Download to read offline
![3
năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường trung học phổ thông
Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định" làm đề tài luận văn cao học với mong muốn
góp phần phát triển một trong những năng lực quan trọng có vai trò không chỉ
trong học tập mà còn trong cuộc sống của HS.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài:
Tác giả Alêcxêep M. trong cuốn “Phát triển tư duy học sinh” đã đưa ra
quan niệm “chỉ có thể lĩnh hội tri thức khi tư duy tích cực của bản thân HS
được phát triển và nhờ sự hướng dẫn của GV các em biết phân tích và khái
quát tài liệu có nội dung sự kiện cụ thể và rút ra những kết luận cần thiết”
[1,tr.40].
Trong cuốn “Giáo dục học”, NXB Giáo dục, 1973, tác giả T.A. Ilina đã
khẳng định tầm quan trọng của các kĩ năng như luyện tập, thực hành, làm việc
cá nhân, làm việc nhóm, làm việc cặp đôi... giúp HS tiếp nhận kiến thức và
khắc sâu kiến thức trong quá trình học tập.
Với cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” của tác giả N.G.Đairi
đã đưa ra quan niệm về vai trò của năng lực vận dụng kiến thức lịch sử thông
qua việc “GV đặt ra nhiệm vụ về tư duy, đạt vấn đề, thông báo sự kiện và lập
luận để giải thích cho HS và rút ra kết luận, nêu ra ý nghĩa của văn kiện đối
với việc nghiên cứu đời sống” [22,tr.40] và nhấn mạnh một thực trạng dạy học
lịch sử phổ biến là HS có thể học thuộc các sự kiện, hiện tượng lịch sử nhưng
không hiểu được bản chất sự kiện, hiện tượng đó, không trình bày được
những hiểu biết lịch sử bằng ngôn ngữ của các em.
Trong cuốn "Quản lí lớp học hiệu quả" (Phạm Trần Long dịch), 2016,
NXB Giáo dục Việt Nam tác giả Robert J. Marzano cho rằng mỗi giáo viên
đứng lớp có thể có tác động lớn đến kết quả của học sinh. Ba vai trò của giáo
viên khi đứng lớp là lựa chọn biện pháp giảng dạy, thiết kế chương trình
giảng dạy và áp dụng các biện pháp quản lí lớp học. Trong đó vai trò đầu tiên](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-12-2048.jpg)
![5
2. 2. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
Trong cuốn "Tâm lí học đại cương”, 2015, NXB Đại học sư phạm Hà
Nội của tác giả Nguyễn Xuân Thức đã đưa ra các vấn đề về năng lực, cấu
trúc, cơ sở hình thành năng lực học sinh.
Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ”, 2001, NXB Giáo dục
do tác giả Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị chủ biên đã dành một chương về
phát triển NL nhận thức và hành động thực tiễn cho HS trong học tập LS ở
trường phổ thông. Các tác giả cũng nhấn mạnh để thực hiện được con đường
biện chứng của nhận thức đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và
từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn thì phải thực hiện thành công việc học đi
đôi với hành. Như vậy, học lí thuyết gắn liền với thực hành trong nhà trường
không chỉ giúp cho việc lĩnh hội kiến thức sâu sắc hơn mà còn làm cho HS
biết vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiển, góp phần không nhỏ vào
lợi ích xã hội.
Trong cuốn "Phương pháp dạy học Lịch sử tập 2”, 2009, NXB Đại học
sư phạm Hà Nội của các tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn
Thị Côi đã chú trọng đến yêu cầu thiết thực của việc rèn luyện kĩ năng của
học sinh trong dạy học Lịch sử.
Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn: "Các con đường biện pháp nâng
cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, 2011, NXB Đại học Sư
phạm Hà Nội đã đề cập đến các con đường, biện pháp phát triển tính tích cực,
độc lập trong nhận thức đặc biệt là trong tư duy của học sinh. Trong đó tác giả
đã xác định có nhiều con đường để phát triển năng lực nhận thức độc lập của
học sinh như: Trao đổi đàm thoại, dạy học nêu vấn đề, nghiên cứu học tập.
Tác giả đã nhấn mạnh: “Việc nâng cao hiệu quả bài học là một điều kiện để
đảm bảo nâng cao chất lượng dạy học bộ môn” [18, tr.5]
Tác giả Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú trong giáo trình "Phương pháp
dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông”, 2014, NXB Đại học](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-14-2048.jpg)
![11
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
1. 1. Cơ sở lí luận
1. 1. 1. Quan niệm về năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử
1.1.1.1. Quan niệm về năng lực
Năng lực là khái niệm được đề cập lần đầu tiên vào năm 1959 bởi
R.W.White. Hiện nay, có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Từ điển
tiếng Việt đã định nghĩa về NL: “ là khả năng, là điều kiện chủ quan hoặc tự
nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó”
Theo tác giả Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Mạnh Hưởng: “NL là khả năng
làm chủ các hệ thống kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo, thái độ và vận hành (kết nối)
chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết
hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống” [49,tr.25].
Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể “năng lực là thuộc tính
cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập,
rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và
các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí.... thực hiện thành
công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều
kiện cụ thể” [8,tr.36]
Trong giáo trình Kiểm tra, đánh giá trong giáo dục, tác giả Nguyễn
Công Khanh, Đào Thị Oanh cho rằng “Năng lực của HS là khả năng làm chủ
những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ... phù hợp với lứa tuổi và vận hành
chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết
hiệu quả các vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống” [ 28, tr. 111]](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-20-2048.jpg)
![17
liên quan, đưa ra những nhận xét cá nhân về các sự kiện lịch sử, xây dựng NL
phản biện và sáng tạo, từ đó có khả năng vận dụng những kinh nghiệm LS
vào thực tiễn, dùng tri thức LS để giải thích những vấn đề của hiện tại. Trên
nền tảng đó, HS được truyền cảm hứng để yêu thích môn LS, có định hướng
lựa chọn nghề nghiệp, đồng thời trân trọng truyền thống LS, di sản LS, văn
hóa của đất nước, khu vực và thế giới.
1.1.1.2. Quan niệm về năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử
Theo tác giả Nguyễn Công Khanh, Đào Thị Oanh: “Năng lực vận dụng
kiến thức là khả năng của bản thân người học tự giải quyết những vấn đề đặt
ra một cách nhanh chóng và hiệu quả bằng cách áp dụng kiến thức đã lĩnh
hội vào những tình huống, những hoạt động thực tiễn để tìm hiểu thế giới
xung và có khả năng biến đổi nó. NLVDKT thể hiện phẩm chất, nhân cách
của con người trong quá trình hoạt động để thỏa mãn nhu cầu chiếm lĩnh tri
thức” [28, tr.111].
Theo quan điểm trên, NLVDKT của người học là khả năng tiếp cận,
nhận thức được vấn đề trong nội dung bài học có liên quan đến thực tiễn. Về
thái độ, NLVDKT sẽ giúp người học chủ động tham gia các hoạt động học
tập theo hướng tích cực để đạt hiệu quả cao nhất.
Theo chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử NLVDKT Lịch sử
thể hiện qua khả năng: "rút ra được bài học lịch sử và vận dụng kiến thức lịch
sử để lí giải những vấn đề của thực tiễn cuộc sống; trên nền tảng đó, có khả
năng tự tìm hiểu những vấn đề lịch sử, phát triển năng lực sáng tạo, có khả
năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau, có ý thức và năng
lực tự học lịch sử suốt đời” [9,tr.7].
Trong dạy học LS, nếu HS “chỉ biết” và “hiểu” những sự kiện đã học thì
vẫn chưa đảm bảo yêu cầu học tập mà phải biết vận dụng những tri thức đã
học vào thực tế. HS vận dụng tri thức LS chủ yếu để đi sâu tìm hiểu và nắm
vững kiến thức LS, bồi dưỡng NL quan sát và phân tích vấn đề, bồi dưỡng](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-26-2048.jpg)
![21
giảng giải hay khai thác tư liệu. Phần “luận” sử dụng các phương pháp hiện
đại như học nhóm, trao đổi, thảo luận...
Giữa các đặc điểm trên của kiến thức LS có mối quan hệ nội tại, thống
nhất. Trên cơ sở những nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy
vật lịch sử và vận dụng những phương pháp nghiên cứu lịch sử đúng đắn để
nghiên cứu các tư liệu lịch sử chính xác , cụ thể , mới rút ra được những kết
luận mới, có tri thức LS khoa học. Cũng chỉ nắm vững những tư liệu LS về
các mặt trong mối liên hệ nội tại và dưới sự chỉ đạo của lí luận và phương
pháp khoa học mới có thể khắc phục được những khó khăn do đặc điểm của
kiến thức LS (tính quá khứ) và làm xuất hiện trong tư duy HS những biểu
tượng sinh động, qua tư duy hình thành khái niệm đạt tới tầm cao của nhận
thức lý tính.
1.1.3. Quan niệm về tổ chức dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng
lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường trung học phổ thông
Theo tác giả Huỳnh Thiên Sơn, tổ chức có thể hiểu theo nghĩa rộng là
“cơ cấu tồn tại của sự vật. Sự vật không thể tồn tại mà không có một hình
thức liên kết nhất định các yếu tố thuộc nội dung. Vì vậy, tổ chức là thuộc tính
của bản thân các sự vật” [42, tr.21]. Định nghĩa này mang tính triết học sâu
sắc bao gồm cả phần tự nhiên và xã hội. Hiểu theo nghĩa hẹp hơn thì tổ chức
là một tập thể mà con người tập hợp với nhau lại cùng thực hiện một mục tiêu
nào đó.
Từ các quan niệm trên có thể hiểu: Tổ chức là sự tập hợp, sắp xếp một
nhóm người cùng thực hiện một nhiệm vụ chung để hoàn thành một mục tiêu
chung. Đó là quá trình có mục đích cụ thể và có kế hoạch thống nhất .
Dạy học nói chung và DHLS ở trường phổ thông nói riêng là một khái
niệm lớn. Theo từ điển Tiếng Việt, “Dạy học là dạy văn hóa theo những
chương trình nhất định ” [39, tr.313].](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-30-2048.jpg)
![23
Tổ chức dạy học theo hướng phát triển NL nói chung và NLVD nói
riêng được thực hiện trên nền tảng của những nguyên tắc cơ bản của khoa học
LS (thông qua các nguồn sử liệu khác nhau để tái hiện LS, phục dựng một
cách sinh động, chân thực các sự kiện, hiện tượng lịch sử đồng thời thấy được
sự liên hệ, tương tác vận động của chúng). Nếu như trong cách dạy học truyền
thống GV đặt trọng tâm vào việc truyền đạt kiến thức lịch sử cho HS thì trong
tổ chức dạy học phát triển NL giáo viên chú trọng việc hướng dẫn HS nhận
diện, khai thác các nguồn sử liệu. Từ đó, GV tái hiện quá khứ, nhận thức LS,
đưa ra suy luận, đánh giá về bối cảnh, nguồn gốc, sự phát triển của sự kiện,
quá trình lịch sử, biết liên hệ, vận dụng các kiến thức đó vào cuộc sống.
Tuy nhiên , GV tổ chức DH theo hướng phát triển NL không có nghĩa là
xem nhẹ KT. Có nắm vững kiến thức thì mới có thể hình thành NL. Thông
qua quá trình học tập “HS không chỉ được mở mang về tri thức mà còn biết
cách tìm ra tri thức đó, biết tri thức đó có giúp được gì cho mình trong cuộc
sống hàng ngày và để đi xa hơn trong tương lai” [55, tr17]
Không nhồi nhét kiến thức hay cung cấp kiến thức sẵn có như DH theo
nội dung, tổ chức dạy học phát triển NL nhất là NLVD kiến thức yêu cầu học
sinh tham gia tích cực vào giờ học, tự tìm kiếm, trao đổi vấn đề để đi đến
những hiểu biết về kiến thức và cách làm. Người GV có vai trò quan trọng
trong việc nêu vấn đề, giao nhiệm vụ, tổ chức cho HS làm việc, trao đổi ...
cùng tham gia làm việc với HS và nêu lên những nhận xét của mình nếu thấy
cần thiết.
Tổ chức DH theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS chú
trọng đến các PPDH: phát hiện và giải quyết vấn đề, làm việc theo nhóm, học
tập trải nghiệm coi trọng việc sử dụng các phương tiện trực quan (tranh ảnh
LS, hiện vật LS, bản đồ LS, phim tài liệu...). Thông qua việc tổ chức các hoạt
động dạy học phong phú, sáng tạo, GV giúp HS trở thành “người đóng vai
LS” để khám phá LS, vận dụng sáng tạo kiến thức LS vào các tình huống học](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-32-2048.jpg)
![38
của cá nhân về các sự kiện, nhân vật, quá trình
lịch sử trên cơ sở nhận thức và tư duy lịch sử ;
hiểu được sự tiếp nối và thay đổi của lịch sử ;
biết suy nghĩ theo những chiều hướng khác
nhau khi xem xét, đánh giá,hay đi tìm câu trả
lời về một sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử.
Vận dụng kiến thức, kĩ năng
đã học
Rút ra được bài học lịch sử và vận dụng được
kiến thức lịch sử để lí giải những vấn đề của
thực tiễn đời sống; trên nền tảng đó, có khả
năng tự tìm hiểu những vấn đề của lịch sử,
phát triển năng lực sáng tạo,có khả năng tiếp
cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác
nhau, có ý thức và năng lực tự học suốt đời.
(Nguồn: Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử ngày 25/12/2018)
Trên cơ sở đặc điểm và biểu hiện của NL môn Lịch sử, khi tổ chức DH
theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS trong DH LS cần chú ý
một số yêu cầu cơ bản sau :
Thứ hai là phải đáp ứng được mục tiêu môn học và nhiệm vụ bộ môn.
Mục tiêu sẽ quy định nội dung và lựa chọn hình thức,phương pháp dạy học
cũng như hình thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS.
