สำนวนสุภาษิต พาสนุก

2. สุภาษิต หมายถึง คากล่าวที่มีคติควรฟัง มีจุดมุ่งหมายเพื่อการสั่งสอน เตือนสติให้ได้คิด
แบ่งออกเป็นสองประเภท คือเมื่ออ่าน หรือ ฟังแล้วสามารถเข้าใจเนื้อความได้ทันที โดย
ไม่ต้องแปลความหมาย ตีความหมายเช่น ไก่งามเพราะขนคนงามเพราะแต่ง
เมื่ออ่าน หรือ ฟังแล้ว ไม่สามารถเข้าใจเนื้อความนั้นในทันที ต้องนึกตรึกตรอง ต้องแปล
ความ ตีความหมายเสียก่อนจึงจะทราบเนื้อแท้ของคาเหล่านั้น เช่น ผีบ้านไม่ดีผีป่าก็พลอย
สานวน หมายถึง โวหาร ทานองพูด ถ้อยคาที่เรียบเรียง ถ้อยคาที่ไม่ถูกไวยากรณ์แต่รับ
ใช้เป็นภาษาที่ถูกต้อง การแสดงถ้อยคาออกมาเป็นข้อความพิเศษเฉพาะภาษาหนึ่ง ๆ
สานวนไทย จะมีความหมายโดยนัย เป็นลักษณะความหมายเชิงอุปมาเปรียบเทียบ จะไม่
แปลความหมายตรงตามตัวอักษร จึงฟังแล้วมักจะ ไม่ได้ความหมายของตัวมันเอง ต้อง
นาไปประกอบกับบุคคล กับเรื่อง หรือเหตุการณ์จึงจะได้ความหมายเป็น คติ เตือนใจ
เช่นเดียวกับคาที่เป็นสุภาษิต
คาพังเพย หมายถึง ถ้อยคาที่เรียบเรียงขึ้นมา แฝงคติเตือนใจหรือ ข้อคิดสะกิดใจให้นาไป
ปฏิบัติได้เป็นความหมายกลาง ๆ คือ ไม่เน้นการสั่งสอน และ เนื้อหาของใจความนั้นก็ไม่
จาเป็นว่าจะต้องเป็นความดี หรือ ความจริงแท้แน่นอน

4. กลิ้งครกขึ้นภูเขา
สานวนสุภาษิตนี้ "กลิ้งครกขึ้นภูเขา" นั้นหมายถึง เรื่องที่กาลังจะทานั้นจะทาให้
สาเร็จนั้นทาได้ยากลาบาก ต้องใช้ความพยายามและความสามารถอย่างมาก
เปรียบเสมือนการ กลิ้งครกขึ้นภูเขา

5. กว่าถั่วจะสุกงาก็ไหม้
สานวนสุภาษิตนี้หมายถึงลักษณะของการทางานที่มีความรีรอลังเล
ใจ ทาให้แก้ไขปัญหาได้ไม่ทันท่วงที เมื่อได้อย่างหนึ่งแล้ว แต่กลับต้อง
เสียอีกอย่างหนึ่งไป

6. กบเลือกนาย
กบเลือกนาย หมายถึง ผู้ที่ต้องการเปลี่ยนผู้บังคับบัญชาเรื่อยๆ

7. ไก่งามเพราะขน คนงามเพราะแต่ง
ความงามของคน เสริมแต่งให้สวยได้ไก่จะดูสวยงามก็ตรงที่มีขนสวย
เหมือนคนหากได้แต่งหน้าทาแป้ ง แต่งตัวให้ดี ก็ดูสวยงามขึ้นมาได้เช่นกัน

9. ขิงก็รา ข่าก็แรง
ต่างก็จัดจ้าน พอๆกัน ต่างก็มีอารมณ์ร้อน ไม่ยอมลดละให้แก่กัน
ขิงและข่าเป็นสมุนไพรที่มีรสเผ็ด เมื่อนามาทาอาหาร เราจึงไม่นิยมใช้
ร่วมกัน เพราะรสชาติของขิงและข่าจะตีกันเอง

