∞ Hõe¿ã@Ñ¨ÙÊ_»∞ ãÖ`Àëêxfl, L`åûÇ¨ xfl =ºHõÎO KÕÜ«∂e.
(u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 1970)
23. Hõeã≤#Ñ¨ÙÊ_»∞ ''Jã¨ûÖÏ=Ú JÖˇ·‰õΩ"£∞—— Jx Ñ¨ÅHÍe. (ã≤Ç¨ )
24. ã¨ÖÏ"£∞‰õΩ JO`«HõO>Ë =∞OzQÍ „Ñü ã¨ÖÏ"£∞ KÕÜ«∂e. (x™ê – 86)
25. Hõe¿ã@Ñ¨ÙÊ_»∞ ã¨ÖÏ"£∞ `«~åfi`« Hõ~°KåÅ#O KÕÜ«∂e.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 5212)
26. W`«~°∞Å WO’¡ J#∞=∞u ÖË‰õΩO_® „Ñ¨"ÕtOK«~å^Œ∞. (u~üq∞l) (#∂~ü 4)
27. =∂~åæÖ’¡ JÇ¨ÏOHÍ~°OQÍ #_»∞=~å^Œ∞. J}∞‰õΩ=`À #_»"åe.
(|hW„™ê~¸Åü)
28. ™ê^èŒºO J~Ú`Õ „Ñ¨Ü«∂}O XO@iQÍ HÍ^Œ∞, ™ê=¸Ç≤ÏHõOQÍ KÕÜ«∂e.
(J|∂^•=Ó^£)
29. ~å„u `˘O^Œ~°QÍ Ñ¨_»∞HÀ"åe. L^ŒÜ«∞O `˘O^Œ~°QÍ ÖË"åe.
(J|∂^•=Ó^£)
30. u#flQÍ Ñ¨_»∞HÀ"åe. (WÉˇfl=∂[ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 3723)
31. ‰õΩ_ç „Ñ¨Hõ¯"≥·Ñ¨Ù, dÉÏ¡"≥·Ñ¨Ù uiy ^Œ∞P ÑïîOz Ñ¨_»∞HÀ"åe.
(J|∂^•=Ó^£ ã¨Ç≤ÏÇπÏ 5045)
32. Ñ¨_»∞‰õΩ<Õ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P:-
JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ aã≤‡Hõ J=¸`«∞ = JÇπÏÜ«∂
F JÖÏ¡ÇπÏ ! <Õ#∞ h <å=∞O`À K«™êÎ#∞, h <å=∞O`À „|`«∞‰õΩ`å#∞. (|∞MÏs)
x„^ŒÖËz# `«~åfi`« ÑïîOKÕ ^Œ∞P :-
JÖòÇ¨Ï"£∞^Œ∞eÖÏ¡ Ç≤ÏÅ¡r JÇπÏÜ«∂<å ÉÏ^Œ=∂ J=∂`«<å =WÖˇ·Ç≤Ï#∞fl+¨Ø~ü.
ã¨~°fi™ÈÎ„`åÅ∂ JÖÏ¡ÇπÏ H˘~°ˆH PÜ«∞# =∞#efl K«OÑ≤# `«~åfi`« =∞m§ ã¨r=O
KÕâß_»∞. PÜ«∞# "≥·Ñ¨ÙˆH JO^Œ~°∂ áÈ"åe. (|∞MÏs)
154 155

80
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
„Ñ¨`ÕºHõã¨`å¯~åºÅ∞
ã≤OÇ¨ ã¨#O h_»Ö’ ™ê÷#O á⁄O^Õ J^Œ$+¨ì=O`«∞Å∞.
J|∂Ç¨ïÔ~·~°Ç≤Ï (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞. U_»∞ ~°HÍÅ
=º‰õΩÎÅ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ (`«) `«# ã≤OÇ¨ ã¨#O h_»Ö’ ™ê÷#O HõeÊ™êÎ_»∞. P ~ÀA P h_»
`«Ñ¨Ê =∞ˆ~ h_® LO_»^Œ∞.
1. <åºÜ«∞OQÍ ^èŒ~°‡OQÍ ÑïáêeOKÕ áêÅ‰õΩ_»∞.