Mục tiêu chung của giáo dục Lịch sử phổ thông nhằm “giúp HS phát
triển NL lịch sử, biểu hiện của năng lực khoa học được hình thành ở cấp trung
học cơ sở ; góp phần giáo dục tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị
truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, các năng lực,
phẩm chất của công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với xu thế thời
đại; giúp HS tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học LS cũng
như sự kết nối giữa sử học với lĩnh vực khoa học và ngành nghề khác,tạo cơ
sở để HS định hướng nghề nghiệp trong tương lai.” [9,tr.6 ]](https://image.slidesharecdn.com/tchcdyhclchsvitnamlp10theohngphttrinnnglcvndngkinthcchohcsinhtrngtrunghcphthng-230425025733-adeaf207/75/T-ch-c-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-theo-h-ng-phat-tri-n-nang-l-c-v-n-d-ng-ki-n-th-c-cho-h-c-sinh-tr-ng-Trung-h-c-ph-thong-pdf-47-2048.jpg)
More Related Content
Similar to Tổ chức dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường Trung học phổ thông.pdf
Tổ chức dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường Trung học phổ thông.pdf
- 1. ĐẠI HỌC QUỐCGIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC VŨ THỊ KIM LAN TỔ CHỨC DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGUYỄN ĐỨC THUẬN TỈNH NAM ĐỊNH LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ HÀ NỘI – 2019
- 2. ĐẠI HỌC QUỐCGIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC VŨ THỊ KIM LAN TỔ CHỨC DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGUYỄN ĐỨC THUẬN TỈNH NAM ĐỊNH LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Mã số: 8.14.01.11 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Đình Tùng HÀ NỘI – 2019
- 3. i LỜI CẢM ƠN Tôixin gửi lời cảm ơn sâu săc nhất đến PGS.TS. Trịnh Đình Tùng đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô Khoa Sư phạm cũng như các thầy cô bộ môn của trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp tôi trong suốt thời gian học tập cũng như quá trình nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, tập thể giáo viên và học sinh trường THPT Nguyễn Đức Thuận - Nam Định đã tạo điều kiện giúp tôi điều tra thực tế và thực nghiệm sư phạm thành công. Tôi xin cảm ơn bạn bè,người thân đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn. Trong quá trình thực hiện đề tài, không tránh khỏi những điều thiếu sót , tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của thày cô và các bạn đồng nghiệp để luận văn hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn ! Hà Nội, ngày 18 tháng 6 năm 2019 Học viên Vũ Thị Kim Lan
- 4. ii DANH MỤC CÁCCHỮ VIẾT TẮT STT CHỮ VIẾT TẮT VIẾT ĐẦY ĐỦ 1 BHLS Bài học lịch sử 2 DHLS Dạy học lịch sử 3 GV Giáo viên 4 HS Học sinh 5 KN Kĩ năng 6 KTDH Kĩ thuật dạy học 7 KT-ĐG Kiểm tra ,đánh giá 8 NL Năng lực 9 NLVD Năng lực vận dụng 10 NLHT Năng lực học tập 11 NXB Nhà xuất bản 12 PPDH Phương pháp dạy học 13 SGK Sách giáo khoa 14 THPT Trung học phổ thông
- 5. iii DANH MỤC CÁCBẢNG Bảng1.1. Thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông Nguyễn Đức Thuận ...................................................................... 26 Bảng 1.2. Mức độ sử dụng các phương pháp , hình thức tổ chức dạy học khi tiến hành dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trường trung học phỏ thông.................................................................................... 31 Bảng 2.1. Biểu hiện của năng lực sử học ....................................................... 37 Bảng 2.2. Các kiến thức lịch sử có thể phát triển năng lực vận dụng kiến thức..43 Bảng 2.3. Tổng hợp kết quả thực nghiệm sư phạm ....................................... 78
- 6. iv DANH MỤC CÁCBIỂU ĐỒ, HÌNH Biểu đồ 1.1. Mức độ yêu thích của học sinh khi học môn Lịch sử................. 27 Biểu đồ 1.2. Các hình thức học tập môn Lịch sử học sinh mong muốn........ 28 Biểu đồ 1.3.Mục đích học bộ môn Lịch sử của học sinh ............................... 31 Biểu đồ 1.4.Quan niệm của HS về năng lực vận dụng kiến thức trong môn Lịch sử............................................................................................................. 32 Biểu đồ 1.5. Các dạng bài tập Lịch sử học sinh hứng thú ............................. 33 Biểu đồ 1.6.Mức độ quan tâm của học sinh đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội đất nước, địa phương ........................................................................... 34 Hình 2.1.Bác Hồ đến thăm đền Hùng ............................................................. 52 Hình 2.2. Bộ máy nhà nước thời Văn Lang – Âu Lạc.................................... 52
- 7. v MỤC LỤC LỜI CẢMƠN................................................................................................... i DANH MỤC CÁC BẢNG .............................................................................iii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH ........................................................... iv MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1 1. Lí do chọn đề tài ........................................................................................ 1 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề......................................................................... 3 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu................................................................. 7 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................ 8 5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu.............................. 8 6. Giả thuyết khoa học................................................................................... 9 7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài................................................... 9 8. Cấu trúc của đề tài ..................................................................................... 10 CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.1. Cơ sở lí luận .......................................................................................11 1.1.1. Quan niệm về năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử .. ...................................... ................................................................................. 11 1.1.1.1. Quan niệm về năng lực ...................................................................11 1.1.1.2. Quan niệm về năng lực vận dụng kiến thức....................................17 1.1.1.3. Các thành tố của năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử ..........................................................................................................................18 1.1.2. Đặc điểm kiến thức lịch sử ở trường phổ thông ................................19 1.1.3. Quan niệm về tổ chức dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường trung học phổ thông................................................................................................................21
- 8. vi 1.1.4. Vai trò,ý nghĩa của việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sing trong dạy học lịch sử ...........................24 1.2. Cơ sở thực tiễn ……………………………………………….........…25 1.2.1. Thực trạng dạy học lịch sử ở trường trung học phổ Nguyễn Đức Thuận ……………………………………………………………..........25 1.2.2. Thực trạng tổ chức DHLS nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận ………………………...........29 CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN ĐỨC THUẬN TỈNH NAM ĐỊNH 2.1. Một số yêu cầu cơ bản khi tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức ....................................................................... 36 2.2. Các biện pháp tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định ................................................ 43 2.2.1. Xác định những kiến thức lịch sử cần phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh .................................................................... 43 2.2.2. Tổ chức học sinh lĩnh hội vững chắc hệ thống kiến thức lịch sử ............................................................................................................. 49 2.2.3. Hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức đã học để nhận thức kiến thức mới ........................................................................................... 61 2.2.4. Hướng dẫn học sinh liên hệ kiến thức lịch sử vào cuộc sống........ 63 2.2.5. Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất học sinh................................................................... 72 2.3. Thực nghiệm sư phạm ......................................................................... 76 2.3.1. Mục đích thực nghiệm ................................................................... 76 2.3.2. Đối tượng thực nghiệm ................................................................. 76
- 9. vii 2.3.3. Nội dungthực nghiệm ................................................................... 76 2.3.4. Phương pháp tiến hành thực nghiệm ............................................. 77 2.3.5. Kết quả thực nghiệm ...................................................................... 78 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ............................................................... 81 1. Kết luận...................................................................................................... 81 2. Khuyến nghị............................................................................................... 81 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 83 PHỤ LỤC
- 10. 1 MỞ ĐẦU 1. Lído chọn đề tài: Trong thời đại ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng 4.0 cùng với xu thế toàn cầu hóa đang tạo ra những thời cơ cũng như những thách thức to lớn đối với các quốc gia, dân tộc. Bối cảnh đó đòi hỏi các quốc gia không ngừng phát triển khoa học - công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để tránh nguy cơ bị tụt hậu. Vì vậy, một nền giáo dục tiên tiến có khả năng tạo ra thế hệ công dân có chất lượng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thời đại là chiến lược phát triển bền vững của các dân tộc. Tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã xác định mục tiêu của nền giáo dục hiện đại là "Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình" nên người học không chỉ học kiến thức mà quan trọng hơn là rèn luyện kĩ năng liên quan đến kiến thức đã học. Xuất phát từ bối cảnh đó, Đảng và nhà nước ta chủ trương thúc đẩy sự phát triển của giáo dục, coi đó là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, nhà nước và của toàn dân. Đảng và nhà nước ta đã xác định rõ việc đầu tư cho giáo dục được ưu tiên trước nhất các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Từ đó đặt ra yêu cầu không ngừng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, học sinh biết phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, biết vận dụng kiến thức, kĩ năng một cách linh hoạt; giáo viên tránh lối truyền thụ áp đặt một chiều, lối ghi nhớ máy móc, giáo viên hướng dẫn để học sinh tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực. Theo tinh thần đó, chương trình giáo dục phổ thông hiện nay chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người học tức là từ chỗ quan tâm học sinh hiểu biết cái gì đến việc học sinh vận dụng được những gì vào thực tiễn từ những kiến thức đã học được. Lịch sử là một môn học độc lập ở trường trung học phổ thông. Vì vậy bên cạnh việc hình thành và phát triển những năng lực chung cho học sinh
- 11. 2 còn phải hướngtới những năng lực đặc thù của bộ môn đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức lịch sử để giải quyết các tình huống trong học tập và cuộc sống. Đây là mức độ nhận thức cao nhất vừa giúp học sinh củng cố, nâng cao kiến thức vừa góp phần rèn luyện kĩ năng học tập và kĩ năng sống, thúc đẩy quá trình gắn kết giữa kiến thức trong nhà trường với thực tiễn đời sống. Trong các môn học ở trường phổ thông, Lịch sử là môn học không được học sinh quan tâm nhiều bởi bản thân các sự kiện lịch sử rất khô khan, cứng nhắc, nặng về cung cấp kiến thức một cách đơn thuần không gây hứng thú cho học sinh. Chất lượng kì thi trung học phổ thông quốc gia môn Lịch sử có điểm trung bình thấp hơn so với các bộ môn khác khiến dư luận bức xúc. Vì vậy, việc đổi mới nâng cao chất lượng dạy học lịch sử là điều rất cần thiết. Trường THPT Nguyễn Đức Thuận là ngôi trường mới thành lập (năm 2006) của tỉnh Nam Định được đầu tư xây dựng tổng thể hài hòa cơ bản đủ các điều kiện phục vụ dạy học như: Có đủ phòng học, phòng làm việc, phòng tổ chuyên môn, phòng học bộ môn, phòng Thư viện, Y tế, Đoàn thanh niên, nhà đa năng theo quy định, được công nhận là trường đạt chuẩn quốc gia. Học sinh nhìn chung ngoan, có năng lực nhận thức khá tốt, có ý thức tu dưỡng, phấn đấu vươn lên trong học tập và rèn luyện. Đội ngũ Giáo viên đang trong độ chín của sự nghiệp có đạo đức tốt, có năng lực sư phạm, trình độ chuyên môn cao, tâm huyết, yêu nghề và có trách nhiệm với công việc được giao. Thực tế dạy học lịch sử ở các trường THPT nói chung và trường THPT Nguyễn Đức Thuận nói riêng cho thấy hầu hết giáo viên đều cố gắng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất trong đó có chú ý năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh. Tuy nhiên hầu hết các giáo viên vẫn còn lúng túng khi thiết kế các hoạt động dạy học để phát triển các năng lực phẩm chất nói chung và năng lực vận dụng kiến thức nói riêng. Xuất phát từ các vấn đề lí luận và thực tiễn trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề: "Tổ chức dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 theo hướng phát triển
- 12. 3 năng lực vậndụng kiến thức cho học sinh ở trường trung học phổ thông Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định" làm đề tài luận văn cao học với mong muốn góp phần phát triển một trong những năng lực quan trọng có vai trò không chỉ trong học tập mà còn trong cuộc sống của HS. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài: Tác giả Alêcxêep M. trong cuốn “Phát triển tư duy học sinh” đã đưa ra quan niệm “chỉ có thể lĩnh hội tri thức khi tư duy tích cực của bản thân HS được phát triển và nhờ sự hướng dẫn của GV các em biết phân tích và khái quát tài liệu có nội dung sự kiện cụ thể và rút ra những kết luận cần thiết” [1,tr.40]. Trong cuốn “Giáo dục học”, NXB Giáo dục, 1973, tác giả T.A. Ilina đã khẳng định tầm quan trọng của các kĩ năng như luyện tập, thực hành, làm việc cá nhân, làm việc nhóm, làm việc cặp đôi... giúp HS tiếp nhận kiến thức và khắc sâu kiến thức trong quá trình học tập. Với cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” của tác giả N.G.Đairi đã đưa ra quan niệm về vai trò của năng lực vận dụng kiến thức lịch sử thông qua việc “GV đặt ra nhiệm vụ về tư duy, đạt vấn đề, thông báo sự kiện và lập luận để giải thích cho HS và rút ra kết luận, nêu ra ý nghĩa của văn kiện đối với việc nghiên cứu đời sống” [22,tr.40] và nhấn mạnh một thực trạng dạy học lịch sử phổ biến là HS có thể học thuộc các sự kiện, hiện tượng lịch sử nhưng không hiểu được bản chất sự kiện, hiện tượng đó, không trình bày được những hiểu biết lịch sử bằng ngôn ngữ của các em. Trong cuốn "Quản lí lớp học hiệu quả" (Phạm Trần Long dịch), 2016, NXB Giáo dục Việt Nam tác giả Robert J. Marzano cho rằng mỗi giáo viên đứng lớp có thể có tác động lớn đến kết quả của học sinh. Ba vai trò của giáo viên khi đứng lớp là lựa chọn biện pháp giảng dạy, thiết kế chương trình giảng dạy và áp dụng các biện pháp quản lí lớp học. Trong đó vai trò đầu tiên
- 13. 4 liên quan đếncác biện pháp giảng dạy và cách áp dụng các biện pháp này một cách có hiệu quả. Những giáo viên hiệu quả luôn có nhiều biện pháp giảng dạy để sử dụng. Họ có kĩ năng trong việc áp dụng phương pháp học tập hợp tác, sử dụng sơ đồ tư duy, biết sử dụng bài tập về nhà như thế nào là tốt nhất, biết sử dụng câu hỏi và tổ chức công việc như thế nào... Trong cuốn "Các phương pháp dạy học hiệu quả" (Nguyễn Hồng Vân dịch), 2011, NXB Giáo Dục Việt Nam của các tác giả Robert J. Marzano-Debra J. Pickerning- Jane E. Pollock đã đề cập đến các phương pháp dạy học hiệu quả với việc phát huy cao độ khả năng học tập của học sinh nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên đứng lớp. Nhân tố quan trọng nhất tác động đến chất lượng học sinh là giáo viên đứng lớp. Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ ra cho giáo viên những cách làm cụ thể của từng phương pháp để thực hiện công tác giảng dạy hiệu quả nhất. Giselle O. Martin-Kniep tác giả "Cuốn Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi" đã trình bày những thủ thuật dạy học mang tính gợi ý để GV có thể vận dụng trong từng hoàn cảnh với từng đối tượng học sinh khác nhau để đem lại hiệu quả giáo dục cao nhất. Với cuốn "Đa trí tuệ trong lớp học" của tác giả Thomas Armstrong do Lê Quang Long dịch nhấn mạnh đến sự đa dạng về trí tuệ của HS, mỗi loại trí tuệ đều quan trọng và mỗi HS đều có ít nhiều khả năng theo nhiều khuynh hướng khác nhau. Nếu GV có những phương pháp hiệu quả sẽ giúp HS thành công trong học tập và cuộc sống. Như vậy, các nhà nghiên cứu nước ngoài đã nghiên cứu rất nhiều về việc phát triển NL cho HS. Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu đó mới chỉ dùng lại ở việc phân loại hay định hướng khái niệm chưa đi sâu vào việc khai thác ý nghĩa, biện pháp hình thành và phát triển năng lực VDKT như thế nào để giúp HS đạt hiệu quả cao trong quá trình học tập.
