PT
Uploaded byPeter Tzagarakis
PPT, PDF1,410 views

Ρωμαϊκή εποχή (β.οικονομία)

Ancient Greece

Embed presentation

Downloaded 13 times
1 / 108
2 / 108
3 / 108
4 / 108
5 / 108
6 / 108
7 / 108
8 / 108
9 / 108
10 / 108
11 / 108
12 / 108
13 / 108
14 / 108
15 / 108
16 / 108
17 / 108
18 / 108
19 / 108
20 / 108
21 / 108
22 / 108
23 / 108
24 / 108
25 / 108
26 / 108
27 / 108
28 / 108
29 / 108
30 / 108
31 / 108
32 / 108
33 / 108
34 / 108
35 / 108
36 / 108
37 / 108
38 / 108
39 / 108
40 / 108
41 / 108
42 / 108
43 / 108
44 / 108
45 / 108
46 / 108
47 / 108
48 / 108
49 / 108
50 / 108
51 / 108
52 / 108
53 / 108
54 / 108
55 / 108
56 / 108
57 / 108
58 / 108
59 / 108
60 / 108
61 / 108
62 / 108
63 / 108
64 / 108
65 / 108
66 / 108
67 / 108
68 / 108
69 / 108
70 / 108
71 / 108
72 / 108
73 / 108
74 / 108
75 / 108
76 / 108
77 / 108
78 / 108
79 / 108
80 / 108
81 / 108
82 / 108
83 / 108
84 / 108
85 / 108
86 / 108
87 / 108
88 / 108
89 / 108
90 / 108
91 / 108
92 / 108
93 / 108
94 / 108
95 / 108
96 / 108
97 / 108
98 / 108
99 / 108
100 / 108
101 / 108
102 / 108
103 / 108
104 / 108
105 / 108
106 / 108
107 / 108
108 / 108
Ιστορία των ρωμαϊκών χρόνων (30 π.Χ. – 324 μ.Χ.) Η οικονομία
Εισαγωγή Η ηπειρωτική Ελλάδα, τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, υπέφερε ήδη από σοβαρά οικονομικά προβλήματα που σταδιακά εντείνονταν. Αυτό κυρίως οφειλόταν στην ευρεία πλέον εμπορική χρήση της Μεσογείου και στη διάθεση φθηνότερου εισαγόμενου ελαιόλαδου και κρασιού -των δύο βασικών προϊόντων που εξήγαν οι ελληνικές πόλεις- σε σύγκριση με εκείνα που παράγονταν τοπικά.
Ο περιηγητής Στράβων περιέγραψε την Αρκαδία, τη Μεσσηνία και τη Λακωνία ως περιοχές των οποίων ο πληθυσμός είχε μειωθεί, κάποιες μάλιστα και ως ερημωμένες περιοχές. Η άποψή του όμως αυτή, διαμορφωμένη σε σύγκριση πάντα με την ευημερία που επικρατούσε στις ελληνικές περιοχές την Κλασική και Ελληνιστική περίοδο, θεωρείται υπερβολική. H αρχαιολογική έρευνα έχει δείξει ότι, ενώ ο πληθυσμός στις αγροτικές περιοχές φανερώς μειώθηκε, στις πόλεις συνεχώς αυξανόταν. Μέρος των τειχών της αρχαίας Μεσσήνης.
Η άμεση μεσολάβηση της Ρώμης στην ίδρυση αποικιών και στην επανίδρυση πόλεων στην ελληνική επικράτεια, σίγουρα ώθησε την τοπική οικονομία. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Κορίνθου, όπου η εγκατάσταση κατοίκων άρχισε από τον καιρό του Ιούλιου Καίσαρα το 44 π.Χ., και της Πάτρας που ιδρύθηκε από τον Αύγουστο το 14 μ.Χ. Το ίδιο συνέβη και με την αναπτυσσόμενη Νικόπολη, κοντά στο Άκτιο, η οποία ιδρύθηκε από τον Αύγουστο και κατοικήθηκε από τον πληθυσμό που μεταφέρθηκε εκεί από τις γύρω περιοχές. Άλλες πόλεις, πάλι, ένδοξες όπως η Αθήνα, συχνά υποστηρίζονταν με αυτοκρατορικές χρηματικές δωρεές στο όνομα του λαμπρού παρελθόντος τους. Το ρωμαϊκό ωδείο στην Πάτρα.
Ωστόσο, δεν έλειπαν και οι εκδηλώσεις δυσαρέσκειας που ξέσπασαν σε αρκετές πόλεις κυρίως στις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. Είναι γνωστό, για παράδειγμα, ότι η Θεσσαλία τιμωρήθηκε για τέτοιου είδους εκδηλώσεις χάνοντας κάποια στιγμή το δικαίωμά της να είναι ελεύθερη περιοχή. Σε γενικές γραμμές, οι περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας -από οικονομικής άποψης πάντα- παρέμειναν στο περιθώριο. Αυτό εν μέρει συνέβη, επειδή και από στρατηγικής σημασίας ήταν υποδεέστερες. Δεν μπορούσαν επομένως να ωφεληθούν από τα αυτοκρατορικά κονδύλια που διατίθεντο για τη συντήρηση των ρωμαϊκών λεγεώνων στις διάφορες επαρχίες. Οι κοντινότερες λεγεώνες στα ελληνικά εδάφη ήταν σταθμευμένες στη Μοισία (βόρεια και δυτικά της Θράκης και της Μακεδονίας). Σύγχρονη αναπαράσταση ρωμαίων λεγεωνάριων σε πορεία. Προηγούνται τα εμβλήματα της λεγεώνας και οι ανώτεροι αξιωματικοί.
Όσον αφορά τις πόλεις της Μικράς Ασίας, αυτές βρίσκονταν σε σαφώς καλύτερη οικονομική κατάσταση από εκείνες της κυρίως Ελλάδας. Την εποχή της ρωμαϊκής κυριαρχίας προσαρμόστηκαν ευκολότερα στη φορολογική πολιτική της Ρώμης, αντιμετωπίζοντας έτσι τα λιγότερα δυνατά προβλήματα. Οι περισσότεροι εξάλλου έλληνες αριστοκράτες -μέλη της ρωμαϊκής Συγκλήτου- προέρχονταν από τις περιοχές της Μικράς Ασίας. Το ρωμαϊκό τετράπυλο της Αφροδισιάδας, σημαντικής μικρασιατικής πόλης.
Θα μπορούσε, τελικά, να ειπωθεί ότι σε γενικές γραμμές οι ελληνικές πόλεις αναπτύχθηκαν και ότι σε ορισμένα μέρη η γη περιήλθε στην κατοχή ενός μικρού αριθμού πλουσίων. Αντίθετα, οι περιοχές που βρίσκονταν μακριά από τα μεγάλα κέντρα -όπως για παράδειγμα η Εύβοια που τα κοιτάσματα χαλκού της είχαν πλέον εξαντληθεί- υπέστησαν μία σοβαρή μείωση του πληθυσμού τους και έναν γενικότερο μαρασμό. Κρεβάτι αφιέρωμα σε ναό. Από την Ερέτρια της κλασικής αποχής (περ.350-300 π.Χ.).
Οι ελληνικές επαρχίες γενικά Η τοπογραφία της κυρίως Ελλάδας, με το μεγαλύτερο ποσοστό του εδάφους της άγονο και ορεινό και με στενές μόνο λουρίδες παράλιας γης, δεν μπόρεσε να αποτελέσει μία ισχυρή οικονομική βάση, για να αναπτυχθούν οι ελληνικές πόλεις. Αυτό μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα, εάν εξεταστεί συγκριτικά με τα παράλια της Μικράς Ασίας, όπου το σαφώς πιο εύφορο έδαφος αποτελούσε τη βάση της οικονομικής ευημερίας που απολάμβαναν οι κάτοικοι της περιοχής. Δορυφορικός χάρτης της ελληνικής χερσονήσου και της δυτικής και κεντρικής Μικράς Ασίας. Σε αυτό το χώρο χτυπούσε κατεξοχήν η καρδιά του ελληνισμού κατά την Αρχαιότητα και το Μεσαίωνα.
Όμως η οικονομία και των δύο παραπάνω περιοχών υπέστη βαρύ πλήγμα λόγω των καταστροφών που σημειώθηκαν στη διάρκεια των ρωμαϊκών εμφύλιων πολέμων. Οι αποφασιστικής σημασίας ήττες του Πομπήιου και του Αντώνιου σημειώθηκαν μετά από τις μεγάλες εκστρατείες των δύο αυτοκρατόρων σε ελληνικά εδάφη. Στα πρώτα χρόνια της Αυτοκρατορικής περιόδου η στάση αρκετών Ελλήνων απέναντι στη ρωμαϊκή εξουσία ήταν εμφανώς εχθρική. Ωστόσο, αν και -πολιτικά τουλάχιστον- δε θα αλλάξει ιδιαίτερα η κατάσταση καθ’όλη την περίοδο της Αυτοκρατορίας του Αυγούστου, γνωστά παραδείγματα ελλήνων πολιτών που να αντέδρασαν στη Ρώμη και να απαίτησαν την ελευθερία τους δεν υπάρχουν.
Τα πρώτα χρόνια της εξουσίας του Αυγούστου τα ελληνικά εδάφη χωρίστηκαν, όπως και τις προηγούμενες δεκαετίες, στις επαρχίες της Αχαΐας, της Μακεδονίας, του Πόντου και της Βιθυνίας και της Ασίας. Κατ' εξαίρεση στο έδαφος της Μακεδονίας είχε εγκατασταθεί ρωμαϊκή λεγεώνα. Παρέμεινε όμως μόνο για τα πρώτα χρόνια σύστασης της επαρχίας και η παρουσία της αποσκοπούσε στην απόκρουση των επιθέσεων από τα θρακικά φύλα.
Όταν το 27 π.Χ. η Αχαΐα αποσπάστηκε από την επαρχία της Μακεδονίας, η διακυβέρνησή της δόθηκε μέχρι το 67 μ.Χ. σε ανθύπατο (proconsul). Μόνη εξαίρεση αποτελεί η περίοδος 15-44 μ.Χ., όταν ενώθηκε και πάλι με τη Μακεδονία υπό τον έλεγχο του αυτοκρατορικού πρεσβευτή (legatus Augusti) στη Μοισία. Το 67 μ.Χ. ο Νέρωνας ανακήρυξε την Ελλάδα ελεύθερη, μία πράξη προπαγάνδας χωρίς όμως νόημα που ανακλήθηκε έπειτα από το Βεσπασιανό. Η Θεσσαλία κάποια στιγμή αποσπάστηκε από την Αχαΐα και ενώθηκε με τη Μακεδονία. Η Ήπειρος αποτέλεσε ξεχωριστή επαρχία το αργότερο τον καιρό του Αντωνίνου Ευσεβή. Η επαρχία του Πόντου και της Βιθυνίας, στα βορειοδυτικά της Μικράς Ασίας, είχε αρχικά συγκλητικό κυβερνήτη που εκλεγόταν με κλήρο και κατά αρχαιότητα. Προτομή του Νέρωνα.
Την εποχή του Μάρκου Αυρηλίου όμως έγινε αυτοκρατορική επαρχία, ίσως λόγω της ιδιαίτερης σημασίας που είχε μία οδός της που διέσχιζε την περιοχή από τα Βαλκάνια μέχρι τα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας. Τέλος, η επαρχία της Ασίας -αποτελούμενη βασικά από το παλαιό βασίλειο της Περγάμου- παρέμεινε κατά τη διάρκεια της περιόδου μία πλούσια και δυναμική επαρχία. Τη διακυβέρνησή της είχε αναλάβει ένας αρχαιότερος σε χρόνια υπηρεσίας ανθύπατος (proconsul), βοηθούμενος από τρεις πρεσβευτές (legatus) και έναν ταμία (quaestor). Ο ναός του αυτοκράτορα Τραϊανού στην Πέργαμο.
Αχαΐα Το 27 π.Χ. η κυρίως Ελλάδα διαχωρίστηκε από τη Μακεδονία και αποτέλεσε την ξεχωριστή συγκλητική επαρχία της Αχαΐας. Εκτός από την Πελοπόννησο περιελάμβανε την Αττική, τη Βοιωτία, τη Φωκίδα, την Αιτωλία, την Ακαρνανία, μέρος της Ηπείρου και τις Κυκλάδες και είχε ως διοικητική της έδρα το πιο πιθανόν την Kόρινθο. Η Κρήτη -αν και διατηρούσε ισχυρές οικονομικές σχέσεις με την Αθήνα, τα νησιά και τη Μικρά Ασία- ενώθηκε με την Κυρήνη δημιουργώντας έτσι μία διαφορετική επαρχία, την Κυρηναϊκή. Ο ναός της Άρτεμης στη Δήλο. Το νησί γνώρισε μεγάλη οικονομική ανάπτυξη κατά τη ρωμαιοκρατία, κυρίως ως κέντρο δουλεμπορίου.
Από τις πληροφορίες που σώζονται για τις πόλεις της Αχαΐας, οι περισσότερες αναφέρονται στην Αθήνα. Την εποχή της επικράτησης του Αυγούστου, η πόλη είχε στην εξουσία της την Αττική μαζί με τον Ωρωπό και την Αλίαρτο, καθώς και τα νησιά Σαλαμίνα, Kέα, Λήμνο, Ίμβρο, Σκύρο, Πεπάρηθο και Δήλο. Ο Αύγουστος, προκειμένου να τιμωρήσει την πόλη για την υποστήριξή της στον Αντώνιο, απέσυρε από τη δικαιοδοσία της τη Σαλαμίνα, το δώρο εκείνου στην Αθήνα. Επιπλέον, απαγόρευσε την πώληση της αθηναϊκής πολιτείας και την κοπή αυτόνομου νομίσματος. Πολύ αργότερα ο Tραϊανός, στέλνοντας έναν αυτοκρατορικό διορθωτή (corrector), προσπάθησε να οργανώσει και να βελτιώσει τα οικονομικά της πόλης, τα οποία εκείνη την περίοδο ήταν σε άθλια κατάσταση. Την προσπάθειά του αυτή συνέχισαν και οι αυτοκράτορες Aδριανός και Μάρκος Αυρήλιος. Το πρόπυλο της ρωμαϊκής αγοράς στην αρχαία Αθήνα όπως σώζεται σήμερα.
Στην Πελοπόννησο, η Σπάρτη είχε στην κατοχή της εκτός από το εσωτερικό της Λακωνίας και τη Θούρια, το λιμάνι της Καρδαμύλης στο Μεσσηνιακό κόλπο καθώς και το νησί των Κυθήρων που το είχε δωρίσει στον Ευρυκλή -τον άρχοντα της Σπάρτης- ο Αύγουστος. Οι παράλιες πόλεις, όμως, από τους ελληνιστικούς ήδη χρόνους είχαν συγκροτήσει το Κοινό των Λακεδαιμονίων -που αργότερα επανιδρύθηκε ως Κοινό των Ελευθερολακώνων- και παρέμεναν ανεξάρτητες από τη Σπάρτη. Η περιοχή αυτή βασιζόταν στις εξαγωγές ελαιόλαδου, άγριων ζώων και πρώτων υλών (ξυλεία, πέτρα, μάρμαρο, πωρόλιθος, πηλός για κεράμους). Όσον αφορά τις εισαγωγές φαίνεται ότι περιορίζονταν σε "εξωτικά είδη" όπως δούλους από την Ανατολή, σαρκοφάγους από την Αθήνα, μάρμαρα από την Κάρυστο, τη Λάρισα, την Προκόνησο και πήλινα λυχνάρια από την Αθήνα, την Κόρινθο και την Ιταλία. Όψη της ερειπωμένης Παλαιοχώρας, της βυζαντινής πρωτεύουσας του νησιού των Κυθήρων. Από το Τσιρίγο σώζονται κυρίως απομεινάρια της μεσαιωνικής (βυζαντινής και ενετικής) περιόδου. Στο βάθος η Λακωνία.
Βοιωτία Στις περιοχές της Βοιωτίας και της Φωκίδας οι εύφορες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και η παρατεταμένη περίοδος ειρήνης που ακολούθησε μετά την επικράτηση του Αυγούστου επέτρεψαν την ανάπτυξη της γεωργίας ως κερδοφόρας πηγής εσόδων. Φαίνεται μάλιστα ότι οι διοικήσεις των επαρχιών υποστήριζαν την ανάπτυξη της γεωργίας, υιοθετώντας συγκεκριμένα μέτρα που αφορούσαν την προώθηση ορισμένων μόνο ειδών. Για παράδειγμα, στη Θίσβη της Βοιωτίας η δημόσια γη χωριζόταν σε μικρά χωράφια και μισθωνόταν σε πολίτες υπό τον όρο ότι θα καλλιεργούσαν μόνον ελαιόδεντρα. Εάν οι όροι εφαρμόζονταν, τότε οι πολίτες μπορούσαν να συνεχίσουν να δουλεύουν τη γη για πέντε ακόμη χρόνια χωρίς ενοίκιο. Έπειτα θα έπρεπε να αρχίσουν να πληρώνουν ένα ετήσιο ποσό ενοικίασης. Αυτές οι εκτάσεις ήταν δυνατό να κληροδοτηθούν ή και να μετατεθούν στην κυριότητα άλλου, αρκεί αυτός να ήταν πολίτης και όχι δούλος. Tο ελαιόλαδο της περιοχής θεωρούνταν εξαιρετικής ποιότητας και χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή αρωμάτων, ενώ ήταν περιζήτητο και στην αυτοκρατορική αυλή στη Ρώμη. Τα τείχη της αρχαίας Θίσβης. Ακόμη και σήμερα η περιοχή διαθέτει αρκετούς ελαιώνες.
Στη Βοιωτία, η Τανάγρα και οι Θεσπιές ήταν από τις πιο αναπτυγμένες πόλεις και η Λειβαδιά ακολουθούσε από οικονομικής άποψης λόγω της φήμης που είχε αποκτήσει το μαντείο του Τροφωνίου, που ανήκε στην πόλη της. Ένας από τους πιο διάσημους πλούσιους ευεργέτες του 1ου αιώνα μ.Χ. υπήρξε ο Επαμεινώνδας από την Ακραίφια της Βοιωτίας, ο οποίος πιθανότατα να ήταν και ένας από τους ισχυρότερους γαιοκτήμονες της περιοχής. Είναι γνωστό ότι είχε προσφέρει περισσότερα από 6000 δηνάρια για την ανακατασκευή του μόλου που προστάτευε τη γη της Ακραίφιας από την υπερχείλιση των νερών της λίμνης Κωπαΐδας. Τα ελάχιστα λείψανα των θεμελίων του σημαντικού ελληνιστικού ναού του Απόλλωνος στο Πτώον της Ακραφίας, το σημερινό Ακραίφνιο.
Θεσσαλία Η περιοχή της κυρίως Θεσσαλίας καθώς και οι εκτάσεις γύρω από αυτήν, που συγκροτούσαν το θεσσαλικό Κοινό, βασίζονταν οικονομικά στην ενασχόληση των κατοίκων τους με τους δύο βασικούς τομείς της πρωτογενούς παραγωγής: τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Η φήμη των θεσσαλικών ίππων ήταν τεράστια και η εκτροφή τους ελεγχόταν από πλούσιους άνδρες που ζούσαν στις μεγάλες πόλεις, όπως για παράδειγμα στη Λάρισα. Τα σιτηρά παράγονταν σε μεγάλες ποσότητες και εξάγονταν. Επίσης, η πορφυροαλιεία και η συλλογή και πώληση του αλατιού είχαν εντατικοποιηθεί. Γενικά, διαπιστώνεται για τη Θεσσαλία μία εικόνα ανάπτυξης, καθώς και μία έντονη εμπορική δραστηριότητα που επέβαλλε την παρουσία ενός λιμανιού στην περιοχή, για να εξυπηρετεί τη διακίνηση των εισερχόμενων και των εξερχόμενων προϊόντων. Ως λιμάνι πιθανότατα να χρησιμοποιήθηκαν οι Φθιώτιδες Θήβες. Το αρχαίο θέατρο της Λάρισας, έργο του 3ου αι π.Χ. το οποίο μετατράπηκε σε κλειστή αρένα επί ρωμαιοκρατίας.
Η επαρχία της Ηπείρου εκτεινόταν από τον ποταμό Αχελώο μέχρι την Ακροκεραύνια περιλαμβάνοντας και την Ακαρνανία όπου ανήκαν τα νησιά του Ιονίου. Η περιοχή αυτή ήταν διάσημη για την κτηνοτροφία της και αργότερα για το μέγεθος των βοοειδών της και για την παραγωγή γάλακτος. Οι λίμνες της -με κυριότερη την Οχρίδα- ήταν πλούσιες σε ψάρια, τα οποία επαρκούσαν για τις ανάγκες των ντόπιων κατοίκων. Μεγάλου βαθμού πάντως αστικοποίηση δεν παρατηρείται στην περιοχή, πιθανότατα επειδή η Ήπειρος έχασε τη σημασία που είχε ως κύρια δίοδος επικοινωνίας, όταν άρχισε να χρησιμοποιείται η Εγνατία οδός. Μαρμάρινες πλάκες με επιγραφές στα λατινικά από το μνημείο του Οκταβιανού Αυγούστου στη Νικόπολη της Ηπείρου, τη μεγαλύτερη πόλη της επαρχίας αυτής.
Μακεδονία Η επαρχία της Μακεδονίας συστήθηκε το 148 π.Χ. και για τους Ρωμαίους εξυπηρετούσε διπλό σκοπό: να λειτουργεί ως μία ασπίδα προστασίας για τις νότιες περιοχές της βαλκανικής χερσονήσου ενάντια σε κάθε εχθρική εισβολή από το Βορρά και να επιτρέπει παράλληλα την ασφαλή επικοινωνία διά ξηράς, από τις ακτές της Αδριατικής μέχρι το βόρειο Αιγαίο. Το 27 π.Χ. η Μακεδονία δόθηκε στη δικαιοδοσία της Συγκλήτου. Το 15 μ.Χ., όταν οργανώθηκε η επαρχία της Μοισίας -με την επέκταση των βόρειων συνόρων της αυτοκρατορίας έως τον ποταμό Δούναβη- οι Ρωμαίοι θέλησαν να ενώσουν τα νότια και ανατολικά τμήματα της Bαλκανικής υπό την εξουσία ενός στρατιωτικού διοικητή. Τέλος το 44 μ.Χ., οργανώνοντας τη Θράκη και συμπεριλαμβάνοντάς τη στο σύστημα των επαρχιών, καθόρισαν το μελλοντικό διοικητικό πλαίσιο των περιοχών αυτών. Ο ρωμαϊκός στρατός τον 1ο αι. μ.Χ. στο θρακικό μέτωπο. Καλλιτεχνική αναπαράσταση.
Η Μακεδονία εκτεινόταν από τον ποταμό Νέστο έως την Αδριατική θάλασσα και τη διέσχιζε η Εγνατία οδός. Αργότερα προστέθηκε στην επαρχία αυτή και η Θεσσαλία, αφού αποσπάστηκε από την Αχαΐα. Η έδρα του κυβερνήτη βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη που -όπως και η Αμφίπολη- απολάμβανε αυτήν την εποχή το προνόμιο της ελευθερίας. Η γεωμορφολογία της επαρχίας ποίκιλλε σε μεγάλο βαθμό. Μικρές και μεγάλες εύφορες πεδιάδες, ως επί το πλείστον όμως ορεινές εκτάσεις και οροσειρές κάλυπταν την περιοχή. Η γεωργία, η κτηνοτροφία και η υλοτομία αποτελούσαν τη βασική απασχόληση των φτωχότερων κατοίκων, ενώ ευνοούσαν τη σύσταση και την ανάπτυξη πόλεων κυρίως στα παράλια του Αιγαίου και της Αδριατικής. Το Ωδείο στη ρωμαϊκή αγορά της Θεσσαλονίκης χιονισμένο.
Θράκη Το 44 μ.Χ., όταν η διακυβέρνηση της Μοισίας -της επαρχίας που εκτεινόταν στα βόρεια και δυτικά της Θράκης και της Μακεδονίας- δόθηκε σε αυτοκρατορικό ύπατο, η Θράκη οργανώθηκε σε επαρχία που ήταν εξαπλωμένη από τις βαλκανικές οροσειρές μέχρι τον ποταμό Νέστο. Εξαιρέθηκαν το Βυζάντιο, που ανήκε στην επαρχία της Βιθυνίας, και η θρακική χερσόνησος που αποτελούσε ιδιωτική κατοχή του αυτοκράτορα. Αρχικά διοικούνταν από έναν αυτοκρατορικό επίτροπο που άνηκε στην τάξη των ιππέων, ενώ από την εποχή του Τραϊανού και έπειτα τη θέση του πήρε ένας αυτοκρατορικός διοικητής με το αξίωμα του πραίτωρα. Την ευθύνη για τα οικονομικά ζητήματα είχε ένας επαρχιακός επίτροπος (procurator) με τους βοηθούς του και η διοικητική έδρα της επαρχίας βρισκόταν στην Πέρινθο. Προτομή του αυτοκράτορα Τραϊανού, ο οποίος επέκτεινε τα ρωμαϊκά σύνορα πέρα από το όριο του Δούναβη, στη σημερινή Ρουμανία (Δακία).
Κάθε πόλη στη Θράκη έλεγχε τη γύρω περιοχή και είχε κατά συνέπεια υπό την εξουσία της τα χωριά που υπήρχαν σε αυτήν. Ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ των πόλεων και των χωριών -σε οικονομικό κυρίως επίπεδο- λειτουργούσαν τα εμπόρια (εμπορικές πόλεις ή σταθμοί). Η οικονομία της επαρχίας βασιζόταν κατά πρώτο λόγο στην εκμετάλλευση των μεταλλείων, στην καλλιέργεια των αμπελώνων, στη γεωργία και στην κτηνοτροφία και κατά δεύτερο λόγο στην αλιεία και στη συλλογή του αλατιού από τις αλυκές. Για τη Ρώμη η συγκεκριμένη περιοχή ήταν σημαντική για τη στρατηγική της θέση, καθώς βρισκόταν στη γραμμή επικοινωνίας με το στρατιωτικό συνοριακό μέτωπο της αυτοκρατορίας. Επιπλέον, θράκες πολεμιστές, που φημίζονταν για τις στρατιωτικές τους ικανότητες, επάνδρωναν τις ρωμαϊκές λεγεώνες. Σύγχρονη αναπαράσταση ρωμαίων λεγεωνάριων του 1ου – 2ου αι. μ.Χ.
Οι ελληνικές επαρχίες τον 3ο αι. μ.Χ Στη προσπάθειά του ο ερευνητής να εξακριβώσει εάν η γενική οικονομική ανάκαμψη που έχει παρατηρηθεί το 2ο αιώνα μ.Χ. στις ελληνικές επαρχίες συνεχίστηκε και κατά τον 3ο αιώνα, θα πρέπει να βασιστεί κυρίως στο επιγραφικό υλικό από την Αθήνα , το οποίο παρουσιάζει μία εικόνα αύξησης του πληθυσμού και ευημερίας στην πόλη, μέχρι φυσικά την καταστροφή της από τους Έρουλους το 267 μ.Χ. Όπως προκύπτει, οι Αθηναίοι δεν επηρεάστηκαν από τη νομισματική κρίση που σημειώθηκε στα τέλη της εξουσίας του Γαλλιηνού, όταν για πολλοστή φορά υποτιμήθηκε το ρωμαϊκό νόμισμα. Συνέχισαν, λοιπόν, να διοργανώνουν αγώνες και διατήρησαν το εφηβικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο η πόλη αναλάμβανε την ευθύνη της εκπαίδευσης των νέων στη διάρκεια της θητείας τους στα οχυρά της Αττικής.
Επίσης, το γεγονός ότι κατά τον 3ο αιώνα αυξήθηκε ο αριθμός των μελών της βουλής από 500 σε 750 και των εφήβων από σχεδόν 100 σε περισσότερους από 300 αποτελεί ένδειξη ότι η πόλη δεν αντιμετώπιζε πρόβλημα έλλειψης ανθρώπινου δυναμικού. Μετά τους Έρουλους, βέβαια, αρκετοί θεσμοί πρέπει να έπαψαν να λειτουργούν και οι κοπές των τοπικών νομισμάτων να διεκόπησαν. Η αρχαία αγορά των Αθηνών κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.
Οι επιδρομές και οι εισβολές φύλων από το Βορρά που χαρακτηρίζουν το τέλος της ειρηνικής περιόδου που επικρατούσε στις ελληνικές επαρχίες, εξανάγκασαν τους κατοίκους να επισκευάσουν και να ενισχύσουν τα παλαιά τείχη οχυρών και πόλεων, ώστε να βασίζονται περισσότερο στις δικές τους δυνατότητες για άμυνα και λιγότερο στις ρωμαϊκές λεγεώνες. Όταν το 262 μ.Χ. έγινε η πρώτη επιδρομή -κατά τη διάρκεια της οποίας πολιορκήθηκε η Θεσσαλονίκη- μέρος των εισβολέων προκάλεσε σοβαρές καταστροφές στον ελλαδικό χώρο, αλλά ηττήθηκε τελικά. Ρωμαίος ιππέας του 3ου αι. καταβάλει βάρβαρο πεζό εισβολέα.
Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν στην επισκευή των τειχών της Αθήνας και στην κατασκευή του οχυρωματικού τείχους στον Ισθμό της Κορίνθου. Αυτά τα έργα πρέπει να πραγματοποιήθηκαν με έξοδα των ίδιων των ντόπιων κατοίκων, καθώς είναι μάλλον απίθανο εκείνη την εποχή τα αυτοκρατορικά ταμεία να ήταν σε θέση να διαθέσουν χρήματα για την οχύρωση λιγότερο σημαντικών επαρχιακών πόλεων. Μέρος του τείχους του Ισθμού. Πρόκειται για το λεγόμενο Εξαμίλιον, το τείχος που κτίσθηκε επί Ιουστινιανού τον 6ο αι για την αποτροπή των βαρβαρικών εισβολών. Το παλαιότερο ρωμαϊκό τείχος του 3ου αι. δεν είχε αποδειχθεί αποτελεσματικό. Το Εξαμίλιον διατηρήθηκε με επιδιορθώσεις ως το τέλος της
Το 267 μ.Χ. οι Έρουλοι, αφού κατέστρεψαν τη Λήμνο και τη Σκύρο και έκαψαν τις πόλεις Αθήνα, Κόρινθο, Σπάρτη και Άργος, διαφεύγοντας προς το βορρά ηττήθηκαν από το Γαλλιηνό κοντά στον ποταμό Νέστο. Η τελευταία εισβολή της περιόδου ήταν των Γότθων, η οποία οδήγησε το 269 μ.Χ. στην πολιορκία της Θεσσαλίας και της Κασσάνδρειας για μεγάλο χρονικό διάστημα και είχε ως αποτέλεσμα να υποστούν οι ελληνικές περιοχές σημαντικές καταστροφές. Το μέγεθος των καταστροφών αυτών καθώς και των ανθρώπινων απωλειών δεν είναι δυνατόν να υπολογιστεί με ακρίβεια. Ο Παρθενών υπήρξε από τα λίγα κτίρια των Αθηνών που γλίτωσαν την καταστροφή των Ερούλων. Βέβαια έναν αιώνα μετά δε θα αποφύγει τη λεηλασία των Βησιγότθων.
Ασία Το 20 π.Χ. ο Αύγουστος οργάνωσε στην τελική της μορφή την επαρχία της Ασίας, όπου σημαντικές αλλαγές δε σημειώθηκαν μέχρι τα χρόνια του Διοκλητιανού. Στα γεωγραφικά όρια της επαρχίας συμπεριλαμβάνονταν οι περιοχές γύρω από τον Ελλήσποντο, η Μυσία, η Ιωνία, η Λυδία, η Καρία, η Φρυγία και τα νησιά του Αιγαίου κοντά στα μικρασιατικά παράλια. Το 27 π.Χ. η Ασία παραχωρήθηκε στη δικαιοδοσία της Συγκλήτου ως μία από τις δύο πλέον πολύτιμες επαρχίες της Ρώμης.
Η πιο σημαντική οργάνωση της επαρχίας ονομαζόταν το Κοινόν των από της Ασίας Ελλήνων ή αλλιώς οι από της Ασίας Έλληνες και αποτελούνταν από εκλεγμένους αντιπροσώπους Αρκετοί επίτροποι (procuratores) εκπροσωπούσαν τα οικονομικά συμφέροντα του αυτοκράτορα, έχοντας υπό τη δικαιοδοσία τους διαφορετικές περιοχές ο καθένας και όντας υπόλογοι στο διοικητή της επαρχίας (legatus pro consule). Οι υπεύθυνοι των αυτοκρατορικών εδαφών και των ορυχείων, που ήταν συνήθως απελεύθεροι, υπόκεινταν στην εξουσία των κατά τόπους επιτρόπων. Από τον 1ο αιώνα μ.Χ. οι ανατολικές περιοχές της επαρχίας απολάμβαναν μία κατάσταση ηρεμίας που είχε εξασφαλιστεί από την εκεί παρουσία ρωμαϊκών στρατευμάτων. Η πύλη του Αδριανού στην Αττάλεια της Παμφυλίας, κτίσμα του 2ου αι. μ.Χ. στη σημαντική πόλη-λιμάνι της ανατολικής Μεσογείου.
Από την εποχή, ωστόσο, του Τραϊανού οι οικονομικές υποθέσεις των ελληνικών πόλεων ανήκαν στη δικαιοδοσία των επιμελητών (curatores). Πιθανότατα η Έφεσος ή η Πέργαμος να αποτελούσαν την έδρα της επαρχιακής κυβέρνησης. Πάντως, οι φορείς που ήταν επιφορτισμένοι με την οικονομική διαχείριση είχαν ως έδρα τους την Έφεσο. Έφεσος, το αρχαίο θέατρο. Επί ρωμαιοκρατί ας η Έφεσος διατήρησε τη σημασία της ως μια μεγαλούπολη της Ανατολής με κυρίαρχο το ελληνικό στοιχείο. Αποτέλεσε δε μια από τις πρώτες χριστιανικές εκκλησίες.
Παραγωγικοί τομείς Το κλίμα στην επαρχία της Ασίας ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκό. Η γεωγραφία της περιοχής επέτρεπε την καλλιέργεια σιτηρών, ελαιών και αμπελιών καθώς και την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας. Υπήρχε ακόμη διαθέσιμη άφθονη ξυλεία και μάρμαρο. Εν ολίγοις, οι εκτάσεις της Ασίας που κάλυπταν την περιοχή από τα νησιά του Αιγαίου μέχρι τις πεδιάδες της κεντρικής Μικράς Ασίας εξασφάλιζαν τις οικονομικές προϋποθέσεις που απαιτούνταν για την ανάπτυξη ενός εκτενούς εμπορίου. Η πύλη του αυτοκράτορα Δομιτιανού στην Ιεράπολη της Φρυγίας, μια ελληνική πόλη που φημιζόταν για τα ιαματικά λουτρά της.
Η Ρόδος, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου είχε την εμπορική κυριαρχία στην περιοχή του Αιγαίου. Στα ρωμαϊκά χρόνια όμως υποσκελίστηκε από την Έφεσο -που διατηρούσε μία από τις σημαντικότερες αγορές στα δυτικά του ποταμού Ταύρου- και από άλλες πόλεις στα παράλια της Μικράς Ασίας όπως την Κύζικο, την Πέργαμο, τη Σμύρνη και τη Μίλητο. Στο εσωτερικό της επαρχίας πόλεις στρατηγικά χτισμένες κοντά σε οδούς και ποταμούς -όπως οι Σάρδεις, οι Τράλλεις, η Αφροδισιάς και η Απάμεια Κιβωτός- αποτελούσαν σπουδαία οικονομικά κέντρα. Το αναστηλωμένο γυμνάσιο στις Σάρδεις. Η πόλη, παλαιά πρωτεύουσα της Φρυγίας και έδρα περσικής σατραπείας, αποτέλεσε ένα ακόμη κέντρο του ελληνιστικού κόσμου. Επί ρωμαϊκής εξουσία η πόλη καταστράφηκε από σεισμό (τον 1ο αι. μ.Χ.) και ανοικοδομήθηκε από τον αυτοκράτορα Τραϊανό.
Η επαρχία της Ασίας εντατικοποίησε την εκμετάλλευση των πρώτων υλών που διέθετε. Με αυτές τροφοδότησε τις τοπικές βιοτεχνίες που κατασκεύαζαν προϊόντα υψηλής ποιότητας και αποτέλεσε μία αυτόνομη οικονομική μονάδα. Έτσι κατάφερε να προωθήσει το εμπόριο και να αναβαθμίσει την ποιότητα της ζωής των κατοίκων της. Οι υψηλές απαιτήσεις του πληθυσμού για τρόφιμα, ρουχισμό, έπιπλα, πρώτες ύλες καλύπτονταν από την εγχώρια παραγωγή. Επίσης, η αγροτική παραγωγή -ιδιαίτερα του κρασιού και του ελαιόλαδου- η επεξεργασία του μαλλιού και του δέρματος, η κτηνοτροφία και η βιοτεχνία υφασμάτων είχαν εντατικοποιηθεί με στόχο όχι μόνο την κάλυψη των αναγκών των ντόπιων κατοίκων αλλά και τη διοχέτευσή τους στις ξένες αγορές. Τα κέρδη από το εμπόριο εν μέρει χρησιμοποιούνταν για την αγορά χρήσιμων ειδών που απουσίαζαν από τις περιοχές αυτές, όπως για παράδειγμα τα μεταλλικά σκεύη. Τα υπόλοιπα διατίθεντο για να βελτιωθεί το επίπεδο της ζωής των κατοίκων, ιδιαίτερα εκείνων που ζούσαν στις πόλεις. Δηνάριο του αυτοκράτορα Τίτου (79-89 μ.Χ.) με απεικόνιση του πορτραίτου του στην μπροστινή όψηκαι της υποταγής των Ιουδαίων στην πίσω όψη.
Έσοδα Από τους αρχαίους συγγραφείς παραδίδεται ότι τουλάχιστον στη Μικρά Ασία τα κρατικά ταμεία μίας πόλης γέμιζαν κατά βάση από τις δωρεές, την είσπραξη των φόρων και τα κέρδη από την εκμετάλλευση των μονοπωλίων. Το μέγεθος αυτών των εσόδων, ωστόσο, ποίκιλλε από τη μία περιοχή στην άλλη καθώς εξαρτιόταν από την έκταση, την τοποθεσία και τις εμπορικές συνήθειες της κάθε μίας. Το θέατρο στη Σέλγη της Πισιδίας.
Άλλες πολύτιμες πηγές εσόδων αποτελούσαν τα ενοίκια από τις μισθώσεις της δημόσιας γης και το αντίτιμο της μύησης στις τοπικές μυστηριακές λατρείες. Στην ίδια κατηγορία ανήκαν και οι δασμοί ad valorem -δηλαδή στην αξία- που επιβάλλονταν στις αγοραπωλησίες που γίνονταν στην αγορά κατά τη διάρκεια διάφορων γιορτών. Οι φόροι που προορίζονταν για τα ταμεία της Ρώμης σταδιακά αυξάνονταν σε βάρος των αντίστοιχων φόρων που κατέληγαν στα ταμεία των ελληνικών πόλεων. Κατά συνέπεια, σε μία προσπάθειά τους εκείνες να ενισχύσουν την οικονομική τους θέση βασίζονταν όλο και περισσότερο στις δωρεές των πλούσιων πολιτών τους. Το μνημείο του αυτοκράτορα Βεσπασιανού στη Σίδη της Πισιδίας. Η πόλη αυτή ήταν ένα από τα κύρια μικρασιατικά λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου.
Επιπλέον, σε αρκετές πόλεις της Μικράς Ασίας η καταβολή ενός ορισμένου χρηματικού ποσού για την απόκτηση μίας αρχής, μίας κρατικής δηλαδή θέσης (summa honoraria), ήταν δεδομένη. Θα μπορούσε, επομένως, το γεγονός αυτό να θεωρηθεί ως απόδειξη της οικονομικής εξάρτησης των πόλεων από τις διαθέσεις της ντόπιας αριστοκρατίας. Είναι γνωστή η περίπτωση της Αθήνας, όπου ο Αύγουστος ως τιμωρία της απαγόρευσε την πώληση της αθηναϊκής πολιτείας, του δικαιώματος δηλαδή να γίνει κάποιος αθηναίος πολίτης. Πρόκειται για μία σαφή ένδειξη ότι υπήρχε ζήτηση για την απόκτηση της αθηναϊκής πολιτείας και ότι αυτή θα μπορούσε να αποτελέσει μία κερδοφόρα πηγή εσόδων για την πόλη. Άποψης της ρωμαϊκής αγοράς της Αθήνας.
Λειτουργίες Ο θεσμός των λειτουργιών -που όπως είναι γνωστό καθιερώθηκε την Κλασική περίοδο- διατηρήθηκε με κάποια βέβαια διαφοροποίησή του μέχρι και την εποχή της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι πληροφορίες που αναφέρονται στην οργάνωσή του προέρχονται κυρίως από τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας που διοικητικά ανήκαν στην επαρχία της Ασίας. Το θέατρο στα Μύρα της Λυκίας.
Οι λειτουργίες θεωρούνταν υποχρεωτικά καθήκοντα που αναλάμβαναν οι πλούσιοι πολίτες προς όφελος της πόλης και των συμπολιτών τους. Διακρίνονταν μάλιστα σε τρεις κατηγορίες: α) munera personalia, που δεν απαιτούσαν χρηματικά έξοδα. β) munera patrimoniorum, που αποτελούσαν ένα είδος έμμεσης φορολογίας σε γη και οικίες. Στην ίδια κατηγορία ανήκαν η γυμνασιαρχία, η εξασφάλιση καταλύματος στα αυτοκρατορικά στρατεύματα, η συμμετοχή σε ιερατικές διαδικασίες και γενικά κάθε δημόσιο καθήκον για την πραγματοποίηση του οποίου απαιτούνταν η καταβολή χρημάτων από ιδιώτες. γ) munera mixta, όπου ανήκαν τα decaprotia, και όσοι τα αναλάμβαναν ήταν υπεύθυνοι για τη σωστή πληρωμή των αυτοκρατορικών όχι όμως και των εγχώριων εισφορών. Οι λειτουργίες θεωρούνταν υπηρεσίες -και όχι όπως προγενέστερα τιμές που απέφεραν σεβασμό- ενώ η απαλλαγή κάποιου πολίτη από αυτές αποτελούσε προνόμιο. Ερείπια νεκροταφείου στα Αρύκανδα της Μικράς Ασίας.
Ρώμη – η αυτοκρατορική παρουσία Στην περιουσία της Ρώμης ανήκαν οι διάφορες εκτάσεις γης -που ποίκιλλαν ως προς το μέγεθος- τα μεταλλεία (τουλάχιστον της Μακεδονίας) και τα λατομεία μαρμάρου που βρίσκονταν στην ελληνική επικράτεια. Δεν είναι όμως εύκολο να καθοριστεί εάν αυτή η περιουσία ανήκε στον ίδιο τον αυτοκράτορα ή στο κράτος, ούτε επίσης σε ποιο ταμείο κατέληγαν τα κέρδη. Η παλαιοχριστιανική Βασιλική Β στους Φιλίππους της Μακεδονίας, ένα από τα μνημεία της ύστερης αρχαιότητας στη Μακεδονία.
Όσον αφορά τις αυτοκρατορικές εκτάσεις, αυτές αποτελούσαν μάλλον περιουσία του κράτους. Πιθανότατα, όμως, κάποιο μέρος τους να είχε απαλλοτριωθεί, όταν ιδρύθηκαν οι αποικίες στον ελληνικό χώρο. Από αναφορές σε διάφορους ρωμαίους γαιοκτήμονες της Βέροιας και σε κάποιες άλλες περιπτώσεις ατόμων που προσπαθούσαν να αποκτήσουν γη στην Ελεύθερη Μακεδονία, φαίνεται ότι υπήρχε αρκετή διαθέσιμη για τους ιδιώτες. Πιθανότατα να ήταν και αυτός ένας από τους λόγους που ο αριθμός των αυτοκρατορικών εκτάσεων δεν αυξήθηκε σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Παραδείγματα γαιών που αποτέλεσαν μέρος της αυτοκρατορικής περιουσίας μετά από κατάσχεσή τους είναι οι εκτάσεις του Ίππαρχου -παππού του Ηρώδη Αττικού- καθώς και εκείνες που κατασχέθηκαν μετά την καταστροφή της Κορίνθου το 146 π.Χ. Οι τελευταίες όμως ελευθερώθηκαν πάλι, όταν η πόλη επανιδρύθηκε ως αποικία. Σε γενικές γραμμές τα μεταλλεία του Λαυρίου, της Μακεδονίας και της Θράκης θεωρούνταν μη παραγωγικά -και επομένως όχι τόσο σημαντικά- όσο τουλάχιστον εκείνα της Ισπανίας. Ίσως μάλιστα η ευθύνη της διοίκησής τους να είχε αφεθεί σε ιδιωτική πρωτοβουλία. Προτομή του αυτοκράτορα Καλιγούλα που υπήρξε διαβόητος για την ασωτία και τα εγκλήματά του.
Το πιθανότερο είναι ότι τα περισσότερα από τα σημαντικά λατομεία μαρμάρων στην Ελλάδα αποτελούσαν μέρος της αυτοκρατορικής περιουσίας. Δεν είναι όμως γνωστό κάτω από ποιες συνθήκες αυτά αποκτήθηκαν. Με βάση, ωστόσο, κάποιες δηλώσεις του ιστορικού Σουητώνιου φαίνεται ότι αυτό συνέβη την εποχή του Τιβερίου. Αρκετές πληροφορίες για την εκμετάλλευση των λατομείων σώζονται από τις επιγραφές και κυρίως από τις καταχωρήσεις σε μαρμαρόλιθους που προορίζονταν για τη Ρώμη. Προκύπτει μάλιστα ότι το μάρμαρο της Καρύστου είχε μεγάλη ζήτηση από τους Ρωμαίους, ενώ το πεντελικό χρησιμοποιήθηκε ευρέως στα οικοδομικά προγράμματα που χρηματοδότησε ο Ηρώδης Αττικός στην Αθήνα. Ο Τιβέριος Κλαύδιος Αττικός Ηρώδης (Μαραθώνας 103- Κηφισιά 179), ήταν περιώνυμος και βαθύπλουτος Αθηναίος ρήτορας και σοφιστής φιλόσοφος, από τους κύριους εκπροσώπους της λεγόμενης δεύτερης σοφιστικής. Χάρη στα μεγάλα πλούτη του πατέρα του Τίτου Κλαύδιου Αττικού μπόρεσε να σπουδάσει κοντά στους πιο ονομαστούς φιλοσόφους και ρήτορες της εποχής του. Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους ευεργέτες της Αθήνας στην μακρά ιστορία της.