2. Ü«∞=fi<åxfl JÖÏ¡ÇπÏ P~å^èŒ#Ö’ QÆ_çÑ≤# Ü«Ú=‰õΩ_»∞.
3. Ç¨Ï$^ŒÜ«∞O =∞ã≤˚^Œ∞Ö’¡<Õ b#"≥∞ÿ# =ºH˜Î
4. JÖÏ¡ÇπÏ H˘~°ˆH „¿Ñq∞OKÕ, "Õ~°ÜÕ∞º W^ŒÌ~°∞ =º‰õΩÎÅ∞
5. ^èŒ#=O`«∞~åÖˇ·#, JO^Œ"≥∞ÿ# „ã‘Î `«#"≥·Ñ¨Ù PHõi¬Oz<å <Õ#∞ JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ
ÉèíÜ«∞Ñ¨_»∞`«∞<åfl#∞ Jx K≥Ñ≤Ê# =ºH˜Î.
6. ‰õΩ_ç KÕ`ÀÎ Z_»=∞KÕuH˜ `≥eÜ«∞‰õΩO_® ^•#O KÕã≤# =ºH˜Î.
7. XO@iQÍ JÖÏ¡ÇπÏ#∞ „áêi÷OK«QÍ ^≥·= cèu=Å¡ Hõà◊§ #∞O_ç J„â◊√=ÙÅ∞ ~åe#
=ºH˜Î. (|∞MÏs =Úã≤¡"£∞)
L^ŒÜ«∞O Ñ¨Ó@ KÕ¿ã ^Œ∞P:
''JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ aHõ Jãπ|ÇπÏ<å = aHõ J"£∞Ãã·<å = aHõ #ÇπÏÜ«∂ = aHõ #=¸`«∞ =
WÖˇ·HõÖò =∞ã‘~ü.——
™êÜ«∞O`«„O Ñ¨Ó@ KÕ¿ã ^Œ∞P:
''JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ aHõ J"£∞Ãã·<å = aHõ Jãπ|ÇπÏ<å = aHõ #ÇπÏÜ«∂ = aHõ #=¸`«∞ =
WÖˇ·Hõ#∞fl+¨Ø~ü.—— (J|∂ ^•=Ó^£–ã¨Ç‘ÏÇπÏ–4236,5068)
Ñ¨_»∞‰õΩ<Õ@Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P:-
F JÖÏ¡ÇπÏ! <Õ#∞ h ¿Ñ~°∞`À<Õ K«™êÎ#∞, |`«∞‰õΩ`å#∞.
"Õ∞ÖÁ¯#fl `«~åfi`« ÑïîOKÕ ^Œ∞P:-
™ÈÎ„`åÅxfl JÖÏ¡ÇπÏ H˘~°ˆH, PÜ«∞# q∞=∞‡efl K«OÑ≤# `«~åfi`« ã¨r=O KÕâß_»∞.
JO^ŒiH© PÜ«∞# "≥·Ñ¨Ù#ˆH "≥à◊¡=Åã≤ LOk. (|∞MÏs)
=∞~°∞QÆ∞ ^˘_ç¤Ö’ „Ñ¨"ÕtOz#Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P
*ˇ·^£a<£ J~üY"£∞ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞. =∞Å =¸„`«
qã¨~°˚<å ã¨=∞Ü«∂Ö’¡ Ã+·`å#∞Å∞ LOÏ~°∞. JO^Œ∞=Å¡ g∞Ö’ Z=Ô~·<å =∞~°∞QÆ∞^˘_ç¤Ö’
„Ñ¨"ÕtOz#Ñ¨ÙÊ_»∞ aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ `«~°∞"å`« D^Œ∞P#∞ ÑïîOKåe.
JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ Whfl JTAaHõ q∞#Öò Y∞|∞ã≤ =Öò YÉÏ~Úãπ.
F JÖÏ¡ÇπÏ ! Ñïâ◊√^Œú Ã+·`å#∞ „ã‘Î Ñ¨Ù~°∞+¨µÅ #∞O_ç <Õ#∞ h â◊~°}∞ HÀ~°∞`«∞<åfl#∞.