- 14. 5 2. 2. Nghiêncứu của các tác giả trong nước Trong cuốn "Tâm lí học đại cương”, 2015, NXB Đại học sư phạm Hà Nội của tác giả Nguyễn Xuân Thức đã đưa ra các vấn đề về năng lực, cấu trúc, cơ sở hình thành năng lực học sinh. Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ”, 2001, NXB Giáo dục do tác giả Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị chủ biên đã dành một chương về phát triển NL nhận thức và hành động thực tiễn cho HS trong học tập LS ở trường phổ thông. Các tác giả cũng nhấn mạnh để thực hiện được con đường biện chứng của nhận thức đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn thì phải thực hiện thành công việc học đi đôi với hành. Như vậy, học lí thuyết gắn liền với thực hành trong nhà trường không chỉ giúp cho việc lĩnh hội kiến thức sâu sắc hơn mà còn làm cho HS biết vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiển, góp phần không nhỏ vào lợi ích xã hội. Trong cuốn "Phương pháp dạy học Lịch sử tập 2”, 2009, NXB Đại học sư phạm Hà Nội của các tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi đã chú trọng đến yêu cầu thiết thực của việc rèn luyện kĩ năng của học sinh trong dạy học Lịch sử. Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn: "Các con đường biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, 2011, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội đã đề cập đến các con đường, biện pháp phát triển tính tích cực, độc lập trong nhận thức đặc biệt là trong tư duy của học sinh. Trong đó tác giả đã xác định có nhiều con đường để phát triển năng lực nhận thức độc lập của học sinh như: Trao đổi đàm thoại, dạy học nêu vấn đề, nghiên cứu học tập. Tác giả đã nhấn mạnh: “Việc nâng cao hiệu quả bài học là một điều kiện để đảm bảo nâng cao chất lượng dạy học bộ môn” [18, tr.5] Tác giả Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú trong giáo trình "Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông”, 2014, NXB Đại học
- 15. 6 Quốc gia HàNội, đã khái quát phương pháp dạy học (nhóm phương pháp thông tin - tái hiện lịch sử, nhóm phương pháp nhận thức lịch sử, nhóm phương pháp tìm tòi - nghiên cứu lịch sử) và các hình thức tổ chức dạy học Lịch sử ở trường phổ thông (dạy học lịch sử trên lớp, dạy học lịch sử ngoài lớp, hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử) nhằm nâng cao năng lực tư duy, tính tích cực chủ động của học sinh. Trong cuốn “Dạy học và phát triển năng lực môn Lịch sử trung học cơ sở”, 2018, NXB Đại học Sư phạm của các tác giả Nghiêm Đình Vỳ - Đinh Ngọc Bảo - Trịnh Đình Tùng (Đồng chủ biên) đã đề cập đến những lí thuyết cơ bản về tổ chức dạy học theo hướng phát triển NL, phương pháp dạy học phát triển NL với các chủ đề minh họa cho từng khối lớp và những nội dung cơ bản về kiểm tra, đánh giá NL trong môn LS ở trung học cơ sở. Các tác giả Nghiêm Đình Vỳ, Trần Thị Vinh, Nguyễn Ngọc Cơ, Đào Tuấn Thành, Nguyễn Mạnh Hưởng, Nguyễn Văn Ninh trong cuốn “Dạy học và phát triển năng lực môn Lịch sử trung học phổ thông” đã giới thiệu một số vấn đề lí thuyết về NL, tiếp cận NL, các phương pháp tổ chức dạy học phát triển NL, phương pháp kiểm tra đánh giá NL bộ môn. Các tác giả đã dành một thời lượng lớn giới thiệu về quy trình tổ chức dạy học một số chủ đề cho từng khối lớp 10,11,12 để cụ thể hóa việc vận dụng, tiếp cận NL học sinh đồng thời triển khai các phương pháp dạy học cũng như kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh. Đây chính là những vấn đề lí luận cơ bản để xác định các biện pháp phát triển năng lực học sinh nói chung và năng lực vận dụng kiến thức lịch sử nói riêng. Ngoài ra còn nhiều bài viết đăng trên Tạp chí giáo dục đã phân tích nhiều khía cạnh khác nhau về việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức. Cụ thể: "Phát triển cho học sinh phổ thông năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thông qua việc sử dụng thí nghiệm hóa học hữu cơ” số 393 của các tác giả Phạm Văn Hoan, Hoàng Đình Xuân; "Xác định hệ thống năng lực
- 16. 7 cần hình thànhvà phát triển cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông" số 395 của tác giả Trịnh Đình Tùng - Nguyễn Mạnh Hưởng; "Thiết kế hoạt động dạy - học môn Lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh" số 411 của tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng; Tác giả Phan Thị Thanh Hội, Nguyễn Thị Thu Hằng với bài viết "Đánh giá nănng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh trong dạy học phần sinh học vi sinh vật- sinh học lớp 10" số 432....... Dạy học theo hướng phát triển NL nói chung và dạy học theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức nói riêng trong những năm gần đây đã được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên những vấn đề nghiên cứu về phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong môn Lịch sử chưa nhiều. Với những nguồn tài liệu tham khảo hết sức quý giá trên, luận văn sẽ đi sâu vào nghiên cứu về cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức lịch sử cho học sinh đồng thời đề xuất một số phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực vận dụng kiến thức lịch sử cho học sinh trường THPT Nguyễn Đức Thuận trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam lớp 10. 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Các biện pháp tổ chức dạy học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học lịch sử nói chung và dạy học lịch sử Việt Nam từ thời nguyên thủy đến giữa thế kỉ XIX nói riêng ở trường trung học phổ thông. 3.2. Phạm vi nghiên cứu - Nội dụng: Lịch sử Việt Nam lớp 10 (Lịch sử Việt Nam từ thời nguyên thủy đến giữa thế kỉ XIX). - Đối tượng: Học sinh lớp 10 trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định.
- 17. 8 - Phạm vi:Tập trung vào các hình thức và biện pháp phát triển năng lực vận dụng kiến thức. 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4.1. Mục đích của đề tài Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn đề tài không chỉ xác định các hình thức và biện pháp nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh mà còn góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông. 4. 2. Nhiệm vụ của đề tài Đề tài có những nhiệm vụ cụ thể sau: - Nghiên cứu lí luận: Từ quan điểm dạy học của Đảng, của Bộ giáo dục đến những thành tựu của lí luận dạy học, phương hướng đổi mới dạy học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay. - Khảo sát, điều tra thực tiễn dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông nói chung và việc sử dụng các phương pháp để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh nói riêng. - Đề xuất các biện pháp để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận. - Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng các biện pháp đã đề xuất tại trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định. 5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 5.1. Cơ sở phương pháp luận - Dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhận thức, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng về lí luận giáo dục nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng. - Dựa trên cơ sở lí luận về giáo dục học và phương pháp dạy học lịch sử của các nhà khoa học, giáo dục học lịch sử.
- 18. 9 5.2. Phương phápnghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu các nguồn tài liệu có liên quan đến phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh gồm: Các sách lí luận về giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử, các tạp chí, bài viết, các luận án, luận văn, khóa luận.... - Nghiên cứu chương trình giáo dục bộ môn Lịch sử: Nghiên cứu nội dung sách giáo khoa lịch sử phần lịch sử Việt Nam (từ thời nguyên thủy đến giữa thế kỉ XIX) chương trình lịch sử lớp 10 (chương trình chuẩn) làm cơ sở khoa học cho đề tài nghiên cứu. - Điều tra thực tiễn thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn trong GV và HS ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận, dự giờ thăm lớp để có kết luận chính xác về thực trạng dạy học lịch sử làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp sư phạm phù hợp với thực tiễn dạy và học. - Thực nghiệm sư phạm: Soạn bài và tiến hành dạy thực nghiệm, kiểm tra, đánh giá tính hiệu quả nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của các biện pháp sư phạm đã đưa ra. - Sử dụng toán học thống kê để phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm. 6. Giả thuyết khoa học Nếu vận dụng các biện pháp sư phạm như luận văn đề xuất sẽ không chỉ phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định một cách hiệu quả mà còn góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. 7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 7.1. Ý nghĩa khoa học: Luận văn góp phần khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức của học sinh trong dạy học lịch sử. Luận văn đề xuất một số biện pháp sư phạm để phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam phần lớp 10 (chương trình
- 19. 10 chuẩn) cho họcsinh phổ thông nói chung và học sinh trường THPT Nguyễn Đức Thuận nói riêng. 7.2. Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn không chỉ bổ sung lí luận, hoàn thành kế hoạch đào tạo sau đại học mà còn giúp bản thân học viên vận dụng vào thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận. Luận văn sẽ là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực đối với giáo viên và học sinh ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định trong giảng dạy và học tập lịch sử. 8. Cấu trúc của đề tài Ngoài mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, luận văn được cấu trúc thành 2 chương: Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông. Chương 2. Một số biện pháp tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận.
- 20. 11 CHƯƠNG 1 CƠ SỞLÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. 1. Cơ sở lí luận 1. 1. 1. Quan niệm về năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử 1.1.1.1. Quan niệm về năng lực Năng lực là khái niệm được đề cập lần đầu tiên vào năm 1959 bởi R.W.White. Hiện nay, có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Từ điển tiếng Việt đã định nghĩa về NL: “ là khả năng, là điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó” Theo tác giả Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Mạnh Hưởng: “NL là khả năng làm chủ các hệ thống kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo, thái độ và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống” [49,tr.25]. Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể “năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí.... thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [8,tr.36] Trong giáo trình Kiểm tra, đánh giá trong giáo dục, tác giả Nguyễn Công Khanh, Đào Thị Oanh cho rằng “Năng lực của HS là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ... phù hợp với lứa tuổi và vận hành chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả các vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống” [ 28, tr. 111]
- 21. 12 Nhiều chuyên giatrong các lĩnh vực Giáo dục học, Xã hội học, Kinh tế học... đã nghiên cứu để cố gắng thảo luận tìm định nghĩa thống nhất. Nhiều nhà nghiên cứu đã định nghĩa NL là sự tích hợp sâu sắc của kiến thức - kĩ năng - thái độ làm nên khả năng thực hiện một công việc chuyên môn, được thể hiện thông qua một môi trường cụ thể... Từ các định nghĩa trên, có thể hiểu, năng lực luôn gắn với khả năng thực hiện, nghĩa là các cá nhân trên cơ sở những kĩ năng - kĩ xảo học được hoặc có sẵn, phải biết vận dụng chúng một cách linh hoạt để giải quyết các vấn đề mà thực tiễn cuộc sống đặt ra. Trong quá trình DH ở trường phổ thông, để nhận biết và đánh giá đúng NLcủa HS thì GV phải dựa vào sự hội tụ ba yếu tố cơ bản: Kiến thức, kĩ năng - kĩ xảo và thái độ. Kiến thức là những hiểu biết được thu nhận từ sách vở, học hỏi, kinh nghiệm của cuộc sống. Kĩ năng là việc vận dụng bước đầu kiến thức thu lượm vào thực tế. Kĩ xảo là khả năng lặp lại nhiều lần đến mức thuần thục. Giữa NL, kiến thức, KN, kĩ xảo có mối quan hệ mật thiết với nhau. Kiến thức, KN, kĩ xảo là điều kiện để hình thành NL song không đồng nhất với NL. Ngược lại, NL góp phần quan trọng cho quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo trong hoạt động được hiệu quả hơn. Có NL tức là có kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo trong lĩnh vực đó nhưng có kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo không có nghĩa là có NL đó. Như vậy, không có NL nào là vạn năng, duy nhất thay thế cho tất cả các NL khác mà mỗi NL chỉ có thể thực hiện một nhiệm vụ nào đó của thực tiễn đặt ra. Việc hình thành và phát triển NL được diễn ra theo hình xoáy trôn ốc, các năng lực đã có là cơ sở , nền tảng để kiến tạo kiến thức mới từ đó phát triển những năng lực mới trên cơ sở những kiến thức mới vừa hình thành .
- 22. 13 Cơ sở hìnhthành và phát triển của năng lực : - NL của con người không phải do bẩm sinh sẳn có mà mmang bản chất lịch sử xã hội, mỗi người tự hình thành NL khác nhau. NL hình thành trong môi trường xã hội nhất định nhưng không phải môi trường nào cũng sinh ra NL ấy. - “NL vừa là tiền đề vừa là sản phẩm phân công lao động”- Các Mac. - NL của mỗi người phát triển không giống nhau mà nó phụ thuộc vào điều kiện cụ thể về kinh tế và xã hội , môi trường mà cá nhân đó sinh sống. - Để có thể hình thành và phát triển NL ở người học cần phải tổ chức cho người học có điều kiện tiếp xúc với tri thức, với thế giới đối tượng để có thể biến những NL của người khác thành NL của chính mình. NL của con người được hình thành và phát triển dưới điều kiện của DH và giáo dục. Đặc điểm cơ bản của năng lực : - Năng lực là tổ hợp thuộc tính độc đáo của cá nhân: Tổ hợp các thuộc tính cá nhân là sự tương tác chặt chẽ , logic giữa các thuộc tính trở thành một thể thống nhất, một cấu trúc cụ thể chứ không phải là sự cộng lại một cách đơn thuần của các thuộc tính đơn lẻ. Nó bao gồm những thuộc tính tương ứng với những đòi hỏi của một hoạt động phù hợp tương ứng và phải làm cho hoạt động đó đạt kết quả . Tuy nhiên tổ hợp thuộc tính không phải là những thuộc tính tâm lí,sinh lí nói chung. - Năng lực chưa thể xuất hiện khi con người chưa hoạt động. NL lúc đó vẫn còn ở dạng tiềm ẩn. Ngược lại, khi con người hoạt động năng lực sẽ xuất hiện. Năng lực chỉ có thể xuất hiện khi cá nhân hoạt động và năng lực sẽ phát triển NL tương ứng trong hoạt động đó. - Thước đo để đánh giá năng lực của cá nhân chính là kết quả trong công việc mà cá nhân đó đã thực hiện.