Υποστήριξη Όταν ορισμένες ελληνικές πόλεις -ανάμεσά τους και η Κόρινθος- επλήγησαν από έναν πολύ δυνατό σεισμό τον Ιούνιο του 77 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Βεσπασιανός έσπευσε να τις ενισχύσει οικονομικά, προκειμένου να ανοικοδομηθούν. Τότε ήταν που σε ένδειξη ευγνωμοσύνης η Κόρινθος επονομάστηκε: Colonia Iulia Flavia Augusta Corinthiensis. Παρόμοιες χειρονομίες δεν ήταν σπάνιες και από άλλους αυτοκράτορες σε ανάλογες περιπτώσεις, όπως στο σεισμό του 17 μ.Χ., στο λιμό του 51 μ.Χ. και στο ξέσπασμα πανώλης την εποχή του Μάρκου Αυρηλίου. Ακέφαλο άγαλμα του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρηλίου από την Ολυμπία. Ανήκε αρχικά σε ένα σύμπλεγμα στο Νυμφαίο που είχε ιδρύσει εκεί ο Ηρώδης ο Αττικός.
Ακόμη όμως και σε περιόδους γενικότερης ευημερίας ορισμένοι αυτοκράτορες χρηματοδοτούσαν την κατασκευή κτηρίων σε διάφορες πόλεις, προκαλώντας έτσι την ευγνωμοσύνη των πολιτών τους. Ανάμεσά τους ο Αδριανός ήταν σαφώς ο πλέον γενναιόδωρος. Όταν επισκέφτηκε την Κόρινθο -μεταξύ του 126 και 128/9 μ.Χ.- έδωσε χρήματα, για να κατασκευαστούν διάφορα κτήρια και ένα υδραγωγείο που θα τροφοδοτούσε την πόλη με νερό από τη λίμνη Στυμφαλία. Η εικόνα της Στυμφαλίας λίμνης σήμερα
Η Αθήνα, πάντως, παραμένει η πόλη που ιδιαίτερα ευνοήθηκε από τον Αδριανό. Της είχε επιτραπεί η διατήρηση αρκετών εδαφών εκτός Αττικής, τα έσοδα των οποίων συντηρούσαν την αθηναϊκή κυβέρνηση. Λέγεται μάλιστα ότι ο Αδριανός πρόσφερε στην πόλη μεγάλο χρηματικό ποσό, ετήσιες προμήθειες σιτηρών και τα έσοδα από το νησί της Κεφαλληνίας που μέχρι πρότινος κατέληγαν στα ταμεία της Ρώμης. Τέτοιου είδους στάση προς την Αθήνα ήταν βέβαια συνηθισμένη, καθώς ήδη από τον καιρό του Αυγούστου η πόλη είχε τύχει μίας ιδιαίτερα προστατευτικής συμπεριφοράς. Η άμεση επέμβαση του Αυγούστου οδήγησε στην κατασκευή ενός μεγάλου αριθμού κτηρίων στην Αθήνα και σηματοδότησε μία περίοδο ευημερίας χωρίς προηγούμενο ούτε όμως και επόμενο, τουλάχιστον μέχρι την εποχή του Αδριανού. Ο Πούπλιος Αίλιος Τραϊανός Αδριανός (76 – 138 μ.Χ.), στα λατινικά Publius Aelius Traianus Hadrianus, ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας, καθώς επίσης στωικός και επικούρειος φιλόσοφος. Αποτελεί τον τρίτο από τους λεγόμενους "Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες". Κολοσσική κεφαλή του αυτοκράτορα Αδριανού με στεφάνι από φύλλα βελανιδιάς . Πεντελικό μάρμαρο, βρέθηκε στην Αθήνα.
Εκτός όμως από τη χρηματική βοήθεια για συγκεκριμένα οικοδομικά προγράμματα, οι αυτοκράτορες ενίσχυαν κατά καιρούς οικονομικά και τους γυμνασίαρχους για την αγορά ελαίου αλλά και τους υπεύθυνους για τη διοργάνωση των Παναθηναίων. Επίσης συνήθιζαν να προσφέρουν σιτηρά, είτε ως ετήσιο δώρο είτε ως δωρεά. Η ρωμαϊκή αγορά των Αθηνών προς νότο και δυτικά.
Προνόμια Kατά καιρούς οι διάφοροι αυτοκράτορες πρόσφεραν ασυλία, ατέλεια και ελευθερία σε πόλεις της αυτοκρατορικής επικράτειας, προνόμια δηλαδή των οποίων η φύση δεν έχει καθοριστεί ακόμη με ακρίβεια. Ο Κλαύδιος έδωσε για παράδειγμα ασυλία στο νησί της Κω, στη γενέτειρα του προσωπικού του γιατρού. Ο ιστορικός Τάκιτος αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια του έτους 52-3 μ.Χ. δόθηκε ατέλεια στο Ίλιο, τη Ρόδο και την Κω. Η πόλη της Ελατείας στη Φωκίδα απολάμβανε τα προνόμια της ελευθερίας και της ασυλίας, ενώ την εποχή του Αδριανού η Κόρινθος ανακηρύχθηκε ατελής. Όψη της αρχαίας αγοράς της Κω. Το νησί γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη τους ελληνιστικούς χρόνους και συνέχισε να ευημερεί και τους πρώτους αιώνες της ρωμαιοκρατίας.
Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει ότι δώδεκα πόλεις της επαρχίας της Ασίας είχαν ανακηρυχθεί ελεύθερες και επομένως ανεξάρτητες από το διοικητή της επαρχίας (legatus proconsule). Στην πραγματικότητα, όμως, η ελευθερία αυτών των πόλεων δε συνοδευόταν κατ' ανάγκη και από την απαλλαγή τους από τους φόρους, αν και όποτε συνέβαινε κάτι τέτοιο θεωρούνταν ως ένα ιδιαίτερα πολύτιμο δώρο. Τέλος, η ανανέωση της ελευθερίας των Δελφών και της Μινώας από αυτοκράτορες που διαδέχονταν ο ένας τον άλλον αποτελεί ένδειξη ότι πιθανόν τα προνόμια μπορούσαν να ακυρωθούν με την άρνηση ενός αυτοκράτορα να αναγνωρίσει τις αποφάσεις του προκατόχου του. Προτομή του Αυγούστου με το στέμμα της πόλης της Ρώμης στο κεφάλι του.
Μία σημαντική αλλά ολιγόχρονη αλλαγή στην κατάσταση που ήδη επικρατούσε στις ελληνικές πόλεις προκάλεσε η απόφαση του Νέρωνα το 67 μ.Χ. Σύμφωνα με αυτήν ανακηρύχθηκαν ελεύθερες -γεγονός που σήμαινε ότι μπορούσαν να αυτοδιοικούνται- και ατελείς. Ο Βεσπασιανός όμως ανακάλεσε την απόφαση αυτή το 69 μ.Χ., λόγω του ξεσπάσματος ταραχών, δηλώνοντας μάλιστα ότι οι Έλληνες είχαν ξεχάσει πώς να είναι ελεύθεροι. Από τον αρχαιολογικό χώρο στο Δίον της Πιερίας, την θρησκευτική πρωτεύουσα των Μακεδόνων. Μπορεί ο ρωμαϊκός ζυγός να μην ήταν πάντα τόσο σκληρός, όμως οι Έλληνες είχαν στερηθεί την πολιτική ελευθερία τους και αυτό ήταν η μεγαλύτερη σκλαβιά για εκείνους.
Η απόκτηση της ρωμαϊκής πολιτείας -του δικαιώματος δηλαδή του ρωμαίου πολίτη- δε συνεπαγόταν την απαλλαγή από τη φορολογία και τις λειτουργίες. Το τρίτο διάταγμα της Κυρήνης δήλωνε ξεκάθαρα ότι, όταν ένας κάτοικος των επαρχιών αποκτούσε τη ρωμαϊκή πολιτεία, δε θα έπρεπε συγχρόνως να απαλλαγεί από την πληρωμή των φόρων και την ανάληψη λειτουργιών. Παραταύτα, είναι γνωστό ότι ο Αύγουστος είχε προσφέρει ατέλεια στους ρωμαίους γιατρούς. Επίσης, ο Βεσπασιανός είχε διακηρύξει ότι μία μεγάλη ομάδα πολιτών -ανάμεσά τους και οι γιατροί- είχαν το δικαίωμα της φοροαπαλλαγής. Ατέλεια είχε δοθεί ως προνόμιο και στους ρωμαίους συγκλητικούς της Ανατολής, σε διάσημους αθλητές, σε ναυτικούς και στη σύνοδο των διονυσιακών τεχνιτών, την οποία συγκροτούσε μία κοινότητα ηθοποιών, ποιητών, μουσικών και τραγουδιστών που έδιναν παραστάσεις σε όλη την επικράτεια της ανατολικής Μεσογείου. Νόμισμα με την κεφαλή του αυτοκράτορα Κλαύδιου (41-54 μ.Χ.) από την Κόρινθο.
Ο Αδριανός στάθηκε αρκετά γενναιόδωρος και απάλλαξε τους φιλοσόφους, τους ρήτορες, τους "γραμματικούς" και τους γιατρούς από τις λειτουργίες, τις ιερατικές διαδικασίες και τη χρηματική υποστήριξη των στρατευμάτων. Όμως, αυτή η απόφασή του οδήγησε -σύμφωνα με δηλώσεις του Αντωνίου Ευσεβή- στο ξέσπασμα επικίνδυνων κρίσεων στις πόλεις. Ο ίδιος μάλιστα επιχείρησε να περιορίσει τις περιπτώσεις ατέλειας, βάζοντας ως όριο ένα συγκεκριμένο αριθμό για το κάθε επάγγελμα, σύμφωνα με το μέγεθος της κάθε πόλης που θα αποκτούσε το προνόμιο αυτό. Όπως φαίνεται από διατάγματα του Αδριανού, του Αντωνίου Ευσεβή και του Μάρκου Αυρηλίου, η συντεχνία των ναυλωτών ή φορτωτών ήταν πάντα πρόθυμη να εκμεταλλευτεί το προνόμιο της ατέλειας, προκειμένου να μη πληρώνουν τα μέλη της κανενός είδους φόρο ή δασμό. Δυο κίονες από την αναστηλωμένη Βιβλιοθήκη του Αδριανού στην Αθήνα. Ο φιλέλληνας και φιλόσοφος αυτοκράτορας χρηματοδότησε την ανέγερση βιβλιοθήκης στην πόλη των γραμμάτων που τόσο αγάπησε.
Οικονομικές ελαφρύνσεις Η πλειοψηφία των ελληνικών πόλεων που είτε απολάμβαναν το προνόμιο της ασυλίας είτε ήταν σύμμαχες πόλεις της Ρώμης, αν και θεωρητικά τουλάχιστον δεν ήταν υποχρεωμένες να πληρώνουν άμεση φορολογία, έπρεπε να επιβαρύνονται με άλλου είδους οικονομικές υποχρεώσεις. Ορισμένες, ωστόσο, προνομιούχες πόλεις -όπως η Αθήνα, οι Δελφοί και η Νικόπολη- σε γενικές γραμμές κατάφερναν να τις αποφύγουν. Ερείπια από το θέατρο του Αυγούστου στη Νικόπολη, την πόλη που ίδρυσε ως ανάμνηση της ιστορικής νίκης στο Άκτιο το 31 π.Χ.
Επιπλέον, όσες περιοχές κατείχαν το ius italicum -το προνόμιο δηλαδή της απαλλαγής από τους φόρους που επέβαλλαν οι διοικήσεις των επαρχιών στις οποίες ανήκαν- είχαν απαλλαγεί από την άμεση φορολογία. Ενδεικτικά αναφέρονται πέντε πόλεις από την επαρχία της Μακεδονίας: το Δυρράχιο, οι Φίλιπποι, η Κασσάνδρεια, το Δίον και οι Στόβοι. Υπήρχαν όμως και κάποιες πόλεις, αποικίες των Ρωμαίων στην ελληνική επικράτεια -όπως η Κόρινθος, η Πάτρα και η Πέλλα- που πιθανότατα να είχαν χάσει το προνόμιο του ius italicum, ή ίσως πάλι να μην το είχαν ποτέ σε πλήρη ισχύ. Αντίθετα, στην επαρχία της Ασίας οι δύο μοναδικές αποικίες ρωμαίων πολιτών, το Πάριον και η Αλεξάνδρεια Τρωάδα, κατείχαν το δικαίωμα αυτό. Η Επίδαμνος 229 π.Χ. τέθηκε υπό Ρωμαϊκή κυριαρχία και εξελίχθηκε σε μεγάλη στρατιωτική και ναυτική βάση. Οι Ρωμαίοι την μετονόμασαν σε Dyrrachium. Υπό τη Ρωμαϊκή κυριαρχία, το Δυρράχιο γνώρισε μεγάλη ακμή· αποτέλεσε το δυτικό άκρο της Εγνατίας Οδού, η οποία οδηγούσε από το Ιόνιο στη Θεσσαλονίκη και κατέληγε στην Κωνσταντινούπολη.
Μέτρα Οι περισσότερες πληροφορίες για συγκεκριμένα οικονομικά μέτρα που λήφθησαν στις ελληνικές πόλεις αναφέρονται στην περίοδο της εξουσίας του Αδριανού. Οι μελετητές υποστηρίζουν ότι πέρα από τη γενικότερη πολιτική της μείωσης φόρων, της προσφοράς δώρων και της καθιέρωσης δωρεών, η μεγάλη συνδρομή του Αδριανού συνίστατο στην οργάνωση της χαώδους διοίκησης των οικονομικών της Αθήνας. Καθιέρωσε τον οπισθόδομο του Παρθενώνα ως kalendarium -ως το ταμείο δηλαδή των δημόσιων πόρων- και αναδιάρθρωσε την ιερά διάταξη, το θησαυρό δηλαδή των ιερών. Ο Lucius Aemilius Juncus ήταν υπεύθυνος για τις ελεύθερες πόλεις της επαρχίας της Αχαΐας και κατοικούσε στην Αθήνα. Ως δικαιοδότης (praefectus iure dicundo or iuridicus) έλεγχε τα έξοδα των επαρχιακών πρεσβειών και τις περιπτώσεις κατάχρησης του δικαιώματος να γίνονται ενστάσεις στα αυτοκρατορικά δικαστήρια. Ο Παρθενών, όπως και στην κλασική εποχή, έτσι και στη ρωμαϊκή αξιοποιήθηκε – λόγω της ιερότητας του χώρου – ως ταμείο.
Όσον αφορά τις περιπτώσεις συγκεκριμένων μέτρων που πάρθηκαν για τον έλεγχο της διάθεσης προϊόντων στην αγορά, από την Αθήνα είναι γνωστός ο νόμος του ελαιόλαδου, αναγραμμένος στην πύλη της ρωμαϊκής Αγοράς που είχε κατασκευαστεί την εποχή του Καίσαρα και του Αυγούστου. Ο νόμος αυτός εξασφάλιζε στην πόλη την πρόσβαση στην τοπική παραγωγή ελαιόλαδου με καλύτερη τιμή, ανεξάρτητα από το μεγαλύτερο κέρδος που προσφερόταν στις διεθνείς αγορές. Ένας δεύτερος νόμος, προερχόμενος και πάλι από την Αθήνα, επιχειρεί να ρυθμίσει την πώληση των ψαριών, θέτοντας όρια σε εκείνους που μεσολαβούσαν μεταξύ των ψαράδων και των ιχθυοπωλών. Η πύλη της ρωμαϊκής αγοράς των Αθηνών.
Φορολογία Έως και την εποχή του Βεσπασιανού (69-79 μ.Χ.) είναι φανερό ότι τόσο ο φόρος στις εκτάσεις γης (tributum soli) όσο και ο κεφαλικός φόρος (tributum capitis) αποτελούσαν τους δύο κύριους άμεσους φόρους που είχαν επιβληθεί σε όλες τις επαρχίες. Κατά συνέπεια οι παραπάνω φόροι συγκεντρώνονταν και στην επαρχία της Μακεδονίας, ενώ επιβλήθηκαν και στην Αχαΐα, όταν ο Βεσπασιανός επανέφερε τις φορολογικές της υποχρεώσεις. Από τη στάση που επέδειξαν όσοι αυτοκράτορες ανήλθαν στο θρόνο της αυτοκρατορίας προκύπτει ότι θεωρούσαν αναγκαία τη διατήρηση και την καλύτερη οργάνωση του ήδη υπάρχοντος φορολογικού συστήματος. Επειδή ο φόρος της γης βρισκόταν σε ισχύ από προηγούμενες εποχές ή επιβαλλόταν στις επαρχίες, μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά -τουλάχιστον για την Αχαΐα και τη Μακεδονία- ότι υπόκειντο σε αυτόν. Όσον αφορά τον κεφαλικό φόρο είναι πολύ πιθανόν να μην ίσχυε αρχικά ξεχωριστά για την κάθε περιοχή. Μάλλον, οι διάφορες κοινότητες πλήρωναν συνολικά το φόρο. Χρυσό νόμισμα του αυτοκράτορα Βεσπασιανού.
Στις ελληνικές περιοχές, το σύστημα της φορολογίας που εφαρμοζόταν έχει ερμηνευθεί ως πιθανότατα μία συνέχιση των εισφορών (tributa) του 1ου αιώνα π.Χ. Από την περίπτωση της Μεσσήνης προκύπτει ότι όχι μόνο η γη αλλά και όλα τα εισοδήματα αξιολογούνταν και φορολογούνταν συνολικά, θεσμός που ίσχυε τόσο για τους έλληνες όσο και για τους ρωμαίους κατοίκους. Επομένως, δεν υπήρχε περιθώριο για την επιβολή ξεχωριστού κεφαλικού φόρου. Πιστεύεται ότι μάλλον την εποχή του Βεσπασιανού διαχωρίστηκαν οι δύο φόροι και στη Μακεδονία και στη Θράκη. Όταν η Μακεδονία οργανώθηκε από τον Αιμίλιο Παύλο, την εποχή που δεν είχε διοριστεί ακόμη διοικητής για ολόκληρη την επαρχία, η απουσία ρωμαίων υπαλλήλων αποτελεί ένδειξη ότι οι φόροι δε μεταφέρονταν απευθείας στη Ρώμη. Το πιο πιθανόν είναι ότι οι κυβερνήσεις των τεσσάρων μερίδων -στις οποίες είχε ήδη χωριστεί η Μακεδονία- έφεραν την ευθύνη της συγκέντρωσης των φόρων από ντόπιους υπαλλήλους και της μεταφοράς τους στις ρωμαϊκές αρχές. Χάλκινο νόμισμα από τη Μακεδονία με τη μορφή του Αλεξάνδρου και την ένθρονη Αθηνά. Το νόμισμα αυτό κόπηκε επί αυτοκράτορα Αλέξανδρου Σεβήρου (231-235 μ.Χ.).
Έμμεσοι φόροι Οι πληροφορίες που αναφέρονται στη συγκέντρωση έμμεσων φόρων στην Αχαΐα και τη Μακεδονία είναι πολύ λίγες. Λίγα πράγματα είναι γνωστά ακόμη και για τους πιο σημαντικούς από αυτούς, για τους τελωνειακούς δηλαδή δασμούς (portoria). Λέγεται ότι η Σπάρτη είχε αναλάβει η ίδια τη συγκέντρωση των δικών της δασμών. Το γεγονός αυτό, όμως, δεν αποτελεί ουσιαστική πληροφορία σχετικά με την αυτοκρατορική οικονομική πολιτική, εφόσον η συγκέντρωση των έμμεσων φόρων από τις ίδιες τις πόλεις της αυτοκρατορίας θεωρούνταν συνηθισμένη διαδικασία, για να την καθορίζει η νομοθεσία. Σχετικά με το φόρο της κληρονομικότητας (vicesima hereditatium) είναι γνωστό ότι ήταν της τάξης του 5% και ότι είχε επιβληθεί από τον Αύγουστο στους ρωμαίους υπηκόους. Ο φόρος που καθοριζόταν στην περίπτωση της απελευθέρωσης δούλων (vicesima libertatis) ανερχόταν επίσης στο 5% και ίσχυε ήδη προτού ο Αύγουστος ανέλθει στην εξουσία. Από απελευθερωτικές, ωστόσο, επιγραφές της Δήλου και της Θεσσαλίας προκύπτει ότι πιθανότατα σε όσα από τα κράτη και τα Κοινά της ελληνικής επικράτειας είχε επιτραπεί η αυτονομία, αυτά μπόρεσαν να διατηρήσουν το δικό τους σύστημα απελευθέρωσης δούλων χωρίς να πληρώνουν φόρο στη ρωμαϊκή κυβέρνηση. Άγαλμα του αυτοκράτορα Δομιτιανού.
Ένας εντελώς ιδιαίτερος φόρος που επιβάρυνε τους έλληνες κατοίκους ήταν το "στεφανικόν" ή "στέφανος" (aurum coronarium) και αναφέρεται στη διατήρηση της συνήθειας να δωρίζονται από τις πόλεις χρυσά στεφάνια σε νικητές στρατηγούς και βασιλείς. Η εκδήλωση αυτή της υποταγής και της καλής θέλησης εξελίχτηκε σε υποχρέωση, και κατά την περίοδο της Αυτοκρατορίας κυρίως οι επαρχίες όφειλαν να την τηρούν. Τέλος, είναι γνωστό ότι οι περιοχές της Αχαΐας, της Ηπείρου και της Θεσσαλίας πλήρωναν έναν ειδικό φόρο για τους τόπους αλιείας οστράκων πορφύρας. Το αρχαίο ελληνικό θέατρο της Δημητριάδας, μεγάλης πόλης στη Μαγνησία της Θεσσαλίας, ιδρυμένη από το Δημήτριο Πολιορκητή τον 3ο αι. π.Χ.
Οικονομικοί παράγοντες Η απόφαση του Αυγούστου να ιδρύσει αρχικά τη Νικόπολη και μετέπειτα να επανιδρύσει την Πάτρα μεταφέροντας σε αυτές τις πόλεις μέρος από το πληθυσμό της Ακαρνανίας, της Αιτωλίας και της Αχαΐας οφείλεται στο γεγονός ότι ειδικά οι δύο πρώτες περιοχές είχαν υποστεί σοβαρές καταστροφές λόγω των ρωμαϊκών εμφύλιων πολέμων. Μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο και την επικράτησή του επί των δυνάμεων του Αντωνίου, ο Αύγουστος πήρε κάποια μέτρα προκειμένου να ενισχύσει οικονομικά τις ελληνικές περιοχές που είχαν πληγεί από τους πολέμους. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής του δημιούργησε τις δύο παραπάνω πόλεις, στις οποίες ανήκαν διοικητικά τεράστιες εκτάσεις. Ψηφιακή αναπαράσταση ρωμαϊκού πολεμικού πλοίου της εποχής του Αυγούστου.
Η πρώτη, η Νικόπολη, χτισμένη κοντά στο Άκτιο είχε υπό τον έλεγχό της την Αμβρακία και όλη την Ακαρνανία. Η δεύτερη, η ρωμαϊκή αποικία των Πατρών (Colonia Augusta Aroe Patrae), δημιουργήθηκε το 16 π.Χ. ως τόπος διαμονής για τους βετεράνους της 10ης και 12ης λεγεώνας. Επιπλέον ανέπτυξε ισχυρή βιοτεχνία υφασμάτων που ειδικευόταν στα λινά. Η Πάτρα έλεγχε όλη την περιοχή από τη Δύμη μέχρι το Αίγιο, τη νότια Αιτωλία και ουσιαστικά όλα τα εδάφη των Οζολών Λοκρών εκτός από την Άμφισσα. Άλλες πόλεις σε αυτές τις περιοχές μετατράπηκαν σε υποτελείς (Ναύπακτος) ή και εγκαταλείφθηκαν εντελώς. Το Ωδείο της Νικόπολης και στο βάθος μέρος των τειχών της πόλης.
Εκτός όμως από τη Νικόπολη και την Πάτρα θα πρέπει να τονιστεί και η σημασία της αποικίας της Κορίνθου. Η ίδρυσή της είχε ξεκινήσει την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα και ολοκληρώθηκε στα χρόνια του Αυγούστου. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης η Κόρινθος γρήγορα αναπτύχθηκε και απέκτησε τέτοια ισχύ, ώστε να λειτουργήσει ως διοικητική έδρα και να αποτελέσει την πρώτη και μεγαλύτερη πόλη της επαρχίας της Αχαΐας. Ήταν το κέντρο των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ της Ιταλίας και της Ελλάδας, εξυπηρετώντας όπως φαίνεται το σκοπό του Αυγούστου να αφήσει τον έλεγχο του εμπορίου στην Κόρινθο και στην Πάτρα. Όσον αφορά το εμπόριο των βορειότερων ακτών, είχε ως κέντρο του τη Νικόπολη που εκτός από τα δύο της λιμάνια χρησιμοποιούσε και το Ανακτόριο. Θα πρέπει τέλος να επισημανθεί ότι προτού ιδρυθούν και αναπτυχθούν οι πόλεις αυτές, το εμπόριο στην επαρχία της Αχαΐας ελεγχόταν από τη Σπάρτη και το Άργος Το Ωδείο της Πάτρας αποτελεί και σήμερα, αναστηλωμένο, χώρο καλλιτεχνικών εκδηλώσεων.
Τράπεζες Ελάχιστες πληροφορίες έχουμε σχετικά με τις μεθόδους διεκπεραίωσης των τραπεζικών συναλλαγών. Όσες υπάρχουν προέρχονται από επιγραφικό υλικό και αφορούν τις αξίες των επιτοκίων. Φαίνεται, λοιπόν, ότι στην Ελλάδα οι αξίες ήταν υψηλότερες από ότι στη Δύση ή τουλάχιστον στη Ρώμη. Για παράδειγμα είναι γνωστό ότι στην περίπτωση που κάποιες πληρωμές στο κράτος καθυστερούσαν το επιτόκιο έφτανε το 12%. Ήταν σαφώς υψηλότερο από εκείνο που επιβαλλόταν σε ασφαλιστικές επενδύσεις, το οποίο και κυμαινόταν στο 8- 9%, ενώ για τα ναυτοδάνεια μπορούσε να φτάσει και το 33%. Για τη Δύση λέγεται ότι το σύνηθες επιτόκιο βρισκόταν μεταξύ του 4-6%. Tέλος, το επιτόκιο υπολογιζόταν μηνιαίως, μέθοδος που ίσχυε από τα παλαιότερα χρόνια. Μνημείο του Οκταβιανού Αυγούστου στο σημερινό Μονακό.
Από τα πιο σημαντικά κέντρα τραπεζικών δραστηριοτήτων -τουλάχιστον για τα τέλη του 1ου και τις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ.- ήταν η Κόρινθος, η Αθήνα και η Πάτρα. Μάλιστα ο Ηρώδης Αττικός είχε ασχοληθεί εκτενώς με τις τράπεζες. Το κράτος επενδύοντας τις δωρεές των πλούσιων πολιτών και οργανώνοντας κρατικές τράπεζες -όπως στην περίπτωση της Σπάρτης- μπορούσε σε κάποιο βαθμό να ανταγωνιστεί τους ιδιώτες τραπεζίτες. Αυτό όμως συνέβαινε μόνο στον περιορισμένο τομέα των ντόπιων δανείων που υποστηρίζονταν από καλές εγγυήσεις. Αρχαία Κόρινθος. Η οδός Λεχαίου (που οδηγούσε στο ομώνυμο λιμάνι) και εκατέρωθεν ερείπια των εμπορικών καταστημάτων της αγοράς.
Νομίσματα Την εποχή που η Ελλάδα περιήλθε στα χέρια της ρωμαϊκής εξουσίας, το δηνάριο και η αττική δραχμή ήταν ισότιμα. Τα νομίσματα άλλων πόλεων, που ακολουθούσαν διαφορετικά μετρικά συστήματα, απέκτησαν μία ποσοστιαία αντιστοιχία με το δηνάριο. Για παράδειγμα, από απελευθερωτικές επιγραφές είναι γνωστό ότι οι 15 θεσσαλικοί στατήρες ισοδυναμούσαν με 22 1/2 δηνάρια. Το δηνάριο ήταν το μόνο νόμισμα που κυκλοφορούσε σε ασήμι. Οι μικρότερες υποδιαιρέσεις του κόβονταν σε χαλκό τοπικά στις διάφορες πόλεις και στα Kοινά των ελληνικών επαρχιών. Η μνα και το τάλαντο πιθανότατα είχαν διατηρήσει την παλαιότερη αντιστοιχία τους, δηλαδή η 1 μνα ισοδυναμούσε με 100 δηνάρια και το 1 τάλαντο με 6000 δηνάρια. Την εποχή αυτή παρατηρείται και η χρήση μικρών υποδιαιρέσεων, που δεν ήταν όμως μικρότερες από εκείνες των προηγούμενων χρόνων. Χάλκινο νόμισμα από τη Σάμο με τη μορφή του αυτοκράτορα Γορδιανού Γ’ (238-245 μ.Χ.)
Η κυκλοφορία των τοπικών νομισμάτων σταμάτησε την εποχή του αυτοκράτορα Γαλλιηνού, αλλά μέχρι τότε -στο α' μισό του 3ου αιώνα μ.Χ.- ήταν αρκετά διαδεδομένη. Πιθανώς οι κύριες αιτίες για αυτή τη διακοπή να υπήρξαν οι συνεχείς υποτιμήσεις του αυτοκρατορικού νομίσματος και η μία γενικότερη ανάπτυξη που παρατηρήθηκε στις ελληνικές πόλεις, ιδιαίτερα όπως αυτή προκύπτει από την περίπτωση της Αθήνας. Χάλκινο νόμισμα από την Ταρσό της Κιλικίας με τη μορφή του αυτοκράτορα Μαξιμίνου (235-238 μ.Χ.). Αργυρό νόμισμα από την Κόρινθο με τη μορφή του αυτοκράτορα Κόμμοδου (177-192 μ.Χ.).
Μεταλλεία Την περίοδο της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τα αποθέματα αργύρου στα μεταλλεία της Αττικής και χαλκού στα μεταλλεία της Εύβοιας είχαν εξαντληθεί. Στη Λακωνία, όμως, τα μεταλλεία σιδήρου κοντά στο Ταίναρο παρέμεναν πιθανότατα σε λειτουργία. Επίσης, είναι γνωστό ότι τα μεταλλεία σιδήρου στην Κύθνο ήταν σε χρήση στα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ. Δεν είναι βέβαιο, ωστόσο, εάν τα μεταλλεία μαγνήτη στη Βοιωτία και στην Άνδρο χρησιμοποιούνταν αυτήν την εποχή. Όσον αφορά τα μεταλλεία της Μακεδονίας, όταν αυτά επαναλειτούργησαν το 158 μ.Χ., φαίνεται ότι διέθεταν κάποια αποθέματα τουλάχιστον αργύρου, τα οποία όμως γρήγορα εξαντλήθηκαν. Tα δε αποθέματα χρυσού είχαν μάλλον εξαντληθεί νωρίτερα. Σε γενικές γραμμές, τα μεταλλεία του Παγγαίου πιθανόν να βρίσκονταν σε χρήση στα πρώτα χρόνια της Αυτοκρατορίας, αλλά στοιχεία για τις μετέπειτα εποχές δεν έχουν σωθεί. Ίσως, πάλι, τα μεταλλεία που βρίσκονταν στα βόρεια της Θεσσαλονίκης να λειτουργούσαν τη Ρωμαϊκή περίοδο. Αρχαία στοά από τα μεταλλεία του Παγγαίου τα οποία λειτούργησαν συστηματικά για πρώτη φορά επί Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας.
Τα λατομεία, αντίθετα, χρησιμοποιούνταν εντατικά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Είναι γνωστό ότι το πολύχρωμο μάρμαρο της Kαρύστου στην Eύβοια ήταν από τα πλέον δημοφιλή στη Pώμη. Από την περιοχή της Αττικής, το μάρμαρο του Υμηττού, αν και όχι τόσο διάσημο όσο το παραπάνω, εξαγόταν στη Δύση. Tο πεντελικό, επίσης, χρησιμοποιούνταν ευρέως στην Ελλάδα και ήταν η επιλογή του Ηρώδη Αττικού για την κατασκευή των σταδίων στην Αθήνα και στους Δελφούς και των μνημείων στην Ολυμπία. Tο μαύρο μάρμαρο της Λακωνίας ήταν από τα πιο ονομαστά, όπως φυσικά και εκείνο της Πάρου. Τόσο όμως τα λατομεία της Καρύστου όσο και εκείνα της Πάρου βρίσκονταν υπό τον αυτοκρατορικό έλεγχο. Ιωνικό κιονόκρανο από τους Δελφούς.
Προϊόντα Την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η παραγωγή ελαιόλαδου και σιτηρών ήταν ακόμη κερδοφόρα. Αντίθετα, στην περίπτωση του κρασιού μόνον οι πιο δημοφιλείς ποικιλίες του παρουσίαζαν εμπορικό κέρδος. Ένα νέο στοιχείο την εποχή αυτή είναι η αυξανόμενη σημασία που αποκτάει ο τομέας της κτηνοτροφίας ευρύτερα πλέον στον ελλαδικό χώρο και όχι μόνο σε ορισμένες τοπικές οικονομίες. Συνοπτικά μπορεί να ειπωθεί ότι οι μεγάλες πόλεις συνέχιζαν να εισάγουν σιτηρά, ενώ εξήγαν κυρίως ελαιόλαδο και κοπάδια ζώων που προορίζονταν για τις αγροτικές εργασίες. Ψηφιδωτό από τη Villa Romana del Casale στη Σικελία (4ος αι.). Απεικονίζεται σκηνή αλιείας κοντά σε έπαυλη. Η αλιεία παρέμενε βέβαια βασική οικονομική δραστηριότητα στον μεσογειακό χώρο και τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Η Θεσσαλία ήταν η περιοχή της Ελλάδας που παρήγε τις μεγαλύτερες ποσότητες σιτηρών, περισσότερες από όσες η ίδια χρειαζόταν για την κάλυψη των τοπικών της αναγκών. Ήταν επίσης γνωστό ότι τουλάχιστον μία φορά έστειλε σιτάρι στην Αθήνα, η οποία και συνέχιζε να βασίζεται στην εισαγωγή σιτηρών. Ωστόσο, δεν πρέπει να παρήγε αρκετές ποσότητες, ώστε να διεκδικεί σημαντική θέση στις διεθνείς αγορές. Είναι επιπλέον πιθανόν ότι η Βοιωτία, η Ηλεία, η Μεσσηνία και η Αρκαδία παρήγαν υπό κανονικές συνθήκες αρκετά σιτηρά για τοπική κατανάλωση, αν και υπάρχουν αναφορές ότι στα πρώτα χρόνια της εξουσίας του Τιβερίου είχε υπάρξει έλλειψή τους στη Μεγαλόπολη. Το ελληνικό θέατρο της Μεγαλόπολης ήταν από τα μεγαλύτερα της Μεσογείου με χωρητικότητα περίπου 20 χιλιάδων θεατών. Σήμερα η κατάστασή του δεν μπορεί να αποδώσει ούτε στο ελάχιστο το μέγεθος του κτιρίου.
Οι περισσότερες πληροφορίες για την παραγωγή ελαιόλαδου αφορούν την Αττική και τη Φωκίδα. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι η Αττική και η Σικυώνα παρήγαν τις μεγαλύτερες ποσότητες, αλλά η Τιθορέα στη Φωκίδα πρόσφερε την καλύτερη ποιότητα. Λέγεται ότι οι παραγωγοί της συγκεκριμένης περιοχής ένα μέρος από το ελαιόλαδο το εξήγαν, ενώ κρατούσαν και κάποια ποσότητα για την κατασκευή αρωμάτων. Από τις επιγραφές που αφορούν τα μέτρα ελέγχου για τη διακίνηση του ελαιόλαδου φαίνεται ότι ήταν περισσότερο κερδοφόρα η εξαγωγή του στο ευρύτερο ρωμαϊκό κράτος από την πώλησή του στην τοπική αγορά παραγωγής του. Καταρράκτες στην Τιθορέα.
Αναμφίβολα αρκετές ελληνικές πόλεις παρήγαν κρασί, το οποίο καταναλωνόταν εγχώρια. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η παραγωγή για εξαγωγή ήταν επικερδής παρά μόνο στις περιπτώσεις δημοφιλών ποικιλιών, οι οποίες όμως δεν καλλιεργούνταν στην κυρίως Ελλάδα. Tα πιο διάσημα κρασιά ήταν της Χίου, της Λέσβου και της Θάσου. Ερείπια του οκτάστηλου ψευδοδίπτερου κλασικού ναού στα Μέσα της νήσου Λέσβου.
Κτηνοτροφία Η κτηνοτροφία ήταν αρκετά αναπτυγμένη στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας. Τα άλογα της Λακωνίας, της Θεσσαλίας και της Αιτωλίας ήταν περιζήτητα στον ιππόδρομο της Ρώμης και στο ρωμαϊκό στρατό. Η Αρκαδία, επιπλέον, εκτός από άλογα εξέτρεφε όνους και ημίονους. Τους τελευταίους πιθανότατα μάλιστα να τους εξήγε. Για τη Μεγαρίδα, πάλι, είναι γνωστό ότι εξέτρεφε πρόβατα, το μαλλί των οποίων εξήγε. Θα πρέπει να αναφερθεί ότι είναι βέβαιο για την Αρκαδία τουλάχιστον -και ίσως και για τη Μακεδονία- ότι οι ίδιοι οι κάτοικοι φρόντιζαν τα κοπάδια τους, δε χρησιμοποιούσαν δηλαδή δούλους. Το ίδιο φαίνεται ότι ίσχυε και για όσους εργάζονταν ως ξυλοκόποι. Η Σύριγξ καταδιωκόμενη από τον Πάνα, έργο του σπουδαίου γάλλου ζωγράφου Νικολά Πουσέν (1637). Ο παν ήταν η κατεξοχήν θεότητα που λατρευόταν από τους κτηνοτρόφους, αρχικά στην Αρκαδία κι έπειτα σε όλο τον ελληνικό κόσμο.
Το μέλι από τον Υμηττό και τη Λαυρεωτική καθώς και εκείνο των διαφόρων νησιών του Αιγαίου θεωρούνταν πολύ καλής ποιότητας και πιθανότατα να εξαγόταν, αλλά σε μικρές ποσότητες. Το λεπτό λινάρι, που ονομαζόταν βύσσος, από την Ηλεία ήταν διάσημο για την ποιότητά του και χρησιμοποιούνταν ως πρώτη ύλη στη βιοτεχνία υφασμάτων των Πατρών. Η Πάτρα είχε φήμη για τα υφάσματα πολυτελείας που κατασκεύαζε και το ίδιο ίσχυε για την Αμοργό και την Κω. Επίσης, η περιοχή της Μεγαρίδας φαίνεται ότι διατηρούσε μία σημαντική βιοτεχνία μάλλινων υφασμάτων Η αναστηλωμένη ρωμαϊκή οικία στην πόλη της Κω (Casa Romana) είναι έξοχο παράδειγμα αστικής έπαυλης της ρωμαιοκρατίας στον ελληνικό χώρο.
Η πορφυροαλιεία ήταν αρκετά διαδεδομένη και οι περιοχές που αναφέρονται ότι επιδίδονταν στην αλιεία οστράκων πορφύρας είναι η Λακωνία, η Βούλις στη Φωκίδα, η Θεσσαλία, η Εύβοια και η Γυάρος. Κάποιες ελληνικές πόλεις, κυρίως η Αθήνα, συνέχιζαν να κατασκευάζουν έργα τέχνης από χρυσό, μάρμαρο και οστό, που πουλιόνταν στις αγορές της αυτοκρατορίας. Τέλος, ήταν γνωστή η προτίμηση των Ρωμαίων για ορισμένα "είδη πολυτελείας" όπως τα καρύδια της Θάσου, καθώς και για κάποιες κατηγορίες πτηνών και ζώων. Ενδεικτικά αναφέρονται οι πελαργοί και οι γερανοί από τη Μήλο, οι πετεινοί -που προορίζονταν για κοκορομαχίες- από την Τανάγρα, τη Μήλο και τη Χαλκίδα και τα κατσικάκια από την Αμβρακία. Πορτραίτο της Σαλονίνας Ματιδίας, ανιψιάς του αυτοκράτορα Τραϊανού και πεθεράς του αυτοκράτορα Αδριανού.
Οι πλούσιοι Τα μέλη της αριστοκρατίας των ελληνικών πόλεων συνήθιζαν να ξοδεύουν απλόχερα για το κοινό όφελος. Η δραστηριότητά τους αυτή δεν ήταν πρωτόγνωρη, καθώς χρονολογείται ήδη από την Κλασική περίοδο. Η σπουδαιότητα της προσφοράς τους δεν μπορεί βέβαια να υποτιμηθεί, ωστόσο πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι είχαν την οικονομική δυνατότητα, για να επιδίδονται σε τέτοιου είδους ενέργειες. Τα χρηματικά ποσά που προσφέρονταν κυμαίνονταν από τεράστιες δωρεές -όπως εκείνες του Ηρώδη Αττικού ή του Ευρυκλή από τη Σπάρτη- μέχρι μικρά ποσά για τη μελλοντική φροντίδα τάφων. Για παράδειγμα, στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. η διαθήκη του Αττικού -πατέρα του Ηρώδη- καθόριζε το ποσό της 1 μνας για κάθε ενήλικα αθηναίο πολίτη. Επίσης, από επιγραφή είναι γνωστό ότι στη Σπάρτη ένας Φλάβιος Χαρίξενος πρόσφερε ως δωρεά στην πόλη το ποσό των 10.500 δηναρίων. Αξιοσημείωτη είναι και η περίπτωση μίας τιμητικής επιγραφής από την Τήνο, που χρονολογείται στον 1ο ή στο 2ο αιώνα μ.Χ. Ένας πολίτης ονομαζόμενος Σάτυρος είχε προσφέρει κατά τη διάρκεια της ζωής του δωρεές συνολικού ύψους 44.500 δηναρίων για την ετήσια πληρωμή του κεφαλικού φόρου των ανδρών, γυναικών και παιδιών της περιοχής του. Άγαλμα του Αγρίκολα, σπουδαίου στρατηγού και ευεργέτη πολλών πόλεων στη Δύση τα χρόνια του Αυγούστου.
Η γη αποτελούσε τη βάση της περιουσίας των αριστοκρατών. Γενικά η παραγωγή των προϊόντων, με εξαίρεση τα υφάσματα και κάποια είδη πολυτελείας, ήταν περιορισμένη και προοριζόταν για τις τοπικές αγορές. Η μεταφορά τους -είτε από τη θάλασσα είτε από την ξηρά- ήταν επικίνδυνη, αργή και δαπανηρή. Καμία επιμέρους εμπορική ή βιοτεχνική δραστηριότητα -με μόνη ίσως εξαίρεση τα μεγάλα εμπορικά κέντρα- δεν μπορούσε να συντηρήσει τα μέλη της αριστοκρατίας. Ήταν, λοιπόν, στην πλειοψηφία τους γαιοκτήμονες και πιθανότατα να έλεγχαν τη διακίνηση των σιτηρών, όπως προκύπτει από τις περιπτώσεις όπου κατηγορούνται για συγκέντρωση σιτηρών στα χέρια τους σε περιόδους έλλειψής τους. Ψηφιδωτό από τη Villa Romana del Casale στη Σικελία (4ος αι.). Το ψηφιδωτό σύνολο της βίλας είναι το μεγαλύτερο των ρωμαϊκών χρόνων που σώζεται και απεικονίζει σκηνές καθημερινής ζωής των πλουσίων της υπαίθρου.
Αν και υπήρχε ανταγωνισμός μεταξύ των αριστοκρατών για το ποιος θα αποκτήσει μεγαλύτερη φήμη δαπανώντας υψηλότερα ποσά, το βασικό κίνητρό τους δε σχετιζόταν ούτε με την απόκτηση φιλοτιμίας ούτε με φιλανθρωπικά συναισθήματα. Ορισμένοι βέβαια υπερηφανεύονταν για τα διάφορα κτίσματα που κοσμούσαν τις πόλεις, για την κατασκευή των οποίων ήταν προσωπικά υπεύθυνοι. Ωστόσο, η πλειοψηφία τους ενδιαφερόταν να καλύψει τη βασική προϋπόθεση που ίσχυε την εποχή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας για την απόκτηση υψηλής διοικητικής θέσης. Αυτήν καθόριζε όχι η αποδεδειγμένη ικανότητα του υποψήφιου να διοικεί, αλλά η δυνατότητα και κυρίως η διάθεσή του να ξοδεύει τα χρήματά του. Η κατοχή και η επίδειξη πλούτου ήταν πλέον η βασική προϋπόθεση για την άνοδο στις υψηλότερες θέσεις εξουσίας και μπορούσε να οδηγήσει μέχρι και στην είσοδό του στη ρωμαϊκή Σύγκλητο. Άγαλμα νεαρού πατρικίου, ίσως μέλους της αυτοκρατορικής δυναστείας των Ιουλίων- Κλαυδίων. 1ος αι. μ.Χ.
Ο Ηρώδης ο Αττικός Η ιστορία της Αττικής το 2ο αιώνα μ.Χ. είναι συνδεδεμένη με τη ζωή και τις δραστηριότητες του Ηρώδη Αττικού, του πλουσιότερου ίσως αθηναίου πολίτη εκείνης της εποχής. Η οικογένειά του ήταν από τις παλαιότερες της Αθήνας και η περιουσία της τον καιρό του παππού του Ίππαρχου ανερχόταν πιθανότατα στους 100.000.000 σηστέρτιους. Αν και ο αυτοκράτορας Δομιτιανός την κατάσχεσε, ο πατέρας του Ηρώδη -ο Αττικός- κατάφερε να ανακτήσει ένα μέρος της. Όταν εκείνος πέθανε, ο Ηρώδης κληρονόμησε πάνω από 12 εκ.δραχμές. Δεδομένου όμως ότι τόσο ο Αττικός όσο και η πρώτη σύζυγός του Vibullia Alcia πρόσφεραν απλόχερα χρήματα προς όφελος των συμπολιτών τους, μπόρεσαν να κληροδοτήσουν στο γιο τους μία περιουσία μισή σε μέγεθος από εκείνη του Ίππαρχου. Η βίλλα του Ηρώδη του Αττικού στην Εύα Δολιανών της Κυνουρίας στην Αρκαδία είναι το σημαντικότερο κτήριο εκτός Αττικής που συνδέεται με το διασημότερο Αθηναίο της ρωμαιοκρατίας. Ο χώρος ανασκάπτεται τις τελευταίες δεκαετίες.
Μετά την ανάληψη της πατρικής του περιουσίας, ο Ηρώδης αρνήθηκε να αναγνωρίσει τα fideicommissa που είχε συμφωνήσει ο πατέρας του με διάφορους πολίτες, με αποτέλεσμα αρκετοί από αυτούς να υποπέσουν σε χρέη. Στις μέρες του, η περιουσία του περιελάμβανε εκτάσεις στην Κηφισιά και στο Μαραθώνα. Ανάγλυφο από την έπαυλη του Ηρώδη και της Ρηγίλλης, Μουσείο του Λούβρου. Οι Αθηναίοι λαμβάνοντας υπόψη τη δράση, τη παιδεία και ασφαλώς το πλούτο του Ηρώδη τον εξέλεξαν «επιμελητή» των Παναθηναίων. Και πράγματι ο Ηρώδης διεξήγαγε τη λειτουργία τους με πρωτοφανή λαμπρότητα και πολυτέλεια. Οι Αθηναίοι τον τίμησαν με στέφανο, ευγνωμονώντας τον. Τότε υποσχέθηκε και ο Ηρώδης πως στην επόμενη εορτή των Παναθηναίων θα υποδεχθεί όλους τους πολίτες και ξένους που θα ερχόντουσαν στην εορτή καθώς και όλους τους αθλητές που θα λάμβαναν μέρος, μέσα σε μαρμάρινο στάδιο. Την υπόσχεσή του αυτή ο Ηρώδης αξιώθηκε και ολοκλήρωσε μέσα στη ταχθείσα προθεσμία, μη «φεισθείς χρημάτων» επενδύοντας με μάρμαρο το γνωστό Παναθηναϊκό Στάδιο.