10. ขี่ช้างจับตั๊กแตน
เป็นการลงทุนมาก แต่ได้ผลตอบแทนน้อยช้างเป็นสัตว์ตัวใหญ่
การจะขึ้นขี่ช้างก็ยากลาบากการขึ้นขี่ช้างเพื่อจับตั๊กแตนตัวเล็กนิดเดียว
ย่อมเป็นการลงทุนที่ไม่คุ้มค่า

12. คางคกขึ้นวอ
คนที่มีฐานะต่าต้อย พอได้ดิบได้ดีก็มักแสดงกิริยาอวดดีลืมตัวเรามักเปรียบ
คางคกกับคนที่ต่าต้อยยากจนซึ่งขึ้นวอหรือคานหามอันเป็นพาหนะสาหรับขุน
นางผู้มียศถาบรรดาศักดิ์

13. โคแก่ชอบกินหญ้าอ่อน
ชายสูงอายุหรือชายแก่ที่ชอบผู้หญิงรุ่นสาว โคหรือควายเมื่อแก่แล้วฟันจะไม่
ดี การกินหญ้าอ่อนจึงเคี้ยวง่ายกว่าหญ้าแห้งซึ่งนามาเปรียบผู้ชายแก่ที่ชอบมี
ภรรยาสาวๆ

15. ฆ่าควายเสียดายพริก
ทางานใหญ่ก็ต้องยอมลงทุนมากไม่ควรตระหนี่ ถ้ามัวกลัวสิ้นเปลืองก็ทาให้
เสียงานเมื่อมีงานบุญในชนบทชาวบ้านจะฆ่าควายนามาปรุงอาหารควาย
เป็นสัตว์ใหญ่ต้องใช้เครื่องปรุงมากการใส่เครื่องปรุงน้อย อาหารก็ไม่อร่อย
สานวนนี้บางทีใช้ว่า "ฆ่าควายเสียดายเกลือ"

17. เงาตามตัว
ผู้ที่ไปไหนไปด้วยกันแทบไม่คลาดกันเละสิ่งที่เพิ่มขึ้นหรือลดลงไปตามกันเงา
คือสิ่งที่เกิดจากวัตถุทึบไปบังแสงทาให้มีรูปร่างตามวัตถุนั้นเงาจึงติดตามวัตถุ
นั้นไปตลอดหากมีแสงเกิดขึ้น เช่น “พอน้ามันขึ้นราคา สินค้าอื่นๆก็ขึ้นราคา
เป็นเงาตามตัว”

18. งูเห็นนมไก่ ไก่เห็นตีนงู
ความหมาย คนสองคนต่างคนต่างเห็นหรือรู้เรื่องเดิมหรือรู้ความในกัน
ดีแต่คนอื่นอาจไม่เห็น หรือไม่รู้เรื่องของคนสองคนนี้เลย

20. จับปลาสองมือ
หมายจะเอาให้ได้ทั้งสองอยาก, เสี่ยงการทาสองอย่าพร้อมๆกัน ซึ่งอาจไม่
สาเร็จสักอย่างลาตัวปลาลื่นและปลามีความไว การจับปลาไม่ให้หลุดมือจึง
ต้องใช้ทั้งสองมือจับพร้อมๆกันถ้าใช้มือจับปลาข้างละตัวปลาจะหลุดจากมือ
จนไม่ได้ปลาสักตัว

21. จับปูใส่กระด้ง
ยากที่จะทาให้อยู่นิ่งๆได้เด็กโดยทั่วไปจะซุกซนไม่อยู่นิ่ง ไม่อยู่กับที่ การบังคับให้
อยู่ในระเบียบวินัยจึงสิ่งที่ฝืนธรรมชาติของเด็กเหมือนกับปู ซึ่งจะเดินไต่ไปมา ถึง
จะจับปูใส่ไว้ในกระด้ง ปูก็จะไต่ออกนอกกระด้ง