- 23. 14 Tuy nhiên, NLcủa con người không phải bẩm sinh hay năng khiếu sẵn có mà nó được hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động và giao tiếp. Cấu trúc của NL gồm 3 thành tố : - Thành tố 1: Hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo tương ứng để tạo ra NL tương ứng với hoạt động. - Thành tố 2: Nguồn gốc động cơ hứng thú, mục đích hoạt động . - Thành tố 3: Hành động là cơ sở cần thiết để có thể hình thành NL. Mối quan hệ giữa NL với các yếu tố khác Năng lực có liên quan với các yếu tố khác trong nhân cách như: - Năng lực và tư chất: Tư chất là nét đặc trưng riêng của mỗi người, là sự khác biệt giữa người này với người khác. Tư chất hình thành trên cơ sở tổng hòa của các yếu tố não bộ, hệ thần kinh của mỗi cá nhân. Tư chất là 1 trong những điều kiện hình thành năng lực nhưng tư chất không quy định trước sự phát triển của năng lực. Tư chất là cơ sở vật chất của sự phát triển năng lực, trên cơ sở đó con người hình thành các năng lực khác nhau. Tư chất chính là tiền đề để hình thành năng lực của mỗi cá nhân trong những môi trường xã hội phù hợp . Ví dụ: Cùng kiểu hệ thần kinh yếu nhưng người này hình thành năng lực kỹ thuật, người kia hình thành năng lực văn học. - Năng lực và thiên hướng: Thiên hướng là khuynh hướng của một cá nhân đối với một hoạt động nào đó. Thiên hướng về một hoạt động nào đó và những hoạt động ấy ăn khớp với nhau và cùng phát triển với nhau sẽ tạo ra năng lực. Thiên hướng nổi trội của cá nhân với một hoạt động nào đó có thể coi là dấu hiệu năng lực đang hình thành. - Năng lực và tri thức, kỹ năng, kỹ xảo: Năng lực và tri thức, kỹ năng, kỹ xảo không đồng nhất với nhau mà có quan hệ biện chứng với nhau. Tri thức, kỹ năng, kỹ xảo trong một lĩnh vực nhất định là tiền đề cần thiết để có năng lực trong lĩnh vực tương ứng. Ngược lại năng lực góp phần làm cho việc tiếp
- 24. 15 thu tri thức,hình thành kỹ năng, kỹ xảo tương ứng với lĩnh vực của năng lực đó được dễ dàng và nhanh chóng hơn. Dựa vào các tiêu chí khác nhau, chúng ta có thể phân chia thành các loại năng lực khác nhau: - Dựa trên mức độ chuyên biệt của năng lực các nhà nghiên cứu phân thành hai loại như sau: + Năng lực chung: là năng lực cần thiết cho nhiều lĩnh vực hoạt động như hoạt động về thể lực và trí lực (quan sát, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng, ngôn ngữ,...). Năng lực chung là điều kiện cần giúp cho nhiều lĩnh vực hoạt động hiệu quả. + Năng lực riêng (năng lực chuyên biệt, chuyên môn) là sự thể hiện độc đáo các phẩm chất riêng biệt, có tính chuyên môn, nhằm đáp ứng yêu cầu của một lĩnh vực hoạt động chuyên biệt với kết quả cao như năng lực toán học, văn học, hội họa, âm nhạc, thể thao… Hai loại năng lực này bổ sung hỗ trợ cho nhau. - Dựa vào nguồn gốc phát sinh, phân chia năng lực thành hai loại: + Năng lực tự nhiên: là loại năng lực có sẵn và có quan hệ trực tiếp với tư chất. Năng lực này được di truyền qua gen, ví dụ như năng lực phản ứng, thích ứng với điều kiện mới. Tuy nhiên, năng lực này có bị tác động, biến đổi của môi trường và giáo dục. + Năng lực xã hội: bao gồm có năng lực ngôn ngữ, năng lực lao động sáng tạo, năng lực giao tiếp,... . Năng lực xã hội được hình thành và phát triển trong quá trình sống và hoạt động của mỗi cá nhân, nhờ đó chúng ta hiểu và cải tạo được thế giới. - Dựa vào các mức độ phát triển của năng lực, người ta phân chia năng lực thành hai loại:
- 25. 16 + Năng lựchọc tập, nghiên cứu: là năng lực liên quan đến việc lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo v.v... đã có sẵn trong nền văn hóa xã hội. Các năng lực học tập này có thể là năng lực chú ý, phân tích, tổng hợp, so sánh v.v... + Năng lực sáng tạo: để tạo ra được một sản phẩm mới, tri thức mới và phương thức hoạt động mới cho xã hội, người ta cần sử dụng năng lực sáng tạo. Đây là năng lực đỉnh cao giúp con người có thể hiểu và chinh phục thế giới. Việc phân chia năng lực này chỉ mang tính tương đối, trên thực tế các năng lực này luôn gắn liền, đan xen và tác động qua lại với nhau. Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, NL cốt lõi gồm NL chung và NL chuyên môn. Các chuyên gia giáo dục đã xác định các NL chung mà các bộ môn phải góp phần hình thành và phát triển cho HS. Đó là : - Năng lực tự học - Năng lực giải quyết vấn đề sáng tạo - Năng lực thẩm mĩ - Năng lực thể chất - Năng lực giao tiếp - Năng lực hợp tác - Năng lực tính toán - Năng lực công nghệ thông tin Với bộ môn LS ở cấp THPT giúp HS phát triển và hoàn thiện những NL chuyên môn LS bao gồm : - Năng lực tìm tòi và khám phá lịch sử - Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử - Năng lực vận dụng kiến thức lịch sử vào thực tiễn Những NL này giúp HS có khả năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau, có khả năng xâu chuỗi các sự kiện LS các sự kiện LS có
- 26. 17 liên quan, đưara những nhận xét cá nhân về các sự kiện lịch sử, xây dựng NL phản biện và sáng tạo, từ đó có khả năng vận dụng những kinh nghiệm LS vào thực tiễn, dùng tri thức LS để giải thích những vấn đề của hiện tại. Trên nền tảng đó, HS được truyền cảm hứng để yêu thích môn LS, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp, đồng thời trân trọng truyền thống LS, di sản LS, văn hóa của đất nước, khu vực và thế giới. 1.1.1.2. Quan niệm về năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử Theo tác giả Nguyễn Công Khanh, Đào Thị Oanh: “Năng lực vận dụng kiến thức là khả năng của bản thân người học tự giải quyết những vấn đề đặt ra một cách nhanh chóng và hiệu quả bằng cách áp dụng kiến thức đã lĩnh hội vào những tình huống, những hoạt động thực tiễn để tìm hiểu thế giới xung và có khả năng biến đổi nó. NLVDKT thể hiện phẩm chất, nhân cách của con người trong quá trình hoạt động để thỏa mãn nhu cầu chiếm lĩnh tri thức” [28, tr.111]. Theo quan điểm trên, NLVDKT của người học là khả năng tiếp cận, nhận thức được vấn đề trong nội dung bài học có liên quan đến thực tiễn. Về thái độ, NLVDKT sẽ giúp người học chủ động tham gia các hoạt động học tập theo hướng tích cực để đạt hiệu quả cao nhất. Theo chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử NLVDKT Lịch sử thể hiện qua khả năng: "rút ra được bài học lịch sử và vận dụng kiến thức lịch sử để lí giải những vấn đề của thực tiễn cuộc sống; trên nền tảng đó, có khả năng tự tìm hiểu những vấn đề lịch sử, phát triển năng lực sáng tạo, có khả năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau, có ý thức và năng lực tự học lịch sử suốt đời” [9,tr.7]. Trong dạy học LS, nếu HS “chỉ biết” và “hiểu” những sự kiện đã học thì vẫn chưa đảm bảo yêu cầu học tập mà phải biết vận dụng những tri thức đã học vào thực tế. HS vận dụng tri thức LS chủ yếu để đi sâu tìm hiểu và nắm vững kiến thức LS, bồi dưỡng NL quan sát và phân tích vấn đề, bồi dưỡng
- 27. 18 khả năng tựhọc về LS cũng như các kiến thức khoa học xã hội khác và có thể quan sát, phân tích lí giải được một số vấn đề do thực tiễn xã hội đặt ra. NLVD kiến thức LS bắt đầu từ khả năng vận dụng thấp đến vận dụng cao từ thực hành bộ môn (sử dụng sơ đồ, lược đồ, bảng, biểu...) đến vận dụng kiến thức lịch sử đã học để tìm hiểu kiến thức mới, vận dụng kiến thức LS thế giới để hiểu kiến thức LS Việt Nam, vận dụng kiến thức lịch sử dân tộc để hiểu kiến thức LS địa phương và cao nhất là vận dụng kiến thức đang học vào thực tiễn cuộc sống. NLVD kiến thức LS còn thể hiện ở việc hoàn thành những công việc có ích cho xã hội như tham gia sưu tầm, biên soạn lịch sử địa phương, xây dựng nhà truyền thống, thông tin tuyên truyền lịch sử, bảo vệ, tu sửa các di tích lịch sử, các nghĩa trang liệt sĩ... 1.1.1.3. Các thành tố của năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học Lịch sử Với cách hiểu trên, cấu trúc năng lực vận dụng kiến thức của học sinh trong DH môn LS có thể được mô tả dưới các biểu hiện (thành tố) như sau: - Xác định đúng những nội dung thực hành, vận dụng trong học tập lịch sử. - Biết tự làm việc với các loại đồ dùng trực quan trong học tập lịch sử. - Biết rút ra những kinh nghiệm, bài học từ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử để vận dụng trong học tập và đời sống thực tiễn. Từ các thành tố trên của năng lực vận dụng kiến thức lịch sử có thể có nhiều cách khác nhau để xác định các mức độ của năng lực vận dụng kiến thức của học sinh, cụ thể: Mức 1: Học sinh có thể sử dụng được các loại đồ dùng trực quan trong học tập lịch sử như: niên biểu, sơ đồ, lược đồ, đồ biểu, đồ thị… Mức 2: Học sinh có thể vận dụng được kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới.
- 28. 19 Mức 3: Họcsinh biết cách vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các tình huống trong thực tiễn cuộc sống. 1.1.2. Đặc điểm kiến thức Lịch sử ở trường phổ thông Kiến thức LS là những hiểu biết của HS về LS loài người và LS dân tộc được khoa học LS xác nhận và ghi chép trong SGK mới nhất. Không giống như kiến thức các ngành khoa học khác, kiến thức lịch sử có một số đặc điểm cơ bản sau : Kiến thức lịch sử mang tính tương đối nghĩa là nó không tuyệt đối chính xác như hiện thực đã xảy ra. Kiến thức môn Lịch sử là kiến thức của ngành khoa học xã hội nhân văn mà nhận thức của nó được phản ánh, thể hiện qua ngôn ngữ, qua cách trình bày diễn đạt của con người. Nếu kiến thức các ngành khoa học tự nhiên là chính xác bằng những công thức, những số liệu thì kiến thức môn Lịch sử lại được diễn đạt bằng những ngôn ngữ, văn phong khác nhau, chỉ mang tính tương đối không thể tuyệt đối như những gì đã xảy ra. Tính quá khứ nghĩa là nó đã xảy ra không còn nữa và luôn gắn liền với một mốc thời gian nhất định. Điều này gây khó khăn cho quá trình dạy học lịch sử. Nếu như kiến thức các môn khoa học tự nhiên như vật lí, hóa học HS có thể thực hiện trong phòng thí nghiệm thì với các sự kiện LS các em không thể quan sát được cũng không thể mô hình hóa như nó đã tồn tại mà nhận thức của con người đi từ biết đến hiểu, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng. Điều đó, đòi hỏi giáo viên GV dạy LS phải tái hiện bức tranh quá khứ với những nét chung nhất, phải tuân theo một nguyên tắc sự kiện nào xảy ra trước thì phải học trước, phải khắc phục khó khăn của kiến thức giúp học sinh tái hiện lại bức tranh quá khứ. Tính không lặp lại của kiến thức LS nghĩa là học kiến thức nào biết kiến thức đó chứ không lấy kiến thức này suy ra kiến thức khác. Do vậy, trong dạy học LS dạy sự kiện nào chắc sự kiện đó chứ không lấy kiến thức này suy ra kiến thức khác.
- 29. 20 Kiến thức LScòn mang tính cụ thể, sinh động, giàu hình ảnh và rất hấp dẫn. Con người làm nên LS. Vì vậy, không một sự kiện, một hiện tượng LS nào mà không gắn liền với một con người, một địa điểm, một thời gian cụ thể. LS không bao giờ chung chung mà bao giờ cũng gắn liền với một thời gian, không gian cụ thể. Nếu tách kiến thức LS ra khỏi không gian, thời gian sẽ không hiểu LS. Vì vậy, trong dạy học LS, những sự kiện cơ bản, quan trọng phải được trình bày cụ thể, sinh động. Kiến thức càng cụ thể bao nhiêu thì càng hấp dẫn bấy nhiêu. Tính hệ thống (logic LS) cũng là một trong những đặc điểm nổi bật của kiến thức LS. Các sự kiện, kiến thức LS gắn liền với nhau, không tách rời nhau, không có sự kiện nào hoàn toàn đơn độc, tự nhiên xuất hiện, tự nhiên mất đi. Một sự kiện mới xuất hiện là kết quả của những sự kiện trước nó. Một sự kiện mất đi là nguyên nhân sinh ra sự kiện sau nó. Do đó, người GV phải giúp HS xác định được mối liên kết giữa các sự kiện, ảnh hưởng qua lại nhất là các sự kiện cùng loại (LS thế giới, LS dân tộc, LS địa phương) tìm ra mối quan hệ logic, tất yếu. Kiến thức LS còn có sự thống nhất giữa “sử” và “luận” nghĩa là kiến thức LS bao giờ cũng có hai phần sử và luận. Phần “sử” là những kiến thức gắn liền với các yếu tố của lịch sử như thời gian, địa điểm, nhân vật, diễn biến, kết quả. Phần “luận” là phần nhận xét, đánh giá, giải thích, rút ra bài học của đời sau. Hai phần này thống nhất, không tách rời nhau. LS diễn ra như thế nào phải được đánh giá, giải thích như thế. Hiểu được đặc điểm này trong DHLS phải tuân theo một nguyên tắc không một sự kiện lịch sử nào là không được giải thích, đánh giá, nhận xét và ngược lại không nhận xét, đánh giá, bình luận nào không xuất phát từ sự kiện LS. Phần “sử” là phần thừa nhận được các nhà khoa học phát hiện và công nhận. Phần “luận” là phần tự do đánh giá, nhận xét, phê phán. Do đó, trong quá trình dạy học phần “sử ” GV có thể sử dụng các phương pháp truyền thống như: đọc SGK, GV thuyết trình,
- 30. 21 giảng giải haykhai thác tư liệu. Phần “luận” sử dụng các phương pháp hiện đại như học nhóm, trao đổi, thảo luận... Giữa các đặc điểm trên của kiến thức LS có mối quan hệ nội tại, thống nhất. Trên cơ sở những nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử và vận dụng những phương pháp nghiên cứu lịch sử đúng đắn để nghiên cứu các tư liệu lịch sử chính xác , cụ thể , mới rút ra được những kết luận mới, có tri thức LS khoa học. Cũng chỉ nắm vững những tư liệu LS về các mặt trong mối liên hệ nội tại và dưới sự chỉ đạo của lí luận và phương pháp khoa học mới có thể khắc phục được những khó khăn do đặc điểm của kiến thức LS (tính quá khứ) và làm xuất hiện trong tư duy HS những biểu tượng sinh động, qua tư duy hình thành khái niệm đạt tới tầm cao của nhận thức lý tính. 1.1.3. Quan niệm về tổ chức dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh ở trường trung học phổ thông Theo tác giả Huỳnh Thiên Sơn, tổ chức có thể hiểu theo nghĩa rộng là “cơ cấu tồn tại của sự vật. Sự vật không thể tồn tại mà không có một hình thức liên kết nhất định các yếu tố thuộc nội dung. Vì vậy, tổ chức là thuộc tính của bản thân các sự vật” [42, tr.21]. Định nghĩa này mang tính triết học sâu sắc bao gồm cả phần tự nhiên và xã hội. Hiểu theo nghĩa hẹp hơn thì tổ chức là một tập thể mà con người tập hợp với nhau lại cùng thực hiện một mục tiêu nào đó. Từ các quan niệm trên có thể hiểu: Tổ chức là sự tập hợp, sắp xếp một nhóm người cùng thực hiện một nhiệm vụ chung để hoàn thành một mục tiêu chung. Đó là quá trình có mục đích cụ thể và có kế hoạch thống nhất . Dạy học nói chung và DHLS ở trường phổ thông nói riêng là một khái niệm lớn. Theo từ điển Tiếng Việt, “Dạy học là dạy văn hóa theo những chương trình nhất định ” [39, tr.313].