Συνέχισε και ο ίδιος να ξοδεύει πλουσιοπάροχα προς όφελος της πόλης, αποκτώντας τέτοια ισχύ που στο τέλος θεωρήθηκε τύραννος. Στα οικοδομικά προγράμματα που χρηματοδότησε συμπεριλαμβάνονταν το Παναθηναϊκό στάδιο και το Ωδείο της Ρήγιλλας. Επίσης, είχε αναλάβει τα έξοδα αρκετών λειτουργιών. Ανάμεσα στο 170 και 174 μ.Χ. οι εχθροί του κατάφεραν να τον απομακρύνουν στο Ώρικον της Ηπείρου. Επειδή όμως αυτό είχε οικονομικό κόστος για την πόλη, τέθηκε το ζήτημα στον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο. Εκείνος, αφού πρώτα άκουσε τις κατηγορίες αλλά και την παράκληση του Ηρώδη για συγχώρεση, αποφάσισε ότι τελικά άλλοι ήταν οι υπεύθυνοι και όχι ο ίδιος για όσα τον κατηγορούσαν και του επέτρεψε να γυρίσει στην Αθήνα. Η επιστροφή του ήταν μεν θριαμβευτική, η παραμονή του όμως στην πόλη ολιγόχρονη, μέχρι το θάνατό του το 177 μ.Χ. Το Ωδείο του Ηρώδη Αττικού που έκτισε προς τιμή της δεύτερης γυναίκας του Ρήγιλλας (Ηρώδειο) αποτελεί και σήμερα χώρο πολιτισμού.
Εκτός όμως των δωρεών και των έργων αυτών ο Ηρώδης έκανε κι άλλες ευεργεσίες σε πολλές άλλες πόλεις. Με δαπάνη του κτίσθηκε θέατρο στη Κόρινθο, στο δε Ιερό του Ποσειδώνα στον Ισθμό αφιέρωσε κολοσσιαίο άγαλμα του Ποσειδώνα και έτερο της Αμφιτρίτης και σύμπλεγμα πολυτελέστατο που απεικόνιζε άρμα που έσερναν τέσσερις ίπποι από χρυσό και ελεφαντοστού. Επίσης στους Δελφούς ανήγειρε ολόκληρο στάδιο, ενώ στην Ολυμπία έκτισε υδραγωγείο και έφερε νερό. Στις Θερμοπύλες κατασκεύασε μαρμάρινες ιαματικές κολυμβήθρες καθώς και άλλα πολλά έργα σε διάφορα μέρη. Άποψη του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Κορίνθου με τον Ακροκόρινθο στο βάθος.
Τα κείμενα της παρουσίασης βασίζονται κατεξοχήν: Α) Στο συλλογικό έργο: Ελληνική Ιστορία (επιμ. Μ. Σακελλαρίου, Χρ. Μαλτέζου, Αλ. Δεσποτόπουλος), τ.3 (από τον Μέγα Αλέξανδρο στους Ρωμαϊκούς χρόνους), εκδ. Εκδοτική Αθηνών και «Η Καθημερινή», Αθήνα 2010, σ.σ. 26-101 Β) Στα άρθρα της ιστοσελίδας του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού www.ime.gr/chronos/07 (Ρωμαϊκή Περίοδος)
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ (ΕΛΛΗΝΙΚΗ Ή ΞΕΝΗ) Alfoeldi, G., Ιστορία της Ρωμαϊκής κοινωνίας, μτφρ. Α. Χανιώτης, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992. Baldson, J.P.V.D., Ρωμαίες γυναίκες. Η ιστορία και τα έθιμά τους, μτφρ. Ν. Πετρόχειλος, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1984. Garnsey P. & Saller R., Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, Οικονομία, κοινωνία και πολιτισμός, μτφρ. Β.Ι. Αναστασιάδης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1998 Ελλάς, Ιστορία και Πολιτισμός του Ελληνικού Έθνους, εκδ. Πάπυρος, Αθήνα 1998 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ε, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1970 Καρδαράς Γεώργιος, Η άνοδος και η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εκδ. Περισκόπιο, Αθήνα 2002 Kenney. E.J – Clausen W.V., Ιστορία της Λατινικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Θ.Πίκουλα, Α.Σιδέρη-Τόλια, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 1999 Παπαχατζής Νικόλαος, Η θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1987 Παπαχατζής Νικόλαος, Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησης: Κορινθιακά-Λακωνικά, Μεσσηνιακά-Ηλιακά, Αχαϊκά-Αρκαδικά, Βοιωτικά-Φωκικά, Αττικά, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2002 (επανέκδοση) Rostovtzeff Michael, Ρωμαϊκή Ιστορία, μτφρ. Βασίλης Καλφάογλου, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1984 Χριστοφιλοπούλου Αικατερίνη , Βυζαντινή Ιστορία, τ. Α, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993
Περιοδικά Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία, σειρά Μεγάλες Μάχες, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, σειρά Παγκόσμια Ιστορία/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Corpus, εκδόσεις Περισκόπιο: Επιλεγμένα άρθρα Ιστοσελίδες www.ime.gr/chronos (Ελληνική Ιστορία) http://www.ehw.gr/ehw/forms( Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού) www.wikipedia.org (Λήμματα για τη Ρώμη και την αυτοκρατορία της) http://www2.egeonet.gr (Πολιτιστική πύλη του Αρχιπελάγους του Αιγαίου)
Πίνακες Ρωμαίων Αυτοκρατόρων Δυναστεία Ιουλίων – Κλαυδίων Οκταβιανός Αύγουστος (GAIVS IVLIVS CAESAR AVGVSTVS): 27 π..Χ - 14 μ.Χ. Ο πρώτος Αυτοκράτορας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τιβέριος Α΄ (TIBERIVS IVLIVS CAESAR AVGVSTVS): 14 μ.Χ. – 37 μ.Χ. Θετός γιος του Οκταβιανού Αύγουστου από τη σύζυγο του Λιβία. Καλιγούλας (GAIVS IVLIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 37 μ.Χ. – 41 μ.Χ. Ανιψιός του Τιβέριου Α' και υιοθετημένος εγγονός του Αύγουστου. Δολοφονήθηκε μετά από συνωμοσία. Κλαύδιος (TIBERIVS CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 41 μ.Χ. – 54 μ.Χ. Ανιψιός του Τιβέριου Α', αδελφός του Γερμανικού και θείος του Καλιγούλα. Πιθανόν δηλητηριάστηκε από τη σύζυγό του Αγριππίνα την Νεότερη, για χάρη του γιου της Νέρωνος. Νέρων (NERO CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 54 μ.Χ. – 68 μ.Χ. Εγγονός του Γερμανικού, ανιψιός και υιοθετημένος γιος του Κλαύδιου. Ο Οκταβιανός Αύγουστος ήταν προ προπάππους του. Αυτοκτόνησε αφού κηρύχθηκε δημόσιος εχθρός από τη Σύγκλητο.
Έτος 4 αυτοκρατόρων Γάλβας (SERVIVS SVLPICIVS GALBA CAESAR AVGVSTVS): 69 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά μετά από πραξικόπημα του Όθωνα . Όθων (MARCVS SALVIVS OTHO CAESAR AVGVSTVS): 69 μ.Χ. Αυτοκτόνησε αφού έχασε την μάχη του Bedriacum από τον Βιτέλλιο. Βιτέλλιος (AVLVS VITELLIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 69 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του Βεσπασιανού. Δυναστεία Φλαβίων Βεσπασιανός (TITVS FLAVIVS CAESAR VESPASIANVS AVGVSTVS): 69 μ.Χ. – 79 μ.Χ. Απέκτησε την εξουσία με την βοήθεια των λεγεώνων της ανατολής εναντίον του Βιτέλλιου. Τίτος (TITVS FLAVIVS CAESAR VESPASIANVS AVGVSTVS): 79 μ.Χ. – 81 μ.Χ. Γιος του Βεσπασιανού. Δομιτιανός (TITVS FLAVIVS CAESAR DOMITIANVS AVGVSTVS): 81 μ.Χ. – 96 μ.Χ. Γιος του Βεσπασιανού. Δολοφονήθηκε από δικαστικούς.
Δυναστεία Αντωνίνων Νέρβας (MARCVS COCCEIVS NERVA CAESAR AVGVSTVS): 96 μ.Χ. – 98 μ.Χ. Διορισμένος από την Πραιτωριανή φρουρά. Τραϊανός (CAESAR MARCVS VLPIVS NERVA TRAIANVS AVGVSTVS): 98 μ.Χ. – 117 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Νέρβα. Αδριανός (CAESAR PVBLIVS AELIVS TRAIANVS HADRIANVS AVGVSTVS): 117 μ.Χ. – 138 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Τραϊανού. Αντωνίνος Πίος (CAESAR TITVS AELIVS HADRIANVS ANTONINVS AVGVSTVS PIVS): 138 μ.Χ. – 161 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Αδριανού. Λούκιος Βέρος (CAESAR LVCIVS AVRELIVS VERVS AVGVSTVS): 161 μ.Χ. – 169 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Αντωνίνου Πίου. Συναυτοκράτορας με τον Μάρκο Αυρήλιο ως τον θάνατο του. Μάρκος Αυρήλιος (CAESAR MARCVS AVRELIVS ANTONINVS AVGVSTVS): 161 μ.Χ. – 180 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Αντωνίνου Πίου. Συναυτοκράτορας με τον Λούκιο Βέρο μέχρι το 169 μ.Χ. Κόμμοδος (CAESAR MARCVS AVRELIVS COMMODVS ANTONINVS AVGVSTVS): 177 μ.Χ. – 192 μ.Χ. Γιος του Μάρκου Αυρήλιου. Συναυτοκράτορας από το 177 μ.Χ. Δολοφονήθηκε στο παλάτι με στραγγαλισμό.
Πέρτιναξ (CAESAR PVBLIVS HELVIVS PERTINAX AVGVSTVS): 193 μ.Χ. Διορισμένος από την Πραιτωριανή φρουρά. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά. Δίδιος Ιουλιανός (CAESAR MARCVS DIDIVS SEVERVS IVLIANVS AVGVSTVS): 193 μ.Χ. Νικητής πλειστηριασμού της Πραιτωριανής φρουράς για την θέση του Αυτοκράτορα. Δολοφονήθηκε μετά από εντολή της Συγκλήτου. Δυναστεία Σεβήρων Σεπτίμιος Σεβήρος (CAESAR LVCIVS SEPTIMIVS SEVERVS PERTINAX AVGVSTVS): 193 μ.Χ. – 211 μ.Χ. Απόκτησε την εξουσία με την βοήθεια των λεγεώνων της Παννονίας. Καρακάλλας (CAESAR MARCVS AVRELIVS SEVERVS ANTONINVS PIVS AVGVSTVS): 198 μ.Χ. – 217 μ.Χ. Γιος του Σεπτίμιου Σεβήρου. Συναυτοκράτορας με τον Σεβήρο από το 198 μ.Χ. Με τον Σεβήρο και τον Γέτα από το 209 μ.Χ. μέχρι τον Φεβρουάριο του 211 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον Γέτα από το 211 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από έναν στρατιώτη που πήρε μέρος σε μία συνωμοσία του Μακρίνου. Γέτας (CAESAR PVBLIVS SEPTIMIVS GETA AVGVSTUS): 209 μ.Χ. – 211 μ.Χ. Γιος του Σεπτίμιου Σεβήρου. Συναυτοκράτορας με τον Σεβήρο από το 198 μ.Χ. και τον Καρακάλλα από το 209 μ.Χ. μέχρι τον Φεβρουάριο του 211 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον Καρακάλλα μέχρι το 211 μ.Χ. Δολοφονήθηκε μετά από εντολή του Καρακάλλα.
Δυναστεία Σεβήρων Μακρίνος (MARCVS OPELLIVS SEVERVS MACRINVS AVGVSTVS PIVS FELIX): 217 μ.Χ. – 218 μ.Χ. Έπαρχος των Πραιτωρίων του Καρακάλλα. Δολοφονήθηκε από τον Ηλιογάβαλο. Διαδυμενιανός (MARCVS OPELLIVS ANTONINVS DIADUMENIANVS): 217 μ.Χ. –218 μ.Χ. Γιος του Μακρίνου. Δολοφονήθηκε από τον Ηλιογάβαλο. Ηλιογάβαλος (MARCVS AVRELIVS ANTONINVS AVGVSTVS): 218 μ.Χ. – 222 μ.Χ. Εγγονός της κουνιάδας του Σεπτίμιου Σεβήρου και νόθος γιος του Καρακάλλα. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες της Συρίας. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά Αλέξανδρος Σεβήρος (CAESAR MARCVS AVRELIVS SEVERVS ALEXANDER AVGVSTVS): 222 μ.Χ. – 235 μ.Χ. Εγγονός της κουνιάδας του Σεπτίμιου Σεβήρου. Ξάδελφος και κληρονόμος του Ηλιογάβαλου. Δολοφονήθηκε απ' το στρατό.
Στρατιωτικοί Αυτοκράτορες την εποχή της κρίσης του τρίτου αιώνα μ.Χ. Έτος 6 αυτοκρατόρων Μαξιμίνος ο Θραξ (CAESAR GAIVS JVLIVS VERVS MAXIMINVS AVGVSTVS): 235 μ.Χ. –238 μ.Χ. Διορίστηκε αυτοκράτορας από τις Γερμανικές λεγεώνες μετά την δολοφονία του Σεβήρου Αλέξανδρου. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά. Γορδιανός Α΄ (CAESAR MARCVS ANTONIVS GORDIANVS SEMPRONIANVS AFRICANVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Συμβασίλεψε μαζί με τον γιο του Γορδιανό Β΄, αντί του Μαξιμίνου. Πατέρας του Γορδιανού Γ΄. Αυτοκτόνησε μόλις έμαθε τον θάνατο του Γορδιανού Β΄ Γορδιανός Β΄ (CAESAR MARCVS ANTONIVS GORDIANVS SEMPRONIANVS ROMANVS AFRICANVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας, μαζί με τον πατέρα του Γορδιανό Α΄, αντί του Μαξιμίνου με την βοήθεια της Συγκλήτου. Σκοτώθηκε πολεμώντας το στρατό του Μαξιμίνου. Πουπιένος (CAESAR MARCVS CLODIVS PVPIENVS MAXIMVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε συναυτοκράτορας με τον Βαλβίνο αντί του Μαξιμίνου. Δολοφονήθηκε απ’ την Πραιτωριανή φρουρά Βαλβίνος (CAESAR DECIMVS CAELIVS CALVINVS BALBINVS PIVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε συναυτοκράτορας με τον Πουπιένο από την Σύγκλητο μετά τον θάνατο του Γορδιανού Α' και Γορδιανού Β΄ αντί του Μαξιμίνου. Αργότερα συναυτοκράτορας με τον Πουπιένο και το Γορδιανό Γ΄. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά Γορδιανός Γ΄ (CAESAR MARCVS ANTONIVS GORDIANVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. – 244 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τους υποστηρικτές του Γορδιανού Α΄και του Γορδιανού Β΄ και μετά από την Σύγκλητο, συναυτοκράτορας με τον Πουπιένο και τον Βαλβίνο μέχρι τον Ιούλιο του 238 μ.Χ.
Στρατιωτικοί Αυτοκράτορες την εποχή της κρίσης του τρίτου αιώνα μ.Χ. Φίλιππος ο Άραψ (CAESAR MARCVS IVLIVS PHILLIPVS AVGVSTVS): 244 μ.Χ. – 249 μ.Χ. Έκανε συναυτοκράτορα τον γιο του Φίλιππο Β΄ το καλοκαίρι του 247 μ.Χ. Σκοτώθηκε σε μάχη εναντίον του Δεκίου, κοντά στην Βερόνα Μάρκος Ιούλιος Φίλιππος Σεβήρος ή Φίλιππος Β΄ (MARCVS JVLIVS PHILIPPVS SEVERVS AVGVSTVS): 247 μ.Χ.–249 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον πατέρα του Φίλιππο τον Άραβα από το 247 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά στα χέρια της μητέρας του. Δέκιος (CAESAR GAIVS MESSIVS QVINTVS TRAIANVS DECIVS AVGVSTVS): 249 μ.Χ. – 251 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη και νίκησε τον Φίλιππο στη μάχη. Έκανε συναυτοκράτορα τον γιο του Ερέννιο Ετρούσκο στις αρχές του 251 μ.Χ Σκοτώθηκε στην μάχη της Αβρίττου εναντίον των Γότθων. Ερέννιος Ετρούσκος (QVINTVS HERENNIVS ETRVSCVS MESSIVS DECIVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον πατέρα του Δέκιο. Σκοτώθηκε στην μάχη της Αβρίττου εναντίον των Γότθων. Οστιλιανός (CAESAR CAIVS VALENS HOSTILIANVS MESSIVS QVINTVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. Γιος του Δεκίου , εγκρίθηκε ως κληρονόμος του από την Σύγκλητο.
Τρεβονιανός Γάλλος (CAESAR GAIVS VIBIVS TREBONIANVS GALLVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. –253 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη μετά τον θάνατο του Δεκίου και αντί του Οστιλιανού. Έκανε συναυτοκράτορα τον γιο του Βολουσιανό στο τέλος του 251 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Αιμιλιανού. Βολουσιανός (GAIVS VIBIVS VOLVSIANVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. – 253 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον πατέρα του Τρεβονιανό Γάλλο από το 251 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Αιμιλιανού. Αιμιλιανός (CAESAR MARCVS AEMILIVS AEMILIANVS AVGVSTVS): 253 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη μετά την νίκη τους επί των Γότθων. Δέχθηκε να γίνει αυτοκράτορας μετά τον θάνατο του Τρεβονιανού Γάλλου. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Βαλεριανού. Βαλεριανός (CAESAR PVBLIVS LICINIVS VALERIANVS AVGVSTVS): 253 μ.Χ. – 260 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Ρήνου μετά τον θάνατο του Τρεβονιανού Γάλλου. Δέχθηκε να γίνει αυτοκράτορας μετά τον θάνατο του Αιμιλιανού. Αιχμαλωτίστηκε στη Μάχη της Έδεσσας εναντίον των Περσών. Πέθανε στην αιχμαλωσία. Γαλλιηνός (CAESAR PVBLIVS LICINIVS EGNATIVS GALLIENVS AVGVSTVS): 253 μ.Χ. – 268 μ.Χ. Γιος του Βαλεριανού, έγινε συναυτοκράτορας το 253 μ.Χ. Ο γιος του Σαλόνινος έγινε για πολύ μικρό χρονικό διάστημα συναυτοκράτορας τον Ιούλιο λίγο πριν την δολοφονία του από τον Ποστούμο. Δολοφονήθηκε από τους στρατηγούς του. Σαλόνινος (IMPERATOR CAESAR CORNELIVS LICINIVS SALONINVS VALERIANVS PIVS FELIX INVICTVS AVGVSTVS): 260 μ.Χ. Γιος του Γαλλιηνού.
Ιλλύριοι αυτοκράτορες Κλαύδιος Γοτθικός (CAESAR MARCVS AVRELIVS CLAVDIVS AVGVSTVS): 268 μ.Χ. – 270 μ.Χ. Στρατηγός κατά τη νίκη στη μάχη της Ναϊσσού, απέκτησε την εξουσία μετά τον θάνατο του Γαλλιηνού. Κουιντίλλος (CAESAR MARCVS AVRELIVS CLAVDIVS QVINTILLVS AVGVSTVS): 270 μ.Χ. Αδελφός του Κλαύδιου Γοτθικού, απέκτησε την εξουσία μετά τον θάνατο του. Πιθανή η δολοφονία του. Αυρηλιανός (CAESAR LVCIVS DOMITIVS AVRELIANVS AVGVSTVS): 270 μ.Χ. –275 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη μετά τον θάνατο του Κλαύδιου Γοτθικού αντί του Κουιντίλλου. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά. Τάκιτος (CAESAR MARCVS CLAVDIVS TACITVS AVGVSTVS): 275 μ.Χ. – 276 μ.Χ. Εκλέχτηκε από την Σύγκλητο να αντικαταστήσει τον Αυρηλιανό, μετά από μία σύντομη Μεσοβασιλεία.
Ιλλύριοι αυτοκράτορες Φλωριανός (CAESAR MARCVS ANNIVS FLORIANVS AVGVSTVS): 276 μ.Χ. Αδελφός του Τάκιτου, εκλέχτηκε από τον στρατό της δύσης για να τον αντικαταστήσει. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Πρόμπου. Πρόμπος (CAESAR MARCVS AVRELIVS PROBVS AVGVSTVS): 276 μ.Χ. – 282 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη αντί του Φλωριανού. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματά του υπέρ του Κάρου. Κάρος (CAESAR MARCVS AVRELIVS CARVS AVGVSTVS): 282 μ.Χ. – 283 μ.Χ. Απόκτησε την εξουσία πριν ή μετά τη δολοφονία του Πρόμπου. Νουμεριανός (CAESAR MARCVS AVRELIVS NVMERIVS NVMERIANVS AVGVSTVS0: 283 μ.Χ. – 284 μ.Χ. Γιος του Κάρου, τον διαδέχθηκε σε συμβασιλεία με τον αδελφό του Καρίνο. Πιθανή η δολοφονία του. Καρίνος (CAESAR MARCVS AVRELIVS CARINVS AVGVSTVS): 283 μ.Χ. – 285 μ.Χ. Γιος του Κάρου, τον διαδέχθηκε σε συμβασιλεία με τον αδελφό του Νουμεριανό. Πέθανε στη μάχη εναντίον του Διοκλητιανού.
Δεσποτεία (Τετραρχία και μονοκρατορία Κωνσταντίνου Α’) Διοκλητιανός (CAESAR GAIVS AVRELIVS VALERIVS DIOCLETIANVS AVGVSTVS): 284 μ.Χ. – 305 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από το στρατό μετά τον θάνατο του Νουμεριανού αντί του Καρίνου. Υιοθέτησε το Μαξιμιανό ως συναυτοκράτορα το 286 μ.Χ. Παραιτήθηκε από τον θρόνο. Μαξιμιανός (CAESAR GAIVS AVRELIVS VALERIVS MAXIMIANVS AVGVSTVS0: 286 μ.Χ. – 305 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από τον Μαξιμιανό ως συναυτοκράτορας (Αύγουστος) στην Δύση το 286 μ.Χ. Παραιτήθηκε από τον θρόνο μαζί με το Διοκλητιανό. Δύο φορές προσπάθησε να ανακτήσει τον θρόνο του. Αιχμαλωτίστηκε από τον Κωνσταντίνο Α‘ και αυτοκτόνησε μετά από εντολή του. Κωνστάντιος Χλωρός (CAESAR GAIVS FLAVIVS VALERIVS CONSTANTIVS AVGVSTVS): 305 μ.Χ. – 306 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από το Μαξιμιανό ως συναυτοκράτορας (Καίσαρας) το 293 μ.Χ. Γαλέριος (CAESAR GALERIVS VALERIVS MAXIMIANVS AVGVSTVS): 305 μ.Χ. –311 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από τον Διοκλητιανό ως συναυτοκράτορας (Καίσαρας) το 293 μ.Χ. Φλάβιος Βαλέριος Σεβήρος (FLAVIVS VALERIVS SEVERVS AVGVSTVS): 306 μ.Χ. – 307 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από τον Κωνστάντιο Χλωρό ως συναυτοκράτορας (Καίσαρας) και κληρονόμος του το 305 μ.Χ. Τον διαδέχθηκε ως Αύγουστος το 306 μ.Χ. αντί του Μαξέντιου και του Κωνσταντίνου Α΄. Αιχμαλωτίστηκε από τον Μαξέντιο και αναγκάστηκε να αυτοκτονήσει.
Μαξέντιος (MARCVS AVRELIVS VALERIVS MAXENTIVS AVGVSTVS): 306 μ.Χ. – 312 μ.Χ. Γιος του Μαξιμιανού. Ανέλαβε την εξουσία το 306 μ.Χ. μετά τον θάνατο του Κωνστάντιου Χλωρού αντί του Σεβήρου B΄ και του Κωνσταντίνου Α΄. Σκοτώθηκε στην μάχη της Μιλβίας γέφυρας εναντίον του Κωνσταντίνου Α'. Μαξιμίνος Β΄ Δάιας (CAESAR GALERIVS VALERIVS MAXIMINVS AVGVSTVS): 311 μ.Χ. – 313 μ.Χ. Ανιψιός του Γαλέριου. Υιοθετήθηκε ως Καίσαρας και κληρονόμος του το 305 μ.Χ. Τον διαδέχθηκε ως Αύγουστος (μαζί με το Λικίνιο) το 311 μ.Χ. Ηττήθηκε στον εμφύλιο πόλεμο εναντίον του Λικίνιου. Λικίνιος (CAESAR GAIVS VALERIVS LICINIVS AVGVSTVS): 308 μ.Χ. – 324 μ.Χ. Ορίστηκε Αύγουστος στην Δύση από τον Γαλέριο το 308 μ.Χ. αντί του Μαξέντιου. Έγινε Αύγουστος στην Ανατολή το 311 μ.Χ. μετά τον θάνατο του Γαλέριου μαζί με τον Μαξιμίνο. Νίκησε τον Μαξιμίνο σε εμφύλιο πόλεμο και έγινε μόνος Αύγουστος στην Ανατολή το 313 μ.Χ. Ηττήθηκε σε εμφύλιο πόλεμο εναντίον του Κωνσταντίνου Α΄ το 324 μ.Χ. αιχμαλωτίστηκε και εκτελέστηκε μετά από εντολές του Κωνσταντίνου Α΄. Βαλένσιος (AVRELIVS VALERIVS VALENS): 316 μ.Χ. – 317 μ.Χ. Ορίστηκε από τον Λικίνιο ως Αύγουστος της Δύσης το 317 μ.Χ. αντί του Κωνσταντίνου Α΄. Εκτελέστηκε μετά από εντολές του Κωνσταντίνου Α΄. Μαρτινιανός (SEXTVS MARCIVS MARTINIANVS AVGVSTVS): 324 μ.Χ. Ορίστηκε από τον Λικίνιο ως Αύγουστος της Δύσης το 324 μ.Χ. αντί του Κωνσταντίνου Α'. Εκτελέστηκε με εντολές του Κωνσταντίνου Κωνσταντίνος Α΄ (CAESAR FLAVIVS CONSTANTINVS VALERIVS AVGVSTVS): 306 μ.Χ. – 337 μ.Χ. Γιος του Κωνστάντιου Χλωρού, ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τον στρατό του πατέρα του, εγκρίθηκε ως Καίσαρας (Δύση) από τον Γαλέριο το 306 μ.Χ. προωθήθηκε σε Αύγουστο (Δύση) το 307 μ.Χ. από τον Μαξιμίνο μετά τον θάνατο του Σεβήρου B΄. Μονοκράτορας από το 324 μ.Χ.
Χρονολόγιο Ο Ρωμαϊκός κόσμος προ Χριστού 8ος αιώνας: επικράτηση των Ετρούσκων στην κεντρική Ιταλία· οι πρώτες ελληνικές αποικίες στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία 754/3: ίδρυση της Ρώμης σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση· οι πρώτοι μικροί οικισμοί στους λόφους της Ρώμης 650-510/9: περίοδος της ετρουσκικής κυριαρχίας στη Ρώμη 508: ο πρώτος ναός στο λόφο του Καπιτωλίου 471: οι πρώτοι δήμαρχοι (tribuni plebis) 450: η πρώτη γραπτή καταγραφή του ρωμαϊκού δικαίου, η λεγόμενη "Δωδεκάδελτος" 421: οι πρώτοι ταμίες (quaestores) 405-396: η καταστροφή των Βηίων δίνει τέλος στην ετρουσκική απειλή 390: κατάληψη της Ρώμης από τους Γαλάτες 343-341:Α' Σαμνιτικός πόλεμος 338: ενσωμάτωση του Λατίου· η κυριαρχία της Ρώμης επεκτείνεται προς την Καμπανία 327-304: Β' Σαμνιτικός πόλεμος εναντίον των Σαμνιτών στα κεντρικά Απέννινα 310: ρωμαϊκή επέλαση στην Ετρουρία
298-290: Γ' Σαμνιτικός πόλεμος 280-275: πόλεμος και νίκη των Ρωμαίων επί του βασιλιά της Ηπείρου Πύρρου, ο οποίος διασχίζει τη νότια Ιταλία, για να βοηθήσει τις ελληνικές πόλεις εναντίον της Ρώμης· πρώιμη ρωμαϊκή νομισματοκοπία 272: κατάληψη και παράδοση του Τάραντα στους Ρωμαίους· συμμαχία της Ρώμης με τις ελληνικές πόλεις της νότιας Ιταλίας 264: οι πρώτοι αγώνες μονομάχων στη Ρώμη 264-241: Α' Καρχηδονιακός πόλεμος. Αρχίζει με την εισβολή των Ρωμαίων στη Σικελία, προκειμένου να βοηθήσουν τους Μαμερτίνους εναντίον της Καρχηδόνας 267: ο τύραννος των Συρακουσών Ιέρων γίνεται σύμμαχος της Ρώμης 254 (περίπου): γέννηση του ποιητή Πλαύτου 240: η πρώτη τραγωδία στα λατινικά από το Λίβιο Ανδρόνικο, τον παλαιότερο ρωμαίο ποιητή και δραματουργό 237: ρωμαϊκή κατοχή της Κορσικής και της Σαρδηνίας 236: παράσταση του πρώτου θεατρικού έργου του Ναιβίου 228: η Ρώμη ιδρύει "προτεκτοράτο" στις ακτές της Ιλλυρίας 227: η Σικελία και η Σαρδηνία γίνονται οι πρώτες ρωμαϊκές επαρχίες 219/8-202: Β' Καρχηδονιακός πόλεμος. Αρχηγός των Καρχηδονίων ήταν ο Αννίβας 212-205: Α' Μακεδονικός πόλεμος των Ρωμαίων ενάντια στο μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Ε' 204-184: η δημιουργική περίοδος του ποιητή Πλαύτου 204-169: ο Έννιος στη Ρώμη ως ποιητής και παιδαγωγός 202: ο Σκιπίων Αφρικανός νικά τον Αννίβα στη μάχη της Ζάμας, η οποία και σηματοδοτεί τον τερματισμό του πολέμου· η Καρχηδόνα γίνεται υποτελής της Ρώμης· ο Φλάβιος Πίκτωρ γράφει την πρώτη ιστορία της Ρώμης σε πεζό λόγο 201: γέννηση του Πολύβιου
200-197: Β' Μακεδονικός πόλεμος 197: νίκη στις Κυνός Κεφαλές του ρωμαίου στρατηγού Τίτου Κόιντου Φλαμινίνου επί του μακεδόνα βασιλιά Φιλίππου Ε' 196: ο Τίτος Κόιντος Φλαμινίνος διακηρύσσει στον Ισθμό την ελευθερία των ελληνικών πόλεων 192-188: πόλεμος των Ρωμαίων εναντίον του Αντιόχου Γ' της Συρίας και νίκη των πρώτων στις Θερμοπύλες 190: γέννηση του ποιητή Τερέντιου 188: συνθήκη της Απάμειας 186: συγκλητικό διάταγμα κατά των βακχικών τελετών 179: στη Ρώμη χτίζονται η Αιμιλιανή γέφυρα και η Αιμιλιανή βασιλική 171-168: Γ' Μακεδονικός πόλεμος, νίκη του ρωμαίου στρατηγού Αιμιλίου Παύλου επί του μακεδόνα βασιλιά Περσέα στην Πύδνα· η Μακεδονία χωρίζεται σε 4 μερίδες 167: ο Πολύβιος οδηγείται όμηρος στη Ρώμη 166-159: συγγραφικό έργο του Τερέντιου 166: η Δήλος γίνεται ελεύθερο λιμάνι 155: πρεσβεία των αθηναίων φιλοσόφων Καρνεάδη, Διογένη και Κριτολάου στη Ρώμη 149-146: Γ' Καρχηδονιακός πόλεμος. Καταλήγει στην καταστροφή της Kαρχηδόνας· η Αφρική γίνεται ρωμαϊκή επαρχία 146: κατάληψη, λεηλασία και καταστροφή της Κορίνθου από τους Ρωμαίους· η Μακεδονία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία 144: ο στωικός φιλόσοφος Παναίτιος φθάνει στη Ρώμη
135-132: Α' Δουλικός πόλεμος στη Σικελία 133: αγροτικές μεταρρυθμίσεις των αδελφών Γράκχων -Τίτου και Γαΐου- στη Ρώμη· ο τελευταίος βασιλιάς της Περγάμου ’τταλος Γ' κληροδοτεί το κράτος του στη Ρώμη 129: δημιουργία από τους Ρωμαίους της επαρχίας Ασίας 116: γέννηση του Βάρρωνα 106: γέννηση του Κικέρωνα 103-102:Β' Δουλικός πόλεμος στη Σικελία και στην Καμπανία 101: γέννηση του Ιουλίου Καίσαρα 91-88: Συμμαχικός πόλεμος 88-85: Α' Μιθριδατικός πόλεμος. Ξεκινά με την εκτέλεση των ρωμαίων πολιτών που κατοικούσαν σε πόλεις της Ασίας από το βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη Στ' 87: γέννηση του Σαλλούστιου και του Κάτουλλου 86: ο ρωμαίος στρατηγός Σύλλας κατακτά την Αθήνα 83-82: Β' Μιθριδατικός πόλεμος 74-67: δημιουργία της επαρχίας Κρήτης-Κυρηναϊκής 74-63: Γ' Μιθριδατικός πόλεμος. Λήγει με την οριστική ήττα του Μιθριδάτη Στ' από το ρωμαίο στρατηγό Πομπηίο
73-71: εξέγερση του Σπάρτακου και κατάπνιξή της από τον Πομπήιο 70: γέννηση του Βιργιλίου 67: ο Πομπήιος εναντίον των πειρατών της Μεσογείου 66-63: ο Πομπηίος αναδιοργανώνει την Ανατολή· τέλος της μοναρχίας των Σελευκιδών και του ανεξάρτητου βασιλείου της Ιουδαίας· οργανώνονται οι ρωμαϊκές επαρχίες της Βιθυνίας, της Κιλικίας και της Συρίας 65: γέννηση του Ορατίου 63: ο Πομπήιος νικά το Μιθριδάτη· συνωμοσία του Κατιλίνα στη Ρώμη 62: δημιουργία της επαρχίας Συρίας 60: η πρώτη Τριανδρία που σχηματίζεται από τον Πομπήιο, τον Κράσσο και τον Καίσαρα 60-30: ο Διόδωρος Σικελιώτης συνθέτει την "Iστορική Βιβλιοθήκη" 59: γέννηση του Τίτου Λίβιου 54: κατασκευή της Ιουλίας Βασιλικής (Basilica Julia) στη Ρώμη 48: νίκη του Καίσαρα επί του Πομπηίου στα Φάρσαλα 47: γέννηση του Προπέρτιου 47-44: δικτατορία του Ιουλίου Καίσαρα 44, 15 Mαρτίου: δολοφονία του Καίσαρα στη Ρώμη 44-21: ο Στράβων ως γεωγράφος και ιστορικός 43: δεύτερη Τριανδρία· γέννηση του Οβιδίου 42: ήττα των δημοκρατικών στους Φιλίππους και αυτοκτονία των αρχηγών τους Βρούτου και Κασσίου, που είχαν υπάρξει οι δολοφόνοι του Καίσαρα 41-32: ο Μάρκος Αντώνιος στην Ανατολή 31: νίκη του Οκταβιανού επί του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας στο Άκτιο 30: κατάληψη της Αιγύπτου από τον Οκταβιανό και επαρχιοποίησή της· θάνατος του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας
29: θρίαμβος του Οκταβιανού στη Ρώμη· αφιέρωση ναού στον αποθεωμένο Καίσαρα· κατασκευή του πρώτου αμφιθεάτρου στη Ρώμη, της πρώτης αψίδας θριάμβου και του Μαυσωλείου του Αυγούστου 27: αποκατάσταση της "ελεύθερης πολιτείας" από τον Οκταβιανό, ο οποίος λαμβάνει τον τίτλο Σεβαστός (Augustus)· οι επαρχίες διακρίνονται σε συγκλητικές και αυτοκρατορικές 23: πολιτική κρίση στη Ρώμη· ο Αύγουστος λαμβάνει ισόβια τη δημαρχική εξουσία (tribunicia potestas) 19: θάνατος του Βιργιλίου 12: ο Αύγουστος λαμβάνει τον τίτλο του ανώτατου αρχιερέα (pontifex maximus)· θάνατος του Αγρίππα 11: θέατρο του Μάρκελλου στη Ρώμη 9: βωμός της Ειρήνης στη Ρώμη (Ara Pacis Augustae) 8: θάνατος του Ορατίου 2: ο Αύγουστος λαμβάνει τον τίτλο "πατήρ πατρίδος" (pater patriae)· κατασκευή του forum του Αυγούστου στη Ρώμη
Ο Ρωμαϊκός κόσμος μετά Χριστόν 4: υιοθέτηση του Τιβερίου από τον Αύγουστο 6: η Ιουδαία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία 14: θάνατος του Αυγούστου· ο Τιβέριος γίνεται αυτοκράτορας 17: ο Γερμανικός στην Ανατολή· θάνατος του Τίτου Λίβιου και του Οβιδίου 25 (περίπου): θάνατος του Στράβωνα 31: αποκάλυψη της συνωμοσίας του Σηιανού, του αρχηγού των πραιτοριανών, και εκτέλεσή του 37: θάνατος του Τιβερίου· ο Γάιος Καλιγούλας γίνεται αυτοκράτορας 41: δολοφονία του Καλιγούλα· ο Κλαύδιος γίνεται αυτοκράτορας 45/46: δημιουργία της επαρχίας Θράκης 54: θάνατος του Κλαυδίου· ο Νέρων γίνεται αυτοκράτορας· εκδίωξη των Ιουδαίων από τη Ρώμη 64: πυρκαγιά στη Ρώμη για εννέα ημέρες· διωγμός των Χριστιανών 65: πεισώνεια συνωμοσία κατά του Νέρωνα 66-73: Ιουδαϊκή εξέγερση 67-68: ο Νέρων επισκέπτεται την Ελλάδα και συμμετέχει σε πολλούς πανελλήνιους αγώνες· διακήρυξη από τον αυτοκράτορα της ελευθερίας των ελληνικών πόλεων στον Ισθμό της Κορίνθου 68: αυτοκτονία του Νέρωνα
69: "έτος των 4 αυτοκρατόρων" (Γάλβας, Όθων, Βιτέλλιος και Βεσπασιανός) 70: κατάληψη της Ιερουσαλήμ από τους Ρωμαίους και καταστροφή του ιουδαϊκού ναού 71: ο Τίτος γίνεται συναυτοκράτορας του πατέρα του Βεσπασιανού· κατασκευή του ναού του Διός Καπιτωλίου (Jupiter Capitolinus) στη Ρώμη 74: εκδίωξη των φιλοσόφων και των αστρολόγων από τη Ρώμη 79: θάνατος του Βεσπασιανού· θάνατος του Πλίνιου του αρχαιότερου 81: θάνατος του Τίτου· ο αδελφός του Δομιτιανός γίνεται αυτοκράτορας 95 (περίπου): "Ευαγγέλιο" και "Αποκάλυψη" του Ιωάννη 96: δολοφονία του Δομιτιανού· ο Νέρβας γίνεται αυτοκράτορας 98: θάνατος του Νέρβα· ο Τραϊανός γίνεται αυτοκράτορας 100-150 (περίπου): ο ρήτορας Δίων Χρυσόστομος, ο ηθικός φιλόσοφος Επίκτητος και ο βιογράφος Πλούταρχος αποτελούν τους κυριότερους εκπροσώπους της ελληνικής λογοτεχνίας 101-102: Α' Δακικός πόλεμος 105-106: Β' Δακικός πόλεμος 109: "Ιστορίες" του Τάκιτου 112: κατασκευή του forum του Τραϊανού στη Ρώμη 113: κατασκευή του κίονος του Τραϊανού στη Ρώμη 114-117: ο Τραϊανός αναλαμβάνει εκστρατεία εναντίον των Πάρθων 115-117: Ιουδαϊκή εξέγερση
117: ο Αδριανός γίνεται αυτοκράτορας· "Χρονικά" του Τάκιτου 120: "Οι 12 Καίσαρες" του Σουητώνιου 121-125: πρώτο ταξίδι του Αδριανού στις επαρχίες 125-150 (περίπου): ο ιστορικός Αππιανός, ο σατιρικός ποιητής Λουκιανός και ο αστρονόμος Πτολεμαίος αποτελούν σημαντικές μορφές του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού 131: ο Αδριανός ιδρύει το "Πανελλήνιον"· η Ιερουσαλήμ γίνεται ρωμαϊκή αποικία με το όνομα Aelia Capitolina· θάνατος του Αντινόου, του αγαπημένου του αυτοκράτορα Αδριανού 138: ο Αντωνίνος Ευσεβής γίνεται αυτοκράτορας 144: "Εγκώμιον προς Ρώμη" του ρήτορα Aίλιου Αριστείδη 161: ο Μάρκος Αυρήλιος γίνεται αυτοκράτορας με συναυτοκράτορά του το Λούκιο Βήρο 162-166: Παρθικοί πόλεμοι του Λούκιου Βήρου 165-167: λοιμός στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία 174-180: "Διαλογισμοί" του Μάρκου Αυρηλίου 180: ο Κόμμοδος γίνεται αυτοκράτορας 193: ο Σεπτίμιος Σεβήρος γίνεται αυτοκράτορας 193-194: στρατιωτική και πολιτική αναταραχή στην αυτοκρατορία· πολλοί οι διεκδικητές του ρωμαϊκού θρόνου 194-195: πόλεμος του αυτοκράτορα κατά των Πάρθων τέλη 2ου-αρχές 3ου αιώνα: ο βιογράφος Φιλόστρατος, ο ιστορικός Ηρωδιανός, ο σκεπτικός φιλόσοφος Σέξτος Εμπειρικός, ο χριστιανός συγγραφέας Κλήμης από την Αλεξάνδρεια
τέλη 2ου-αρχές 3ου αιώνα: ο βιογράφος Φιλόστρατος, ο ιστορικός Ηρωδιανός, ο σκεπτικός φιλόσοφος Σέξτος Εμπειρικός, ο χριστιανός συγγραφέας Κλήμης από την Αλεξάνδρεια 200-254: δράση του χριστιανού φιλοσόφου Ωριγένη 209: ο Γέτας γίνεται αυτοκράτορας 211: ο Καρακάλλας γίνεται αυτοκράτορας 212: διάταγμα του Καρακάλλα (Constitutio antoniniana), σύμφωνα με το οποίο όλοι οι ελεύθεροι υπήκοοι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας αποκτούν το δικαίωμα του ρωμαίου πολίτη 212-216: θέρμες του Καρακάλλα στη Ρώμη 217: ο Μακρίνος γίνεται αυτοκράτορας 218: ο Ελαγάβαλος γίνεται αυτοκράτορας 222: ο Σεβήρος Αλέξανδρος γίνεται αυτοκράτορας 229-230: "Pωμαϊκή Iστορία" του Κάσσιου Δίωνα 235-238: βασιλεία του Μαξιμίνου Θρακός 238: εμφύλιες αναταραχές (Γορδιανός A' και Γορδιανός Β' στην Αφρική, Πουπιανός και Βαλβίνος στην Ιταλία) 238-244: βασιλεία Γορδιανού Γ' 244-249: βασιλεία του Φιλίππου Άραβος 249-251: διωγμός των Χριστιανών υπό Δεκίου 251-253: βασιλεία Τρεβωνιανού Γάλλου 253-259/60: βασιλεία Βαλεριανού 259/60-268: βασιλεία Γαλλιηνού 267: εισβολή των Ερούλων στην Ελλάδα
268-270: βασιλεία Κλαυδίου B' Γοτθικού 270: θάνατος του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πλωτίνου 270-275: βασιλεία Aυρηλιανού 271: στη Ρώμη χτίζονται τα αυρηλιανά τείχη 275-276: βασιλεία Τακίτου 276-282: βασιλεία Πρόβου 282-283: βασιλεία Kάρου 283-284: βασιλεία Νουμεριανού 283-285: βασιλεία Καρίνου 284-305: ο Διοκλητιανός γίνεται αυτοκράτορας και θεσπίζει την Τετραρχία 286, 1 Απριλίου: ο Μαξιμιανός γίνεται αυτοκράτορας 293, 1 Μαρτίου: ο Γαλέριος και ο Κωνστάντιος Α' Χλωρός γίνονται Καίσαρες 303-305: μεγάλοι διωγμοί των Χριστιανών 305: αψίδα του Γαλερίου στη Θεσσαλονίκη 306-337: ο Μεγάλος Κωνσταντίνος γίνεται μονοκράτορας 308: "δεύτερη Τετραρχία" 311: διάταγμα του Γαλερίου για ανοχή του Χριστιανισμού 312: ο Μεγάλος Κωνσταντίνος κερδίζει τη μάχη στη Μιλβιανή γέφυρα με το σύμβολο του σταυρού· ο Χριστιανισμός αναγνωρίζεται ως το επίσημο θρησκευτικό δόγμα του κράτους 313-322: χτίζεται στη Ρώμη η πρώτη χριστιανική βασιλική 312-326: διάλυση της ιππικής τάξης 324: ίδρυση της Κωνσταντινούπολης από το Μεγάλο Κωνσταντίνο και μονοκρατορία του.