23. ช้าๆได้พร้าสองเล่มงาม
ค่อยๆคิดค่อยๆทา จะได้ทารอบคอบและผลงานสาเร็จด้วยดี หมายความถึง
การนาเหล็กมาตีเป็นมีดพร้าหากไม่รีบร้อน ค่อยๆตี ก็จะได้มีดหรือพร้าที่งาม
ได้รูปและคม สานวนนี้บางครั้งใช้ว่า “ช้าๆได้พร้าเล่มงาม”

24. ชี้โพรงให้กระรอก
แนะนาหรือบอกเป็นนัยให้ผู้อื่นต้องช่องทางผิด หรือเอาประโยชน์ไป เช่น “เธอจะ
ไม่อยู่บ้าน 2-3 วันก็ไม่ต้องเที่ยวไปบอกใครเขาหรอกเดี๋ยวพวกมิจฉาชีพรู้เข้า
เท่ากับเป็นการชี้โพงให้กระรอกที่เดียวนะ

26. เฒ่าหัวงู
คนแก่หรือคนที่มีอายุมากมีเล่ห์เหลี่ยมหรือกลอุบายหลอกเด็กผู้หญิงในทาง
กามารมณ์,คนแก่เจ้าเล่ห์เฒ่าหมายถึงคนแก่,หัวงูคือส่วนที่มีพิษ เฒ่าหัวงูจึง
หมายถึงคนแก่ที่สอนพิษร้ายไว้

28. ดินพอกหางหมู
งานการที่ปล่อยไว้ให้สะสมคั่งค้าง จนทาให้ลาบากเดือดร้อน สมัยก่อน
หลายครัวเรือนจะเลี้ยงหมูโดยปล่อยให้หมูอยู่ในคอกที่ชื้นแฉะและสกปรก
หางหมูซึ่งมีขนเป็นพวงกวัดแกว่งไปมา จะค่อย ๆถูกโคนเกาะติดที่ละน้อย
จนพอกพูนกลายเป็นก่อนใหญ่ทาให้หนัก

29. เดินตามผู้ใหญ่หมาไม่กัด
ปฏิบัติตามผู้ใหญ่หรือผู้มีประสบการณ์ย่อมปลอดภัย ผู้ใหญ่ในที่นี้หมายถึงผู้ที่มี
ประสบการณ์การประพฤติปฏิบัติตามอย่างผู้ที่เคยทาการนั้น ๆ มาแล้วย่อมจะหลีกเลี่ยง
ความผิดพลาดและสาเร็จได้ด้วยดี

31. ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน
ให้พึ่งตนเอง สุภาษิตนี้มาจากคาสอนในพระพุทธศาสนาที่สอนให้พึ่งตนเองดัง
พุทธสุภาษิตที่ว่า อัตตา หิ อัตตาโน นาโถ

32. ตาข้าวสารกรอกหม้อ
ทางานแค่ให้เสร็จไปครั้งหนึ่ง ๆ หรือทาแค่พอกินไปวันหนึ่ง ๆคนสมัยก่อนจะต้องนา
ข้าวเปลือกมาตาเอาเปลือกออก ร่อนเอาเฉพาะข้าวสารแล้วจึงนาไปหุงกินคนขี้
เกียจก็จะตาข้าวเปลือกแค่พอหุงกินได้มื้อเดี่ยวเท่านั้น พอจะกินมื้อหน้าก็ค่อยตา
เอาใหม่

34. ถอดเขี้ยว ถอดเล็บ
ละพยศ ละความดุหรือร้ายกาจ เลิกแสดงฤทธิ์หรือเลิกแสดงอานาจอีกต่อไป
เขี้ยวและเล็บของสัตว์มีความแหลมคม เพื่อไว้สาหรับต่อสู้กับศัตรู สานวนถอด
เขี้ยว ถอกเล็บ จึงหมายถึงเลิกที่จะต่อสู้แล้ว

36. ทานาบนหลังคน
หาผลประโยชน์ใส่ตนโดยขูดรีดผู้อื่น การทานาเป็นวิถีหลักของคนไทยรุ่นก่อน ซึ่ง
จะต้องลงแรงไถ หว่าน ปักดาแล้วจึงมีการเก็บเกี่ยวข้าวในท้องนา การทาบนหลัง
คนจึงเปรียบเสมือนการขุดรีดจากคนๆนั้น