(JÇπÏ=∞^£ J|∂^•=Ó^£ WÉˇfl=∂[)
=∞~°∞QÆ∞ ^˘_ç¤ #∞O_ç |Ü«∞˜H˜ =zÛ#Ñ¨Ù_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P
J~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) =∞~°∞QÆ∞^˘_ç¤ #∞O_ç |Ü«∞@‰õΩ =zÛ#
`«~åfi`« D ^Œ∞P ÑïîOKÕ"å~°∞.
QÆ∞Ñ¶π~å#Hõ F JÖÏ¡ÇπÏ ! <Õ#∞ h Hõ∆=∂Ñ¨}#∞ Ji÷ã¨∞Î<åfl#∞. (u~üq∞l ã¨Ç≤Ï WÉˇfl=∂[ 300)
H˘`«Î |@ìÅ∞ ^èŒiOKÕ@Ñ¨ÙÊ_»∞
KÕ¿ã^Œ∞P:
'JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ ÅHõÖò Ç¨Ï=ÚÌ JO`« Hõ™œ`«hÇ≤Ï JãπJÅ∞Hõ Mˇ·~°Ç¨˙ = Mˇ·~° =∂ ã¨∞xJ
ÅÇ¨˙ = JTAaHõ q∞<£+¨„iÇ‘Ï =+¨„i =∂ã¨∞xJ ÅÇ¨˙.——(J|∂^•=Ó^£ 4020, ui‡l 1446)
WO˜ #∞O_ç |Ü«∞Å∞^Õi#Ñ¨ÙÊ_»∞ KÕ¿ã ^Œ∞P:
''aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï `«=Hõ¯Å∞Î JÅÖÏ¡Ç≤Ï ÖÏ Ç¨Ï∫Å =ÖÏ Y∞=fi`« WÖÏ¡ aÖÏ¡ÇπÏ.—— (J|∂^•=Ó^£ 4249
=∞ã≤˚^£Ö’ „Ñ¨"ÕtOz#Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P:-
=∞ã≤˚^£Ö’ „Ñ¨"ÕtOz#Ñ¨Ù_»∞ „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ÃÑ· ^Œ~°∂^£, ã¨ÖÏ"£∞ ÑïîOKåe ‰õΩ_çHÍÅ∞
=∞ã≤˚^£Ö’ ÃÑ_»∞`«∂ D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡Ñ¶π`«ÇπÏb JÉò"å| ~°ÇπÏ=∞uHõ
F JÖÏ¡ÇπÏ ! <å H˘~°‰õΩh HÍ~°∞}º ^•fi~åÅ∞ `≥~°∞=Ù. (=Úã≤¡"£∞)
=∞ã≤˚^£ #∞O_ç |Ü«∞Å∞^Õi#Ñ¨ÙÊ_»∞ ÑïîOKÕ ^Œ∞P:-
=∞ã≤˚^£ #∞O_ç |Ü«∞Å∞ ^Õi#Ñ¨ÙÊ_»∞ Z_»=∞HÍÅ∞ |Ü«∞@ÃÑ˜ì D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ Whfl JãπJÅ∞Hõ q∞<£ Ñ¶¨*òeHõ
156 157
F JÖÏ¡ÇπÏ ! <Õ#∞ h J#∞„QÆÇ¨ hfl Ji÷ã¨∞Î<åfl#∞. (=Úã≤¡"£∞)

81
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
Éè’[#OKÕ¿ã=ÚO^Œ∞aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ:-
L=∞~üa<£ Jcã¨ÖÏ‡ LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) <å`À WÖÏ J<åfl~°∞. F JÉÏƒ~Ú!
JÖÏ¡ÇπÏ#∞ ã¨‡iOK«∞, ‰õΩ_çKÕ`ÀÎ u#∞, h =ÚO^Œ∞ L#fl ^•x #∞O_ç u#∞.
J~Ú+¨ÇπÏ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ „Ñ¨=zOKå~°∞. g∞Ö’ Z=Ô~·<å
Éè’[#O KÕ¿ã =ÚO^Œ∞ aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ Ñ¨ÅHÍe. XHõ"Õà◊ „áê~°OÉèíOÖ’ aã≤‡ÖÏ¡ÇπÏ =∞~°záÈ`Õ
WÖÏ Ñ¨ÅHÍe.