More Related Content

PPSX
Ομηρική εποχή (1100-750 π.Χ.)
byNasia Fatsi
 
PDF
Ενότητα 1, Η εποχή του Διαφωτισμού. Μέρος 2ο. Το κίνημα του Διαφωτισμού. Ιστο...
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
PPSX
Κλασική εποχή (480-323 π.Χ.)
byNasia Fatsi
 
PPTX
Ρωμαϊκοί δρόμοι
byManiatis Kostas
 
PPTX
ο τσέχωφ αλλιώς
byIliopoulou Anthi
 
PPSX
Ε Ν Ο Τ Η Τ Α 9 Πρώτες προσπάθειες των επαναστατημένων Ελλήνων για συγκρότηση...
byKvarnalis75
 
PPT
17. Καποδίστριας
byDionysia Nima
 
PPT
το σχίσμα του 1054
byΔημήτριος Σιμούδης
 
Ομηρική εποχή (1100-750 π.Χ.)
byNasia Fatsi
 
Ενότητα 1, Η εποχή του Διαφωτισμού. Μέρος 2ο. Το κίνημα του Διαφωτισμού. Ιστο...
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
Κλασική εποχή (480-323 π.Χ.)
byNasia Fatsi
 
Ρωμαϊκοί δρόμοι
byManiatis Kostas
 
ο τσέχωφ αλλιώς
byIliopoulou Anthi
 
Ε Ν Ο Τ Η Τ Α 9 Πρώτες προσπάθειες των επαναστατημένων Ελλήνων για συγκρότηση...
byKvarnalis75
 
17. Καποδίστριας
byDionysia Nima
 
το σχίσμα του 1054
byΔημήτριος Σιμούδης
 

What's hot

PPTX
Η αρχαϊκή εποχή
byAkis Ampelas
 
DOCX
φυλλο εργασιας ο Ιουστινιανος και το εργο του
byKonstantia Tsapra
 
PPSX
ε ν ο τ η τ α 4 H τελευταία φάση της γαλλικής επανάστασης (1794-1799) και η ...
byKvarnalis75
 
ODP
3.1-3.3 Κοινωνική θέση - Κοινωνικοί κανόνες
byΝίκος Θεοτοκάτος
 
DOC
η φθορα της ελληνικης γλωσσας
bysokaniak
 
PDF
Ιστορία Ε΄ 6.31. ΄΄ Η ανάκτηση της Πόλης από τον Μιχαήλ Η΄, τον Παλαιολόγο ΄΄
byΧρήστος Χαρμπής
 
PPSX
ΕΝΟΤΗΤΑ 21 ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
byNasia Fatsi
 
PDF
Ενότητα 27, Το κίνημα στο Γουδί (1909). Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
PPSX
Ενότητα 6. Τα επαναστατικά κινήματα των ετών 1820-1821 στην Ευρώπη
byKvarnalis75
 
PDF
Είμαστε όλοι ίδιοι. Είμαστε όλοι διαφορετικοί. 3η ενότητα Νεοελληνικής Γλώσσα...
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
PPT
Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
byΧρύσα Παπακωνσταντίνου
 
PDF
Το σχίσμα του 1054 μ.Χ.
bydesphan
 
PPTX
Τα αίτια, η έκρηξη και τα μέτωπα του Α‘ παγκόσμιου πολέμου
byirinikel
 
PPSX
ΕΝΟΤΗΤΑ 38. Ο μικρασιατικός πόλεμος (1919-1922)
byKvarnalis75
 
PPTX
Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης
byirinikel
 
PPSX
3. Γαλλική επανάσταση
byKvarnalis75
 
PPSX
Κεφάλαιο 3 Ενότητα 5 Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη
byNasia Fatsi
 
PDF
ΙΣΤΟΡΙΑ Α' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ : ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ 2ο
byΧρύσα Παπακωνσταντίνου
 
PPTX
Προσπαθειες για τον εκσυγχρονισμο της ελλαδας
byFlora Vivalamusica
 
PPT
42074388 ιστορία-γ-ενότητα-10
byThanasis Athanasiou
 
Η αρχαϊκή εποχή
byAkis Ampelas
 
φυλλο εργασιας ο Ιουστινιανος και το εργο του
byKonstantia Tsapra
 
ε ν ο τ η τ α 4 H τελευταία φάση της γαλλικής επανάστασης (1794-1799) και η ...
byKvarnalis75
 
3.1-3.3 Κοινωνική θέση - Κοινωνικοί κανόνες
byΝίκος Θεοτοκάτος
 
η φθορα της ελληνικης γλωσσας
bysokaniak
 
Ιστορία Ε΄ 6.31. ΄΄ Η ανάκτηση της Πόλης από τον Μιχαήλ Η΄, τον Παλαιολόγο ΄΄
byΧρήστος Χαρμπής
 
ΕΝΟΤΗΤΑ 21 ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
byNasia Fatsi
 
Ενότητα 27, Το κίνημα στο Γουδί (1909). Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
Ενότητα 6. Τα επαναστατικά κινήματα των ετών 1820-1821 στην Ευρώπη
byKvarnalis75
 
Είμαστε όλοι ίδιοι. Είμαστε όλοι διαφορετικοί. 3η ενότητα Νεοελληνικής Γλώσσα...
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
Ο ΜΙΝΩΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
byΧρύσα Παπακωνσταντίνου
 
Το σχίσμα του 1054 μ.Χ.
bydesphan
 
Τα αίτια, η έκρηξη και τα μέτωπα του Α‘ παγκόσμιου πολέμου
byirinikel
 
ΕΝΟΤΗΤΑ 38. Ο μικρασιατικός πόλεμος (1919-1922)
byKvarnalis75
 
Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης
byirinikel
 
3. Γαλλική επανάσταση
byKvarnalis75
 
Κεφάλαιο 3 Ενότητα 5 Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη
byNasia Fatsi
 
ΙΣΤΟΡΙΑ Α' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ : ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ 2ο
byΧρύσα Παπακωνσταντίνου
 
Προσπαθειες για τον εκσυγχρονισμο της ελλαδας
byFlora Vivalamusica
 
42074388 ιστορία-γ-ενότητα-10
byThanasis Athanasiou
 

Viewers also liked

PPT
Tα αρχαία ελληνικά νομίσματα
by6o Lykeio Kavalas
 
PPTX
η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας Res publica
byΜaria Demirakou
 
PPT
Ρώμη
bystelmanta
 
PPT
η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας –Res publica
bystelmanta
 
PPT
Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
bystelmanta
 
PPT
Ρωμαϊκή εποχή (α.πολιτική)
byPeter Tzagarakis
 
PPT
Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Α΄Λυκείου, Ρωμαϊκή Περίοδος
byevamaten
 
PPT
η ιδρυση της ρωμης και η οργανωση της
byEleni Kots
 
PDF
ιστορία α σχεδιαγράμματα
bydepav
 
PPT
ρωμαϊκή ιστορία
byNikos Potamianos
 
Tα αρχαία ελληνικά νομίσματα
by6o Lykeio Kavalas
 
η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας Res publica
byΜaria Demirakou
 
Ρώμη
bystelmanta
 
η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας –Res publica
bystelmanta
 
Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
bystelmanta
 
Ρωμαϊκή εποχή (α.πολιτική)
byPeter Tzagarakis
 
Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Α΄Λυκείου, Ρωμαϊκή Περίοδος
byevamaten
 
η ιδρυση της ρωμης και η οργανωση της
byEleni Kots
 
ιστορία α σχεδιαγράμματα
bydepav
 
ρωμαϊκή ιστορία
byNikos Potamianos
 

Similar to Ρωμαϊκή εποχή (β.οικονομία)

PPT
A. κιλκίς έως 1912
byeytyxia
 
DOCX
ιστορια του ποντου
byeirkara
 
PPT
Ελληνιστική εποχή (β.οικονομία)
byPeter Tzagarakis
 
PPT
Β΄Ελληνικός αποικισμός
by6o Lykeio Kavalas
 
PPTX
Αρχαίες ελληνικές πόλεις της Μεσογείου,Χατζησαββίδης-Πουρσαλίδης
byIliana Kouvatsou
 
PDF
1.2 Τα χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου
byKvarnalis75
 
PPT
Aρχαϊκή εποχή (β.οικονομία)
byPeter Tzagarakis
 
PPT
κιλκίς έως 1912
bygeorbal
 
PDF
Νομισματική Ιστορία της Ελλάδας
bynotasiako
 
PDF
koinonia kai oikonomia kata tin periodo tis makedonikis dynasteias
byΧαράλαμπος Γαρίτατζης
 
PPT
οι πόλεις κράτη στους ελληνιστικούς χρόνους
bystelmanta
 
PPTX
Αρχαϊκή εποχή.pptx
byaggelikiskafida
 
PPT
τα αρχαϊκά χρόνια , δασκάλαΒΜ
bydaskalaBM
 
PPTX
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ.pptx ΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤ
bygiorgos16512
 