- 31. 22 Có nhiều cáchlí giải khác nhau: Có người coi dạy học là một nghề; có người lại cho rằng đó là một quá trình truyền thụ kiến thức của người thầy đến với học trò. Có ý kiến cho là dạy học là nghệ thuật tương tác giữa thầy với trò trên lớp hoặc cho rằng dạy học là quá trình thầy tổ chức, điều khiển quá trình học tập của học sinh. Những quan điểm trên nhìn chung là đúng, phản ánh một số khía cạnh của việc dạy học nhưng chưa phản ánh được đầy đủ bản chất của quá trình dạy học. Từ những quan điểm trên có thể hiểu: Dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình sư phạm phức tạp mà bản chất của nó là sự nhận thức đặc thù của học sinh dưới sự điều khiển, hướng dẫn, tổ chức của người thầy. Dạy học có hai hoạt động thống nhất là hoạt động dạy và hoạt động học của GV và của HS. Hai hoạt động này có mối quan hệ biện chứng không tách rời nhau. Bản chất của hoạt động “dạy” là quá trình GV tổ chức và điều hành quá trình “học” của học sinh. Khái niệm tổ chức dạy học là hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh nhằm thực hiện nhiệm vụ học tập được đề ra bằng hệ thống các thao tác xác định. Cụ thể : - Xác định được những mục đích cần đạt qua mỗi bài học và những yêu cầu cần thiết có thể đạt được mục đích đã đề ra . - Giáo viên cần cung cấp phương tiện, điều kiện để học sinh thực hiện hoạt động học một cách hiệu quả nhất. - Thiết kế quy trình phù hợp để thực hiện nhiệm vụ của hoạt động - Hướng dẫn học sinh thực hiện theo quy trình đã thiết kế - Đánh giá và hướng dẫn học sinh tự đánh giá kết quả đạt được. Đó là những công việc chính trong quá trình tổ chức dạy học. Tuy nhiên, hiệu quả của giờ học phần lớn phụ thuôch vào vai trò tổ chức , điều khiển của người thày thông qua các hình thức và biện pháp dạy học tích cực .
- 32. 23 Tổ chức dạyhọc theo hướng phát triển NL nói chung và NLVD nói riêng được thực hiện trên nền tảng của những nguyên tắc cơ bản của khoa học LS (thông qua các nguồn sử liệu khác nhau để tái hiện LS, phục dựng một cách sinh động, chân thực các sự kiện, hiện tượng lịch sử đồng thời thấy được sự liên hệ, tương tác vận động của chúng). Nếu như trong cách dạy học truyền thống GV đặt trọng tâm vào việc truyền đạt kiến thức lịch sử cho HS thì trong tổ chức dạy học phát triển NL giáo viên chú trọng việc hướng dẫn HS nhận diện, khai thác các nguồn sử liệu. Từ đó, GV tái hiện quá khứ, nhận thức LS, đưa ra suy luận, đánh giá về bối cảnh, nguồn gốc, sự phát triển của sự kiện, quá trình lịch sử, biết liên hệ, vận dụng các kiến thức đó vào cuộc sống. Tuy nhiên , GV tổ chức DH theo hướng phát triển NL không có nghĩa là xem nhẹ KT. Có nắm vững kiến thức thì mới có thể hình thành NL. Thông qua quá trình học tập “HS không chỉ được mở mang về tri thức mà còn biết cách tìm ra tri thức đó, biết tri thức đó có giúp được gì cho mình trong cuộc sống hàng ngày và để đi xa hơn trong tương lai” [55, tr17] Không nhồi nhét kiến thức hay cung cấp kiến thức sẵn có như DH theo nội dung, tổ chức dạy học phát triển NL nhất là NLVD kiến thức yêu cầu học sinh tham gia tích cực vào giờ học, tự tìm kiếm, trao đổi vấn đề để đi đến những hiểu biết về kiến thức và cách làm. Người GV có vai trò quan trọng trong việc nêu vấn đề, giao nhiệm vụ, tổ chức cho HS làm việc, trao đổi ... cùng tham gia làm việc với HS và nêu lên những nhận xét của mình nếu thấy cần thiết. Tổ chức DH theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS chú trọng đến các PPDH: phát hiện và giải quyết vấn đề, làm việc theo nhóm, học tập trải nghiệm coi trọng việc sử dụng các phương tiện trực quan (tranh ảnh LS, hiện vật LS, bản đồ LS, phim tài liệu...). Thông qua việc tổ chức các hoạt động dạy học phong phú, sáng tạo, GV giúp HS trở thành “người đóng vai LS” để khám phá LS, vận dụng sáng tạo kiến thức LS vào các tình huống học
- 33. 24 tập và thựctiễn cuộc sống. Không gian dạy học không chỉ bó hẹp trong phạm vi lớp học mà còn trên thực địa, bảo tàng, triển lãm; tổ chức HS đi tham quan, dã ngoại, kết hợp các hoạt động dạy học trong lớp học với hoạt động trải nghiệm trong thực tế. Việc kết hợp đa dạng các hình thức dạy học là một trong những nguyên nhân giúp HS hứng thú học tập bộ môn LS hơn. Tóm lại, tổ chức DHLS theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho học sinh vẫn coi trọng nội dung kiến thức. Tuy nhiên, nội dung kiến thức chưa đủ, cần thay đổi hình thức tổ chức dạy và học theo hướng HS chủ động, tích cực lĩnh hội kiến thức, biết vận dụng tri thức vào cuộc sống. Trên nền tảng đó, HS có khả năng tự tìm hiểu các vấn đề của LS, phát triển NL sáng tạo, có khả năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau. 1.1.4. Vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học Lịch sử 1.1.4.1. Vai trò, ý nghĩa đối với giáo viên Tổ chức dạy học phát triển NL nói chung và NLVD kiến thức nói riêng điều đầu tiên và quan trọng nhất là vai trò của GV. Người GV phải thấy được tầm quan trọng của việc phát triển NLVD kiến thức cho HS, biết sáng tạo trong việc sử dụng các PPDH, các công cụ và kĩ thuật trong quá trình dạy học. Thông qua quá trình DH không chỉ đem lại lợi ích cho HS mà chính bản thân GV cũng được phát triển rất toàn diện về kiến thức chuyên môn, phương pháp giảng dạy và tăng thêm sự gần gũi, tương tác với học sinh. Thực tiễn DH cũng chứng minh rằng, hoạt động dạy của người thầy có vai trò quyết định nhất trong quá trình tổ chức dạy học. Học sinh có hứng thú học tập, có yêu thích môn học đó hay không phần lớn nhờ vào vai trò của người thầy.
- 34. 25 1.1.4.2. Vai trò,ý nghĩa đối với học sinh Với việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức học sinh có thể giải quyết được những nhiệm vụ đặt ra như: vận dụng kiến thức đã học để tiếp thu và hiểu sâu sắc kiến thức mới, giải quyết được những vấn đề khó trong học tập đặc biệt là vận dụng kiến thức để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn cuộc sống của các em. Vì vậy, khi tổ chức dạy học theo hướng phát triển NLVD cho HS trong dạy học LS sẽ đem lại những hiệu quả to lớn Vận dụng các kiến thức, kĩ năng vào trong học tập, trong cuộc sống giúp các em áp dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống; giúp học sinh xây dựng thái độ học tập đúng đắn, phương pháp học tập chủ động, tích cực, sáng tạo; lòng ham học, ham hiểu biết; năng lực tự học Lịch sử. Việc vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tiễn giúp HS tâm thế luôn luôn chủ động, tích cực trong việc giải quyết những vấn đề đặt ra trong học tập và cuộc sống thông qua các phương pháp quan sát, thu thập, phân tích và xử lý thông tin . Từ việc hiểu biết về kiến thức lịch sử và biết vận dụng kiến thức đã học hình thành cho học sinh ý thức trách nhiệm với bản thân, với gia đình, nhà trường và xã hội. Chính những hoạt động đó sẽ đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh, phát triển ở các em tính tích cực, tự lập, sáng tạo và năng lực học tập lịch sử suốt đời. Đỉnh cao của giáo dục là vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống. Thành công của việc DH chính là đưa những kiến thức hàn lâm vào thực tiễn. Vì vậy, việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong DH nói chung và DHLS nói riêng có vai trò hết sức quan trọng. 1.2. Cơ sở thực tiễn 1.2.1. Thực trạng dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông Nguyễn Đức Thuận
- 35. 26 * Mục đíchđiều tra: Để có được những kết luận chính xác, khoa học, khách quan làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã tiến hành điều tra thực tế thực trạng việc dạy học LS ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định trong năm học 2018 - 2019 thông qua phỏng vấn trực tiếp, dự giờ và sử dụng phiếu điều tra với 4 giáo viên LS và 117 HS khối 10. * Nội dung điều tra : Về phía GV, đề tài tập trung vào tìm hiểu một số nội dung sau : - Đánh giá của GV về mức độ yêu thích môn LS của HS - Thực trạng tổ chức các phương pháp dạy học LS Về phía HS, đề tài tập trung tìm hiểu vào một số vấn đề sau : - Mức độ yêu thích của HS khi học môn Lịch sử - Các hình thức học tập môn LS mong muốn * Kết quả điều tra : Đối với GV : Nội dung 1: Mức độ hứng thú học tập bộ môn LS của HS đặc biệt là HS khối 10 ? 1 GV thấy HS rất thích học LS 1 GV cho rằng HS thích học Sử, 1 GV thấy HS có thái độ bình thường, 1 GV cho rằng HS không thích học LS. Có thể thấy có một nửa số GV được khảo sát lạc quan về thái độ học tập bộ môn của HS. Nội dung 2: Về thực trạng sử dụng các PPDHLS như sau : Bảng 1.1. Thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học lịch sử ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận Phương pháp dạy học Mức độ Thường xuyên Thỉnh thoảng Không bao giờ Thuyết trình 3 (75%) 1 (25%) Dạy học nêu vấn đề 1 (25%) 3 (75%)
- 36. 27 Dạy học khámphá 1 (25%) 3 (75%) Dạy học góc 1 (25%) 3 (75%) Dạy học dự án 1 (25%) 3 (75%) Dạy học tương tác- hợp tác 1 (25%) 3 (75%) Dạy học mô phỏng, đóng vai 3 (75%) 1 (25%) Dạy học trải nghiệm 1 (25%) 3 (75%) Sử dụng đa phương tiện 1 (25%) 3 (75%) Về việc sử dụng các phương pháp dạy học trong DHLS, đa số các GV sử dụng hai phương pháp dạy học phổ biến hiện nay là thuyết trình và dạy học nêu vấn đề. Phương pháp dạy học mô phỏng, đóng vai cũng được 3/4 GV thỉnh thoảng sử dụng. Một số phương pháp dạy học tích cực như: Dạy học khám phá, dạy học góc, dạy học dự án, dạy học tương tác - hợp tác, dạy học trải nghiệm và sử dụng đa phương tiện 3/4 GV chưa bao giờ sử dụng thậm chí có GV chưa bao giờ nghe đến (như dạy học góc, dạy học đa phương tiện). Như vậy, có thể thấy, hầu hết các GV dạy LS ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận đã có ý thức đổi mới phương pháp DH nhưng mức độ chưa nhiều. Đối với HS : Qua điều tra thực tế, việc đánh giá thực trạng học tập môn Lịch sử của học sinh lớp 10 trường THPT Nguyễn Đức Thuận như sau : Nội dung 1. Mức độ yêu thích của HS khi học môn Lịch sử Biểu đồ 1.1. Mức độ yêu thích của học sinh khi học môn Lịch sử
- 37. 28 Số học sinhyêu thích học Sử nhiều hơn so với học sinh không thích học Sử. Số HS không chú tâm và học đối phó với môn học không nhiều ( 46/117HS khảo sát). Thực tế khảo sát việc lựa chọn tổ hợp môn thi THPTQG của HS khối 10 có tới hơn 60 % HS có nguyện vọng chọn tổ hợp môn xã hội trong đó có môn LS để xét tuyển. Đó là động lực rất lớn để GV môn Lịch sử trường THPT Nguyễn Đức Thuận phải không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng bộ môn. Nhận xét về thực trạng học môn Lịch sử cô Phùng Thị Thanh Mai tổ trưởng tổ Ngữ văn - Lịch sử cho rằng : “Đa số học sinh thích học Sử và tích cực trả lời các câu hỏi mà GV đưa ra ” Nội dung 2. Các hình thức học tập môn LS học sinh mong muốn Biểu đồ 1.2. Các hình thức học tập môn Lịch sử học sinh mong muốn Từ biểu đồ trên có thể sắp xếp theo mức độ lựa chọn hình thức học tập LS từ nhiều đến ít của HS như sau: Học ở bảo tàng, các di tích LS; hoạt động ngoại khóa bộ môn LS ở trường; học qua các bộ phim tư liệu, qua các nhân chứng LS; thày/cô sử dụng giáo án điện tử; thày/cô đọc, HS ghi chép bài; học theo dự án. Với cách dạy truyền thống mà GV nói chung và GV lịch sử nói riêng vẫn áp dụng ngày nay là thày/cô đọc, HS ghi chép bài thì chỉ 20/117 (chiếm 17,1%) HS hứng thú. Trong khi đó, hình thức học ở bảo tàng, di tích LS và hoạt động ngoại khóa bộ môn LS ở nhà trường là hai hình thức học tập
- 38. 29 HS lựa chọnnhiều hơn cả - 57/117 (tỉ lệ 48,7%) HS. Có thể thấy, đa số HS rất mong muốn thầy cô đổi mới phương pháp giảng dạy để các em hứng thú học tập nhiều hơn. Điều đó cũng phù hợp với xu thế đổi mới giáo dục hiện nay. Chương trình giáo dục phổ thông đang chuyển dần từ dạy học tiếp cận nội dung sang tiếp cận dạy học tiếp cận năng lực. Đổi mới chính là phương thức phát triển năng lực HS. Đổi mới hình thức dạy học có tầm quan trọng đặc biệt trong việc thực hiện mục tiêu môn học.Trong 3 năm học gần đây, bộ môn LS đã tham mưu với Ban trí dục nhà trường tổ chức HS học tập bộ môn tại các bảo tàng, di tích lịch sử (Đền thờ vua Đinh - vua Lê, làng văn hóa các dân tộc Việt Nam, khu di tích Bạch Đằng giang, đền thờ thầy giáo Chu Văn An...), tổ chức các buổi hoạt động ngoại khóa vào buổi chiều (chương trình “Cội nguồn”, “Dấu ấn Đại Việt”). Dù những hoạt động đó diễn ra chưa nhiều và còn hạn chế về nội dung nhưng đã thu hút đông đảo HS tham gia, tạo được hiệu ứng tích cực với nhà trường, học sinh và phụ huynh. 1.2.2. Thực trạng tổ chức dạy học Lịch sử nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận Xu thế đổi mới của giáo dục hiện nay là chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực. Trong đó, hình thành và phát triển NLVD cho HS trong DH nói chung và DHLS nói riêng có tầm quan trọng đặc biệt. Chúng tôi đã tiến hành điều tra bằng nhiều hình thức để có kết quả khách quan nhất. * Nội dung điều tra : Về phía GV, đề tài tập trung vào một số vấn đề sau : - Quan niệm của GV về việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử - Sự cần thiết của việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh - Hiện trạng việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học lịch sử
- 39. 30 -Mức độ sửdụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học khi tiến hành dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh - Những thuận lợi và khó khăn khi GV tổ chức dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS. Về phía HS, đề tài tập trung vào một số vấn đề sau : - Mục đích học bộ môn Lịch sử của HS - Quan niệm của HS về năng lực vận dụng kiến thức trong môn Lịch sử - Các dạng bài tập và hình thức học tập môn Lịch sử mà học sinh hứng thú - Mức độ quan tâm của học sinh đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội đất nước. * Kết quả điều tra Đối với GV : Với nội dung: Quan niệm của GV về việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh và tầm quan trọng của nó trong dạy học lịch sử 4/4 GV được khảo sát đều quan niệm: NLVDKT trong DHLS là là khả năng kết nối giữa quá khứ với hiện tại, vận dụng kiến thức LS để giải quyết các tình huống học tập và thực tiễn cuộc sống. Về tầm quan trọng của việc phát triển NLVDKT cho HS trong dạy học LS: có 3/4 GV cho là rất quan trọng, 1/4GV cho là quan trọng. Như vậy, tất cả các GV được khảo sát đều có quan niệm rất đúng, toàn diện về NLVDKT cho HS và nhận thức được tầm quan trọng của nó trong DHLS. Tuy nhiên, khi khảo sát về hiện trạng việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay thì 100% GV đều cho rằng chỉ thỉnh thoảng mới thực hiện. Nguyên nhân của thực trạng này là do việc đổi mới phương pháp giảng dạy chưa đồng bộ với việc đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá. Khi được hỏi về vấn đề