JÖÏ¡ÇπÏ ¿Ñ~°∞`À „áê~°OÉèíO #∞O_ç z=i=~°‰õΩ. (u~üq∞l ã¨Ç≤Ï 1858)
Éè’[#O KÕã≤# `«~åfi`« ÑïîOKÕ ^Œ∞P :-
J|∂ JÜ«¸ºÉò J<åûs LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) U =ã¨∞Î=Ù u<åfl =ÚO^Œ∞ WÖÏ
Ñïî™êÎ~°∞.
JÖòÇ¨Ï"£∞^Œ∞eÖÏ¡Ç≤ÏÅ¡r J`üJ=∞ = ã¨MÏ = ã¨=fiQÆÇ¨˙ =[ JÅ ÅÇ¨˙
=∞Mò~°[<£.
„™ÈÎ„`åÅhfl JÖÏ¡ÇπÏ H˘~°ˆH PÜ«∞# =∞=∞‡efl uxÑ≤OKå_»∞, „`åÑ≤OKå_»∞. WOHÍ
^•xfl „q∞OˆQ â◊H˜ÎxKåÛ_»∞. ^•xfl qãï˚OKÕ ™œHõ~°ºO HõeÊOKå_»∞.
(J|∂^•=Ó^£ 3851 WÉˇflÇ≤ÏÉÏƒ<£)
Ju^äŒºOWzÛ#"åiH˘~°‰õΩ^Œ∞P
J#ãπ (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) ã¨J^£a<£ LÉÏ^ŒÇπÏ =^ŒÌ‰õΩ "≥àÏ§~°∞. J`«#∞
~˘˜ì,Pe"£ #∂<≥ U~åÊ@∞ KÕâß~°∞. „Ñ¨=HõÎ (ã¨) Éèí∞lOz# J#O`«~°O J`«x H˘~°‰õΩ
„áêi÷OKå~°∞.
JÑ¶π`«~° WO^Œ∞‰õΩ =Ú™êû~Ú=¸#= JHõÅ `«P=∞‰õΩ=ÚÖòJÉò~å^Œ∞ =ã¨Å¡`ü
JÖˇ·‰õΩ=ÚÖò =∞ÖÏ~ÚHõ`«∞.
LÑ¨"åã¨‰õΩÅ∞ g∞ =^ŒÌ q~°q∞OKå~°∞ ã¨[˚#∞Å∞ g∞ PÇ¨ ~°O u<åfl~°∞. ^≥·=
^Œ∂`«Å∞ g∞ HÍ~°∞}ºO H˘~°‰õΩ „áêi÷OKå~°∞.(JÇπÏ=∞^£, Éˇ·Ç¨Ïv J|∂^•=Ó^£ 3854)
ÉèÏ~°º`ÀãÖÉè’yOz#Ñ¨Ù_»∞ÑïîOKÕ^Œ∞P
„Ñ¨=HõÎ (ã¨) WÖÏ LÑ¨^ÕtOKå~°∞. g∞Ö’ Z=Ô~·<å `«#ÉèÏ~°º`À ãÖÉè’yOKÕ =ÚO^Œ∞
D ^Œ∞P ÑïîOKåe.
aã≤‡ÖÏ¡Ç≤Ï JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ [xflÉò #Ã+·¬`å# =[xflaÃ+·¬`å# =∂ ~°[Mò `«<å
JÖÏ¡ÇπÏ ¿Ñ~°∞`À ãÖÉè’Ñ¶≤∞ã¨∞Î<åfl#∞ F JÖÏ¡ÇπÏ ! q∞=∞‡efl Ã+·`å<£ #∞O_ç HÍáê_»∞.
h=Ù =∂‰õΩ „Ñ¨™êkOKÕ ^•x #∞O_ç Ã+·`å#∞#∞ ^Œ∂~°OQÍ LOK«∞. (|∞MÏs, =Úã≤¡"£∞)
„Ñ¨Ü«∂}O ãÖHõeÊOK«∞‰õΩ#flÑ¨ÙÊ_»∞ KÕ¿ã ^Œ∞P:
J™œÎkL‰õΩ"£∞Öò ÖÏÇ¨ÏÖòl ÖÏ`«l˚=Ù =^•WLÇ¨ï. (WÉˇfl=∂*Ï 2825)
"åÇ¨Ï#OZˆH¯@Ñ¨ÙÊ_»∞ÑïîOKÕ^Œ∞P
J|∞ÌÖÏ¡ÇπÏ a<£ L=∞~ü (~°) LÖË¡Y# :- „Ñ¨=HõÎ (ã¨) „Ñ¨Ü«∂}O H˘~°‰õΩ "åÇ¨Ï#OÃÑ·
ZH˜¯#Ñ¨ÙÊ_»∞ =¸_»∞ ™ê~°∞¡ JÖÏ¡Ç¨ï JHõƒ~ü Jx ÑëH˜ D ^Œ∞P ÑïîOKÕ"å~°∞.