PPT
Ο Β΄ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΠΟΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
byelissabet
 
PDF
Archaic period 3 the great greek migration
byΧαράλαμπος Γαρίτατζης
 
PPTX
B' Aποικισμός
byirinikel
 
DOCX
δ1 ιστορια ολα
bypefstathiou
 
PPT
Αρχαϊκή εποχή
byJBond2014
 
PPT
ΠΟΛΗ ΚΡΑΤΟΣ
byPMANGR
 
A. κιλκίς έως 1912
byeytyxia
 
ιστορια του ποντου
byeirkara
 
Ελληνιστική εποχή (β.οικονομία)
byPeter Tzagarakis
 
Β΄Ελληνικός αποικισμός
by6o Lykeio Kavalas
 
Αρχαίες ελληνικές πόλεις της Μεσογείου,Χατζησαββίδης-Πουρσαλίδης
byIliana Kouvatsou
 
1.2 Τα χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου
byKvarnalis75
 
Aρχαϊκή εποχή (β.οικονομία)
byPeter Tzagarakis
 
κιλκίς έως 1912
bygeorbal
 
Νομισματική Ιστορία της Ελλάδας
bynotasiako
 
koinonia kai oikonomia kata tin periodo tis makedonikis dynasteias
byΧαράλαμπος Γαρίτατζης
 
οι πόλεις κράτη στους ελληνιστικούς χρόνους
bystelmanta
 
Αρχαϊκή εποχή.pptx
byaggelikiskafida
 
τα αρχαϊκά χρόνια , δασκάλαΒΜ
bydaskalaBM
 
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ.pptx ΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤΤ
bygiorgos16512
 
Ο Β΄ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΠΟΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
byelissabet
 
Archaic period 3 the great greek migration
byΧαράλαμπος Γαρίτατζης
 
B' Aποικισμός
byirinikel
 
δ1 ιστορια ολα
bypefstathiou
 
Αρχαϊκή εποχή
byJBond2014
 
ΠΟΛΗ ΚΡΑΤΟΣ
byPMANGR
 

More from Peter Tzagarakis

PPTX
Symbolism in poetry a presentation
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
Surrealism in poetry a presentation
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
Parnassianism in poetry a presentation
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
Poems romanticism
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) i.2.1-2.4
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vi.1.1 & 1.3
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vii.3.2
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) iv.3.3 3.4
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vii.2.2
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vii.1.5
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vii.1.4
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vii.1.2
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vii.1.1
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vi.2.1 - 2.3
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vi.1.4
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vi.1.2
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) vi.1.1
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) v.2.2
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) iii.2.6 extended ed.
byPeter Tzagarakis
 
PPTX
History of the ancient world (lyceum) iii.2.6
byPeter Tzagarakis
 
Symbolism in poetry a presentation
byPeter Tzagarakis
 
Surrealism in poetry a presentation
byPeter Tzagarakis
 
Parnassianism in poetry a presentation
byPeter Tzagarakis
 
Poems romanticism
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) i.2.1-2.4
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vi.1.1 & 1.3
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vii.3.2
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) iv.3.3 3.4
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vii.2.2
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vii.1.5
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vii.1.4
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vii.1.2
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vii.1.1
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vi.2.1 - 2.3
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vi.1.4
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vi.1.2
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) vi.1.1
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) v.2.2
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) iii.2.6 extended ed.
byPeter Tzagarakis
 
History of the ancient world (lyceum) iii.2.6
byPeter Tzagarakis
 

Recently uploaded

PPTX
ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ_ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗΣ_DATIS_12_2025.pptx
byelnes2
 
PPTX
Presentation DATIS 17-12-2025-Andreadis, Kioupkiolis, Sivenou.pptx
byelnes2
 
PDF
Παρουσίαση DATIS (new)-Papastathis Kostas.pdf
byelnes2
 
PDF
Αμπελόκηποι Αθήνας και Συνεντεύξεις: Συνέντευξη με την κυρία Κατερίνα Μπατσιώτου
byTassos Karampinis
 
PPTX
ΗΣΑΙΑΣ Ο ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΤΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ.PPTX παρουσιαση
byzaxoula9
 
PDF
Πψενίσκωφ-Παρουσίαση DATIS-Δεκέμβριος 2025.pdf
byelnes2
 
PDF
datis_december_Alexandros Gkotinakos.pdf
byelnes2
 
PDF
ΕΞΕ - 10503 - 2026 - Ενημέρωση σχετικά με τις απουσίες μαθητών τριών λόγω των...
byMary Plessa
 
PPTX
ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΜΕΤΑ ΤΑ ΕΞΙ ΚΑΠΕΛΑ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ
bysomakris
 
PPTX
Παρουσίαση Ισότητα των Φύλων-Καβουλάκος, Κάλφα.pptx
byelnes2
 
PPTX
Επίσκεψη στο ΚΕΠΕΑ Παρανέστι-Ιανουάριος 2026.pptx
by7gymnasiokavalas
 
PPTX
Εισαγωγή στο DATIS project (ΕΛΙΔΕΚ).pptx
byelnes2
 
PPTX
5.1 ΤΡΕΙς ΠΑΙΔΕς ΕΝ ΚΑΜΙΝΩ.pptx ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
byzaxoula9
 
PPTX
DATIS - Final Conference Andreadis, Tseliou.pptx
byelnes2
 
PPTX
DATIS_ISSP 2027_Andreadis, Papachristos, Papachristou, Sivenou.pptx
byelnes2
 
PDF
3.3 Η ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωση της
byKvarnalis75
 
PPTX
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ-ΜΕ ΤΗ ΛΑΤΡΕΙΑ ΕΚΦΡΑΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ.pptx
byΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗ
 
ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ_ΣΤΑΥΡΑΚΑΚΗΣ_DATIS_12_2025.pptx
byelnes2
 
Presentation DATIS 17-12-2025-Andreadis, Kioupkiolis, Sivenou.pptx
byelnes2
 
Παρουσίαση DATIS (new)-Papastathis Kostas.pdf
byelnes2
 
Αμπελόκηποι Αθήνας και Συνεντεύξεις: Συνέντευξη με την κυρία Κατερίνα Μπατσιώτου
byTassos Karampinis
 
ΗΣΑΙΑΣ Ο ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΤΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ.PPTX παρουσιαση
byzaxoula9
 
Πψενίσκωφ-Παρουσίαση DATIS-Δεκέμβριος 2025.pdf
byelnes2
 
datis_december_Alexandros Gkotinakos.pdf
byelnes2
 
ΕΞΕ - 10503 - 2026 - Ενημέρωση σχετικά με τις απουσίες μαθητών τριών λόγω των...
byMary Plessa
 
ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΜΕΤΑ ΤΑ ΕΞΙ ΚΑΠΕΛΑ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ
bysomakris
 
Παρουσίαση Ισότητα των Φύλων-Καβουλάκος, Κάλφα.pptx
byelnes2
 
Επίσκεψη στο ΚΕΠΕΑ Παρανέστι-Ιανουάριος 2026.pptx
by7gymnasiokavalas
 
Εισαγωγή στο DATIS project (ΕΛΙΔΕΚ).pptx
byelnes2
 
5.1 ΤΡΕΙς ΠΑΙΔΕς ΕΝ ΚΑΜΙΝΩ.pptx ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
byzaxoula9
 
DATIS - Final Conference Andreadis, Tseliou.pptx
byelnes2
 
DATIS_ISSP 2027_Andreadis, Papachristos, Papachristou, Sivenou.pptx
byelnes2
 
3.3 Η ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωση της
byKvarnalis75
 
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ-ΜΕ ΤΗ ΛΑΤΡΕΙΑ ΕΚΦΡΑΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ.pptx
byΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗ
 

Ρωμαϊκή εποχή (β.οικονομία)