- 40. 31 này, cô VũThị Thu Huyền - giáo viên môn Lịch sử trường THPT Nguyễn Đức Thuận chia sẻ: "dù chú trọng đến phát triển năng lực nhưng cấu trúc chương trình và nội dung thi cử vẫn còn nặng tính hàn lâm nên thay vì phát triển năng lực tôi phải chú trọng cung cấp kiến thức để đảm bảo chất lượng bộ môn” Khi được hỏi về mức độ sử dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học khi tiến hành dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh, chúng tôi thu được kết quả như sau : Bảng 1.2. Mức độ sử dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học khi tiến hành dạy học theo hướng phát triển NLVDKT cho học sinhtrường THPT Phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Mức độ Thường xuyên Thỉnh thoảng Không bao giờ Thuyết trình 3GV (75%) 1GV (25%) Dạy học nêu và giải quyết vấn đề 1GV (25%) 3GV (75%) Dạy học dự án 1GV(25%) 3GV(75%) Dạy học khám phá 1GV(25%) 3GV(75%) Học tập trải nghiệm 1GV(25%) 3GV(75%) Dạy học mô phỏng, đóng vai 3GV(75%) 1GV(25%) Như vậy, để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS trong DHLS, có 2 phương pháp được sử dụng nhiều nhất ở trường THPT nguyễn Đức Thuận nhiều nhất là phương pháp thuyết trình, dạy học nêu và giải quyết vấn đề. Dạy học mô phỏng.đóng vai cũng được GV thỉnh thoảng thực hiện chủ yếu trong các giờ học thi GV giỏi hoặc các tiết học thanh tra có nhiều đồng nghiệp dự giờ. Với nội dung: Những thuận lợi hoặc khó khăn thì tổ chức dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức LS cho HS chỉ 1 GV cho là có khó khăn vì
- 41. 32 mất thời gianvà cháy giáo án, 3GV thấy được ý nghĩa của việc phát triển NlVD KT cho HS là HS được làm việc nhiều hơn, hứng thú hơn. Đối với học sinh Khảo sát về nội dung mục đích học bộ môn Lịch sử của HS Biểu đồ 1.3.Mục đích học bộ môn Lịch sử của học sinh Đa số HS (49/117 HS chiếm tỉ lệ 41,9%) là xác định mục đích học tập bộ môn LS là để hiểu biết hơn về lịch sử dân tộc, truyền thống của quê hương đất nước. Điều đó hoàn toàn phù hợp với nhiệm vụ của bộ môn. Tuy nhiên, có rất ít HS (10HS, tỉ lệ 8,5%) xác định học LS để vận dụng những kiến thức này vào các vấn đề học tập và cuộc sống. Hầu hết HS, phụ huynh đều quan niệm Lịch sử là học quá khứ, không thấy được sự vận dụng của bộ môn vào các vấn đề của cuộc sống và học tập. - Cũng cùng quan điểm với câu hỏi mục đích học tập bộ môn LS, khi khảo sát quan niệm của HS về năng lực vận dụng kiến thức trong môn Lịch sử, đa số HS (68/117 HS chiếm 58,1%) cho rằng vận dụng kiến thức trong môn LS là để hiểu biết lịch sử cha ông. Tuy nhiên cũng có một số HS (27/117 HS chiếm 23,1%) có quan điểm cho rằng vận dụng kiến thức trong môn LS là để xử lí các tình huống trong học tập và cuộc sống.
- 42. 33 Biểu đồ 1.4.Quan niệm của học sinh về năng lực vận dụng kiến thức trong môn Lịch sử - Về nội dung các dạng bài tập môn Lịch sử mà học sinh hứng thú Biểu đồ 1.5. Các dạng bài tập Lịch sử học sinh hứng thú Đa số HS (48/117 HS tỉ lệ 41%) thích dạng bài tập trắc nghiệm khách quan đơn giản, 24/117 HS (tỉ lệ 20,5 % ) chọn bài tập tự luận có sẵn đáp án trong SGK và 18 HS (tỉ lệ 15,4%) rất ngại làm bài tập LS. Điều đó hoàn toàn phù hợp với tâm lí thông thường của HS. Khi được hỏi về vấn đề này, rất nhiều HS đã chia sẻ: Khi cô dạy trên lớp em rất thích học nhưng khi nghĩ đến phải làm bài nhất là những bài khó thì rất ngại. Số HS chọn dạng bài tập so sánh, phân tích đòi hỏi tư duy cao và bài tập liên hệ với các vấn đề cuộc sống là 27 /117HS ( 23%) trong tổng số HS được khảo sát Với nội dung về mức độ quan tâm của học sinh đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội đất nước, địa phương.
- 43. 34 Biểu đồ 1.6.Mức độ quan tâm của học sinh đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội đất nước, địa phương Đây là một thực tế không mấy tích cực. Đa số HS không quan tâm hoặc thỉnh thoảng quan tâm hoặc không quan tâm đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội đất nước, địa phương (75/117 HS với tỉ lệ 64,1%). Khi được hỏi trực tiếp nhiều HS trả lời rất quan tâm nhưng chủ yếu là quan tâm đến các lễ hội, thời gian nghỉ các ngày lễ lớn. Tiểu kết chương 1 Ngân hàng thế giới gọi thế kỉ XXI là kỉ nguyên của kinh tế dựa vào kĩ năng. Trong bối cảnh đó năng lực của con người được đánh giá trên 3 góc độ: kiến thức, kĩ năng và thái độ. Vì vậy người học không chỉ không chỉ học kiến thức mà quan trọng hơn là rèn kĩ năng hành động liên quan đến kiến thức đó. Giáo dục sẽ mãi tụt hậu nếu chỉ chăm chú nhồi nhét kiến thức của nhân loại vào đầu học sinh mà quan trọng hơn là cần phải giáo dục phẩm chất sống, năng lực học tập và sử dụng kiến thức, biết cách tự học là đồng nghĩa với mọi thứ đều biết. UNESCO cũng đã đề xướng mục tiêu học tập: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình ”. Vì vậy, một trong những điểm mới và là xu thế chung của chương trình giáo dục phổ thông nhiều quốc gia khi bước vào thế kỉ XXI là chuyển từ dạy học cung cấp nội dung sang dạy học theo hướng phát triển năng lực người học
- 44. 35 đặc biệt lànăng lực vận dụng kiến thức của HS. Nền giáo dục Việt Nam cũng đang chuyển mình theo xu thế đó. Trên cơ sở nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức DHLS theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh lớp 10 ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận chúng tôi đã bước đầu làm sáng tỏ một số khái niệm có liên quan đến đề tài như: Tổ chức DH, năng lực, năng lực vận dụng kiến thức môn Lịch sử Từ việc hiểu rõ các khái niệm cơ bản, những đặc điểm của kiến thức lịch sử, chúng tôi nhấn mạnh vai trò, ý nghĩa quan trọng của việc tổ chức dạy học LS theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS trung học phổ thông góp phần vào việc hình thành những năng lực chung và năng lực chuyên biệt của bộ môn LS. Thông qua hoạt động tìm hiểu thực tiễn việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức LS ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định chúng tôi nhận thấy một thực trạng: Đa số HS hứng thú học tập bộ môn LS, GV cũng có ý thức đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển NL nhưng chưa thường xuyên và đồng bộ. Để khắc phục tình trạng trên, mỗi GV cần nắm vững những cơ sở lí luận về tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất người học trong đó có năng lực vận dụng kiến thức LS cho HS. Thực tế này chính là cơ sở quan trọng để chúng tôi đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực nói chung và NLVD kiến thức nói riêng trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường THPT Nguyễn Đức Thuận tỉnh Nam Định.
- 45. 36 CHƯƠNG 2 CÁC BIỆNPHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN ĐỨC THUẬN - TỈNH NAM ĐỊNH 2.1. Một số yêu cầu cơ bản khi tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức Thứ nhất là cần xác định rõ NL môn LS là một thành phần của NL tìm hiểu xã hội trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể. Đối với HS phổ thông, yêu cầu về NL tìm hiểu xã hội bao gồm những nội dung: Hiểu và vận dụng những cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu cơ bản của khoa học xã hội; nắm được những tri thức cơ bản về đối tượng của các khoa học xã hội; nắm được những tri thức cơ bản của xã hội loài người; biết vận dụng những tri thức về xã hội và văn hóa vào cuộc sống. Biết nghiên cứu (cá nhân hoặc nhóm) về một vấn đề của xã hội; biết tham gia tranh luận về một hoặc một số vấn đề đang đặt ra trong đời sống xã hội đương đại nhất là các vấn đề liên quan trực tiếp đến thế hệ thanh niên hiện nay; phải có thái độ tích cực với các chính sách của nhà nước và bước đầu biết cách tuyên truyền, giải thích cho gia đình, bạn bè, cộng đồng hiểu và tham gia ủng hộ; có niềm tin vào tính đúng đắn của các chuẩn mực xã hội và những giá trị xã hội tốt đẹp; có trách nhiệm đối với bản thân và xã hội: Có nhu cầu tự điều chỉnh, tự hoàn thiện để trở thành một chủ thể xã hội tích cực, năng động; biết tự quản lí và làm chủ bản thân, biết hợp tác và sáng tạo, đối mặt với thử thách để giải quyết các vấn đề về đạo đức, pháp luật, kinh tế, chính trị - xã hội. Trên cơ sở những yêu cầu về NL tìm hiểu xã hội của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể môn Lịch sử ở THPT (lớp 10, 11, 12) nhằm giúp học sinh phát triển và hoàn thiện những NL chuyên môn Lịch sử, bao gồm: (i) NL
- 46. 37 tìm tòi vàkhám phá lịch sử; (ii) NL nhận thức và tư duy lịch sử; (iii)NL vận dụng kiến thức LS vào thực tiễn, giúp HS có khả năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau, có khả năng xâu chuỗi các sự kiện LS có liên quan, đưa ra nhận xét cá nhân về các sự kiện LS, xây dựng NL phản biện và sáng tạo, từ đó có khả năng vận dụng những kinh nghiệm lịch sử vào thực tiễn, dùng tri thức LS để giải thích những vấn đề hiện tại. Trên nền tảng đó, HS được truyền cảm hứng để yêu thích môn LS, có định hướng để lựa chọn nghề nghiệp, đồng thời trân trọng truyền thống lịch sử, di sản lịch sử, văn hóa của đất nước, khu vực và thế giới Bảng 2.1. Biểu hiện của năng lực sử học Thành phần năng lực Biểu hiện Tìm hiểu lịch sử - Nhận thức các loại hình tư liệu lịch sử ; hiểu được nội dung, khai thác và sử dụng được tư liệu lịch sử trong quá trình học tập. - Tái hiện và trình bày được dưới hình thức nói hoặc viết diễn trình của các sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; xác định được các sự kiện lịch sử trong không gian cụ thể. Nhận thức và tư duy lịch sử - Giải thích được nguồn gốc, sự vận động của các sự kiện lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; chỉ ra được quá trình phát triển của lịch sử theo lịch đại và đồng đại; so sánh được sự tương đồng và khác biệt giữa các sự kiện lịch sử, lí giải được mối quan hệ nhân quả trong tiến trình lịch sử - Đưa ra được những ý kiến nhận xét, đánh giá
- 47. 38 của cá nhânvề các sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử trên cơ sở nhận thức và tư duy lịch sử ; hiểu được sự tiếp nối và thay đổi của lịch sử ; biết suy nghĩ theo những chiều hướng khác nhau khi xem xét, đánh giá,hay đi tìm câu trả lời về một sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử. Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học Rút ra được bài học lịch sử và vận dụng được kiến thức lịch sử để lí giải những vấn đề của thực tiễn đời sống; trên nền tảng đó, có khả năng tự tìm hiểu những vấn đề của lịch sử, phát triển năng lực sáng tạo,có khả năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau, có ý thức và năng lực tự học suốt đời. (Nguồn: Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử ngày 25/12/2018) Trên cơ sở đặc điểm và biểu hiện của NL môn Lịch sử, khi tổ chức DH theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS trong DH LS cần chú ý một số yêu cầu cơ bản sau : Thứ hai là phải đáp ứng được mục tiêu môn học và nhiệm vụ bộ môn. Mục tiêu sẽ quy định nội dung và lựa chọn hình thức,phương pháp dạy học cũng như hình thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS. Mục tiêu chung của giáo dục Lịch sử phổ thông nhằm “giúp HS phát triển NL lịch sử, biểu hiện của năng lực khoa học được hình thành ở cấp trung học cơ sở ; góp phần giáo dục tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, các năng lực, phẩm chất của công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với xu thế thời đại; giúp HS tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học LS cũng như sự kết nối giữa sử học với lĩnh vực khoa học và ngành nghề khác,tạo cơ sở để HS định hướng nghề nghiệp trong tương lai.” [9,tr.6 ]
- 48. 39 Do đó, GVphải bám sát mục tiêu, nhiệm vụ môn học để có định hướng phương pháp phù hợp để vừa đảm bảo nội dung kiến thức vừa phát triển NL phù hợp. Thứ ba là phải đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn khi tổ chức các hoạt động dạy học theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS. Khoa học lịch sử nằm trong khoa học xã hội có khả năng hình thành cho con người thế giới quan khoa học. Do đó, tính khoa học thống nhất với niềm tin và hoạt động thực tiễn. Trong nghiên cứu và học tập LS, tính chính xác là một yêu cầu chung hay nói cách khác tính khoa học ở một khía cạnh nhất định đồng nghĩa với tính chính xác. Tính chính xác ấy được thể hiện trong việc lựa chọn tài liệu,sự kiện, vận dụng phương pháp luận cho phù hợp. Tính khoa học trong tổ chức hoạt động học tập theo hướng phát triển NLVD phải đạt các tiêu chuẩn sau: - Lựa chọn các sự kiện lịch sử cơ bản, chính xác, phản ánh đúng hiện thực quá khứ và những thành tựu mới nhất của khoa học lịch sử để hình thành cơ sở hiểu biết lịch sử cho HS - Lựa chọn các sự kiện tiêu biểu vừa gợi lên hình ảnh của quá khứ,vừa có ưu thế trong việc phát triển NLVD kiến thức cho HS - Khi tổ chức các hoạt động học tập, GV cần chú ý đến sự phát triển của hệ thống kiến thức và khả năng phân tích, tổng hợp, khái quát hóa của HS phải đảm bảo được sự phát triển của năng lực vận dụng kiến thức lịch sử cho HS từ thấp đến cao., từ dễ đến khó. - Khi giải thích các kiến thức LS, GV phải dựa trên cơ sở chủ nghĩa Mac- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng. Tính khoa học của LS không tách rời với tính tư tưởng. Tính tư tưởng của chúng ta là tính Đảng vô sản. Giai cấp vô sản có thế giới quan thực sự khoa học. Vì vậy, tính khoa học thống nhất với tính đảng vô sản. Lịch sử không phải là chính trị nhưng LS phải phục vụ chính trị.