ã¨∞ÉòÇ¨ #Å¡r ãŸö~°Å<å Ç¨ *Ï ==∂‰õΩ<åfl ÅÇ¨˙ =ÚMòih# – =W<åfl WÖÏ
~°aƒ<åÅ=Ú<£ Ye|∂<£. JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ W<åfl#ãπ JÅ∞Hõ Ñ¶‘ ã¨Ñ¶ï<å Ç¨ [Öò a„~° =`«ÎMò"å
=q∞#Öò J=∞e =∂`«~ü *Ï. JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ Ç¨Ïqfi<£ JÖˇ·<å ã¨Ñ¶¨~°<å Ç¨ *Ï =`üq J<åfl
É’^ŒÇ¨˙ J<£`«™êûÇ≤Ï|∞ Ñ¶≤ã¨ûÑ¶ï =ÖòYbÑ¶¨`«∞ Ñ¶≤ÖòJÇπÏe. JÖÏ¡Ç¨ï=∞‡ Whfl JTAaHõ
q∞<£ "å™ê~Úã¨ûÑ¶ï =Hõ J|uÖò =∞<£[i = ã¨∂~ÚÖò =Ú<£YÅa Ñ¶≤Öò=∂e =Öò
JÇπÏe.
Ñïâ◊√^Œ∞ú_≥·# ^≥·=O nxfl =∂ Jnè#OÖ’ WKåÛ_»∞ ÖËHõáÈ`Õ "Õ∞=Ú nxfl Jnè#
Ñ¨~°K«∞HÀÖËHõ áÈÜÕ∞ "å~°=Ú. xã¨ûO^ÕÇ¨ÏOQÍ "Õ∞=Ú =∂ „Ñ¨Éèí∞=Ù "≥·Ñ¨Ù#‰õΩ =∞~°Å
=Åã≤#"å~°"Õ∞ F JÖÏ¡ÇπÏ ! "Õ∞=Ú D „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ ã¨`å¯~åºÅ∞ KÕ¿ã, ÉèíÜ«∞Éèí‰õΩÎÅ`À
"≥∞eˆQ ã¨^Œ∞ƒùkúx Ji÷ã¨∞Î<åfl#∞. h „Ñ¨ã¨#fl`« ÅaèOKÕ HÍ~åºÅ |∞kúx HÀ~°∞‰õΩO@∞<åfl=Ú.
F JÖÏ¡ÇπÏ ! D „Ñ¨Ü«∂}Ïxfl =∂‰õΩ ã¨∞ÅÉèí`«~°O K≥~Úº nx ^Œ∂~åÅ#∞ =∂‰õΩ ^ŒQÆæ~°
158 159

82
W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O W™ê¡"£∞ r=# q^è•#O
K≥~Úº F JÖÏ¡ÇπÏ ! h"Õ D „Ñ¨Ü«∂}OÖ’ =∂ ã¨xflÇ≤Ï`«∞_çq. h"Õ =∂ WO˜ "åix
HõxÃÑ@∞ìH˘x LO_Õ "å_çq. F JÖÏ¡ÇπÏ ! „Ñ¨Ü«∂}OÖ’x HõëêìÅ #∞O_ç, J~Ú+¨ìHõ~°"≥∞ÿ#
^Œ$âßºÅ #∞O_ç <å ãÖÑ¨^Œ Ñ¨@¡ q<åâ◊#O #∞O_ç, <å ‰õΩ@∞OÉÏxH˜ Ç¨ x HõÅQÆ_»O
#∞O_ç <Õ#∞ h â◊~°}∞ HÀ~°∞`«∞<åfl#∞.