  • 1.
    Ιστορία των ρωμαϊκώνχρόνων (30 π.Χ. – 324 μ.Χ.) Η οικονομία
  • 2.
    Εισαγωγή Η ηπειρωτική Ελλάδα,τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, υπέφερε ήδη από σοβαρά οικονομικά προβλήματα που σταδιακά εντείνονταν. Αυτό κυρίως οφειλόταν στην ευρεία πλέον εμπορική χρήση της Μεσογείου και στη διάθεση φθηνότερου εισαγόμενου ελαιόλαδου και κρασιού -των δύο βασικών προϊόντων που εξήγαν οι ελληνικές πόλεις- σε σύγκριση με εκείνα που παράγονταν τοπικά.
  • 3.
    Ο περιηγητής Στράβωνπεριέγραψε την Αρκαδία, τη Μεσσηνία και τη Λακωνία ως περιοχές των οποίων ο πληθυσμός είχε μειωθεί, κάποιες μάλιστα και ως ερημωμένες περιοχές. Η άποψή του όμως αυτή, διαμορφωμένη σε σύγκριση πάντα με την ευημερία που επικρατούσε στις ελληνικές περιοχές την Κλασική και Ελληνιστική περίοδο, θεωρείται υπερβολική. H αρχαιολογική έρευνα έχει δείξει ότι, ενώ ο πληθυσμός στις αγροτικές περιοχές φανερώς μειώθηκε, στις πόλεις συνεχώς αυξανόταν. Μέρος των τειχών της αρχαίας Μεσσήνης.
  • 4.
    Η άμεση μεσολάβησητης Ρώμης στην ίδρυση αποικιών και στην επανίδρυση πόλεων στην ελληνική επικράτεια, σίγουρα ώθησε την τοπική οικονομία. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Κορίνθου, όπου η εγκατάσταση κατοίκων άρχισε από τον καιρό του Ιούλιου Καίσαρα το 44 π.Χ., και της Πάτρας που ιδρύθηκε από τον Αύγουστο το 14 μ.Χ. Το ίδιο συνέβη και με την αναπτυσσόμενη Νικόπολη, κοντά στο Άκτιο, η οποία ιδρύθηκε από τον Αύγουστο και κατοικήθηκε από τον πληθυσμό που μεταφέρθηκε εκεί από τις γύρω περιοχές. Άλλες πόλεις, πάλι, ένδοξες όπως η Αθήνα, συχνά υποστηρίζονταν με αυτοκρατορικές χρηματικές δωρεές στο όνομα του λαμπρού παρελθόντος τους. Το ρωμαϊκό ωδείο στην Πάτρα.
  • 5.
    Ωστόσο, δεν έλειπανκαι οι εκδηλώσεις δυσαρέσκειας που ξέσπασαν σε αρκετές πόλεις κυρίως στις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. Είναι γνωστό, για παράδειγμα, ότι η Θεσσαλία τιμωρήθηκε για τέτοιου είδους εκδηλώσεις χάνοντας κάποια στιγμή το δικαίωμά της να είναι ελεύθερη περιοχή. Σε γενικές γραμμές, οι περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας -από οικονομικής άποψης πάντα- παρέμειναν στο περιθώριο. Αυτό εν μέρει συνέβη, επειδή και από στρατηγικής σημασίας ήταν υποδεέστερες. Δεν μπορούσαν επομένως να ωφεληθούν από τα αυτοκρατορικά κονδύλια που διατίθεντο για τη συντήρηση των ρωμαϊκών λεγεώνων στις διάφορες επαρχίες. Οι κοντινότερες λεγεώνες στα ελληνικά εδάφη ήταν σταθμευμένες στη Μοισία (βόρεια και δυτικά της Θράκης και της Μακεδονίας). Σύγχρονη αναπαράσταση ρωμαίων λεγεωνάριων σε πορεία. Προηγούνται τα εμβλήματα της λεγεώνας και οι ανώτεροι αξιωματικοί.
  • 6.
    Όσον αφορά τιςπόλεις της Μικράς Ασίας, αυτές βρίσκονταν σε σαφώς καλύτερη οικονομική κατάσταση από εκείνες της κυρίως Ελλάδας. Την εποχή της ρωμαϊκής κυριαρχίας προσαρμόστηκαν ευκολότερα στη φορολογική πολιτική της Ρώμης, αντιμετωπίζοντας έτσι τα λιγότερα δυνατά προβλήματα. Οι περισσότεροι εξάλλου έλληνες αριστοκράτες -μέλη της ρωμαϊκής Συγκλήτου- προέρχονταν από τις περιοχές της Μικράς Ασίας. Το ρωμαϊκό τετράπυλο της Αφροδισιάδας, σημαντικής μικρασιατικής πόλης.
  • 7.
    Θα μπορούσε, τελικά,να ειπωθεί ότι σε γενικές γραμμές οι ελληνικές πόλεις αναπτύχθηκαν και ότι σε ορισμένα μέρη η γη περιήλθε στην κατοχή ενός μικρού αριθμού πλουσίων. Αντίθετα, οι περιοχές που βρίσκονταν μακριά από τα μεγάλα κέντρα -όπως για παράδειγμα η Εύβοια που τα κοιτάσματα χαλκού της είχαν πλέον εξαντληθεί- υπέστησαν μία σοβαρή μείωση του πληθυσμού τους και έναν γενικότερο μαρασμό. Κρεβάτι αφιέρωμα σε ναό. Από την Ερέτρια της κλασικής αποχής (περ.350-300 π.Χ.).
  • 8.
    Οι ελληνικές επαρχίεςγενικά Η τοπογραφία της κυρίως Ελλάδας, με το μεγαλύτερο ποσοστό του εδάφους της άγονο και ορεινό και με στενές μόνο λουρίδες παράλιας γης, δεν μπόρεσε να αποτελέσει μία ισχυρή οικονομική βάση, για να αναπτυχθούν οι ελληνικές πόλεις. Αυτό μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα, εάν εξεταστεί συγκριτικά με τα παράλια της Μικράς Ασίας, όπου το σαφώς πιο εύφορο έδαφος αποτελούσε τη βάση της οικονομικής ευημερίας που απολάμβαναν οι κάτοικοι της περιοχής. Δορυφορικός χάρτης της ελληνικής χερσονήσου και της δυτικής και κεντρικής Μικράς Ασίας. Σε αυτό το χώρο χτυπούσε κατεξοχήν η καρδιά του ελληνισμού κατά την Αρχαιότητα και το Μεσαίωνα.
  • 9.
    Όμως η οικονομίακαι των δύο παραπάνω περιοχών υπέστη βαρύ πλήγμα λόγω των καταστροφών που σημειώθηκαν στη διάρκεια των ρωμαϊκών εμφύλιων πολέμων. Οι αποφασιστικής σημασίας ήττες του Πομπήιου και του Αντώνιου σημειώθηκαν μετά από τις μεγάλες εκστρατείες των δύο αυτοκρατόρων σε ελληνικά εδάφη. Στα πρώτα χρόνια της Αυτοκρατορικής περιόδου η στάση αρκετών Ελλήνων απέναντι στη ρωμαϊκή εξουσία ήταν εμφανώς εχθρική. Ωστόσο, αν και -πολιτικά τουλάχιστον- δε θα αλλάξει ιδιαίτερα η κατάσταση καθ’όλη την περίοδο της Αυτοκρατορίας του Αυγούστου, γνωστά παραδείγματα ελλήνων πολιτών που να αντέδρασαν στη Ρώμη και να απαίτησαν την ελευθερία τους δεν υπάρχουν.
  • 10.
    Τα πρώτα χρόνιατης εξουσίας του Αυγούστου τα ελληνικά εδάφη χωρίστηκαν, όπως και τις προηγούμενες δεκαετίες, στις επαρχίες της Αχαΐας, της Μακεδονίας, του Πόντου και της Βιθυνίας και της Ασίας. Κατ' εξαίρεση στο έδαφος της Μακεδονίας είχε εγκατασταθεί ρωμαϊκή λεγεώνα. Παρέμεινε όμως μόνο για τα πρώτα χρόνια σύστασης της επαρχίας και η παρουσία της αποσκοπούσε στην απόκρουση των επιθέσεων από τα θρακικά φύλα.
  • 11.
    Όταν το 27π.Χ. η Αχαΐα αποσπάστηκε από την επαρχία της Μακεδονίας, η διακυβέρνησή της δόθηκε μέχρι το 67 μ.Χ. σε ανθύπατο (proconsul). Μόνη εξαίρεση αποτελεί η περίοδος 15-44 μ.Χ., όταν ενώθηκε και πάλι με τη Μακεδονία υπό τον έλεγχο του αυτοκρατορικού πρεσβευτή (legatus Augusti) στη Μοισία. Το 67 μ.Χ. ο Νέρωνας ανακήρυξε την Ελλάδα ελεύθερη, μία πράξη προπαγάνδας χωρίς όμως νόημα που ανακλήθηκε έπειτα από το Βεσπασιανό. Η Θεσσαλία κάποια στιγμή αποσπάστηκε από την Αχαΐα και ενώθηκε με τη Μακεδονία. Η Ήπειρος αποτέλεσε ξεχωριστή επαρχία το αργότερο τον καιρό του Αντωνίνου Ευσεβή. Η επαρχία του Πόντου και της Βιθυνίας, στα βορειοδυτικά της Μικράς Ασίας, είχε αρχικά συγκλητικό κυβερνήτη που εκλεγόταν με κλήρο και κατά αρχαιότητα. Προτομή του Νέρωνα.
  • 12.
    Την εποχή τουΜάρκου Αυρηλίου όμως έγινε αυτοκρατορική επαρχία, ίσως λόγω της ιδιαίτερης σημασίας που είχε μία οδός της που διέσχιζε την περιοχή από τα Βαλκάνια μέχρι τα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας. Τέλος, η επαρχία της Ασίας -αποτελούμενη βασικά από το παλαιό βασίλειο της Περγάμου- παρέμεινε κατά τη διάρκεια της περιόδου μία πλούσια και δυναμική επαρχία. Τη διακυβέρνησή της είχε αναλάβει ένας αρχαιότερος σε χρόνια υπηρεσίας ανθύπατος (proconsul), βοηθούμενος από τρεις πρεσβευτές (legatus) και έναν ταμία (quaestor). Ο ναός του αυτοκράτορα Τραϊανού στην Πέργαμο.
  • 13.
    Αχαΐα Το 27 π.Χ.η κυρίως Ελλάδα διαχωρίστηκε από τη Μακεδονία και αποτέλεσε την ξεχωριστή συγκλητική επαρχία της Αχαΐας. Εκτός από την Πελοπόννησο περιελάμβανε την Αττική, τη Βοιωτία, τη Φωκίδα, την Αιτωλία, την Ακαρνανία, μέρος της Ηπείρου και τις Κυκλάδες και είχε ως διοικητική της έδρα το πιο πιθανόν την Kόρινθο. Η Κρήτη -αν και διατηρούσε ισχυρές οικονομικές σχέσεις με την Αθήνα, τα νησιά και τη Μικρά Ασία- ενώθηκε με την Κυρήνη δημιουργώντας έτσι μία διαφορετική επαρχία, την Κυρηναϊκή. Ο ναός της Άρτεμης στη Δήλο. Το νησί γνώρισε μεγάλη οικονομική ανάπτυξη κατά τη ρωμαιοκρατία, κυρίως ως κέντρο δουλεμπορίου.
  • 14.
    Από τις πληροφορίεςπου σώζονται για τις πόλεις της Αχαΐας, οι περισσότερες αναφέρονται στην Αθήνα. Την εποχή της επικράτησης του Αυγούστου, η πόλη είχε στην εξουσία της την Αττική μαζί με τον Ωρωπό και την Αλίαρτο, καθώς και τα νησιά Σαλαμίνα, Kέα, Λήμνο, Ίμβρο, Σκύρο, Πεπάρηθο και Δήλο. Ο Αύγουστος, προκειμένου να τιμωρήσει την πόλη για την υποστήριξή της στον Αντώνιο, απέσυρε από τη δικαιοδοσία της τη Σαλαμίνα, το δώρο εκείνου στην Αθήνα. Επιπλέον, απαγόρευσε την πώληση της αθηναϊκής πολιτείας και την κοπή αυτόνομου νομίσματος. Πολύ αργότερα ο Tραϊανός, στέλνοντας έναν αυτοκρατορικό διορθωτή (corrector), προσπάθησε να οργανώσει και να βελτιώσει τα οικονομικά της πόλης, τα οποία εκείνη την περίοδο ήταν σε άθλια κατάσταση. Την προσπάθειά του αυτή συνέχισαν και οι αυτοκράτορες Aδριανός και Μάρκος Αυρήλιος. Το πρόπυλο της ρωμαϊκής αγοράς στην αρχαία Αθήνα όπως σώζεται σήμερα.
  • 15.
    Στην Πελοπόννησο, ηΣπάρτη είχε στην κατοχή της εκτός από το εσωτερικό της Λακωνίας και τη Θούρια, το λιμάνι της Καρδαμύλης στο Μεσσηνιακό κόλπο καθώς και το νησί των Κυθήρων που το είχε δωρίσει στον Ευρυκλή -τον άρχοντα της Σπάρτης- ο Αύγουστος. Οι παράλιες πόλεις, όμως, από τους ελληνιστικούς ήδη χρόνους είχαν συγκροτήσει το Κοινό των Λακεδαιμονίων -που αργότερα επανιδρύθηκε ως Κοινό των Ελευθερολακώνων- και παρέμεναν ανεξάρτητες από τη Σπάρτη. Η περιοχή αυτή βασιζόταν στις εξαγωγές ελαιόλαδου, άγριων ζώων και πρώτων υλών (ξυλεία, πέτρα, μάρμαρο, πωρόλιθος, πηλός για κεράμους). Όσον αφορά τις εισαγωγές φαίνεται ότι περιορίζονταν σε "εξωτικά είδη" όπως δούλους από την Ανατολή, σαρκοφάγους από την Αθήνα, μάρμαρα από την Κάρυστο, τη Λάρισα, την Προκόνησο και πήλινα λυχνάρια από την Αθήνα, την Κόρινθο και την Ιταλία. Όψη της ερειπωμένης Παλαιοχώρας, της βυζαντινής πρωτεύουσας του νησιού των Κυθήρων. Από το Τσιρίγο σώζονται κυρίως απομεινάρια της μεσαιωνικής (βυζαντινής και ενετικής) περιόδου. Στο βάθος η Λακωνία.
  • 16.
    Βοιωτία Στις περιοχές τηςΒοιωτίας και της Φωκίδας οι εύφορες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και η παρατεταμένη περίοδος ειρήνης που ακολούθησε μετά την επικράτηση του Αυγούστου επέτρεψαν την ανάπτυξη της γεωργίας ως κερδοφόρας πηγής εσόδων. Φαίνεται μάλιστα ότι οι διοικήσεις των επαρχιών υποστήριζαν την ανάπτυξη της γεωργίας, υιοθετώντας συγκεκριμένα μέτρα που αφορούσαν την προώθηση ορισμένων μόνο ειδών. Για παράδειγμα, στη Θίσβη της Βοιωτίας η δημόσια γη χωριζόταν σε μικρά χωράφια και μισθωνόταν σε πολίτες υπό τον όρο ότι θα καλλιεργούσαν μόνον ελαιόδεντρα. Εάν οι όροι εφαρμόζονταν, τότε οι πολίτες μπορούσαν να συνεχίσουν να δουλεύουν τη γη για πέντε ακόμη χρόνια χωρίς ενοίκιο. Έπειτα θα έπρεπε να αρχίσουν να πληρώνουν ένα ετήσιο ποσό ενοικίασης. Αυτές οι εκτάσεις ήταν δυνατό να κληροδοτηθούν ή και να μετατεθούν στην κυριότητα άλλου, αρκεί αυτός να ήταν πολίτης και όχι δούλος. Tο ελαιόλαδο της περιοχής θεωρούνταν εξαιρετικής ποιότητας και χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή αρωμάτων, ενώ ήταν περιζήτητο και στην αυτοκρατορική αυλή στη Ρώμη. Τα τείχη της αρχαίας Θίσβης. Ακόμη και σήμερα η περιοχή διαθέτει αρκετούς ελαιώνες.
  • 17.
    Στη Βοιωτία, ηΤανάγρα και οι Θεσπιές ήταν από τις πιο αναπτυγμένες πόλεις και η Λειβαδιά ακολουθούσε από οικονομικής άποψης λόγω της φήμης που είχε αποκτήσει το μαντείο του Τροφωνίου, που ανήκε στην πόλη της. Ένας από τους πιο διάσημους πλούσιους ευεργέτες του 1ου αιώνα μ.Χ. υπήρξε ο Επαμεινώνδας από την Ακραίφια της Βοιωτίας, ο οποίος πιθανότατα να ήταν και ένας από τους ισχυρότερους γαιοκτήμονες της περιοχής. Είναι γνωστό ότι είχε προσφέρει περισσότερα από 6000 δηνάρια για την ανακατασκευή του μόλου που προστάτευε τη γη της Ακραίφιας από την υπερχείλιση των νερών της λίμνης Κωπαΐδας. Τα ελάχιστα λείψανα των θεμελίων του σημαντικού ελληνιστικού ναού του Απόλλωνος στο Πτώον της Ακραφίας, το σημερινό Ακραίφνιο.
  • 18.
    Θεσσαλία Η περιοχή τηςκυρίως Θεσσαλίας καθώς και οι εκτάσεις γύρω από αυτήν, που συγκροτούσαν το θεσσαλικό Κοινό, βασίζονταν οικονομικά στην ενασχόληση των κατοίκων τους με τους δύο βασικούς τομείς της πρωτογενούς παραγωγής: τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Η φήμη των θεσσαλικών ίππων ήταν τεράστια και η εκτροφή τους ελεγχόταν από πλούσιους άνδρες που ζούσαν στις μεγάλες πόλεις, όπως για παράδειγμα στη Λάρισα. Τα σιτηρά παράγονταν σε μεγάλες ποσότητες και εξάγονταν. Επίσης, η πορφυροαλιεία και η συλλογή και πώληση του αλατιού είχαν εντατικοποιηθεί. Γενικά, διαπιστώνεται για τη Θεσσαλία μία εικόνα ανάπτυξης, καθώς και μία έντονη εμπορική δραστηριότητα που επέβαλλε την παρουσία ενός λιμανιού στην περιοχή, για να εξυπηρετεί τη διακίνηση των εισερχόμενων και των εξερχόμενων προϊόντων. Ως λιμάνι πιθανότατα να χρησιμοποιήθηκαν οι Φθιώτιδες Θήβες. Το αρχαίο θέατρο της Λάρισας, έργο του 3ου αι π.Χ. το οποίο μετατράπηκε σε κλειστή αρένα επί ρωμαιοκρατίας.
  • 19.
    Η επαρχία τηςΗπείρου εκτεινόταν από τον ποταμό Αχελώο μέχρι την Ακροκεραύνια περιλαμβάνοντας και την Ακαρνανία όπου ανήκαν τα νησιά του Ιονίου. Η περιοχή αυτή ήταν διάσημη για την κτηνοτροφία της και αργότερα για το μέγεθος των βοοειδών της και για την παραγωγή γάλακτος. Οι λίμνες της -με κυριότερη την Οχρίδα- ήταν πλούσιες σε ψάρια, τα οποία επαρκούσαν για τις ανάγκες των ντόπιων κατοίκων. Μεγάλου βαθμού πάντως αστικοποίηση δεν παρατηρείται στην περιοχή, πιθανότατα επειδή η Ήπειρος έχασε τη σημασία που είχε ως κύρια δίοδος επικοινωνίας, όταν άρχισε να χρησιμοποιείται η Εγνατία οδός. Μαρμάρινες πλάκες με επιγραφές στα λατινικά από το μνημείο του Οκταβιανού Αυγούστου στη Νικόπολη της Ηπείρου, τη μεγαλύτερη πόλη της επαρχίας αυτής.
  • 20.
    Μακεδονία Η επαρχία τηςΜακεδονίας συστήθηκε το 148 π.Χ. και για τους Ρωμαίους εξυπηρετούσε διπλό σκοπό: να λειτουργεί ως μία ασπίδα προστασίας για τις νότιες περιοχές της βαλκανικής χερσονήσου ενάντια σε κάθε εχθρική εισβολή από το Βορρά και να επιτρέπει παράλληλα την ασφαλή επικοινωνία διά ξηράς, από τις ακτές της Αδριατικής μέχρι το βόρειο Αιγαίο. Το 27 π.Χ. η Μακεδονία δόθηκε στη δικαιοδοσία της Συγκλήτου. Το 15 μ.Χ., όταν οργανώθηκε η επαρχία της Μοισίας -με την επέκταση των βόρειων συνόρων της αυτοκρατορίας έως τον ποταμό Δούναβη- οι Ρωμαίοι θέλησαν να ενώσουν τα νότια και ανατολικά τμήματα της Bαλκανικής υπό την εξουσία ενός στρατιωτικού διοικητή. Τέλος το 44 μ.Χ., οργανώνοντας τη Θράκη και συμπεριλαμβάνοντάς τη στο σύστημα των επαρχιών, καθόρισαν το μελλοντικό διοικητικό πλαίσιο των περιοχών αυτών. Ο ρωμαϊκός στρατός τον 1ο αι. μ.Χ. στο θρακικό μέτωπο. Καλλιτεχνική αναπαράσταση.
  • 21.
    Η Μακεδονία εκτεινόταναπό τον ποταμό Νέστο έως την Αδριατική θάλασσα και τη διέσχιζε η Εγνατία οδός. Αργότερα προστέθηκε στην επαρχία αυτή και η Θεσσαλία, αφού αποσπάστηκε από την Αχαΐα. Η έδρα του κυβερνήτη βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη που -όπως και η Αμφίπολη- απολάμβανε αυτήν την εποχή το προνόμιο της ελευθερίας. Η γεωμορφολογία της επαρχίας ποίκιλλε σε μεγάλο βαθμό. Μικρές και μεγάλες εύφορες πεδιάδες, ως επί το πλείστον όμως ορεινές εκτάσεις και οροσειρές κάλυπταν την περιοχή. Η γεωργία, η κτηνοτροφία και η υλοτομία αποτελούσαν τη βασική απασχόληση των φτωχότερων κατοίκων, ενώ ευνοούσαν τη σύσταση και την ανάπτυξη πόλεων κυρίως στα παράλια του Αιγαίου και της Αδριατικής. Το Ωδείο στη ρωμαϊκή αγορά της Θεσσαλονίκης χιονισμένο.
  • 22.
    Θράκη Το 44 μ.Χ.,όταν η διακυβέρνηση της Μοισίας -της επαρχίας που εκτεινόταν στα βόρεια και δυτικά της Θράκης και της Μακεδονίας- δόθηκε σε αυτοκρατορικό ύπατο, η Θράκη οργανώθηκε σε επαρχία που ήταν εξαπλωμένη από τις βαλκανικές οροσειρές μέχρι τον ποταμό Νέστο. Εξαιρέθηκαν το Βυζάντιο, που ανήκε στην επαρχία της Βιθυνίας, και η θρακική χερσόνησος που αποτελούσε ιδιωτική κατοχή του αυτοκράτορα. Αρχικά διοικούνταν από έναν αυτοκρατορικό επίτροπο που άνηκε στην τάξη των ιππέων, ενώ από την εποχή του Τραϊανού και έπειτα τη θέση του πήρε ένας αυτοκρατορικός διοικητής με το αξίωμα του πραίτωρα. Την ευθύνη για τα οικονομικά ζητήματα είχε ένας επαρχιακός επίτροπος (procurator) με τους βοηθούς του και η διοικητική έδρα της επαρχίας βρισκόταν στην Πέρινθο. Προτομή του αυτοκράτορα Τραϊανού, ο οποίος επέκτεινε τα ρωμαϊκά σύνορα πέρα από το όριο του Δούναβη, στη σημερινή Ρουμανία (Δακία).
  • 23.
    Κάθε πόλη στηΘράκη έλεγχε τη γύρω περιοχή και είχε κατά συνέπεια υπό την εξουσία της τα χωριά που υπήρχαν σε αυτήν. Ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ των πόλεων και των χωριών -σε οικονομικό κυρίως επίπεδο- λειτουργούσαν τα εμπόρια (εμπορικές πόλεις ή σταθμοί). Η οικονομία της επαρχίας βασιζόταν κατά πρώτο λόγο στην εκμετάλλευση των μεταλλείων, στην καλλιέργεια των αμπελώνων, στη γεωργία και στην κτηνοτροφία και κατά δεύτερο λόγο στην αλιεία και στη συλλογή του αλατιού από τις αλυκές. Για τη Ρώμη η συγκεκριμένη περιοχή ήταν σημαντική για τη στρατηγική της θέση, καθώς βρισκόταν στη γραμμή επικοινωνίας με το στρατιωτικό συνοριακό μέτωπο της αυτοκρατορίας. Επιπλέον, θράκες πολεμιστές, που φημίζονταν για τις στρατιωτικές τους ικανότητες, επάνδρωναν τις ρωμαϊκές λεγεώνες. Σύγχρονη αναπαράσταση ρωμαίων λεγεωνάριων του 1ου – 2ου αι. μ.Χ.
  • 24.
    Οι ελληνικές επαρχίεςτον 3ο αι. μ.Χ Στη προσπάθειά του ο ερευνητής να εξακριβώσει εάν η γενική οικονομική ανάκαμψη που έχει παρατηρηθεί το 2ο αιώνα μ.Χ. στις ελληνικές επαρχίες συνεχίστηκε και κατά τον 3ο αιώνα, θα πρέπει να βασιστεί κυρίως στο επιγραφικό υλικό από την Αθήνα , το οποίο παρουσιάζει μία εικόνα αύξησης του πληθυσμού και ευημερίας στην πόλη, μέχρι φυσικά την καταστροφή της από τους Έρουλους το 267 μ.Χ. Όπως προκύπτει, οι Αθηναίοι δεν επηρεάστηκαν από τη νομισματική κρίση που σημειώθηκε στα τέλη της εξουσίας του Γαλλιηνού, όταν για πολλοστή φορά υποτιμήθηκε το ρωμαϊκό νόμισμα. Συνέχισαν, λοιπόν, να διοργανώνουν αγώνες και διατήρησαν το εφηβικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο η πόλη αναλάμβανε την ευθύνη της εκπαίδευσης των νέων στη διάρκεια της θητείας τους στα οχυρά της Αττικής.
  • 25.
    Επίσης, το γεγονόςότι κατά τον 3ο αιώνα αυξήθηκε ο αριθμός των μελών της βουλής από 500 σε 750 και των εφήβων από σχεδόν 100 σε περισσότερους από 300 αποτελεί ένδειξη ότι η πόλη δεν αντιμετώπιζε πρόβλημα έλλειψης ανθρώπινου δυναμικού. Μετά τους Έρουλους, βέβαια, αρκετοί θεσμοί πρέπει να έπαψαν να λειτουργούν και οι κοπές των τοπικών νομισμάτων να διεκόπησαν. Η αρχαία αγορά των Αθηνών κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.
  • 26.
    Οι επιδρομές καιοι εισβολές φύλων από το Βορρά που χαρακτηρίζουν το τέλος της ειρηνικής περιόδου που επικρατούσε στις ελληνικές επαρχίες, εξανάγκασαν τους κατοίκους να επισκευάσουν και να ενισχύσουν τα παλαιά τείχη οχυρών και πόλεων, ώστε να βασίζονται περισσότερο στις δικές τους δυνατότητες για άμυνα και λιγότερο στις ρωμαϊκές λεγεώνες. Όταν το 262 μ.Χ. έγινε η πρώτη επιδρομή -κατά τη διάρκεια της οποίας πολιορκήθηκε η Θεσσαλονίκη- μέρος των εισβολέων προκάλεσε σοβαρές καταστροφές στον ελλαδικό χώρο, αλλά ηττήθηκε τελικά. Ρωμαίος ιππέας του 3ου αι. καταβάλει βάρβαρο πεζό εισβολέα.
  • 27.
    Οι εξελίξεις αυτέςοδήγησαν στην επισκευή των τειχών της Αθήνας και στην κατασκευή του οχυρωματικού τείχους στον Ισθμό της Κορίνθου. Αυτά τα έργα πρέπει να πραγματοποιήθηκαν με έξοδα των ίδιων των ντόπιων κατοίκων, καθώς είναι μάλλον απίθανο εκείνη την εποχή τα αυτοκρατορικά ταμεία να ήταν σε θέση να διαθέσουν χρήματα για την οχύρωση λιγότερο σημαντικών επαρχιακών πόλεων. Μέρος του τείχους του Ισθμού. Πρόκειται για το λεγόμενο Εξαμίλιον, το τείχος που κτίσθηκε επί Ιουστινιανού τον 6ο αι για την αποτροπή των βαρβαρικών εισβολών. Το παλαιότερο ρωμαϊκό τείχος του 3ου αι. δεν είχε αποδειχθεί αποτελεσματικό. Το Εξαμίλιον διατηρήθηκε με επιδιορθώσεις ως το τέλος της
  • 28.
    Το 267 μ.Χ.οι Έρουλοι, αφού κατέστρεψαν τη Λήμνο και τη Σκύρο και έκαψαν τις πόλεις Αθήνα, Κόρινθο, Σπάρτη και Άργος, διαφεύγοντας προς το βορρά ηττήθηκαν από το Γαλλιηνό κοντά στον ποταμό Νέστο. Η τελευταία εισβολή της περιόδου ήταν των Γότθων, η οποία οδήγησε το 269 μ.Χ. στην πολιορκία της Θεσσαλίας και της Κασσάνδρειας για μεγάλο χρονικό διάστημα και είχε ως αποτέλεσμα να υποστούν οι ελληνικές περιοχές σημαντικές καταστροφές. Το μέγεθος των καταστροφών αυτών καθώς και των ανθρώπινων απωλειών δεν είναι δυνατόν να υπολογιστεί με ακρίβεια. Ο Παρθενών υπήρξε από τα λίγα κτίρια των Αθηνών που γλίτωσαν την καταστροφή των Ερούλων. Βέβαια έναν αιώνα μετά δε θα αποφύγει τη λεηλασία των Βησιγότθων.
  • 29.
    Ασία Το 20 π.Χ.ο Αύγουστος οργάνωσε στην τελική της μορφή την επαρχία της Ασίας, όπου σημαντικές αλλαγές δε σημειώθηκαν μέχρι τα χρόνια του Διοκλητιανού. Στα γεωγραφικά όρια της επαρχίας συμπεριλαμβάνονταν οι περιοχές γύρω από τον Ελλήσποντο, η Μυσία, η Ιωνία, η Λυδία, η Καρία, η Φρυγία και τα νησιά του Αιγαίου κοντά στα μικρασιατικά παράλια. Το 27 π.Χ. η Ασία παραχωρήθηκε στη δικαιοδοσία της Συγκλήτου ως μία από τις δύο πλέον πολύτιμες επαρχίες της Ρώμης.
  • 30.
    Η πιο σημαντικήοργάνωση της επαρχίας ονομαζόταν το Κοινόν των από της Ασίας Ελλήνων ή αλλιώς οι από της Ασίας Έλληνες και αποτελούνταν από εκλεγμένους αντιπροσώπους Αρκετοί επίτροποι (procuratores) εκπροσωπούσαν τα οικονομικά συμφέροντα του αυτοκράτορα, έχοντας υπό τη δικαιοδοσία τους διαφορετικές περιοχές ο καθένας και όντας υπόλογοι στο διοικητή της επαρχίας (legatus pro consule). Οι υπεύθυνοι των αυτοκρατορικών εδαφών και των ορυχείων, που ήταν συνήθως απελεύθεροι, υπόκεινταν στην εξουσία των κατά τόπους επιτρόπων. Από τον 1ο αιώνα μ.Χ. οι ανατολικές περιοχές της επαρχίας απολάμβαναν μία κατάσταση ηρεμίας που είχε εξασφαλιστεί από την εκεί παρουσία ρωμαϊκών στρατευμάτων. Η πύλη του Αδριανού στην Αττάλεια της Παμφυλίας, κτίσμα του 2ου αι. μ.Χ. στη σημαντική πόλη-λιμάνι της ανατολικής Μεσογείου.
  • 31.
    Από την εποχή,ωστόσο, του Τραϊανού οι οικονομικές υποθέσεις των ελληνικών πόλεων ανήκαν στη δικαιοδοσία των επιμελητών (curatores). Πιθανότατα η Έφεσος ή η Πέργαμος να αποτελούσαν την έδρα της επαρχιακής κυβέρνησης. Πάντως, οι φορείς που ήταν επιφορτισμένοι με την οικονομική διαχείριση είχαν ως έδρα τους την Έφεσο. Έφεσος, το αρχαίο θέατρο. Επί ρωμαιοκρατί ας η Έφεσος διατήρησε τη σημασία της ως μια μεγαλούπολη της Ανατολής με κυρίαρχο το ελληνικό στοιχείο. Αποτέλεσε δε μια από τις πρώτες χριστιανικές εκκλησίες.
  • 32.
    Παραγωγικοί τομείς Το κλίμαστην επαρχία της Ασίας ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκό. Η γεωγραφία της περιοχής επέτρεπε την καλλιέργεια σιτηρών, ελαιών και αμπελιών καθώς και την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας. Υπήρχε ακόμη διαθέσιμη άφθονη ξυλεία και μάρμαρο. Εν ολίγοις, οι εκτάσεις της Ασίας που κάλυπταν την περιοχή από τα νησιά του Αιγαίου μέχρι τις πεδιάδες της κεντρικής Μικράς Ασίας εξασφάλιζαν τις οικονομικές προϋποθέσεις που απαιτούνταν για την ανάπτυξη ενός εκτενούς εμπορίου. Η πύλη του αυτοκράτορα Δομιτιανού στην Ιεράπολη της Φρυγίας, μια ελληνική πόλη που φημιζόταν για τα ιαματικά λουτρά της.
  • 33.
    Η Ρόδος, γιαπαράδειγμα, κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου είχε την εμπορική κυριαρχία στην περιοχή του Αιγαίου. Στα ρωμαϊκά χρόνια όμως υποσκελίστηκε από την Έφεσο -που διατηρούσε μία από τις σημαντικότερες αγορές στα δυτικά του ποταμού Ταύρου- και από άλλες πόλεις στα παράλια της Μικράς Ασίας όπως την Κύζικο, την Πέργαμο, τη Σμύρνη και τη Μίλητο. Στο εσωτερικό της επαρχίας πόλεις στρατηγικά χτισμένες κοντά σε οδούς και ποταμούς -όπως οι Σάρδεις, οι Τράλλεις, η Αφροδισιάς και η Απάμεια Κιβωτός- αποτελούσαν σπουδαία οικονομικά κέντρα. Το αναστηλωμένο γυμνάσιο στις Σάρδεις. Η πόλη, παλαιά πρωτεύουσα της Φρυγίας και έδρα περσικής σατραπείας, αποτέλεσε ένα ακόμη κέντρο του ελληνιστικού κόσμου. Επί ρωμαϊκής εξουσία η πόλη καταστράφηκε από σεισμό (τον 1ο αι. μ.Χ.) και ανοικοδομήθηκε από τον αυτοκράτορα Τραϊανό.
  • 34.
    Η επαρχία τηςΑσίας εντατικοποίησε την εκμετάλλευση των πρώτων υλών που διέθετε. Με αυτές τροφοδότησε τις τοπικές βιοτεχνίες που κατασκεύαζαν προϊόντα υψηλής ποιότητας και αποτέλεσε μία αυτόνομη οικονομική μονάδα. Έτσι κατάφερε να προωθήσει το εμπόριο και να αναβαθμίσει την ποιότητα της ζωής των κατοίκων της. Οι υψηλές απαιτήσεις του πληθυσμού για τρόφιμα, ρουχισμό, έπιπλα, πρώτες ύλες καλύπτονταν από την εγχώρια παραγωγή. Επίσης, η αγροτική παραγωγή -ιδιαίτερα του κρασιού και του ελαιόλαδου- η επεξεργασία του μαλλιού και του δέρματος, η κτηνοτροφία και η βιοτεχνία υφασμάτων είχαν εντατικοποιηθεί με στόχο όχι μόνο την κάλυψη των αναγκών των ντόπιων κατοίκων αλλά και τη διοχέτευσή τους στις ξένες αγορές. Τα κέρδη από το εμπόριο εν μέρει χρησιμοποιούνταν για την αγορά χρήσιμων ειδών που απουσίαζαν από τις περιοχές αυτές, όπως για παράδειγμα τα μεταλλικά σκεύη. Τα υπόλοιπα διατίθεντο για να βελτιωθεί το επίπεδο της ζωής των κατοίκων, ιδιαίτερα εκείνων που ζούσαν στις πόλεις. Δηνάριο του αυτοκράτορα Τίτου (79-89 μ.Χ.) με απεικόνιση του πορτραίτου του στην μπροστινή όψηκαι της υποταγής των Ιουδαίων στην πίσω όψη.
  • 35.
    Έσοδα Από τους αρχαίουςσυγγραφείς παραδίδεται ότι τουλάχιστον στη Μικρά Ασία τα κρατικά ταμεία μίας πόλης γέμιζαν κατά βάση από τις δωρεές, την είσπραξη των φόρων και τα κέρδη από την εκμετάλλευση των μονοπωλίων. Το μέγεθος αυτών των εσόδων, ωστόσο, ποίκιλλε από τη μία περιοχή στην άλλη καθώς εξαρτιόταν από την έκταση, την τοποθεσία και τις εμπορικές συνήθειες της κάθε μίας. Το θέατρο στη Σέλγη της Πισιδίας.
  • 36.
    Άλλες πολύτιμες πηγέςεσόδων αποτελούσαν τα ενοίκια από τις μισθώσεις της δημόσιας γης και το αντίτιμο της μύησης στις τοπικές μυστηριακές λατρείες. Στην ίδια κατηγορία ανήκαν και οι δασμοί ad valorem -δηλαδή στην αξία- που επιβάλλονταν στις αγοραπωλησίες που γίνονταν στην αγορά κατά τη διάρκεια διάφορων γιορτών. Οι φόροι που προορίζονταν για τα ταμεία της Ρώμης σταδιακά αυξάνονταν σε βάρος των αντίστοιχων φόρων που κατέληγαν στα ταμεία των ελληνικών πόλεων. Κατά συνέπεια, σε μία προσπάθειά τους εκείνες να ενισχύσουν την οικονομική τους θέση βασίζονταν όλο και περισσότερο στις δωρεές των πλούσιων πολιτών τους. Το μνημείο του αυτοκράτορα Βεσπασιανού στη Σίδη της Πισιδίας. Η πόλη αυτή ήταν ένα από τα κύρια μικρασιατικά λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου.
  • 37.
    Επιπλέον, σε αρκετέςπόλεις της Μικράς Ασίας η καταβολή ενός ορισμένου χρηματικού ποσού για την απόκτηση μίας αρχής, μίας κρατικής δηλαδή θέσης (summa honoraria), ήταν δεδομένη. Θα μπορούσε, επομένως, το γεγονός αυτό να θεωρηθεί ως απόδειξη της οικονομικής εξάρτησης των πόλεων από τις διαθέσεις της ντόπιας αριστοκρατίας. Είναι γνωστή η περίπτωση της Αθήνας, όπου ο Αύγουστος ως τιμωρία της απαγόρευσε την πώληση της αθηναϊκής πολιτείας, του δικαιώματος δηλαδή να γίνει κάποιος αθηναίος πολίτης. Πρόκειται για μία σαφή ένδειξη ότι υπήρχε ζήτηση για την απόκτηση της αθηναϊκής πολιτείας και ότι αυτή θα μπορούσε να αποτελέσει μία κερδοφόρα πηγή εσόδων για την πόλη. Άποψης της ρωμαϊκής αγοράς της Αθήνας.
  • 38.
    Λειτουργίες Ο θεσμός τωνλειτουργιών -που όπως είναι γνωστό καθιερώθηκε την Κλασική περίοδο- διατηρήθηκε με κάποια βέβαια διαφοροποίησή του μέχρι και την εποχή της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι πληροφορίες που αναφέρονται στην οργάνωσή του προέρχονται κυρίως από τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας που διοικητικά ανήκαν στην επαρχία της Ασίας. Το θέατρο στα Μύρα της Λυκίας.
  • 39.
    Οι λειτουργίες θεωρούντανυποχρεωτικά καθήκοντα που αναλάμβαναν οι πλούσιοι πολίτες προς όφελος της πόλης και των συμπολιτών τους. Διακρίνονταν μάλιστα σε τρεις κατηγορίες: α) munera personalia, που δεν απαιτούσαν χρηματικά έξοδα. β) munera patrimoniorum, που αποτελούσαν ένα είδος έμμεσης φορολογίας σε γη και οικίες. Στην ίδια κατηγορία ανήκαν η γυμνασιαρχία, η εξασφάλιση καταλύματος στα αυτοκρατορικά στρατεύματα, η συμμετοχή σε ιερατικές διαδικασίες και γενικά κάθε δημόσιο καθήκον για την πραγματοποίηση του οποίου απαιτούνταν η καταβολή χρημάτων από ιδιώτες. γ) munera mixta, όπου ανήκαν τα decaprotia, και όσοι τα αναλάμβαναν ήταν υπεύθυνοι για τη σωστή πληρωμή των αυτοκρατορικών όχι όμως και των εγχώριων εισφορών. Οι λειτουργίες θεωρούνταν υπηρεσίες -και όχι όπως προγενέστερα τιμές που απέφεραν σεβασμό- ενώ η απαλλαγή κάποιου πολίτη από αυτές αποτελούσε προνόμιο. Ερείπια νεκροταφείου στα Αρύκανδα της Μικράς Ασίας.
  • 40.
    Ρώμη – ηαυτοκρατορική παρουσία Στην περιουσία της Ρώμης ανήκαν οι διάφορες εκτάσεις γης -που ποίκιλλαν ως προς το μέγεθος- τα μεταλλεία (τουλάχιστον της Μακεδονίας) και τα λατομεία μαρμάρου που βρίσκονταν στην ελληνική επικράτεια. Δεν είναι όμως εύκολο να καθοριστεί εάν αυτή η περιουσία ανήκε στον ίδιο τον αυτοκράτορα ή στο κράτος, ούτε επίσης σε ποιο ταμείο κατέληγαν τα κέρδη. Η παλαιοχριστιανική Βασιλική Β στους Φιλίππους της Μακεδονίας, ένα από τα μνημεία της ύστερης αρχαιότητας στη Μακεδονία.
  • 41.
    Όσον αφορά τιςαυτοκρατορικές εκτάσεις, αυτές αποτελούσαν μάλλον περιουσία του κράτους. Πιθανότατα, όμως, κάποιο μέρος τους να είχε απαλλοτριωθεί, όταν ιδρύθηκαν οι αποικίες στον ελληνικό χώρο. Από αναφορές σε διάφορους ρωμαίους γαιοκτήμονες της Βέροιας και σε κάποιες άλλες περιπτώσεις ατόμων που προσπαθούσαν να αποκτήσουν γη στην Ελεύθερη Μακεδονία, φαίνεται ότι υπήρχε αρκετή διαθέσιμη για τους ιδιώτες. Πιθανότατα να ήταν και αυτός ένας από τους λόγους που ο αριθμός των αυτοκρατορικών εκτάσεων δεν αυξήθηκε σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Παραδείγματα γαιών που αποτέλεσαν μέρος της αυτοκρατορικής περιουσίας μετά από κατάσχεσή τους είναι οι εκτάσεις του Ίππαρχου -παππού του Ηρώδη Αττικού- καθώς και εκείνες που κατασχέθηκαν μετά την καταστροφή της Κορίνθου το 146 π.Χ. Οι τελευταίες όμως ελευθερώθηκαν πάλι, όταν η πόλη επανιδρύθηκε ως αποικία. Σε γενικές γραμμές τα μεταλλεία του Λαυρίου, της Μακεδονίας και της Θράκης θεωρούνταν μη παραγωγικά -και επομένως όχι τόσο σημαντικά- όσο τουλάχιστον εκείνα της Ισπανίας. Ίσως μάλιστα η ευθύνη της διοίκησής τους να είχε αφεθεί σε ιδιωτική πρωτοβουλία. Προτομή του αυτοκράτορα Καλιγούλα που υπήρξε διαβόητος για την ασωτία και τα εγκλήματά του.
  • 42.
    Το πιθανότερο είναιότι τα περισσότερα από τα σημαντικά λατομεία μαρμάρων στην Ελλάδα αποτελούσαν μέρος της αυτοκρατορικής περιουσίας. Δεν είναι όμως γνωστό κάτω από ποιες συνθήκες αυτά αποκτήθηκαν. Με βάση, ωστόσο, κάποιες δηλώσεις του ιστορικού Σουητώνιου φαίνεται ότι αυτό συνέβη την εποχή του Τιβερίου. Αρκετές πληροφορίες για την εκμετάλλευση των λατομείων σώζονται από τις επιγραφές και κυρίως από τις καταχωρήσεις σε μαρμαρόλιθους που προορίζονταν για τη Ρώμη. Προκύπτει μάλιστα ότι το μάρμαρο της Καρύστου είχε μεγάλη ζήτηση από τους Ρωμαίους, ενώ το πεντελικό χρησιμοποιήθηκε ευρέως στα οικοδομικά προγράμματα που χρηματοδότησε ο Ηρώδης Αττικός στην Αθήνα. Ο Τιβέριος Κλαύδιος Αττικός Ηρώδης (Μαραθώνας 103- Κηφισιά 179), ήταν περιώνυμος και βαθύπλουτος Αθηναίος ρήτορας και σοφιστής φιλόσοφος, από τους κύριους εκπροσώπους της λεγόμενης δεύτερης σοφιστικής. Χάρη στα μεγάλα πλούτη του πατέρα του Τίτου Κλαύδιου Αττικού μπόρεσε να σπουδάσει κοντά στους πιο ονομαστούς φιλοσόφους και ρήτορες της εποχής του. Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους ευεργέτες της Αθήνας στην μακρά ιστορία της.
  • 43.
    Υποστήριξη Όταν ορισμένες ελληνικέςπόλεις -ανάμεσά τους και η Κόρινθος- επλήγησαν από έναν πολύ δυνατό σεισμό τον Ιούνιο του 77 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Βεσπασιανός έσπευσε να τις ενισχύσει οικονομικά, προκειμένου να ανοικοδομηθούν. Τότε ήταν που σε ένδειξη ευγνωμοσύνης η Κόρινθος επονομάστηκε: Colonia Iulia Flavia Augusta Corinthiensis. Παρόμοιες χειρονομίες δεν ήταν σπάνιες και από άλλους αυτοκράτορες σε ανάλογες περιπτώσεις, όπως στο σεισμό του 17 μ.Χ., στο λιμό του 51 μ.Χ. και στο ξέσπασμα πανώλης την εποχή του Μάρκου Αυρηλίου. Ακέφαλο άγαλμα του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρηλίου από την Ολυμπία. Ανήκε αρχικά σε ένα σύμπλεγμα στο Νυμφαίο που είχε ιδρύσει εκεί ο Ηρώδης ο Αττικός.
  • 44.