- 49. 40 Thứ tư làphải đảm bảo tính “vừa sức” với yêu cầu phát triển khi tổ chức DH theo hướng phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS. Tính khoa học của nội dung bài học LS theo hướng phát triển NLVD kiến thức gắn chặt với tính vừa sức trong việc lĩnh hội kiến thức của HS. Đây là vấn đề hết sức cần thiết trong dạy học các bộ môn nói chung và dạy học lịch sử nói riêng. ở trường phổ thông. Thực chất là việc giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng tri thức mà thời đại thông tin mang lại và năng lực,trình độ có hạn của HS tạo được nhu cầu nhận thức,kích thích khả năng tư duy và sáng tạo của HS. Trong quá trình tổ chức các hoạt động học tập, GV là người định hướng, gợi mở định hướng các vấn đề cho HS nghiên cứu phù hợp với nội dung chương trình, phù hợp với điều kiện học tập và trình độ của HS đồng thời khuyến khích HS trình bày những suy nghĩ, đánh giá của mình về các nội dung học tập. GV căn cứ vào đặc điểm tâm lí, trình độ nhận thức của HS để lựa chọn nội dung kiến thức, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp. Theo lí luận giáo dục hiện đại, việc dạy học phải hướng vào “vùng phát triển gần nhất” của HS. Vì vậy, quan niệm vừa sức phải đồng nghĩa với sự“ phát triển”. Nó chứa đựng yếu tố kích thích sự nỗ lực lĩnh hội, tích cực tư duy và hoạt động của HS. Tính vừa sức đối với HS trường THPT Nguyễn Đức Thuận thể hiện ở chỗ là đối tượng HS vùng nông thôn với lực học chủ yếu là khá, trung bình. Vì vậy, khi tổ chức dạy học theo hướng phát triển NLVD kiến thức trong bộ môn LS rất cần GV cần phải : - Đề ra các hoạt động phát triển NLVD kiến thức vừa sức không quá dễ hoặc quá khó với đối tượng HS khá và trung bình là chủ yếu. Hết sức tránh việc quá tải đối với việc lĩnh hội kiến thức của HS - Góp phần phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo của HS nhằm rèn luyện các kĩ năng và phát triển được NLVD kiến thức cho HS
- 50. 41 Thứ năm làđảm bảo sự thống nhất giữa vai trò tổ chức, điều khiển của GV với sự chủ động, tích cực trong nhận thức của HS. Quá trình DH là một hệ thống bao gồm nhiều nhân tố hợp thành như mục tiêu DH, nội dung chương trình, sách giáo khoa, phương tiện dạy học, hoạt động của thày, hoạt động của trò, môi trường dạy học, kiểm tra, đánh giá...Đối với quá trình dạy học mỗi một yếu tố có một vị trí, vai trò khác nhau . Với hai nhân tố trung tâm là hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS là hai nhân tố trung tâm. Hai nhân tố này gắn bó hữu cơ chặt chẽ với nhau. GV sẽ chịu trách nhiệm đến việc xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, phương pháp dạy học. HS chủ động, tích cực lĩnh hội bài giảng,lựa chọn cách học thích hợp để lĩnh hội kiến thức, sáng tạo, tìm tòi kiến thức mới.Trong quá trình dạu học, GV và HS cùng hoạt động nhưng những hoạt động này có chức năng khácnhau. Hoạt động của GV là thiết kế bài dạy, tổ chức, điều khiển HS học tập, HS thì học tập tích cực và tự giác. Để đảm bào sự thống nhất giữa vai trò của GV với vai trò của HS thì trong dạy học GV cần phải: - Tổ chức, hướng dẫn HS tự phát hiện và giải quyết vấn đề bài học bằng cách hạn chế việc cung cấp kiến thức sẵn có mà khuyến khích HS tìm cách giải quyết vấn đề. - Tổ chức cho HS thực hành,vận dụng kiến thức ngay trong giờ học. - Giúp HS tự phát hiện tìm ra mối liên hệ giữa bài tập và các kiến thức đã học. Từ đó lựa chọn và sử dụng những kiến thức thích hợp để làm bài. - Chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng mình học để giải quyết vấn đề mới, không nản lòng trước những tình huống khó khăn. Thứ sáu là phải đảm bảo sự thống nhất giữa đại trà và phân hóa HS. Phân hóa trong giáo dục là một nguyên tắc đã được thực hiện từ lâu ở mọi nền giáo dục,mọi thời kì với những yêu cầu, mức độ, hình thức khác nhau.
- 51. 42 Dạy học phânhóa là định hướng trong đó GV tổ chức dạy học tùy theo đối tượng, nhằm đảm bảo yêu cầu giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm - sinh lí trình độ, khả năng, nhu cầu và hứng thú khác nhau của người học. Trên cơ sở đó, phát huy tiềm năng vốn có của mỗi học sinh Đặc điểm của dạy học phân hóa là phát hiện và bù đắp lỗ hổng kiến thức,tạo động lực thúc đẩy học tập. Dạy học phân hóa là con đường ngắn nhất để đạt được mục đích của dạy học đồng loạt. Dạy học phân hóa được phân biệt giữa phân hóa trong và phân hóa ngoài. Phân hóa trong (gọi là phân hóa vi mô) là cách dạy học chú ý tới các đối tượng riêng biệt, cá nhân hóa người học trên lớp, phù hợp với từng đối tượng để tăng hiệu quả dạy học ;kết quả phân hóa phụ thuộc chủ yếu vào năng lực và phương pháp của người dạy. Phân hóa ngoài (phân hóa vĩ mô) là cách tổ chức dạy học theo các chương trình khác nhau cho các nhóm HS khác nhau nhằm đáp ứng được nhu cầu, sở thích và năng lực của từng nhóm người học; kết quả phân hóa ngoài phụ thuộc chủ yếu vào việc thiết kế nội dung chương trình các môn học. Dạy học phân hóa là điều kiện thuận lợi và là cơ sở cho dạy học đồng loạt vì trong thực tế giảng dạy không có sự dạy học đại trà tuyệt đối. Trong quá trình giảng dạy , GV lấy trình độ học tập đa số của HS làm nền tảng . Từ đó, GV tìm cách đưa HS diện yếu, kém lên trình độ chung và HS diện khá, giỏi đạt được những yêu cầu nâng cao hơn trên cơ sở đạt được những yêu cầu cơ bản Để đảm sự thống nhất giữa đại trà và phân hóa, trong dạy học đại trà GV cần phải chú ý : - Tăng cường phân hóa đối tượng HS cho phù hợp với trình độ của các em; phân hóa dựa trên tính tích cực, tự giác, độc lập về nhận thức và kết quả học tập của HS.
- 52. 43 - Tạo mốiquan hệ dân chủ giữa thầy và trò, giữa trò với nhau để HS cởi mở, tự tin hơn. - Tùy theo từng đối tượng HS cụ thể, GV có thể kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau với những hình thức tổ chức tổ chức dạy học phù hợp để có thể đạt được mục tiêu bài học đã đề ra. 2. 2. Các biện pháp tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT Nguyễn Đức Thuận -tỉnh Nam Định 2.2.1. Xác định những kiến thức lịch sử cần phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh Trong chương trình LS, kiến thức cơ bản là những kiến thức quan trọng nhất, không thể thiếu trong quá trình học tập giúp HS biết và hiểu LS. Kiến thức cơ bản không chỉ bao gồm sự kiện, niên đại, địa danh, nhân vật mà còn cả biểu tượng, nhân vật,khái niệm, biểu tượng.... Căn cứ vào mục tiêu từng bài,GV sẽ lựa chọn những kiến thức trọng tâm để tổ chức các biện pháp sư phạm nhằm phát triển NL vận dụng kiến thức cho HS. Cụ thể, khi dạy phần Lịch sử Việt Nam lớp 10, các kiến thức cơ bản có thể sử dụng là: Bảng 2.2. Các kiến thức lịch sử có thể phát triển năng lực vận dụng kiến thức Bài (chủ đề) Kiến thức vận dụng để tiếp thu kiến thức mới Kiến thức vận dụng liên hệ cuộc sống Bài 13: Việt Nam thời nguyên thủy Trình bày những điểm mới trong đời sống kinh tế-vật chất của cư dân Phùng Nguyên. So sánh với đời sống cư dân Hòa Bình - Bắc Sơn Tìm hiểu nét tương đồng Hãy đóng vai một nhà khảo cổ học viết một bài giới thiệu về một di chỉ khảo cổ học lưu giữ dấu tích Người tối cổ ở nước ta mà em biết
- 53. 44 trong kĩ thuậtchế tác công cụ lao động giữa người nguyên thủy ở Việt Nam với người nguyên thủy trên thế giới Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam So sánh những điểm giống nhau và khác nhau trong đời sống kinh tế, xã hội của cư dân Văn Lang - Âu Lạc, cư dân Chăm Pa và cư dân Phù Nam - Liên hệ những nét đẹp về tín ngưỡng, phong tục - tập quán trong đời sống của người Việt cổ còn lưu truyền đến ngày nay. - Phân tích câu nói của Bác Hồ: “Các vua Hùng đã có công dựng nước Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước” Bài 15,16 : Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập Nhận xét về kế đánh giặc của Ngô Quyền. Sự vận dụng kế sách đó dưới thời Tiền Lê và thời Trần - Lí giải nguyên nhân người Việt thời Bắc thuộc vẫn giữ được tiếng nói, phong tục tập quán của mình. Từ đó HS liên hệ đến việc giữ gìn nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc của nước ta trong bối cảnh hội nhập ngày nay. - Sưu tầm các câu chuyện hay về thời Bắc thuộc và cho biết những câu chuyện
- 54. 45 đó phản ánhđiều gì. - Hãy tìm đường / phố / trường học ở địa phương hoặc qua sách báo có tên gọi Hai Bà Trưng, Lý Bí, Khúc Thừa Dụ, Ngô Quyền. Chia sẻ những hiểu biết của em về địa địa điểm đó. Bài 17: Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến (thế kỉ X- XV) So sánh điểm giống nhau và khác nhau trong tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê sơ với bộ máy nhà nước thời Đinh - Tiền Lê Từ chính sách đối ngoại của các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X - XV, HS rút ra bài học trong hoạt động ngoại giao ngày nay để bảo vệ độc lập dân tộc. Bài 18 : Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV Phân tích những bài học kinh nghiệm trong việc phát triển nông nghiệp ở thế kỉ X- XV mà ngày nay nhân dân ta vẫn tiếp tục phát huy. Đóng vai một người thợ thủ công kể về những thành tựu thủ công nghiệp thế kỉ X-XV Bài 19. Những cuộc kháng chiến So sánh sự khác biệt cơ bản giữa cuộc kháng chiến Rút ra bài học sau thắng lợi của các cuộc kháng
- 55. 46 chống ngoại xâmở các thế kỉ X-XV chống Mông - Nguyên thời Trần với kháng chiến chống Tống thời Lý Sự khác biệt giữa về tư tưởng chỉ đạo của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn với các cuộc kháng chiến chống xâm lược thời Lí- Trần chiến từ thế kỉ X-XV ở Đại Việt cho công cuộc xây dựng đất nước hiện nay. Bài 20. Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X- XV Điểm khác biệt về tôn giáo thời Lí - Trần so với thời Lê sơ. Phân tích nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt đó. Điểm khác biệt về cơ bản về tính chất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn so với các cuộc kháng chiến chống Tống và chống Nguyên - Mông thế kỉ X-XIII - Ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của tư tưởng Nho giáo đến xã hội Việt Nam hiện nay - Vị trí của Phật giáo trong bối cảnh đất nước ta ngày nay - Tìm hiểu những loại hình sân khấu -nghệ thuật có từ thế kỉ X- XV còn lưu giữ đến ngày nay. Bài 21. Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỉ XVI- XVIII Trên cơ sở bản đồ hành chính nước ta hiện nay, HS biết được các khu vực tương ứng với vùng thống trị của Bắc triều và Nam triều, khu vực Đàng Trong và Đàng Ngoài. Ranh giới phân chia hai đang còn di
- 56. 47 tích gì đángnhớ ? Bài 22. Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI- XVIII So sánh tình hình kinh tế thế kỉ X – XV với kinh tế thế kỉ XVI – XVIII. Điểm khác nhau cơ bản của các đô thị hiện nay với các đô thị nước ta thế kỉ XVI- XVIII Bài 23. Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII Phân tích ý nghĩa lời hiểu dụ của vua Quang Trung. Từ đó nêu lên trách nhiệm của học sinh trong công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Tìm hiểu các di tích lịch sử còn lại đến ngày nay gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân Thanh 1789 Bài 24. Tình hình văn hóa ở các thế kỉ XVI- XVIII So sánh tình hình tôn giáo, giáo dục,văn học trong các thế kỉ XVI-XVIII với các thế kỉ X-XV để thấy được những điểm khác nhau Để khắc phục những hạn chế của giáo dục thời phong kiến, hiện nay Đảng, Nhà nước và Bộ Giáo dục đã và đang làm gì? Theo em cần phải làm gì trong giai đoạn tiếp theo để nâng cao chất lượng giáo dục nước nhà? Bài 25. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều So sánh điểm gống nhau và khác nhau về tổ chức chính quyền phong kiến So sánh bản đồ hành chính thời vua Minh Mạng với bản đồ hành chính hiện
- 57. 48 Nguyễn (nửa đầu thếkỉ XIX) thời Lê Thánh Tông với thời Minh Mạng (chính quyền trung ương, chính quyền địa phương) nay để tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau. Những di sản văn hóa thời Nguyễn nào đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Trình bày những hiểu biết về những di sản đó. Bài 26. Tình hình xã hội ở nửa đầu thế kỉ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân Trình bày đặc điểm của phong trào đấu tranh chống phong kiến ở nửa đầu thế kỉ XIX. So sánh với các triều đại trước và phân tích ý nghĩa của nó. Bài 27. Quá trình dựng nước và giữ nước - Viết một đoạn văn ngắn khoảng 200 từ cảm nghĩ về nhân vật lịch sử từ thời dựng nước đến đầu thế kỉ XIX mà các em yêu thích (nguồn gốc xuất thân, công lao với dân tộc, tính cách - phẩm chất học được từ nhân vật đó) Bài 28. Truyền thống yêu nước của dân tộc ta thời phong kiến -Sưu tầm các hình ảnh tiêu biểu, ca dao, các câu thơ về truyền thống yêu nước. - Liên hệ với tình hình thực tế nước ta hiện nay