PÜ«∞`«∞Öò‰õΩ~üã‘
PÜ«∞`«∞Öò ‰õΩ~üã‘ ÑïîOz Ñ¨_»∞‰õΩ<Õ "åi =^ŒÌ‰õΩ ~å„`«O`å Ã+·`å<£ ~åÖË_»∞.(=Úã≤¡"£∞)
JÖÏ¡Ç¨ï ÖÏ~ÚÖÏÇ¨Ï WÖÏ¡– Ç¨ï=ÖòÇ¨ÏÜ«ÚºÖò YÜ«¸º"£∞ – ÖÏ`å Y∞[Ç¨Ï∫ –
ã≤#`«∞<£ =ÖÏ <Ò=Ú<£ – ÅÇ¨˙ =∂Ñ¶≤ã¨û=∂"åu – ==∂Ñ¶≤Öò J~ül, =∞<£ [Å¡r
Ü«∞+πÑ¶¨L W<£^ŒÇ¨˙ WÖÏ¡ aW*òxÇ‘Ï Ü«∂Å=Ú =∂Éˇ·# JÜü∞nÇ≤Ï"£∞ ==∂YÖò Ñ¶¨Ç¨ï"£∞
– =ÖÏÜ«ÚÇ‘Ï`«∂# a+¨Üü∞~Ú<£ q∞<£ We‡Ç‘Ï WÖÏ¡ a=∂ëê JÇπÏ – =ã≤ J
‰õΩ~üã≤Ü«ÚºÇ¨Ïã¨û =∂"åu =ÖòJ~ü[ – =ÖÏÜ«¸ ^Œ∞Ç¨ï – Ç≤ÏÑ¶πAÇ¨ï=∂ =Ç¨ï=Öò
JeÜ«ÚºÖò Jr"£∞.
JÖÏ¡ÇπÏ PÜ«∞# `«Ñ¨Ê =∞~À P~å^èŒº^≥·=O ÖË_»∞. PÜ«∞# x`«º ã¨r=Ù_»∞, ‰õΩ#∞‰õΩ
áê@∞, x„^Œ PÜ«∞#∞fl JO^Œ∞HÀÖË=Ù. Éèí∂=∂ºHÍâßÅÖ’ L#fl ã¨=∞ã¨ÎO PÜ«∞#^Õ. PÜ«∞#
J#∞=∞u ÖË‰õΩO_® PÜ«∞# ã¨xflkèÖ’ ã≤á¶ê~°ã¨∞ KÕ¿ã"åÔ~=~°∞ ? "åi =ÚO^Œ∞ L#flk
"≥#∞Hõ L#flk JO`å PÜ«∞#‰õΩ `≥Å∞ã¨∞! PÜ«∞# J#∞=∞u¿ãÎ `«Ñ¨Ê PÜ«∞#‰õΩ#fl
*Ï˝# ãÖÑ¨^ŒÖ’x U q+¨Ü«∞O ‰õÄ_® Z=iH© `≥eÜ«∞^Œ∞. PÜ«∞# ã≤OÇ¨ ã¨#O Éèí∂=∂º
HÍâßÅ#∞ Ñï"Õ+≤ìOz LOk. "å˜ ~°Hõ∆} PÜ«∞# U =∂„`«O JÅã¨@‰õΩ QÆ∞iKÕÜ«∞ÖË=Ù.
PÜ«∞<Õ ã¨~åfikèHÍi, ã¨~Àfi#fl`«∞_»∞. (JÖò|Y~°ÇπÏ – 255)
J#∞„QÆÇ¨ÏÑïÑ¨ÓiÎ^Œ∞P
JÖòÇ¨Ï"£∞^Œ∞eÖÏ¡Ç≤ÏÅ¡r ah=∞uÇ‘Ï `«`«=Ú‡™êûeÇ¨ `«∞
JÖÏ¡ÇπÏ‰õΩ Hõ$`«[˝`«Å∞ PÜ«∞# J#∞„QÆÇ¨ Å`À<Õ ã¨`å¯~åºÅ∞ ÑïÑ¨Ó~°‚=∞=Ù`å~Ú.
(WÉˇfl=∂[ 3803 Ç¨Ïã¨<£)
160

Talimun islam

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

More from syed abdussalam

Talimun islam