    Ακόμη όμως καισε περιόδους γενικότερης ευημερίας ορισμένοι αυτοκράτορες χρηματοδοτούσαν την κατασκευή κτηρίων σε διάφορες πόλεις, προκαλώντας έτσι την ευγνωμοσύνη των πολιτών τους. Ανάμεσά τους ο Αδριανός ήταν σαφώς ο πλέον γενναιόδωρος. Όταν επισκέφτηκε την Κόρινθο -μεταξύ του 126 και 128/9 μ.Χ.- έδωσε χρήματα, για να κατασκευαστούν διάφορα κτήρια και ένα υδραγωγείο που θα τροφοδοτούσε την πόλη με νερό από τη λίμνη Στυμφαλία. Η εικόνα της Στυμφαλίας λίμνης σήμερα
  • 45.
    Η Αθήνα, πάντως,παραμένει η πόλη που ιδιαίτερα ευνοήθηκε από τον Αδριανό. Της είχε επιτραπεί η διατήρηση αρκετών εδαφών εκτός Αττικής, τα έσοδα των οποίων συντηρούσαν την αθηναϊκή κυβέρνηση. Λέγεται μάλιστα ότι ο Αδριανός πρόσφερε στην πόλη μεγάλο χρηματικό ποσό, ετήσιες προμήθειες σιτηρών και τα έσοδα από το νησί της Κεφαλληνίας που μέχρι πρότινος κατέληγαν στα ταμεία της Ρώμης. Τέτοιου είδους στάση προς την Αθήνα ήταν βέβαια συνηθισμένη, καθώς ήδη από τον καιρό του Αυγούστου η πόλη είχε τύχει μίας ιδιαίτερα προστατευτικής συμπεριφοράς. Η άμεση επέμβαση του Αυγούστου οδήγησε στην κατασκευή ενός μεγάλου αριθμού κτηρίων στην Αθήνα και σηματοδότησε μία περίοδο ευημερίας χωρίς προηγούμενο ούτε όμως και επόμενο, τουλάχιστον μέχρι την εποχή του Αδριανού. Ο Πούπλιος Αίλιος Τραϊανός Αδριανός (76 – 138 μ.Χ.), στα λατινικά Publius Aelius Traianus Hadrianus, ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας, καθώς επίσης στωικός και επικούρειος φιλόσοφος. Αποτελεί τον τρίτο από τους λεγόμενους "Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες". Κολοσσική κεφαλή του αυτοκράτορα Αδριανού με στεφάνι από φύλλα βελανιδιάς . Πεντελικό μάρμαρο, βρέθηκε στην Αθήνα.
  • 46.
    Εκτός όμως απότη χρηματική βοήθεια για συγκεκριμένα οικοδομικά προγράμματα, οι αυτοκράτορες ενίσχυαν κατά καιρούς οικονομικά και τους γυμνασίαρχους για την αγορά ελαίου αλλά και τους υπεύθυνους για τη διοργάνωση των Παναθηναίων. Επίσης συνήθιζαν να προσφέρουν σιτηρά, είτε ως ετήσιο δώρο είτε ως δωρεά. Η ρωμαϊκή αγορά των Αθηνών προς νότο και δυτικά.
  • 47.
    Προνόμια Kατά καιρούς οιδιάφοροι αυτοκράτορες πρόσφεραν ασυλία, ατέλεια και ελευθερία σε πόλεις της αυτοκρατορικής επικράτειας, προνόμια δηλαδή των οποίων η φύση δεν έχει καθοριστεί ακόμη με ακρίβεια. Ο Κλαύδιος έδωσε για παράδειγμα ασυλία στο νησί της Κω, στη γενέτειρα του προσωπικού του γιατρού. Ο ιστορικός Τάκιτος αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια του έτους 52-3 μ.Χ. δόθηκε ατέλεια στο Ίλιο, τη Ρόδο και την Κω. Η πόλη της Ελατείας στη Φωκίδα απολάμβανε τα προνόμια της ελευθερίας και της ασυλίας, ενώ την εποχή του Αδριανού η Κόρινθος ανακηρύχθηκε ατελής. Όψη της αρχαίας αγοράς της Κω. Το νησί γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη τους ελληνιστικούς χρόνους και συνέχισε να ευημερεί και τους πρώτους αιώνες της ρωμαιοκρατίας.
  • 48.
    Ο Πλίνιος οΠρεσβύτερος αναφέρει ότι δώδεκα πόλεις της επαρχίας της Ασίας είχαν ανακηρυχθεί ελεύθερες και επομένως ανεξάρτητες από το διοικητή της επαρχίας (legatus proconsule). Στην πραγματικότητα, όμως, η ελευθερία αυτών των πόλεων δε συνοδευόταν κατ' ανάγκη και από την απαλλαγή τους από τους φόρους, αν και όποτε συνέβαινε κάτι τέτοιο θεωρούνταν ως ένα ιδιαίτερα πολύτιμο δώρο. Τέλος, η ανανέωση της ελευθερίας των Δελφών και της Μινώας από αυτοκράτορες που διαδέχονταν ο ένας τον άλλον αποτελεί ένδειξη ότι πιθανόν τα προνόμια μπορούσαν να ακυρωθούν με την άρνηση ενός αυτοκράτορα να αναγνωρίσει τις αποφάσεις του προκατόχου του. Προτομή του Αυγούστου με το στέμμα της πόλης της Ρώμης στο κεφάλι του.
  • 49.
    Μία σημαντική αλλάολιγόχρονη αλλαγή στην κατάσταση που ήδη επικρατούσε στις ελληνικές πόλεις προκάλεσε η απόφαση του Νέρωνα το 67 μ.Χ. Σύμφωνα με αυτήν ανακηρύχθηκαν ελεύθερες -γεγονός που σήμαινε ότι μπορούσαν να αυτοδιοικούνται- και ατελείς. Ο Βεσπασιανός όμως ανακάλεσε την απόφαση αυτή το 69 μ.Χ., λόγω του ξεσπάσματος ταραχών, δηλώνοντας μάλιστα ότι οι Έλληνες είχαν ξεχάσει πώς να είναι ελεύθεροι. Από τον αρχαιολογικό χώρο στο Δίον της Πιερίας, την θρησκευτική πρωτεύουσα των Μακεδόνων. Μπορεί ο ρωμαϊκός ζυγός να μην ήταν πάντα τόσο σκληρός, όμως οι Έλληνες είχαν στερηθεί την πολιτική ελευθερία τους και αυτό ήταν η μεγαλύτερη σκλαβιά για εκείνους.
  • 50.
    Η απόκτηση τηςρωμαϊκής πολιτείας -του δικαιώματος δηλαδή του ρωμαίου πολίτη- δε συνεπαγόταν την απαλλαγή από τη φορολογία και τις λειτουργίες. Το τρίτο διάταγμα της Κυρήνης δήλωνε ξεκάθαρα ότι, όταν ένας κάτοικος των επαρχιών αποκτούσε τη ρωμαϊκή πολιτεία, δε θα έπρεπε συγχρόνως να απαλλαγεί από την πληρωμή των φόρων και την ανάληψη λειτουργιών. Παραταύτα, είναι γνωστό ότι ο Αύγουστος είχε προσφέρει ατέλεια στους ρωμαίους γιατρούς. Επίσης, ο Βεσπασιανός είχε διακηρύξει ότι μία μεγάλη ομάδα πολιτών -ανάμεσά τους και οι γιατροί- είχαν το δικαίωμα της φοροαπαλλαγής. Ατέλεια είχε δοθεί ως προνόμιο και στους ρωμαίους συγκλητικούς της Ανατολής, σε διάσημους αθλητές, σε ναυτικούς και στη σύνοδο των διονυσιακών τεχνιτών, την οποία συγκροτούσε μία κοινότητα ηθοποιών, ποιητών, μουσικών και τραγουδιστών που έδιναν παραστάσεις σε όλη την επικράτεια της ανατολικής Μεσογείου. Νόμισμα με την κεφαλή του αυτοκράτορα Κλαύδιου (41-54 μ.Χ.) από την Κόρινθο.
  • 51.
    Ο Αδριανός στάθηκεαρκετά γενναιόδωρος και απάλλαξε τους φιλοσόφους, τους ρήτορες, τους "γραμματικούς" και τους γιατρούς από τις λειτουργίες, τις ιερατικές διαδικασίες και τη χρηματική υποστήριξη των στρατευμάτων. Όμως, αυτή η απόφασή του οδήγησε -σύμφωνα με δηλώσεις του Αντωνίου Ευσεβή- στο ξέσπασμα επικίνδυνων κρίσεων στις πόλεις. Ο ίδιος μάλιστα επιχείρησε να περιορίσει τις περιπτώσεις ατέλειας, βάζοντας ως όριο ένα συγκεκριμένο αριθμό για το κάθε επάγγελμα, σύμφωνα με το μέγεθος της κάθε πόλης που θα αποκτούσε το προνόμιο αυτό. Όπως φαίνεται από διατάγματα του Αδριανού, του Αντωνίου Ευσεβή και του Μάρκου Αυρηλίου, η συντεχνία των ναυλωτών ή φορτωτών ήταν πάντα πρόθυμη να εκμεταλλευτεί το προνόμιο της ατέλειας, προκειμένου να μη πληρώνουν τα μέλη της κανενός είδους φόρο ή δασμό. Δυο κίονες από την αναστηλωμένη Βιβλιοθήκη του Αδριανού στην Αθήνα. Ο φιλέλληνας και φιλόσοφος αυτοκράτορας χρηματοδότησε την ανέγερση βιβλιοθήκης στην πόλη των γραμμάτων που τόσο αγάπησε.
  • 52.
    Οικονομικές ελαφρύνσεις Η πλειοψηφίατων ελληνικών πόλεων που είτε απολάμβαναν το προνόμιο της ασυλίας είτε ήταν σύμμαχες πόλεις της Ρώμης, αν και θεωρητικά τουλάχιστον δεν ήταν υποχρεωμένες να πληρώνουν άμεση φορολογία, έπρεπε να επιβαρύνονται με άλλου είδους οικονομικές υποχρεώσεις. Ορισμένες, ωστόσο, προνομιούχες πόλεις -όπως η Αθήνα, οι Δελφοί και η Νικόπολη- σε γενικές γραμμές κατάφερναν να τις αποφύγουν. Ερείπια από το θέατρο του Αυγούστου στη Νικόπολη, την πόλη που ίδρυσε ως ανάμνηση της ιστορικής νίκης στο Άκτιο το 31 π.Χ.
  • 53.
    Επιπλέον, όσες περιοχέςκατείχαν το ius italicum -το προνόμιο δηλαδή της απαλλαγής από τους φόρους που επέβαλλαν οι διοικήσεις των επαρχιών στις οποίες ανήκαν- είχαν απαλλαγεί από την άμεση φορολογία. Ενδεικτικά αναφέρονται πέντε πόλεις από την επαρχία της Μακεδονίας: το Δυρράχιο, οι Φίλιπποι, η Κασσάνδρεια, το Δίον και οι Στόβοι. Υπήρχαν όμως και κάποιες πόλεις, αποικίες των Ρωμαίων στην ελληνική επικράτεια -όπως η Κόρινθος, η Πάτρα και η Πέλλα- που πιθανότατα να είχαν χάσει το προνόμιο του ius italicum, ή ίσως πάλι να μην το είχαν ποτέ σε πλήρη ισχύ. Αντίθετα, στην επαρχία της Ασίας οι δύο μοναδικές αποικίες ρωμαίων πολιτών, το Πάριον και η Αλεξάνδρεια Τρωάδα, κατείχαν το δικαίωμα αυτό. Η Επίδαμνος 229 π.Χ. τέθηκε υπό Ρωμαϊκή κυριαρχία και εξελίχθηκε σε μεγάλη στρατιωτική και ναυτική βάση. Οι Ρωμαίοι την μετονόμασαν σε Dyrrachium. Υπό τη Ρωμαϊκή κυριαρχία, το Δυρράχιο γνώρισε μεγάλη ακμή· αποτέλεσε το δυτικό άκρο της Εγνατίας Οδού, η οποία οδηγούσε από το Ιόνιο στη Θεσσαλονίκη και κατέληγε στην Κωνσταντινούπολη.
  • 54.
    Μέτρα Οι περισσότερες πληροφορίεςγια συγκεκριμένα οικονομικά μέτρα που λήφθησαν στις ελληνικές πόλεις αναφέρονται στην περίοδο της εξουσίας του Αδριανού. Οι μελετητές υποστηρίζουν ότι πέρα από τη γενικότερη πολιτική της μείωσης φόρων, της προσφοράς δώρων και της καθιέρωσης δωρεών, η μεγάλη συνδρομή του Αδριανού συνίστατο στην οργάνωση της χαώδους διοίκησης των οικονομικών της Αθήνας. Καθιέρωσε τον οπισθόδομο του Παρθενώνα ως kalendarium -ως το ταμείο δηλαδή των δημόσιων πόρων- και αναδιάρθρωσε την ιερά διάταξη, το θησαυρό δηλαδή των ιερών. Ο Lucius Aemilius Juncus ήταν υπεύθυνος για τις ελεύθερες πόλεις της επαρχίας της Αχαΐας και κατοικούσε στην Αθήνα. Ως δικαιοδότης (praefectus iure dicundo or iuridicus) έλεγχε τα έξοδα των επαρχιακών πρεσβειών και τις περιπτώσεις κατάχρησης του δικαιώματος να γίνονται ενστάσεις στα αυτοκρατορικά δικαστήρια. Ο Παρθενών, όπως και στην κλασική εποχή, έτσι και στη ρωμαϊκή αξιοποιήθηκε – λόγω της ιερότητας του χώρου – ως ταμείο.
  • 55.
    Όσον αφορά τιςπεριπτώσεις συγκεκριμένων μέτρων που πάρθηκαν για τον έλεγχο της διάθεσης προϊόντων στην αγορά, από την Αθήνα είναι γνωστός ο νόμος του ελαιόλαδου, αναγραμμένος στην πύλη της ρωμαϊκής Αγοράς που είχε κατασκευαστεί την εποχή του Καίσαρα και του Αυγούστου. Ο νόμος αυτός εξασφάλιζε στην πόλη την πρόσβαση στην τοπική παραγωγή ελαιόλαδου με καλύτερη τιμή, ανεξάρτητα από το μεγαλύτερο κέρδος που προσφερόταν στις διεθνείς αγορές. Ένας δεύτερος νόμος, προερχόμενος και πάλι από την Αθήνα, επιχειρεί να ρυθμίσει την πώληση των ψαριών, θέτοντας όρια σε εκείνους που μεσολαβούσαν μεταξύ των ψαράδων και των ιχθυοπωλών. Η πύλη της ρωμαϊκής αγοράς των Αθηνών.
  • 56.
    Φορολογία Έως και τηνεποχή του Βεσπασιανού (69-79 μ.Χ.) είναι φανερό ότι τόσο ο φόρος στις εκτάσεις γης (tributum soli) όσο και ο κεφαλικός φόρος (tributum capitis) αποτελούσαν τους δύο κύριους άμεσους φόρους που είχαν επιβληθεί σε όλες τις επαρχίες. Κατά συνέπεια οι παραπάνω φόροι συγκεντρώνονταν και στην επαρχία της Μακεδονίας, ενώ επιβλήθηκαν και στην Αχαΐα, όταν ο Βεσπασιανός επανέφερε τις φορολογικές της υποχρεώσεις. Από τη στάση που επέδειξαν όσοι αυτοκράτορες ανήλθαν στο θρόνο της αυτοκρατορίας προκύπτει ότι θεωρούσαν αναγκαία τη διατήρηση και την καλύτερη οργάνωση του ήδη υπάρχοντος φορολογικού συστήματος. Επειδή ο φόρος της γης βρισκόταν σε ισχύ από προηγούμενες εποχές ή επιβαλλόταν στις επαρχίες, μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά -τουλάχιστον για την Αχαΐα και τη Μακεδονία- ότι υπόκειντο σε αυτόν. Όσον αφορά τον κεφαλικό φόρο είναι πολύ πιθανόν να μην ίσχυε αρχικά ξεχωριστά για την κάθε περιοχή. Μάλλον, οι διάφορες κοινότητες πλήρωναν συνολικά το φόρο. Χρυσό νόμισμα του αυτοκράτορα Βεσπασιανού.
  • 57.
    Στις ελληνικές περιοχές,το σύστημα της φορολογίας που εφαρμοζόταν έχει ερμηνευθεί ως πιθανότατα μία συνέχιση των εισφορών (tributa) του 1ου αιώνα π.Χ. Από την περίπτωση της Μεσσήνης προκύπτει ότι όχι μόνο η γη αλλά και όλα τα εισοδήματα αξιολογούνταν και φορολογούνταν συνολικά, θεσμός που ίσχυε τόσο για τους έλληνες όσο και για τους ρωμαίους κατοίκους. Επομένως, δεν υπήρχε περιθώριο για την επιβολή ξεχωριστού κεφαλικού φόρου. Πιστεύεται ότι μάλλον την εποχή του Βεσπασιανού διαχωρίστηκαν οι δύο φόροι και στη Μακεδονία και στη Θράκη. Όταν η Μακεδονία οργανώθηκε από τον Αιμίλιο Παύλο, την εποχή που δεν είχε διοριστεί ακόμη διοικητής για ολόκληρη την επαρχία, η απουσία ρωμαίων υπαλλήλων αποτελεί ένδειξη ότι οι φόροι δε μεταφέρονταν απευθείας στη Ρώμη. Το πιο πιθανόν είναι ότι οι κυβερνήσεις των τεσσάρων μερίδων -στις οποίες είχε ήδη χωριστεί η Μακεδονία- έφεραν την ευθύνη της συγκέντρωσης των φόρων από ντόπιους υπαλλήλους και της μεταφοράς τους στις ρωμαϊκές αρχές. Χάλκινο νόμισμα από τη Μακεδονία με τη μορφή του Αλεξάνδρου και την ένθρονη Αθηνά. Το νόμισμα αυτό κόπηκε επί αυτοκράτορα Αλέξανδρου Σεβήρου (231-235 μ.Χ.).
  • 58.
    Έμμεσοι φόροι Οι πληροφορίεςπου αναφέρονται στη συγκέντρωση έμμεσων φόρων στην Αχαΐα και τη Μακεδονία είναι πολύ λίγες. Λίγα πράγματα είναι γνωστά ακόμη και για τους πιο σημαντικούς από αυτούς, για τους τελωνειακούς δηλαδή δασμούς (portoria). Λέγεται ότι η Σπάρτη είχε αναλάβει η ίδια τη συγκέντρωση των δικών της δασμών. Το γεγονός αυτό, όμως, δεν αποτελεί ουσιαστική πληροφορία σχετικά με την αυτοκρατορική οικονομική πολιτική, εφόσον η συγκέντρωση των έμμεσων φόρων από τις ίδιες τις πόλεις της αυτοκρατορίας θεωρούνταν συνηθισμένη διαδικασία, για να την καθορίζει η νομοθεσία. Σχετικά με το φόρο της κληρονομικότητας (vicesima hereditatium) είναι γνωστό ότι ήταν της τάξης του 5% και ότι είχε επιβληθεί από τον Αύγουστο στους ρωμαίους υπηκόους. Ο φόρος που καθοριζόταν στην περίπτωση της απελευθέρωσης δούλων (vicesima libertatis) ανερχόταν επίσης στο 5% και ίσχυε ήδη προτού ο Αύγουστος ανέλθει στην εξουσία. Από απελευθερωτικές, ωστόσο, επιγραφές της Δήλου και της Θεσσαλίας προκύπτει ότι πιθανότατα σε όσα από τα κράτη και τα Κοινά της ελληνικής επικράτειας είχε επιτραπεί η αυτονομία, αυτά μπόρεσαν να διατηρήσουν το δικό τους σύστημα απελευθέρωσης δούλων χωρίς να πληρώνουν φόρο στη ρωμαϊκή κυβέρνηση. Άγαλμα του αυτοκράτορα Δομιτιανού.
  • 59.
    Ένας εντελώς ιδιαίτεροςφόρος που επιβάρυνε τους έλληνες κατοίκους ήταν το "στεφανικόν" ή "στέφανος" (aurum coronarium) και αναφέρεται στη διατήρηση της συνήθειας να δωρίζονται από τις πόλεις χρυσά στεφάνια σε νικητές στρατηγούς και βασιλείς. Η εκδήλωση αυτή της υποταγής και της καλής θέλησης εξελίχτηκε σε υποχρέωση, και κατά την περίοδο της Αυτοκρατορίας κυρίως οι επαρχίες όφειλαν να την τηρούν. Τέλος, είναι γνωστό ότι οι περιοχές της Αχαΐας, της Ηπείρου και της Θεσσαλίας πλήρωναν έναν ειδικό φόρο για τους τόπους αλιείας οστράκων πορφύρας. Το αρχαίο ελληνικό θέατρο της Δημητριάδας, μεγάλης πόλης στη Μαγνησία της Θεσσαλίας, ιδρυμένη από το Δημήτριο Πολιορκητή τον 3ο αι. π.Χ.
  • 60.
    Οικονομικοί παράγοντες Η απόφασητου Αυγούστου να ιδρύσει αρχικά τη Νικόπολη και μετέπειτα να επανιδρύσει την Πάτρα μεταφέροντας σε αυτές τις πόλεις μέρος από το πληθυσμό της Ακαρνανίας, της Αιτωλίας και της Αχαΐας οφείλεται στο γεγονός ότι ειδικά οι δύο πρώτες περιοχές είχαν υποστεί σοβαρές καταστροφές λόγω των ρωμαϊκών εμφύλιων πολέμων. Μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο και την επικράτησή του επί των δυνάμεων του Αντωνίου, ο Αύγουστος πήρε κάποια μέτρα προκειμένου να ενισχύσει οικονομικά τις ελληνικές περιοχές που είχαν πληγεί από τους πολέμους. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής του δημιούργησε τις δύο παραπάνω πόλεις, στις οποίες ανήκαν διοικητικά τεράστιες εκτάσεις. Ψηφιακή αναπαράσταση ρωμαϊκού πολεμικού πλοίου της εποχής του Αυγούστου.
  • 61.
    Η πρώτη, ηΝικόπολη, χτισμένη κοντά στο Άκτιο είχε υπό τον έλεγχό της την Αμβρακία και όλη την Ακαρνανία. Η δεύτερη, η ρωμαϊκή αποικία των Πατρών (Colonia Augusta Aroe Patrae), δημιουργήθηκε το 16 π.Χ. ως τόπος διαμονής για τους βετεράνους της 10ης και 12ης λεγεώνας. Επιπλέον ανέπτυξε ισχυρή βιοτεχνία υφασμάτων που ειδικευόταν στα λινά. Η Πάτρα έλεγχε όλη την περιοχή από τη Δύμη μέχρι το Αίγιο, τη νότια Αιτωλία και ουσιαστικά όλα τα εδάφη των Οζολών Λοκρών εκτός από την Άμφισσα. Άλλες πόλεις σε αυτές τις περιοχές μετατράπηκαν σε υποτελείς (Ναύπακτος) ή και εγκαταλείφθηκαν εντελώς. Το Ωδείο της Νικόπολης και στο βάθος μέρος των τειχών της πόλης.
  • 62.
    Εκτός όμως απότη Νικόπολη και την Πάτρα θα πρέπει να τονιστεί και η σημασία της αποικίας της Κορίνθου. Η ίδρυσή της είχε ξεκινήσει την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα και ολοκληρώθηκε στα χρόνια του Αυγούστου. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης η Κόρινθος γρήγορα αναπτύχθηκε και απέκτησε τέτοια ισχύ, ώστε να λειτουργήσει ως διοικητική έδρα και να αποτελέσει την πρώτη και μεγαλύτερη πόλη της επαρχίας της Αχαΐας. Ήταν το κέντρο των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ της Ιταλίας και της Ελλάδας, εξυπηρετώντας όπως φαίνεται το σκοπό του Αυγούστου να αφήσει τον έλεγχο του εμπορίου στην Κόρινθο και στην Πάτρα. Όσον αφορά το εμπόριο των βορειότερων ακτών, είχε ως κέντρο του τη Νικόπολη που εκτός από τα δύο της λιμάνια χρησιμοποιούσε και το Ανακτόριο. Θα πρέπει τέλος να επισημανθεί ότι προτού ιδρυθούν και αναπτυχθούν οι πόλεις αυτές, το εμπόριο στην επαρχία της Αχαΐας ελεγχόταν από τη Σπάρτη και το Άργος Το Ωδείο της Πάτρας αποτελεί και σήμερα, αναστηλωμένο, χώρο καλλιτεχνικών εκδηλώσεων.
  • 63.
    Τράπεζες Ελάχιστες πληροφορίες έχουμεσχετικά με τις μεθόδους διεκπεραίωσης των τραπεζικών συναλλαγών. Όσες υπάρχουν προέρχονται από επιγραφικό υλικό και αφορούν τις αξίες των επιτοκίων. Φαίνεται, λοιπόν, ότι στην Ελλάδα οι αξίες ήταν υψηλότερες από ότι στη Δύση ή τουλάχιστον στη Ρώμη. Για παράδειγμα είναι γνωστό ότι στην περίπτωση που κάποιες πληρωμές στο κράτος καθυστερούσαν το επιτόκιο έφτανε το 12%. Ήταν σαφώς υψηλότερο από εκείνο που επιβαλλόταν σε ασφαλιστικές επενδύσεις, το οποίο και κυμαινόταν στο 8- 9%, ενώ για τα ναυτοδάνεια μπορούσε να φτάσει και το 33%. Για τη Δύση λέγεται ότι το σύνηθες επιτόκιο βρισκόταν μεταξύ του 4-6%. Tέλος, το επιτόκιο υπολογιζόταν μηνιαίως, μέθοδος που ίσχυε από τα παλαιότερα χρόνια. Μνημείο του Οκταβιανού Αυγούστου στο σημερινό Μονακό.
  • 64.
    Από τα πιοσημαντικά κέντρα τραπεζικών δραστηριοτήτων -τουλάχιστον για τα τέλη του 1ου και τις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ.- ήταν η Κόρινθος, η Αθήνα και η Πάτρα. Μάλιστα ο Ηρώδης Αττικός είχε ασχοληθεί εκτενώς με τις τράπεζες. Το κράτος επενδύοντας τις δωρεές των πλούσιων πολιτών και οργανώνοντας κρατικές τράπεζες -όπως στην περίπτωση της Σπάρτης- μπορούσε σε κάποιο βαθμό να ανταγωνιστεί τους ιδιώτες τραπεζίτες. Αυτό όμως συνέβαινε μόνο στον περιορισμένο τομέα των ντόπιων δανείων που υποστηρίζονταν από καλές εγγυήσεις. Αρχαία Κόρινθος. Η οδός Λεχαίου (που οδηγούσε στο ομώνυμο λιμάνι) και εκατέρωθεν ερείπια των εμπορικών καταστημάτων της αγοράς.
  • 65.
    Νομίσματα Την εποχή πουη Ελλάδα περιήλθε στα χέρια της ρωμαϊκής εξουσίας, το δηνάριο και η αττική δραχμή ήταν ισότιμα. Τα νομίσματα άλλων πόλεων, που ακολουθούσαν διαφορετικά μετρικά συστήματα, απέκτησαν μία ποσοστιαία αντιστοιχία με το δηνάριο. Για παράδειγμα, από απελευθερωτικές επιγραφές είναι γνωστό ότι οι 15 θεσσαλικοί στατήρες ισοδυναμούσαν με 22 1/2 δηνάρια. Το δηνάριο ήταν το μόνο νόμισμα που κυκλοφορούσε σε ασήμι. Οι μικρότερες υποδιαιρέσεις του κόβονταν σε χαλκό τοπικά στις διάφορες πόλεις και στα Kοινά των ελληνικών επαρχιών. Η μνα και το τάλαντο πιθανότατα είχαν διατηρήσει την παλαιότερη αντιστοιχία τους, δηλαδή η 1 μνα ισοδυναμούσε με 100 δηνάρια και το 1 τάλαντο με 6000 δηνάρια. Την εποχή αυτή παρατηρείται και η χρήση μικρών υποδιαιρέσεων, που δεν ήταν όμως μικρότερες από εκείνες των προηγούμενων χρόνων. Χάλκινο νόμισμα από τη Σάμο με τη μορφή του αυτοκράτορα Γορδιανού Γ’ (238-245 μ.Χ.)
  • 66.
    Η κυκλοφορία τωντοπικών νομισμάτων σταμάτησε την εποχή του αυτοκράτορα Γαλλιηνού, αλλά μέχρι τότε -στο α' μισό του 3ου αιώνα μ.Χ.- ήταν αρκετά διαδεδομένη. Πιθανώς οι κύριες αιτίες για αυτή τη διακοπή να υπήρξαν οι συνεχείς υποτιμήσεις του αυτοκρατορικού νομίσματος και η μία γενικότερη ανάπτυξη που παρατηρήθηκε στις ελληνικές πόλεις, ιδιαίτερα όπως αυτή προκύπτει από την περίπτωση της Αθήνας. Χάλκινο νόμισμα από την Ταρσό της Κιλικίας με τη μορφή του αυτοκράτορα Μαξιμίνου (235-238 μ.Χ.). Αργυρό νόμισμα από την Κόρινθο με τη μορφή του αυτοκράτορα Κόμμοδου (177-192 μ.Χ.).
  • 67.
    Μεταλλεία Την περίοδο τηςρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τα αποθέματα αργύρου στα μεταλλεία της Αττικής και χαλκού στα μεταλλεία της Εύβοιας είχαν εξαντληθεί. Στη Λακωνία, όμως, τα μεταλλεία σιδήρου κοντά στο Ταίναρο παρέμεναν πιθανότατα σε λειτουργία. Επίσης, είναι γνωστό ότι τα μεταλλεία σιδήρου στην Κύθνο ήταν σε χρήση στα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ. Δεν είναι βέβαιο, ωστόσο, εάν τα μεταλλεία μαγνήτη στη Βοιωτία και στην Άνδρο χρησιμοποιούνταν αυτήν την εποχή. Όσον αφορά τα μεταλλεία της Μακεδονίας, όταν αυτά επαναλειτούργησαν το 158 μ.Χ., φαίνεται ότι διέθεταν κάποια αποθέματα τουλάχιστον αργύρου, τα οποία όμως γρήγορα εξαντλήθηκαν. Tα δε αποθέματα χρυσού είχαν μάλλον εξαντληθεί νωρίτερα. Σε γενικές γραμμές, τα μεταλλεία του Παγγαίου πιθανόν να βρίσκονταν σε χρήση στα πρώτα χρόνια της Αυτοκρατορίας, αλλά στοιχεία για τις μετέπειτα εποχές δεν έχουν σωθεί. Ίσως, πάλι, τα μεταλλεία που βρίσκονταν στα βόρεια της Θεσσαλονίκης να λειτουργούσαν τη Ρωμαϊκή περίοδο. Αρχαία στοά από τα μεταλλεία του Παγγαίου τα οποία λειτούργησαν συστηματικά για πρώτη φορά επί Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας.
  • 68.
    Τα λατομεία, αντίθετα, χρησιμοποιούντανεντατικά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Είναι γνωστό ότι το πολύχρωμο μάρμαρο της Kαρύστου στην Eύβοια ήταν από τα πλέον δημοφιλή στη Pώμη. Από την περιοχή της Αττικής, το μάρμαρο του Υμηττού, αν και όχι τόσο διάσημο όσο το παραπάνω, εξαγόταν στη Δύση. Tο πεντελικό, επίσης, χρησιμοποιούνταν ευρέως στην Ελλάδα και ήταν η επιλογή του Ηρώδη Αττικού για την κατασκευή των σταδίων στην Αθήνα και στους Δελφούς και των μνημείων στην Ολυμπία. Tο μαύρο μάρμαρο της Λακωνίας ήταν από τα πιο ονομαστά, όπως φυσικά και εκείνο της Πάρου. Τόσο όμως τα λατομεία της Καρύστου όσο και εκείνα της Πάρου βρίσκονταν υπό τον αυτοκρατορικό έλεγχο. Ιωνικό κιονόκρανο από τους Δελφούς.
  • 69.
    Προϊόντα Την περίοδο τηςΡωμαϊκής Αυτοκρατορίας η παραγωγή ελαιόλαδου και σιτηρών ήταν ακόμη κερδοφόρα. Αντίθετα, στην περίπτωση του κρασιού μόνον οι πιο δημοφιλείς ποικιλίες του παρουσίαζαν εμπορικό κέρδος. Ένα νέο στοιχείο την εποχή αυτή είναι η αυξανόμενη σημασία που αποκτάει ο τομέας της κτηνοτροφίας ευρύτερα πλέον στον ελλαδικό χώρο και όχι μόνο σε ορισμένες τοπικές οικονομίες. Συνοπτικά μπορεί να ειπωθεί ότι οι μεγάλες πόλεις συνέχιζαν να εισάγουν σιτηρά, ενώ εξήγαν κυρίως ελαιόλαδο και κοπάδια ζώων που προορίζονταν για τις αγροτικές εργασίες. Ψηφιδωτό από τη Villa Romana del Casale στη Σικελία (4ος αι.). Απεικονίζεται σκηνή αλιείας κοντά σε έπαυλη. Η αλιεία παρέμενε βέβαια βασική οικονομική δραστηριότητα στον μεσογειακό χώρο και τους ρωμαϊκούς χρόνους.
  • 70.
    Η Θεσσαλία ήτανη περιοχή της Ελλάδας που παρήγε τις μεγαλύτερες ποσότητες σιτηρών, περισσότερες από όσες η ίδια χρειαζόταν για την κάλυψη των τοπικών της αναγκών. Ήταν επίσης γνωστό ότι τουλάχιστον μία φορά έστειλε σιτάρι στην Αθήνα, η οποία και συνέχιζε να βασίζεται στην εισαγωγή σιτηρών. Ωστόσο, δεν πρέπει να παρήγε αρκετές ποσότητες, ώστε να διεκδικεί σημαντική θέση στις διεθνείς αγορές. Είναι επιπλέον πιθανόν ότι η Βοιωτία, η Ηλεία, η Μεσσηνία και η Αρκαδία παρήγαν υπό κανονικές συνθήκες αρκετά σιτηρά για τοπική κατανάλωση, αν και υπάρχουν αναφορές ότι στα πρώτα χρόνια της εξουσίας του Τιβερίου είχε υπάρξει έλλειψή τους στη Μεγαλόπολη. Το ελληνικό θέατρο της Μεγαλόπολης ήταν από τα μεγαλύτερα της Μεσογείου με χωρητικότητα περίπου 20 χιλιάδων θεατών. Σήμερα η κατάστασή του δεν μπορεί να αποδώσει ούτε στο ελάχιστο το μέγεθος του κτιρίου.
  • 71.
    Οι περισσότερες πληροφορίεςγια την παραγωγή ελαιόλαδου αφορούν την Αττική και τη Φωκίδα. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι η Αττική και η Σικυώνα παρήγαν τις μεγαλύτερες ποσότητες, αλλά η Τιθορέα στη Φωκίδα πρόσφερε την καλύτερη ποιότητα. Λέγεται ότι οι παραγωγοί της συγκεκριμένης περιοχής ένα μέρος από το ελαιόλαδο το εξήγαν, ενώ κρατούσαν και κάποια ποσότητα για την κατασκευή αρωμάτων. Από τις επιγραφές που αφορούν τα μέτρα ελέγχου για τη διακίνηση του ελαιόλαδου φαίνεται ότι ήταν περισσότερο κερδοφόρα η εξαγωγή του στο ευρύτερο ρωμαϊκό κράτος από την πώλησή του στην τοπική αγορά παραγωγής του. Καταρράκτες στην Τιθορέα.
  • 72.
    Αναμφίβολα αρκετές ελληνικέςπόλεις παρήγαν κρασί, το οποίο καταναλωνόταν εγχώρια. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η παραγωγή για εξαγωγή ήταν επικερδής παρά μόνο στις περιπτώσεις δημοφιλών ποικιλιών, οι οποίες όμως δεν καλλιεργούνταν στην κυρίως Ελλάδα. Tα πιο διάσημα κρασιά ήταν της Χίου, της Λέσβου και της Θάσου. Ερείπια του οκτάστηλου ψευδοδίπτερου κλασικού ναού στα Μέσα της νήσου Λέσβου.
  • 73.
    Κτηνοτροφία Η κτηνοτροφία ήταναρκετά αναπτυγμένη στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας. Τα άλογα της Λακωνίας, της Θεσσαλίας και της Αιτωλίας ήταν περιζήτητα στον ιππόδρομο της Ρώμης και στο ρωμαϊκό στρατό. Η Αρκαδία, επιπλέον, εκτός από άλογα εξέτρεφε όνους και ημίονους. Τους τελευταίους πιθανότατα μάλιστα να τους εξήγε. Για τη Μεγαρίδα, πάλι, είναι γνωστό ότι εξέτρεφε πρόβατα, το μαλλί των οποίων εξήγε. Θα πρέπει να αναφερθεί ότι είναι βέβαιο για την Αρκαδία τουλάχιστον -και ίσως και για τη Μακεδονία- ότι οι ίδιοι οι κάτοικοι φρόντιζαν τα κοπάδια τους, δε χρησιμοποιούσαν δηλαδή δούλους. Το ίδιο φαίνεται ότι ίσχυε και για όσους εργάζονταν ως ξυλοκόποι. Η Σύριγξ καταδιωκόμενη από τον Πάνα, έργο του σπουδαίου γάλλου ζωγράφου Νικολά Πουσέν (1637). Ο παν ήταν η κατεξοχήν θεότητα που λατρευόταν από τους κτηνοτρόφους, αρχικά στην Αρκαδία κι έπειτα σε όλο τον ελληνικό κόσμο.
  • 74.
    Το μέλι απότον Υμηττό και τη Λαυρεωτική καθώς και εκείνο των διαφόρων νησιών του Αιγαίου θεωρούνταν πολύ καλής ποιότητας και πιθανότατα να εξαγόταν, αλλά σε μικρές ποσότητες. Το λεπτό λινάρι, που ονομαζόταν βύσσος, από την Ηλεία ήταν διάσημο για την ποιότητά του και χρησιμοποιούνταν ως πρώτη ύλη στη βιοτεχνία υφασμάτων των Πατρών. Η Πάτρα είχε φήμη για τα υφάσματα πολυτελείας που κατασκεύαζε και το ίδιο ίσχυε για την Αμοργό και την Κω. Επίσης, η περιοχή της Μεγαρίδας φαίνεται ότι διατηρούσε μία σημαντική βιοτεχνία μάλλινων υφασμάτων Η αναστηλωμένη ρωμαϊκή οικία στην πόλη της Κω (Casa Romana) είναι έξοχο παράδειγμα αστικής έπαυλης της ρωμαιοκρατίας στον ελληνικό χώρο.
  • 75.
    Η πορφυροαλιεία ήταναρκετά διαδεδομένη και οι περιοχές που αναφέρονται ότι επιδίδονταν στην αλιεία οστράκων πορφύρας είναι η Λακωνία, η Βούλις στη Φωκίδα, η Θεσσαλία, η Εύβοια και η Γυάρος. Κάποιες ελληνικές πόλεις, κυρίως η Αθήνα, συνέχιζαν να κατασκευάζουν έργα τέχνης από χρυσό, μάρμαρο και οστό, που πουλιόνταν στις αγορές της αυτοκρατορίας. Τέλος, ήταν γνωστή η προτίμηση των Ρωμαίων για ορισμένα "είδη πολυτελείας" όπως τα καρύδια της Θάσου, καθώς και για κάποιες κατηγορίες πτηνών και ζώων. Ενδεικτικά αναφέρονται οι πελαργοί και οι γερανοί από τη Μήλο, οι πετεινοί -που προορίζονταν για κοκορομαχίες- από την Τανάγρα, τη Μήλο και τη Χαλκίδα και τα κατσικάκια από την Αμβρακία. Πορτραίτο της Σαλονίνας Ματιδίας, ανιψιάς του αυτοκράτορα Τραϊανού και πεθεράς του αυτοκράτορα Αδριανού.
  • 76.
    Οι πλούσιοι Τα μέλητης αριστοκρατίας των ελληνικών πόλεων συνήθιζαν να ξοδεύουν απλόχερα για το κοινό όφελος. Η δραστηριότητά τους αυτή δεν ήταν πρωτόγνωρη, καθώς χρονολογείται ήδη από την Κλασική περίοδο. Η σπουδαιότητα της προσφοράς τους δεν μπορεί βέβαια να υποτιμηθεί, ωστόσο πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι είχαν την οικονομική δυνατότητα, για να επιδίδονται σε τέτοιου είδους ενέργειες. Τα χρηματικά ποσά που προσφέρονταν κυμαίνονταν από τεράστιες δωρεές -όπως εκείνες του Ηρώδη Αττικού ή του Ευρυκλή από τη Σπάρτη- μέχρι μικρά ποσά για τη μελλοντική φροντίδα τάφων. Για παράδειγμα, στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. η διαθήκη του Αττικού -πατέρα του Ηρώδη- καθόριζε το ποσό της 1 μνας για κάθε ενήλικα αθηναίο πολίτη. Επίσης, από επιγραφή είναι γνωστό ότι στη Σπάρτη ένας Φλάβιος Χαρίξενος πρόσφερε ως δωρεά στην πόλη το ποσό των 10.500 δηναρίων. Αξιοσημείωτη είναι και η περίπτωση μίας τιμητικής επιγραφής από την Τήνο, που χρονολογείται στον 1ο ή στο 2ο αιώνα μ.Χ. Ένας πολίτης ονομαζόμενος Σάτυρος είχε προσφέρει κατά τη διάρκεια της ζωής του δωρεές συνολικού ύψους 44.500 δηναρίων για την ετήσια πληρωμή του κεφαλικού φόρου των ανδρών, γυναικών και παιδιών της περιοχής του. Άγαλμα του Αγρίκολα, σπουδαίου στρατηγού και ευεργέτη πολλών πόλεων στη Δύση τα χρόνια του Αυγούστου.
  • 77.
    Η γη αποτελούσετη βάση της περιουσίας των αριστοκρατών. Γενικά η παραγωγή των προϊόντων, με εξαίρεση τα υφάσματα και κάποια είδη πολυτελείας, ήταν περιορισμένη και προοριζόταν για τις τοπικές αγορές. Η μεταφορά τους -είτε από τη θάλασσα είτε από την ξηρά- ήταν επικίνδυνη, αργή και δαπανηρή. Καμία επιμέρους εμπορική ή βιοτεχνική δραστηριότητα -με μόνη ίσως εξαίρεση τα μεγάλα εμπορικά κέντρα- δεν μπορούσε να συντηρήσει τα μέλη της αριστοκρατίας. Ήταν, λοιπόν, στην πλειοψηφία τους γαιοκτήμονες και πιθανότατα να έλεγχαν τη διακίνηση των σιτηρών, όπως προκύπτει από τις περιπτώσεις όπου κατηγορούνται για συγκέντρωση σιτηρών στα χέρια τους σε περιόδους έλλειψής τους. Ψηφιδωτό από τη Villa Romana del Casale στη Σικελία (4ος αι.). Το ψηφιδωτό σύνολο της βίλας είναι το μεγαλύτερο των ρωμαϊκών χρόνων που σώζεται και απεικονίζει σκηνές καθημερινής ζωής των πλουσίων της υπαίθρου.
  • 78.
    Αν και υπήρχεανταγωνισμός μεταξύ των αριστοκρατών για το ποιος θα αποκτήσει μεγαλύτερη φήμη δαπανώντας υψηλότερα ποσά, το βασικό κίνητρό τους δε σχετιζόταν ούτε με την απόκτηση φιλοτιμίας ούτε με φιλανθρωπικά συναισθήματα. Ορισμένοι βέβαια υπερηφανεύονταν για τα διάφορα κτίσματα που κοσμούσαν τις πόλεις, για την κατασκευή των οποίων ήταν προσωπικά υπεύθυνοι. Ωστόσο, η πλειοψηφία τους ενδιαφερόταν να καλύψει τη βασική προϋπόθεση που ίσχυε την εποχή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας για την απόκτηση υψηλής διοικητικής θέσης. Αυτήν καθόριζε όχι η αποδεδειγμένη ικανότητα του υποψήφιου να διοικεί, αλλά η δυνατότητα και κυρίως η διάθεσή του να ξοδεύει τα χρήματά του. Η κατοχή και η επίδειξη πλούτου ήταν πλέον η βασική προϋπόθεση για την άνοδο στις υψηλότερες θέσεις εξουσίας και μπορούσε να οδηγήσει μέχρι και στην είσοδό του στη ρωμαϊκή Σύγκλητο. Άγαλμα νεαρού πατρικίου, ίσως μέλους της αυτοκρατορικής δυναστείας των Ιουλίων- Κλαυδίων. 1ος αι. μ.Χ.
  • 79.
    Ο Ηρώδης οΑττικός Η ιστορία της Αττικής το 2ο αιώνα μ.Χ. είναι συνδεδεμένη με τη ζωή και τις δραστηριότητες του Ηρώδη Αττικού, του πλουσιότερου ίσως αθηναίου πολίτη εκείνης της εποχής. Η οικογένειά του ήταν από τις παλαιότερες της Αθήνας και η περιουσία της τον καιρό του παππού του Ίππαρχου ανερχόταν πιθανότατα στους 100.000.000 σηστέρτιους. Αν και ο αυτοκράτορας Δομιτιανός την κατάσχεσε, ο πατέρας του Ηρώδη -ο Αττικός- κατάφερε να ανακτήσει ένα μέρος της. Όταν εκείνος πέθανε, ο Ηρώδης κληρονόμησε πάνω από 12 εκ.δραχμές. Δεδομένου όμως ότι τόσο ο Αττικός όσο και η πρώτη σύζυγός του Vibullia Alcia πρόσφεραν απλόχερα χρήματα προς όφελος των συμπολιτών τους, μπόρεσαν να κληροδοτήσουν στο γιο τους μία περιουσία μισή σε μέγεθος από εκείνη του Ίππαρχου. Η βίλλα του Ηρώδη του Αττικού στην Εύα Δολιανών της Κυνουρίας στην Αρκαδία είναι το σημαντικότερο κτήριο εκτός Αττικής που συνδέεται με το διασημότερο Αθηναίο της ρωμαιοκρατίας. Ο χώρος ανασκάπτεται τις τελευταίες δεκαετίες.
  • 80.
    Μετά την ανάληψητης πατρικής του περιουσίας, ο Ηρώδης αρνήθηκε να αναγνωρίσει τα fideicommissa που είχε συμφωνήσει ο πατέρας του με διάφορους πολίτες, με αποτέλεσμα αρκετοί από αυτούς να υποπέσουν σε χρέη. Στις μέρες του, η περιουσία του περιελάμβανε εκτάσεις στην Κηφισιά και στο Μαραθώνα. Ανάγλυφο από την έπαυλη του Ηρώδη και της Ρηγίλλης, Μουσείο του Λούβρου. Οι Αθηναίοι λαμβάνοντας υπόψη τη δράση, τη παιδεία και ασφαλώς το πλούτο του Ηρώδη τον εξέλεξαν «επιμελητή» των Παναθηναίων. Και πράγματι ο Ηρώδης διεξήγαγε τη λειτουργία τους με πρωτοφανή λαμπρότητα και πολυτέλεια. Οι Αθηναίοι τον τίμησαν με στέφανο, ευγνωμονώντας τον. Τότε υποσχέθηκε και ο Ηρώδης πως στην επόμενη εορτή των Παναθηναίων θα υποδεχθεί όλους τους πολίτες και ξένους που θα ερχόντουσαν στην εορτή καθώς και όλους τους αθλητές που θα λάμβαναν μέρος, μέσα σε μαρμάρινο στάδιο. Την υπόσχεσή του αυτή ο Ηρώδης αξιώθηκε και ολοκλήρωσε μέσα στη ταχθείσα προθεσμία, μη «φεισθείς χρημάτων» επενδύοντας με μάρμαρο το γνωστό Παναθηναϊκό Στάδιο.