- 58. 49 cần phải làmgì để bảo tồn và phát huy giá trị của truyền thống yêu nước. 2.2.2. Tổ chức học sinh lĩnh hội vững chắc hệ thống kiến thức lịch sử Để phát triển NLVDKT cho HS,GV nên sử dụng một cách đa dạng, kết hợp nhuần nhuyễn,hợp lí các phương pháp, các hình thức tổ chức DH phù hợp với từng nội dung cụ thể . Trước tiên cần hình thành cho HS hệ thống kiến thức cơ bản, các khái niệm, biểu tượng, quy luật và rút ra bài học lịch sử....Đây là điều kiện quyết định đến việc phát triển NLVDKT cho HS. Căn cứ vào lí luận DH, lí luận về NLVD kiến thức, mục tiêu của bộ môn, nội dung từng bài học LS cụ thể, đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của HS, chúng tôi lựa chọn một số phương pháp phù hợp với nội dung kiến thức Lịch sử Việt Nam từ thời nguyên thủy đến giữa thế kỉ XIX (lớp 10) nhằm phát triển NLVD kiến thức cho HS trường THPT Nguyễn Đức Thuận -tỉnh Nam Định như sau : * Sử dụng đồ dùng trực quan Đặc trưng của tri thức lịch sử là tính quá khứ, không lặp lại nên HS không thể tri giác trực tiếp tất cả những gì thuộc về quá khứ. LS là những việc đã diễn ra trong quá khứ, là tồn tại ngoài ý muốn chủ quan nên không thể “phán đoán” hay “suy luận ”...để biết LS. Do vậy phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tái hiện kiến thức lịch sử, khôi phục cho HS bức tranh quá khứ đồng thời giúp HS rút ra những kết luận, đánh giá, bài học kinh nghiệm cho cuộc sống ngày nay. Bài học từ những tri thức lịch sử có tác dụng khuyến khích và định hướng hành động cho HS,làm cho hành động ấy đúng,hợp quy luật, có hiệu quả,có phương pháp khoa học. Học tập LS không chỉ rèn luyện năng lực nhận thức lịch sử mà còn phát triển năng lực hành động độc lập chủ động,rèn luyện phương pháp hành động. Trong dạy học Lịch sử, đồ dùng trực quan được chia làm 3 nhóm chính:
- 59. 50 Nhóm sử dụngđồ dùng trực quan hiện vật gồm những di tích LS và cách mạng (đền Trần, thành nhà Hồ,di tích thành nhà Mạc ở Lạng Sơn, kinh thành Huế...), những di vật khảo cổ và những di vật của các thời đại lịch sử (công cụ đồ đá cũ núi Đọ, trống đồng Đông Sơn, cọc gỗ Bạch Đằng, bia tiến sĩ trong di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám..). Đây là loại tài liệu gốc rất có giá trị, có ý nghĩa to lớn về mặt nhân thức.Thông qua việc tiếp xúc với các di tích hay những dấu vết còn lại của quá khứ, HS có thể có những hình ảnh cụ thể, chân thực về quá khứ và từ đó có tư duy LS đúng đắn. Nếu có điều kiện thuận lợi, GV có thể tổ chức giảng dạy ngay trong các viện bảo tàng ở trung ương, địa phương hay ở ngay các địa điểm diễn ra sự kiện LS Nhóm đồ dùng trực quan tạo hình (mô hình, sa bàn, các loại phục chế khác, hình vẽ, tranh ảnh, phim tư liệu lịch sử, phim truyện lấy chủ đề lịch sử...). Ví dụ: Mô hình quá trình chế tác và đóng cọc trên sông Bạch Đằng ở khu di tích Bạch Đằng giang, phục chế nỏ thần thời An Dương, phục chế trống đồng Đông Sơn, tranh thương cảng Hội An vẽ cuối thế kỉ XVIII.... Những đồ dùng trực quan này có khả năng khôi phục lại hoạt động của những con người, đồ vật, biến cố, sự kiện lịch sử một cách cụ thể, sinh động và khá xác thực. Nhóm đồ dùng trực quan quy ước (bản đồ, lược đồ lịch sử, đồ thị, sơ đồ, bảng biểu...). Ví dụ : Lược đồ chiến thắng Bạch Đằng năm 938, lược đồ các địa danh diễn ra các trận đánh lớn (thế kỉ X-XV), bảng thống kê các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X- XIX, lược đồ trận Ngọc Hồi - Đống Đa... Loại đồ dùng trực quan này vừa là phương tiện để cụ thể hóa sự kiện lịch sử vừa là cơ sở để hình thành khái niệm cho HS. Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan Các loại đồ dùng trực quan rất phong phú, đa dạng. Với mỗi loại lại có những cách sử dụng khác nhau. Do vậy cần phải có một số lưu ý sau để có thể sử dụng một cách hiệu quả đồ dùng trực quan trong giảng dạy lịch sử. Cụ thể:
- 60. 51 - Phải căncứ vào mục tiêu cụ thể của bài để lựa chọn đồ dùng trực quan phù hợp. - Phải hiểu rõ nội dung, ý nghĩa của từng loại đồ dùng trực quan; xác định mục đích sử dụng từng loại cho từng nội dung bài học để có thể đem hiệu quả cao nhất - Có nhiều cách sử dụng đồ dùng trực quan phù hợp để giờ học đạt kết quả tốt nhất : + Có thể sử dụng đồ dùng trực quan để khởi động bài mới; minh họa, bổ sung kiến thức; hướng dẫn HS phân tích sự kiện để hiểu sâu sắc hơn. + Phát huy tính tích cực,chủ động của HS trong việc tiếp thu kiến thức thông qua các loại đồ dùng trực quan. + Kết hợp với phương pháp thuyết trình với các hình ảnh trực quan + Sử dụng đồ dùng trực quan cần linh hoạt kết hợp với với máy tính, các phần mềm trình chiếu hỗ trợ để bài học thêm sinh động. Khi tạo tình huống học tập bài 14: GV có thể sử dụng bức ảnh Bác Hồ đến thăm đền Hùng học sinh biết được đó là kinh đô đầu tiên của nước ta, tuy nhiên, các em chưa có thể biết đầy đủ và chi tiết về sự hình thành và đặc điểm của thời kì đó. Từ đó kích thích sự tò mò, lòng khát khao mong muốn tìm hiểu những điều chưa biết ở hoạt động hình thành kiến thức mới của bài học. Cụ thể : GV giao nhiệm vụ cho HS quan sát bức ảnh và thảo luận một số vấn đề dưới đây:
- 61. 52 Hình 2.1. BácHồ đến thăm đền Hùng Bức ảnh trên được chụp tại địa danh nào? Địa danh đó nhắc em nghĩ đến thời kì nào của lịch sử dân tộc? Câu nói của chủ tịch Hồ Chí Minh “Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước” có ý nghĩa như thế nào? Theo em,học sinh chúng ta ngày nay cần phải làm gì để thực hiện lời dạy của Bác? Với nội dung: Tìm hiểu bộ máy Nhà nước và xã hội thời Văn Lang – Âu Lạc(bài 14), GV có thể tổ chức cho HS hoạt động cá nhân, cặp đôi để quan sát sơ đồ và tìm hiểu thông tin SGK trang 75, từ đó trả lời các câu hỏi sau: + Nhận xét về cách tổ chức bộ máy nhà nước thời Văn Lang – Âu Lạc + Xã hội thời VL-AL có sự phân chia như thế nào? Nhận xét? Hình 2.2. Bộ máy nhà nước thời Văn Lang – Âu Lạc
- 62. 53 Khi dạy bài16 : Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập GV có thể sử dụng lược đồ chiến thắng Bạch Đằng năm 938 thiết kế để tạo các hiệu ứng sinh động trên phần mềm Power Point, GV tường thuật kết hợp với 1 số câu hỏi nêu vấn đề định hướng cho bài học như: Tại sao Ngô Quyền lại chọn sông Bạch Đằng là địa điểm mai phục tiêu diệt giặc ? Nét độc đáo trong nghệ thuật tác chiến của Ngô Quyền là gì ? Chiến thắng trên sông Bạch Đằng có ý nghĩa như thế nào trong tiến trình lịch sử dân tộc ? Chiến thắng này đã để lại cho đời sau bài học kinh nghiệm gì ? Khi tổ chức hoạt động luyện tập bài “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong các thế kỉ X- XV”( bài 19), GV có thể hướng dẫn HS lập niên biểu của cuộc kháng chiến XI – XV theo mẫu : Tên cuộc kháng chiến Thời gian Vương triều Người lãnh đạo Trận quyết chiến Chống Tống Lần 1 981 Tiền Lê Lê Hoàn Vùng Đông Bắc Lần 2 1075- 1077 Lý Lý Thường Kiệt Sông Như Nguyệt Chống Mông- Nguyên Lần 1 1258 Trần Vua Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông Đông Bộ Đầu Lần 2 1285 Trần Vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo Hàm Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp Lần 3 1287- 1288 Trần Trần Hưng Đạo Bạch Đằng Khởi nghĩa Lam Sơn 1418- 1427 Lê Lợi, Nguyễn Trãi Tốt Động, Chúc Đông, Chi Lăng, Xương Giang
- 63. 54 Qua hướng dẫnHS học tập thông qua các đồ dùng trực quan như trên, GV sẽ giúp HS rèn luyện được nhiều kĩ năng trong đó có kĩ năng vận dụng kiến thức đồng thời phát huy được sự tích cực học tập của HS, các tri thức tự HS khám phá và chiếm lĩnh nó một cách dễ dàng. Đồ dùng phương tiện trực quan là một phần không thể thiếu trong môi trường dạy học với tác dụng tạo ra sự tương tác giữa GV và HS. Do vậy, GV cần lưu ý việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học LS không chỉ nhằm minh họa cho các cho các sự kiện mà còn phát huy được tính tích cực của HS. Phương pháp dùng lời kết hợp với sử dụng đồ dùng trực quan để đạt được hiệu quả trong quá trình dạy học. * Dạy học nêu vấn đề Đây không phải là một phương pháp cụ thể mà là các tư tưởng,nguyên tắc chỉ đạo việc tiến hành nhiều phương pháp dạy học. Nó được vận dụng trong tất cả các khâu của giờ học và là một kiểu dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo, có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học. Bản chất của phương pháp dạy học nêu vấn đề là tạo nên các tình huống có vấn đề và điều khiển người học giải quyết nó. Do vậy, trong dạy học nêu vấn đề, một người GV giỏi là phải tạo ra các tình huống có vấn đề. Một tình huống có vấn đề phải hội tụ đủ hai yếu tố cơ bản : - Một là, phải tồn tại một mâu thuẫn giữa thực tiễn với trình độ nhận thức của HS, giữa cái đã biết và cái chưa biết. - Hai là, phải kích thích hứng thú và nhu cầu nhận thức của HS. Tình huống có vấn đề chứa đựng những dữ kiện cho trước hay những điều học sinh đã biết, đồng thời nêu ra những yêu cầu buộc HS phải giải quyết. Cấu trúc của phương pháp dạy học nêu vấn đề gồm 3 phần: 1- Trước khi khi học sinh lĩnh hội kiến thức mới đặt mục tiêu học tập lên trước hết . Ở bước này, GV dẫn dắt HS vào tình huống có vấn đề và điều khiển khiến người học giải quyết nó; Tải bản FULL (116 trang): https://bit.ly/43Zd4e6 Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
- 64. 55 2- Tổ chứccho HS giải quyết vấn đề được thực hiện từ đề xuất, lập kế hoạch đến thực hiện giải quyết vấn đề; 3- Kết luận: GV tiến hành các biện pháp sư phạm để thảo luận kết quả, đánh giá, khẳng định hay bác bỏ giả thiết, nêu kết luận hoặc đề xuất vấn đề mới. Khi dạy bài 23. Phong trào nông dân Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước: Bước 1. GV dẫn dắt HS vào tình huống có vấn đề: Cuối thế kỉ XVIII chế độ phong kiến Đàng Ngoài, Đàng Trong bước vào giai đoạn khủng hoảng trầm trọng. Phong trào đấu tranh của nông dân diễn ra khắp nơi. Tiêu biểu là phong trào nông dân Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo. Vậy, vương triều Tây Sơn đã có đóng góp gì cho sự nghiệp thống nhất đất nước, chống giặc ngoại xâm và xây dựng vương triều mới ? Công lao to lớn của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ đối với dân tộc ta là gì ? Bước 2. Tổ chức cho HS giải quyết vấn đề được thực hiện từ đề xuất : Nội dung 1. Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước (cuối thế kỉ XVIII) * Mục tiêu: HS nêu được những nét chính về phong trào Tây Sơn trong quá trình đánh đổ các tập đoàn phong kiến đang thống trị, đã xoá bỏ tình trạng chia cắt, bước đầu thống nhất đất nước. * Phương thức: - GV giao nhiệm vụ cho HS: Đọc thông tin, kết hợp quan sát hình ảnh, hãy: - Hãy nêu những đóng góp của phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII. * Gợi ý sản phẩm: Tải bản FULL (116 trang): https://bit.ly/43Zd4e6 Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
- 65. 56 Với các câuhỏi trên, gợi ý sản phẩm là: - GV: Giới thiệu sơ lược về tình trạng khủng hoảng của chế độ phong kiến ở đàng Ngoài - GV cung cấp thêm tư liệu về 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ: có nguồn gốc là họ Hồ, trong bối cảnh nhân dân lầm than cực khổ ba anh em đã lên vùng Tây Sơn xây dựng căn cứ khởi nghĩa. Năm 1771 , cả 3 anh em đổi sang họ Nguyễn, dựng cờ khởi nghĩa tại Tây Sơn - Bình Định. Từ một cuộc khởi nghĩa tại ấp Tây Sơn phát triển dần thành phong trào nông dân rộng lớn, đảm nhận sứ mệnh tiêu diệt các tập đoàn phong kiến thống nhất đất nước, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc. Nội dung 2. Các cuộc kháng chiến ở cuối thế kỉ XVIII * Mục tiêu: HS có thể sử dụng lược đồ tìm hiểu những nét chính về cuộc kháng chiến chống quân Xiêm 1785 và cuộc kháng chiến chống quan Thanh năm 1789 * Phương thức: Yêu cầu HS tìm hiểu thông tin trong sách giáo khoa kết hợp quan sát hình ảnh, trả lời câu hỏi : - Em tường thuật về trận Rạch Gầm – Xoài Mút qua lược đồ - So với cuộc kháng chiến chống quân Xiêm, cuộc kháng chiến chống quân Thanh có gì khó khăn hơn ? - Hãy nêu vai trò của phong trào Tây Sơn trong sự nghiệpthống nhất đất nước kháng chiến bảo vệ Tổ quốc. * Gợi ý sản phẩm: Với các câu hỏi trên, gợi ý sản phẩm là: - HS dựa vào lược đồ để tường thuật trận Rạch Gầm- Xoài Mút - So với cuộc kháng chiến chống quân Xiêm, năm 1789 nhân dân ta phải chống lại một đội quân đông đảo,hùng hậu lại có sự chỉ đường của Lê Chiêu Thống gây cho ta rất nhiều khó khăn 6832225