  • 81.
    Συνέχισε και οίδιος να ξοδεύει πλουσιοπάροχα προς όφελος της πόλης, αποκτώντας τέτοια ισχύ που στο τέλος θεωρήθηκε τύραννος. Στα οικοδομικά προγράμματα που χρηματοδότησε συμπεριλαμβάνονταν το Παναθηναϊκό στάδιο και το Ωδείο της Ρήγιλλας. Επίσης, είχε αναλάβει τα έξοδα αρκετών λειτουργιών. Ανάμεσα στο 170 και 174 μ.Χ. οι εχθροί του κατάφεραν να τον απομακρύνουν στο Ώρικον της Ηπείρου. Επειδή όμως αυτό είχε οικονομικό κόστος για την πόλη, τέθηκε το ζήτημα στον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο. Εκείνος, αφού πρώτα άκουσε τις κατηγορίες αλλά και την παράκληση του Ηρώδη για συγχώρεση, αποφάσισε ότι τελικά άλλοι ήταν οι υπεύθυνοι και όχι ο ίδιος για όσα τον κατηγορούσαν και του επέτρεψε να γυρίσει στην Αθήνα. Η επιστροφή του ήταν μεν θριαμβευτική, η παραμονή του όμως στην πόλη ολιγόχρονη, μέχρι το θάνατό του το 177 μ.Χ. Το Ωδείο του Ηρώδη Αττικού που έκτισε προς τιμή της δεύτερης γυναίκας του Ρήγιλλας (Ηρώδειο) αποτελεί και σήμερα χώρο πολιτισμού.
  • 82.
    Εκτός όμως τωνδωρεών και των έργων αυτών ο Ηρώδης έκανε κι άλλες ευεργεσίες σε πολλές άλλες πόλεις. Με δαπάνη του κτίσθηκε θέατρο στη Κόρινθο, στο δε Ιερό του Ποσειδώνα στον Ισθμό αφιέρωσε κολοσσιαίο άγαλμα του Ποσειδώνα και έτερο της Αμφιτρίτης και σύμπλεγμα πολυτελέστατο που απεικόνιζε άρμα που έσερναν τέσσερις ίπποι από χρυσό και ελεφαντοστού. Επίσης στους Δελφούς ανήγειρε ολόκληρο στάδιο, ενώ στην Ολυμπία έκτισε υδραγωγείο και έφερε νερό. Στις Θερμοπύλες κατασκεύασε μαρμάρινες ιαματικές κολυμβήθρες καθώς και άλλα πολλά έργα σε διάφορα μέρη. Άποψη του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Κορίνθου με τον Ακροκόρινθο στο βάθος.
  • 83.
    Τα κείμενα τηςπαρουσίασης βασίζονται κατεξοχήν: Α) Στο συλλογικό έργο: Ελληνική Ιστορία (επιμ. Μ. Σακελλαρίου, Χρ. Μαλτέζου, Αλ. Δεσποτόπουλος), τ.3 (από τον Μέγα Αλέξανδρο στους Ρωμαϊκούς χρόνους), εκδ. Εκδοτική Αθηνών και «Η Καθημερινή», Αθήνα 2010, σ.σ. 26-101 Β) Στα άρθρα της ιστοσελίδας του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού www.ime.gr/chronos/07 (Ρωμαϊκή Περίοδος)
  • 84.
    ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ(ΕΛΛΗΝΙΚΗ Ή ΞΕΝΗ) Alfoeldi, G., Ιστορία της Ρωμαϊκής κοινωνίας, μτφρ. Α. Χανιώτης, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992. Baldson, J.P.V.D., Ρωμαίες γυναίκες. Η ιστορία και τα έθιμά τους, μτφρ. Ν. Πετρόχειλος, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1984. Garnsey P. & Saller R., Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, Οικονομία, κοινωνία και πολιτισμός, μτφρ. Β.Ι. Αναστασιάδης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1998 Ελλάς, Ιστορία και Πολιτισμός του Ελληνικού Έθνους, εκδ. Πάπυρος, Αθήνα 1998 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ε, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1970 Καρδαράς Γεώργιος, Η άνοδος και η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εκδ. Περισκόπιο, Αθήνα 2002 Kenney. E.J – Clausen W.V., Ιστορία της Λατινικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Θ.Πίκουλα, Α.Σιδέρη-Τόλια, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 1999 Παπαχατζής Νικόλαος, Η θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1987 Παπαχατζής Νικόλαος, Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησης: Κορινθιακά-Λακωνικά, Μεσσηνιακά-Ηλιακά, Αχαϊκά-Αρκαδικά, Βοιωτικά-Φωκικά, Αττικά, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2002 (επανέκδοση) Rostovtzeff Michael, Ρωμαϊκή Ιστορία, μτφρ. Βασίλης Καλφάογλου, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1984 Χριστοφιλοπούλου Αικατερίνη , Βυζαντινή Ιστορία, τ. Α, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993
  • 85.
    Περιοδικά Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία,εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία, σειρά Μεγάλες Μάχες, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, σειρά Παγκόσμια Ιστορία/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα Περιοδικό Corpus, εκδόσεις Περισκόπιο: Επιλεγμένα άρθρα Ιστοσελίδες www.ime.gr/chronos (Ελληνική Ιστορία) http://www.ehw.gr/ehw/forms( Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού) www.wikipedia.org (Λήμματα για τη Ρώμη και την αυτοκρατορία της) http://www2.egeonet.gr (Πολιτιστική πύλη του Αρχιπελάγους του Αιγαίου)
  • 86.
    Πίνακες Ρωμαίων Αυτοκρατόρων ΔυναστείαΙουλίων – Κλαυδίων Οκταβιανός Αύγουστος (GAIVS IVLIVS CAESAR AVGVSTVS): 27 π..Χ - 14 μ.Χ. Ο πρώτος Αυτοκράτορας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τιβέριος Α΄ (TIBERIVS IVLIVS CAESAR AVGVSTVS): 14 μ.Χ. – 37 μ.Χ. Θετός γιος του Οκταβιανού Αύγουστου από τη σύζυγο του Λιβία. Καλιγούλας (GAIVS IVLIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 37 μ.Χ. – 41 μ.Χ. Ανιψιός του Τιβέριου Α' και υιοθετημένος εγγονός του Αύγουστου. Δολοφονήθηκε μετά από συνωμοσία. Κλαύδιος (TIBERIVS CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 41 μ.Χ. – 54 μ.Χ. Ανιψιός του Τιβέριου Α', αδελφός του Γερμανικού και θείος του Καλιγούλα. Πιθανόν δηλητηριάστηκε από τη σύζυγό του Αγριππίνα την Νεότερη, για χάρη του γιου της Νέρωνος. Νέρων (NERO CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 54 μ.Χ. – 68 μ.Χ. Εγγονός του Γερμανικού, ανιψιός και υιοθετημένος γιος του Κλαύδιου. Ο Οκταβιανός Αύγουστος ήταν προ προπάππους του. Αυτοκτόνησε αφού κηρύχθηκε δημόσιος εχθρός από τη Σύγκλητο.
  • 87.
    Έτος 4 αυτοκρατόρων Γάλβας(SERVIVS SVLPICIVS GALBA CAESAR AVGVSTVS): 69 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά μετά από πραξικόπημα του Όθωνα . Όθων (MARCVS SALVIVS OTHO CAESAR AVGVSTVS): 69 μ.Χ. Αυτοκτόνησε αφού έχασε την μάχη του Bedriacum από τον Βιτέλλιο. Βιτέλλιος (AVLVS VITELLIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS): 69 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του Βεσπασιανού. Δυναστεία Φλαβίων Βεσπασιανός (TITVS FLAVIVS CAESAR VESPASIANVS AVGVSTVS): 69 μ.Χ. – 79 μ.Χ. Απέκτησε την εξουσία με την βοήθεια των λεγεώνων της ανατολής εναντίον του Βιτέλλιου. Τίτος (TITVS FLAVIVS CAESAR VESPASIANVS AVGVSTVS): 79 μ.Χ. – 81 μ.Χ. Γιος του Βεσπασιανού. Δομιτιανός (TITVS FLAVIVS CAESAR DOMITIANVS AVGVSTVS): 81 μ.Χ. – 96 μ.Χ. Γιος του Βεσπασιανού. Δολοφονήθηκε από δικαστικούς.
  • 88.
    Δυναστεία Αντωνίνων Νέρβας (MARCVSCOCCEIVS NERVA CAESAR AVGVSTVS): 96 μ.Χ. – 98 μ.Χ. Διορισμένος από την Πραιτωριανή φρουρά. Τραϊανός (CAESAR MARCVS VLPIVS NERVA TRAIANVS AVGVSTVS): 98 μ.Χ. – 117 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Νέρβα. Αδριανός (CAESAR PVBLIVS AELIVS TRAIANVS HADRIANVS AVGVSTVS): 117 μ.Χ. – 138 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Τραϊανού. Αντωνίνος Πίος (CAESAR TITVS AELIVS HADRIANVS ANTONINVS AVGVSTVS PIVS): 138 μ.Χ. – 161 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Αδριανού. Λούκιος Βέρος (CAESAR LVCIVS AVRELIVS VERVS AVGVSTVS): 161 μ.Χ. – 169 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Αντωνίνου Πίου. Συναυτοκράτορας με τον Μάρκο Αυρήλιο ως τον θάνατο του. Μάρκος Αυρήλιος (CAESAR MARCVS AVRELIVS ANTONINVS AVGVSTVS): 161 μ.Χ. – 180 μ.Χ. Υιοθετημένος γιος και κληρονόμος του Αντωνίνου Πίου. Συναυτοκράτορας με τον Λούκιο Βέρο μέχρι το 169 μ.Χ. Κόμμοδος (CAESAR MARCVS AVRELIVS COMMODVS ANTONINVS AVGVSTVS): 177 μ.Χ. – 192 μ.Χ. Γιος του Μάρκου Αυρήλιου. Συναυτοκράτορας από το 177 μ.Χ. Δολοφονήθηκε στο παλάτι με στραγγαλισμό.
  • 89.
    Πέρτιναξ (CAESAR PVBLIVSHELVIVS PERTINAX AVGVSTVS): 193 μ.Χ. Διορισμένος από την Πραιτωριανή φρουρά. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά. Δίδιος Ιουλιανός (CAESAR MARCVS DIDIVS SEVERVS IVLIANVS AVGVSTVS): 193 μ.Χ. Νικητής πλειστηριασμού της Πραιτωριανής φρουράς για την θέση του Αυτοκράτορα. Δολοφονήθηκε μετά από εντολή της Συγκλήτου. Δυναστεία Σεβήρων Σεπτίμιος Σεβήρος (CAESAR LVCIVS SEPTIMIVS SEVERVS PERTINAX AVGVSTVS): 193 μ.Χ. – 211 μ.Χ. Απόκτησε την εξουσία με την βοήθεια των λεγεώνων της Παννονίας. Καρακάλλας (CAESAR MARCVS AVRELIVS SEVERVS ANTONINVS PIVS AVGVSTVS): 198 μ.Χ. – 217 μ.Χ. Γιος του Σεπτίμιου Σεβήρου. Συναυτοκράτορας με τον Σεβήρο από το 198 μ.Χ. Με τον Σεβήρο και τον Γέτα από το 209 μ.Χ. μέχρι τον Φεβρουάριο του 211 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον Γέτα από το 211 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από έναν στρατιώτη που πήρε μέρος σε μία συνωμοσία του Μακρίνου. Γέτας (CAESAR PVBLIVS SEPTIMIVS GETA AVGVSTUS): 209 μ.Χ. – 211 μ.Χ. Γιος του Σεπτίμιου Σεβήρου. Συναυτοκράτορας με τον Σεβήρο από το 198 μ.Χ. και τον Καρακάλλα από το 209 μ.Χ. μέχρι τον Φεβρουάριο του 211 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον Καρακάλλα μέχρι το 211 μ.Χ. Δολοφονήθηκε μετά από εντολή του Καρακάλλα.
  • 90.
    Δυναστεία Σεβήρων Μακρίνος (MARCVSOPELLIVS SEVERVS MACRINVS AVGVSTVS PIVS FELIX): 217 μ.Χ. – 218 μ.Χ. Έπαρχος των Πραιτωρίων του Καρακάλλα. Δολοφονήθηκε από τον Ηλιογάβαλο. Διαδυμενιανός (MARCVS OPELLIVS ANTONINVS DIADUMENIANVS): 217 μ.Χ. –218 μ.Χ. Γιος του Μακρίνου. Δολοφονήθηκε από τον Ηλιογάβαλο. Ηλιογάβαλος (MARCVS AVRELIVS ANTONINVS AVGVSTVS): 218 μ.Χ. – 222 μ.Χ. Εγγονός της κουνιάδας του Σεπτίμιου Σεβήρου και νόθος γιος του Καρακάλλα. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες της Συρίας. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά Αλέξανδρος Σεβήρος (CAESAR MARCVS AVRELIVS SEVERVS ALEXANDER AVGVSTVS): 222 μ.Χ. – 235 μ.Χ. Εγγονός της κουνιάδας του Σεπτίμιου Σεβήρου. Ξάδελφος και κληρονόμος του Ηλιογάβαλου. Δολοφονήθηκε απ' το στρατό.
  • 91.
    Στρατιωτικοί Αυτοκράτορες τηνεποχή της κρίσης του τρίτου αιώνα μ.Χ. Έτος 6 αυτοκρατόρων Μαξιμίνος ο Θραξ (CAESAR GAIVS JVLIVS VERVS MAXIMINVS AVGVSTVS): 235 μ.Χ. –238 μ.Χ. Διορίστηκε αυτοκράτορας από τις Γερμανικές λεγεώνες μετά την δολοφονία του Σεβήρου Αλέξανδρου. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά. Γορδιανός Α΄ (CAESAR MARCVS ANTONIVS GORDIANVS SEMPRONIANVS AFRICANVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Συμβασίλεψε μαζί με τον γιο του Γορδιανό Β΄, αντί του Μαξιμίνου. Πατέρας του Γορδιανού Γ΄. Αυτοκτόνησε μόλις έμαθε τον θάνατο του Γορδιανού Β΄ Γορδιανός Β΄ (CAESAR MARCVS ANTONIVS GORDIANVS SEMPRONIANVS ROMANVS AFRICANVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας, μαζί με τον πατέρα του Γορδιανό Α΄, αντί του Μαξιμίνου με την βοήθεια της Συγκλήτου. Σκοτώθηκε πολεμώντας το στρατό του Μαξιμίνου. Πουπιένος (CAESAR MARCVS CLODIVS PVPIENVS MAXIMVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε συναυτοκράτορας με τον Βαλβίνο αντί του Μαξιμίνου. Δολοφονήθηκε απ’ την Πραιτωριανή φρουρά Βαλβίνος (CAESAR DECIMVS CAELIVS CALVINVS BALBINVS PIVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε συναυτοκράτορας με τον Πουπιένο από την Σύγκλητο μετά τον θάνατο του Γορδιανού Α' και Γορδιανού Β΄ αντί του Μαξιμίνου. Αργότερα συναυτοκράτορας με τον Πουπιένο και το Γορδιανό Γ΄. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά Γορδιανός Γ΄ (CAESAR MARCVS ANTONIVS GORDIANVS AVGVSTVS): 238 μ.Χ. – 244 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τους υποστηρικτές του Γορδιανού Α΄και του Γορδιανού Β΄ και μετά από την Σύγκλητο, συναυτοκράτορας με τον Πουπιένο και τον Βαλβίνο μέχρι τον Ιούλιο του 238 μ.Χ.
  • 92.
    Στρατιωτικοί Αυτοκράτορες τηνεποχή της κρίσης του τρίτου αιώνα μ.Χ. Φίλιππος ο Άραψ (CAESAR MARCVS IVLIVS PHILLIPVS AVGVSTVS): 244 μ.Χ. – 249 μ.Χ. Έκανε συναυτοκράτορα τον γιο του Φίλιππο Β΄ το καλοκαίρι του 247 μ.Χ. Σκοτώθηκε σε μάχη εναντίον του Δεκίου, κοντά στην Βερόνα Μάρκος Ιούλιος Φίλιππος Σεβήρος ή Φίλιππος Β΄ (MARCVS JVLIVS PHILIPPVS SEVERVS AVGVSTVS): 247 μ.Χ.–249 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον πατέρα του Φίλιππο τον Άραβα από το 247 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά στα χέρια της μητέρας του. Δέκιος (CAESAR GAIVS MESSIVS QVINTVS TRAIANVS DECIVS AVGVSTVS): 249 μ.Χ. – 251 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη και νίκησε τον Φίλιππο στη μάχη. Έκανε συναυτοκράτορα τον γιο του Ερέννιο Ετρούσκο στις αρχές του 251 μ.Χ Σκοτώθηκε στην μάχη της Αβρίττου εναντίον των Γότθων. Ερέννιος Ετρούσκος (QVINTVS HERENNIVS ETRVSCVS MESSIVS DECIVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον πατέρα του Δέκιο. Σκοτώθηκε στην μάχη της Αβρίττου εναντίον των Γότθων. Οστιλιανός (CAESAR CAIVS VALENS HOSTILIANVS MESSIVS QVINTVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. Γιος του Δεκίου , εγκρίθηκε ως κληρονόμος του από την Σύγκλητο.
  • 93.
    Τρεβονιανός Γάλλος (CAESARGAIVS VIBIVS TREBONIANVS GALLVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. –253 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη μετά τον θάνατο του Δεκίου και αντί του Οστιλιανού. Έκανε συναυτοκράτορα τον γιο του Βολουσιανό στο τέλος του 251 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Αιμιλιανού. Βολουσιανός (GAIVS VIBIVS VOLVSIANVS AVGVSTVS): 251 μ.Χ. – 253 μ.Χ. Συναυτοκράτορας με τον πατέρα του Τρεβονιανό Γάλλο από το 251 μ.Χ. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Αιμιλιανού. Αιμιλιανός (CAESAR MARCVS AEMILIVS AEMILIANVS AVGVSTVS): 253 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη μετά την νίκη τους επί των Γότθων. Δέχθηκε να γίνει αυτοκράτορας μετά τον θάνατο του Τρεβονιανού Γάλλου. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Βαλεριανού. Βαλεριανός (CAESAR PVBLIVS LICINIVS VALERIANVS AVGVSTVS): 253 μ.Χ. – 260 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Ρήνου μετά τον θάνατο του Τρεβονιανού Γάλλου. Δέχθηκε να γίνει αυτοκράτορας μετά τον θάνατο του Αιμιλιανού. Αιχμαλωτίστηκε στη Μάχη της Έδεσσας εναντίον των Περσών. Πέθανε στην αιχμαλωσία. Γαλλιηνός (CAESAR PVBLIVS LICINIVS EGNATIVS GALLIENVS AVGVSTVS): 253 μ.Χ. – 268 μ.Χ. Γιος του Βαλεριανού, έγινε συναυτοκράτορας το 253 μ.Χ. Ο γιος του Σαλόνινος έγινε για πολύ μικρό χρονικό διάστημα συναυτοκράτορας τον Ιούλιο λίγο πριν την δολοφονία του από τον Ποστούμο. Δολοφονήθηκε από τους στρατηγούς του. Σαλόνινος (IMPERATOR CAESAR CORNELIVS LICINIVS SALONINVS VALERIANVS PIVS FELIX INVICTVS AVGVSTVS): 260 μ.Χ. Γιος του Γαλλιηνού.
  • 94.
    Ιλλύριοι αυτοκράτορες Κλαύδιος Γοτθικός(CAESAR MARCVS AVRELIVS CLAVDIVS AVGVSTVS): 268 μ.Χ. – 270 μ.Χ. Στρατηγός κατά τη νίκη στη μάχη της Ναϊσσού, απέκτησε την εξουσία μετά τον θάνατο του Γαλλιηνού. Κουιντίλλος (CAESAR MARCVS AVRELIVS CLAVDIVS QVINTILLVS AVGVSTVS): 270 μ.Χ. Αδελφός του Κλαύδιου Γοτθικού, απέκτησε την εξουσία μετά τον θάνατο του. Πιθανή η δολοφονία του. Αυρηλιανός (CAESAR LVCIVS DOMITIVS AVRELIANVS AVGVSTVS): 270 μ.Χ. –275 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη μετά τον θάνατο του Κλαύδιου Γοτθικού αντί του Κουιντίλλου. Δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή φρουρά. Τάκιτος (CAESAR MARCVS CLAVDIVS TACITVS AVGVSTVS): 275 μ.Χ. – 276 μ.Χ. Εκλέχτηκε από την Σύγκλητο να αντικαταστήσει τον Αυρηλιανό, μετά από μία σύντομη Μεσοβασιλεία.
  • 95.
    Ιλλύριοι αυτοκράτορες Φλωριανός (CAESARMARCVS ANNIVS FLORIANVS AVGVSTVS): 276 μ.Χ. Αδελφός του Τάκιτου, εκλέχτηκε από τον στρατό της δύσης για να τον αντικαταστήσει. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματα του υπέρ του Πρόμπου. Πρόμπος (CAESAR MARCVS AVRELIVS PROBVS AVGVSTVS): 276 μ.Χ. – 282 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τις λεγεώνες του Δούναβη αντί του Φλωριανού. Δολοφονήθηκε από τα στρατεύματά του υπέρ του Κάρου. Κάρος (CAESAR MARCVS AVRELIVS CARVS AVGVSTVS): 282 μ.Χ. – 283 μ.Χ. Απόκτησε την εξουσία πριν ή μετά τη δολοφονία του Πρόμπου. Νουμεριανός (CAESAR MARCVS AVRELIVS NVMERIVS NVMERIANVS AVGVSTVS0: 283 μ.Χ. – 284 μ.Χ. Γιος του Κάρου, τον διαδέχθηκε σε συμβασιλεία με τον αδελφό του Καρίνο. Πιθανή η δολοφονία του. Καρίνος (CAESAR MARCVS AVRELIVS CARINVS AVGVSTVS): 283 μ.Χ. – 285 μ.Χ. Γιος του Κάρου, τον διαδέχθηκε σε συμβασιλεία με τον αδελφό του Νουμεριανό. Πέθανε στη μάχη εναντίον του Διοκλητιανού.
  • 96.
    Δεσποτεία (Τετραρχία καιμονοκρατορία Κωνσταντίνου Α’) Διοκλητιανός (CAESAR GAIVS AVRELIVS VALERIVS DIOCLETIANVS AVGVSTVS): 284 μ.Χ. – 305 μ.Χ. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από το στρατό μετά τον θάνατο του Νουμεριανού αντί του Καρίνου. Υιοθέτησε το Μαξιμιανό ως συναυτοκράτορα το 286 μ.Χ. Παραιτήθηκε από τον θρόνο. Μαξιμιανός (CAESAR GAIVS AVRELIVS VALERIVS MAXIMIANVS AVGVSTVS0: 286 μ.Χ. – 305 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από τον Μαξιμιανό ως συναυτοκράτορας (Αύγουστος) στην Δύση το 286 μ.Χ. Παραιτήθηκε από τον θρόνο μαζί με το Διοκλητιανό. Δύο φορές προσπάθησε να ανακτήσει τον θρόνο του. Αιχμαλωτίστηκε από τον Κωνσταντίνο Α‘ και αυτοκτόνησε μετά από εντολή του. Κωνστάντιος Χλωρός (CAESAR GAIVS FLAVIVS VALERIVS CONSTANTIVS AVGVSTVS): 305 μ.Χ. – 306 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από το Μαξιμιανό ως συναυτοκράτορας (Καίσαρας) το 293 μ.Χ. Γαλέριος (CAESAR GALERIVS VALERIVS MAXIMIANVS AVGVSTVS): 305 μ.Χ. –311 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από τον Διοκλητιανό ως συναυτοκράτορας (Καίσαρας) το 293 μ.Χ. Φλάβιος Βαλέριος Σεβήρος (FLAVIVS VALERIVS SEVERVS AVGVSTVS): 306 μ.Χ. – 307 μ.Χ. Υιοθετήθηκε από τον Κωνστάντιο Χλωρό ως συναυτοκράτορας (Καίσαρας) και κληρονόμος του το 305 μ.Χ. Τον διαδέχθηκε ως Αύγουστος το 306 μ.Χ. αντί του Μαξέντιου και του Κωνσταντίνου Α΄. Αιχμαλωτίστηκε από τον Μαξέντιο και αναγκάστηκε να αυτοκτονήσει.
  • 97.
    Μαξέντιος (MARCVS AVRELIVSVALERIVS MAXENTIVS AVGVSTVS): 306 μ.Χ. – 312 μ.Χ. Γιος του Μαξιμιανού. Ανέλαβε την εξουσία το 306 μ.Χ. μετά τον θάνατο του Κωνστάντιου Χλωρού αντί του Σεβήρου B΄ και του Κωνσταντίνου Α΄. Σκοτώθηκε στην μάχη της Μιλβίας γέφυρας εναντίον του Κωνσταντίνου Α'. Μαξιμίνος Β΄ Δάιας (CAESAR GALERIVS VALERIVS MAXIMINVS AVGVSTVS): 311 μ.Χ. – 313 μ.Χ. Ανιψιός του Γαλέριου. Υιοθετήθηκε ως Καίσαρας και κληρονόμος του το 305 μ.Χ. Τον διαδέχθηκε ως Αύγουστος (μαζί με το Λικίνιο) το 311 μ.Χ. Ηττήθηκε στον εμφύλιο πόλεμο εναντίον του Λικίνιου. Λικίνιος (CAESAR GAIVS VALERIVS LICINIVS AVGVSTVS): 308 μ.Χ. – 324 μ.Χ. Ορίστηκε Αύγουστος στην Δύση από τον Γαλέριο το 308 μ.Χ. αντί του Μαξέντιου. Έγινε Αύγουστος στην Ανατολή το 311 μ.Χ. μετά τον θάνατο του Γαλέριου μαζί με τον Μαξιμίνο. Νίκησε τον Μαξιμίνο σε εμφύλιο πόλεμο και έγινε μόνος Αύγουστος στην Ανατολή το 313 μ.Χ. Ηττήθηκε σε εμφύλιο πόλεμο εναντίον του Κωνσταντίνου Α΄ το 324 μ.Χ. αιχμαλωτίστηκε και εκτελέστηκε μετά από εντολές του Κωνσταντίνου Α΄. Βαλένσιος (AVRELIVS VALERIVS VALENS): 316 μ.Χ. – 317 μ.Χ. Ορίστηκε από τον Λικίνιο ως Αύγουστος της Δύσης το 317 μ.Χ. αντί του Κωνσταντίνου Α΄. Εκτελέστηκε μετά από εντολές του Κωνσταντίνου Α΄. Μαρτινιανός (SEXTVS MARCIVS MARTINIANVS AVGVSTVS): 324 μ.Χ. Ορίστηκε από τον Λικίνιο ως Αύγουστος της Δύσης το 324 μ.Χ. αντί του Κωνσταντίνου Α'. Εκτελέστηκε με εντολές του Κωνσταντίνου Κωνσταντίνος Α΄ (CAESAR FLAVIVS CONSTANTINVS VALERIVS AVGVSTVS): 306 μ.Χ. – 337 μ.Χ. Γιος του Κωνστάντιου Χλωρού, ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τον στρατό του πατέρα του, εγκρίθηκε ως Καίσαρας (Δύση) από τον Γαλέριο το 306 μ.Χ. προωθήθηκε σε Αύγουστο (Δύση) το 307 μ.Χ. από τον Μαξιμίνο μετά τον θάνατο του Σεβήρου B΄. Μονοκράτορας από το 324 μ.Χ.
  • 98.
    Χρονολόγιο Ο Ρωμαϊκός κόσμοςπρο Χριστού 8ος αιώνας: επικράτηση των Ετρούσκων στην κεντρική Ιταλία· οι πρώτες ελληνικές αποικίες στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία 754/3: ίδρυση της Ρώμης σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση· οι πρώτοι μικροί οικισμοί στους λόφους της Ρώμης 650-510/9: περίοδος της ετρουσκικής κυριαρχίας στη Ρώμη 508: ο πρώτος ναός στο λόφο του Καπιτωλίου 471: οι πρώτοι δήμαρχοι (tribuni plebis) 450: η πρώτη γραπτή καταγραφή του ρωμαϊκού δικαίου, η λεγόμενη "Δωδεκάδελτος" 421: οι πρώτοι ταμίες (quaestores) 405-396: η καταστροφή των Βηίων δίνει τέλος στην ετρουσκική απειλή 390: κατάληψη της Ρώμης από τους Γαλάτες 343-341:Α' Σαμνιτικός πόλεμος 338: ενσωμάτωση του Λατίου· η κυριαρχία της Ρώμης επεκτείνεται προς την Καμπανία 327-304: Β' Σαμνιτικός πόλεμος εναντίον των Σαμνιτών στα κεντρικά Απέννινα 310: ρωμαϊκή επέλαση στην Ετρουρία
  • 99.
    298-290: Γ' Σαμνιτικόςπόλεμος 280-275: πόλεμος και νίκη των Ρωμαίων επί του βασιλιά της Ηπείρου Πύρρου, ο οποίος διασχίζει τη νότια Ιταλία, για να βοηθήσει τις ελληνικές πόλεις εναντίον της Ρώμης· πρώιμη ρωμαϊκή νομισματοκοπία 272: κατάληψη και παράδοση του Τάραντα στους Ρωμαίους· συμμαχία της Ρώμης με τις ελληνικές πόλεις της νότιας Ιταλίας 264: οι πρώτοι αγώνες μονομάχων στη Ρώμη 264-241: Α' Καρχηδονιακός πόλεμος. Αρχίζει με την εισβολή των Ρωμαίων στη Σικελία, προκειμένου να βοηθήσουν τους Μαμερτίνους εναντίον της Καρχηδόνας 267: ο τύραννος των Συρακουσών Ιέρων γίνεται σύμμαχος της Ρώμης 254 (περίπου): γέννηση του ποιητή Πλαύτου 240: η πρώτη τραγωδία στα λατινικά από το Λίβιο Ανδρόνικο, τον παλαιότερο ρωμαίο ποιητή και δραματουργό 237: ρωμαϊκή κατοχή της Κορσικής και της Σαρδηνίας 236: παράσταση του πρώτου θεατρικού έργου του Ναιβίου 228: η Ρώμη ιδρύει "προτεκτοράτο" στις ακτές της Ιλλυρίας 227: η Σικελία και η Σαρδηνία γίνονται οι πρώτες ρωμαϊκές επαρχίες 219/8-202: Β' Καρχηδονιακός πόλεμος. Αρχηγός των Καρχηδονίων ήταν ο Αννίβας 212-205: Α' Μακεδονικός πόλεμος των Ρωμαίων ενάντια στο μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Ε' 204-184: η δημιουργική περίοδος του ποιητή Πλαύτου 204-169: ο Έννιος στη Ρώμη ως ποιητής και παιδαγωγός 202: ο Σκιπίων Αφρικανός νικά τον Αννίβα στη μάχη της Ζάμας, η οποία και σηματοδοτεί τον τερματισμό του πολέμου· η Καρχηδόνα γίνεται υποτελής της Ρώμης· ο Φλάβιος Πίκτωρ γράφει την πρώτη ιστορία της Ρώμης σε πεζό λόγο 201: γέννηση του Πολύβιου
  • 100.
    200-197: Β' Μακεδονικόςπόλεμος 197: νίκη στις Κυνός Κεφαλές του ρωμαίου στρατηγού Τίτου Κόιντου Φλαμινίνου επί του μακεδόνα βασιλιά Φιλίππου Ε' 196: ο Τίτος Κόιντος Φλαμινίνος διακηρύσσει στον Ισθμό την ελευθερία των ελληνικών πόλεων 192-188: πόλεμος των Ρωμαίων εναντίον του Αντιόχου Γ' της Συρίας και νίκη των πρώτων στις Θερμοπύλες 190: γέννηση του ποιητή Τερέντιου 188: συνθήκη της Απάμειας 186: συγκλητικό διάταγμα κατά των βακχικών τελετών 179: στη Ρώμη χτίζονται η Αιμιλιανή γέφυρα και η Αιμιλιανή βασιλική 171-168: Γ' Μακεδονικός πόλεμος, νίκη του ρωμαίου στρατηγού Αιμιλίου Παύλου επί του μακεδόνα βασιλιά Περσέα στην Πύδνα· η Μακεδονία χωρίζεται σε 4 μερίδες 167: ο Πολύβιος οδηγείται όμηρος στη Ρώμη 166-159: συγγραφικό έργο του Τερέντιου 166: η Δήλος γίνεται ελεύθερο λιμάνι 155: πρεσβεία των αθηναίων φιλοσόφων Καρνεάδη, Διογένη και Κριτολάου στη Ρώμη 149-146: Γ' Καρχηδονιακός πόλεμος. Καταλήγει στην καταστροφή της Kαρχηδόνας· η Αφρική γίνεται ρωμαϊκή επαρχία 146: κατάληψη, λεηλασία και καταστροφή της Κορίνθου από τους Ρωμαίους· η Μακεδονία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία 144: ο στωικός φιλόσοφος Παναίτιος φθάνει στη Ρώμη
  • 101.
    135-132: Α' Δουλικόςπόλεμος στη Σικελία 133: αγροτικές μεταρρυθμίσεις των αδελφών Γράκχων -Τίτου και Γαΐου- στη Ρώμη· ο τελευταίος βασιλιάς της Περγάμου ’τταλος Γ' κληροδοτεί το κράτος του στη Ρώμη 129: δημιουργία από τους Ρωμαίους της επαρχίας Ασίας 116: γέννηση του Βάρρωνα 106: γέννηση του Κικέρωνα 103-102:Β' Δουλικός πόλεμος στη Σικελία και στην Καμπανία 101: γέννηση του Ιουλίου Καίσαρα 91-88: Συμμαχικός πόλεμος 88-85: Α' Μιθριδατικός πόλεμος. Ξεκινά με την εκτέλεση των ρωμαίων πολιτών που κατοικούσαν σε πόλεις της Ασίας από το βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη Στ' 87: γέννηση του Σαλλούστιου και του Κάτουλλου 86: ο ρωμαίος στρατηγός Σύλλας κατακτά την Αθήνα 83-82: Β' Μιθριδατικός πόλεμος 74-67: δημιουργία της επαρχίας Κρήτης-Κυρηναϊκής 74-63: Γ' Μιθριδατικός πόλεμος. Λήγει με την οριστική ήττα του Μιθριδάτη Στ' από το ρωμαίο στρατηγό Πομπηίο
  • 102.
    73-71: εξέγερση τουΣπάρτακου και κατάπνιξή της από τον Πομπήιο 70: γέννηση του Βιργιλίου 67: ο Πομπήιος εναντίον των πειρατών της Μεσογείου 66-63: ο Πομπηίος αναδιοργανώνει την Ανατολή· τέλος της μοναρχίας των Σελευκιδών και του ανεξάρτητου βασιλείου της Ιουδαίας· οργανώνονται οι ρωμαϊκές επαρχίες της Βιθυνίας, της Κιλικίας και της Συρίας 65: γέννηση του Ορατίου 63: ο Πομπήιος νικά το Μιθριδάτη· συνωμοσία του Κατιλίνα στη Ρώμη 62: δημιουργία της επαρχίας Συρίας 60: η πρώτη Τριανδρία που σχηματίζεται από τον Πομπήιο, τον Κράσσο και τον Καίσαρα 60-30: ο Διόδωρος Σικελιώτης συνθέτει την "Iστορική Βιβλιοθήκη" 59: γέννηση του Τίτου Λίβιου 54: κατασκευή της Ιουλίας Βασιλικής (Basilica Julia) στη Ρώμη 48: νίκη του Καίσαρα επί του Πομπηίου στα Φάρσαλα 47: γέννηση του Προπέρτιου 47-44: δικτατορία του Ιουλίου Καίσαρα 44, 15 Mαρτίου: δολοφονία του Καίσαρα στη Ρώμη 44-21: ο Στράβων ως γεωγράφος και ιστορικός 43: δεύτερη Τριανδρία· γέννηση του Οβιδίου 42: ήττα των δημοκρατικών στους Φιλίππους και αυτοκτονία των αρχηγών τους Βρούτου και Κασσίου, που είχαν υπάρξει οι δολοφόνοι του Καίσαρα 41-32: ο Μάρκος Αντώνιος στην Ανατολή 31: νίκη του Οκταβιανού επί του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας στο Άκτιο 30: κατάληψη της Αιγύπτου από τον Οκταβιανό και επαρχιοποίησή της· θάνατος του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας
  • 103.
    29: θρίαμβος τουΟκταβιανού στη Ρώμη· αφιέρωση ναού στον αποθεωμένο Καίσαρα· κατασκευή του πρώτου αμφιθεάτρου στη Ρώμη, της πρώτης αψίδας θριάμβου και του Μαυσωλείου του Αυγούστου 27: αποκατάσταση της "ελεύθερης πολιτείας" από τον Οκταβιανό, ο οποίος λαμβάνει τον τίτλο Σεβαστός (Augustus)· οι επαρχίες διακρίνονται σε συγκλητικές και αυτοκρατορικές 23: πολιτική κρίση στη Ρώμη· ο Αύγουστος λαμβάνει ισόβια τη δημαρχική εξουσία (tribunicia potestas) 19: θάνατος του Βιργιλίου 12: ο Αύγουστος λαμβάνει τον τίτλο του ανώτατου αρχιερέα (pontifex maximus)· θάνατος του Αγρίππα 11: θέατρο του Μάρκελλου στη Ρώμη 9: βωμός της Ειρήνης στη Ρώμη (Ara Pacis Augustae) 8: θάνατος του Ορατίου 2: ο Αύγουστος λαμβάνει τον τίτλο "πατήρ πατρίδος" (pater patriae)· κατασκευή του forum του Αυγούστου στη Ρώμη
  • 104.
    Ο Ρωμαϊκός κόσμοςμετά Χριστόν 4: υιοθέτηση του Τιβερίου από τον Αύγουστο 6: η Ιουδαία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία 14: θάνατος του Αυγούστου· ο Τιβέριος γίνεται αυτοκράτορας 17: ο Γερμανικός στην Ανατολή· θάνατος του Τίτου Λίβιου και του Οβιδίου 25 (περίπου): θάνατος του Στράβωνα 31: αποκάλυψη της συνωμοσίας του Σηιανού, του αρχηγού των πραιτοριανών, και εκτέλεσή του 37: θάνατος του Τιβερίου· ο Γάιος Καλιγούλας γίνεται αυτοκράτορας 41: δολοφονία του Καλιγούλα· ο Κλαύδιος γίνεται αυτοκράτορας 45/46: δημιουργία της επαρχίας Θράκης 54: θάνατος του Κλαυδίου· ο Νέρων γίνεται αυτοκράτορας· εκδίωξη των Ιουδαίων από τη Ρώμη 64: πυρκαγιά στη Ρώμη για εννέα ημέρες· διωγμός των Χριστιανών 65: πεισώνεια συνωμοσία κατά του Νέρωνα 66-73: Ιουδαϊκή εξέγερση 67-68: ο Νέρων επισκέπτεται την Ελλάδα και συμμετέχει σε πολλούς πανελλήνιους αγώνες· διακήρυξη από τον αυτοκράτορα της ελευθερίας των ελληνικών πόλεων στον Ισθμό της Κορίνθου 68: αυτοκτονία του Νέρωνα
  • 105.
    69: "έτος των4 αυτοκρατόρων" (Γάλβας, Όθων, Βιτέλλιος και Βεσπασιανός) 70: κατάληψη της Ιερουσαλήμ από τους Ρωμαίους και καταστροφή του ιουδαϊκού ναού 71: ο Τίτος γίνεται συναυτοκράτορας του πατέρα του Βεσπασιανού· κατασκευή του ναού του Διός Καπιτωλίου (Jupiter Capitolinus) στη Ρώμη 74: εκδίωξη των φιλοσόφων και των αστρολόγων από τη Ρώμη 79: θάνατος του Βεσπασιανού· θάνατος του Πλίνιου του αρχαιότερου 81: θάνατος του Τίτου· ο αδελφός του Δομιτιανός γίνεται αυτοκράτορας 95 (περίπου): "Ευαγγέλιο" και "Αποκάλυψη" του Ιωάννη 96: δολοφονία του Δομιτιανού· ο Νέρβας γίνεται αυτοκράτορας 98: θάνατος του Νέρβα· ο Τραϊανός γίνεται αυτοκράτορας 100-150 (περίπου): ο ρήτορας Δίων Χρυσόστομος, ο ηθικός φιλόσοφος Επίκτητος και ο βιογράφος Πλούταρχος αποτελούν τους κυριότερους εκπροσώπους της ελληνικής λογοτεχνίας 101-102: Α' Δακικός πόλεμος 105-106: Β' Δακικός πόλεμος 109: "Ιστορίες" του Τάκιτου 112: κατασκευή του forum του Τραϊανού στη Ρώμη 113: κατασκευή του κίονος του Τραϊανού στη Ρώμη 114-117: ο Τραϊανός αναλαμβάνει εκστρατεία εναντίον των Πάρθων 115-117: Ιουδαϊκή εξέγερση
  • 106.
    117: ο Αδριανόςγίνεται αυτοκράτορας· "Χρονικά" του Τάκιτου 120: "Οι 12 Καίσαρες" του Σουητώνιου 121-125: πρώτο ταξίδι του Αδριανού στις επαρχίες 125-150 (περίπου): ο ιστορικός Αππιανός, ο σατιρικός ποιητής Λουκιανός και ο αστρονόμος Πτολεμαίος αποτελούν σημαντικές μορφές του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού 131: ο Αδριανός ιδρύει το "Πανελλήνιον"· η Ιερουσαλήμ γίνεται ρωμαϊκή αποικία με το όνομα Aelia Capitolina· θάνατος του Αντινόου, του αγαπημένου του αυτοκράτορα Αδριανού 138: ο Αντωνίνος Ευσεβής γίνεται αυτοκράτορας 144: "Εγκώμιον προς Ρώμη" του ρήτορα Aίλιου Αριστείδη 161: ο Μάρκος Αυρήλιος γίνεται αυτοκράτορας με συναυτοκράτορά του το Λούκιο Βήρο 162-166: Παρθικοί πόλεμοι του Λούκιου Βήρου 165-167: λοιμός στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία 174-180: "Διαλογισμοί" του Μάρκου Αυρηλίου 180: ο Κόμμοδος γίνεται αυτοκράτορας 193: ο Σεπτίμιος Σεβήρος γίνεται αυτοκράτορας 193-194: στρατιωτική και πολιτική αναταραχή στην αυτοκρατορία· πολλοί οι διεκδικητές του ρωμαϊκού θρόνου 194-195: πόλεμος του αυτοκράτορα κατά των Πάρθων τέλη 2ου-αρχές 3ου αιώνα: ο βιογράφος Φιλόστρατος, ο ιστορικός Ηρωδιανός, ο σκεπτικός φιλόσοφος Σέξτος Εμπειρικός, ο χριστιανός συγγραφέας Κλήμης από την Αλεξάνδρεια
  • 107.
    τέλη 2ου-αρχές 3ουαιώνα: ο βιογράφος Φιλόστρατος, ο ιστορικός Ηρωδιανός, ο σκεπτικός φιλόσοφος Σέξτος Εμπειρικός, ο χριστιανός συγγραφέας Κλήμης από την Αλεξάνδρεια 200-254: δράση του χριστιανού φιλοσόφου Ωριγένη 209: ο Γέτας γίνεται αυτοκράτορας 211: ο Καρακάλλας γίνεται αυτοκράτορας 212: διάταγμα του Καρακάλλα (Constitutio antoniniana), σύμφωνα με το οποίο όλοι οι ελεύθεροι υπήκοοι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας αποκτούν το δικαίωμα του ρωμαίου πολίτη 212-216: θέρμες του Καρακάλλα στη Ρώμη 217: ο Μακρίνος γίνεται αυτοκράτορας 218: ο Ελαγάβαλος γίνεται αυτοκράτορας 222: ο Σεβήρος Αλέξανδρος γίνεται αυτοκράτορας 229-230: "Pωμαϊκή Iστορία" του Κάσσιου Δίωνα 235-238: βασιλεία του Μαξιμίνου Θρακός 238: εμφύλιες αναταραχές (Γορδιανός A' και Γορδιανός Β' στην Αφρική, Πουπιανός και Βαλβίνος στην Ιταλία) 238-244: βασιλεία Γορδιανού Γ' 244-249: βασιλεία του Φιλίππου Άραβος 249-251: διωγμός των Χριστιανών υπό Δεκίου 251-253: βασιλεία Τρεβωνιανού Γάλλου 253-259/60: βασιλεία Βαλεριανού 259/60-268: βασιλεία Γαλλιηνού 267: εισβολή των Ερούλων στην Ελλάδα
  • 108.
    268-270: βασιλεία ΚλαυδίουB' Γοτθικού 270: θάνατος του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πλωτίνου 270-275: βασιλεία Aυρηλιανού 271: στη Ρώμη χτίζονται τα αυρηλιανά τείχη 275-276: βασιλεία Τακίτου 276-282: βασιλεία Πρόβου 282-283: βασιλεία Kάρου 283-284: βασιλεία Νουμεριανού 283-285: βασιλεία Καρίνου 284-305: ο Διοκλητιανός γίνεται αυτοκράτορας και θεσπίζει την Τετραρχία 286, 1 Απριλίου: ο Μαξιμιανός γίνεται αυτοκράτορας 293, 1 Μαρτίου: ο Γαλέριος και ο Κωνστάντιος Α' Χλωρός γίνονται Καίσαρες 303-305: μεγάλοι διωγμοί των Χριστιανών 305: αψίδα του Γαλερίου στη Θεσσαλονίκη 306-337: ο Μεγάλος Κωνσταντίνος γίνεται μονοκράτορας 308: "δεύτερη Τετραρχία" 311: διάταγμα του Γαλερίου για ανοχή του Χριστιανισμού 312: ο Μεγάλος Κωνσταντίνος κερδίζει τη μάχη στη Μιλβιανή γέφυρα με το σύμβολο του σταυρού· ο Χριστιανισμός αναγνωρίζεται ως το επίσημο θρησκευτικό δόγμα του κράτους 313-322: χτίζεται στη Ρώμη η πρώτη χριστιανική βασιλική 312-326: διάλυση της ιππικής τάξης 324: ίδρυση της Κωνσταντινούπολης από το Μεγάλο Κωνσταντίνο και μονοκρατορία του.