38. น้าขึ้นให้รีบตัก
เมื่อมีโอกาสดีมาถึงควรรีบทา เมื่อก่อนผู้คนจะใช้น้าจากแม่น้าลาคลองอาบ
กินและหุงหาอาหารเวลาน้าขึ้นน้าจะเปี่ยม ฝั่งใสสะอาดผู้คนจะตักน้ามาใส่
ตุ่มเพื่อเก็บไว้ใช้ แต่เมื่อน้าลงน้าจะขุนและตักได้ยาก

39. น้าลดต่อผุด
ขณะเมื่อมียศศักดิ์ ทาความดีแต่เปลือกนอก พอหมดอานาจวาสนา ความชั่วที่ทา
ไว้ก็ปรากฏ ตอคือ เสาหรือหลักที่ปักไว้ในน้า เมื่อน้าขึ้นน้าจะท่วมจนมองไม่เห็นตอ
คงเห็นผืนน้าดูสวยงามแต่พอน้าลงตอเหล่านี้ก็จะโผล่พ้นน้าให้เห็นเต็มไปหมด
เหมือนความชั่วที่ทาไว้ พอหมดอานาจคนก็จะนามาโจษกันทั่ว

41. วัวสันหลังหวะ
คนมีความผิดติดติดตัว จะคอยหวาดระแวง วัวเมื่อมีบาดแผลที่หลังพอเห็นกาบินผ่านมา
ก็หวาดระแวงว่ากาจะมาจิกแผลบางสานวนใช้ว่า “วัวสันหลังขาด”

42. วัวหายแล้วล้อมคอก
ของหายแล้วจึงจะเริ่มป้ องกัน เรื่องเกิดขึ้นแล้วจึงคิดแก้ไข ชาวบ้านที่เลี้ยงวัวไว้
บางคนผูกวัวไว้ใต้ถุนบ้าน เมื่อมีคนมาลักขโมยวัวไปแล้วจึงคิดทาคอกให้วัว

44. สาเนียงส่อภาษา กิริยาส่อสกุล
คาพูดหรือกิริยาท่าทางจะบอกถึงการได้รับการอบรมสั่งสอนมา สาเนียง
หมายถึง คาพูด ภาษาหรือชาติกาเนิดส่วนกิริยาท่าทางจะบอกให้เห็นถึงการ
เลี้ยงดูอบรมสั่งสอน

45. สิบปากว่าไม่เท่าตาเห็น
การได้ยินได้ฟังจากผู้อื่นหลายๆคนก็ไม่เท่ากับพบเห็นด้วยตนเอง สิบปากว่า
หมายถึงการบอกเล่าหรือพูดโดยกี่คนก็ตามจะเข้าใจเท่ากับเราได้เห็นได้ลงมือ
ทาเองย่อมไม่ได้

46. สีซอให้ควายฟัง
พูดสั่งสอนแนะนาคนโง่มักไม่ได้ผล เสียเวลาเปล่าซอเป็นเครื่องดนตรีชนิด
หนึ่งที่มีเสียงไพเราะแต่หากเราสีซอให้ควายฟังควายย่อมไม่รู้ซึ้งถึงความ
ไพเราะของเสียงซอ

48. หนูตกถังข้าวสาร
ผู้ที่มีฐานะยากจนได้แต่งงานกับคนร่ารวยโดยมากจะใช้กับชายยากจนได้
แต่งงานกับหญิงร่ารวยฐานะดีข้าวสารเป็นอาหารที่หนูชอบกินเมื่อหนูตกในถัง
ข้าวสาร หนูย่อมอยู่ในความอิ่มหมีพีมันแวดล้อมด้วยอาหารถึงจะขึ้นจากถัง
ไม่ได้ ก็ไม่อดอยากหิวโหย

49. หมูเขาจะหาม อย่าเอาคานเข้าไปสอด
เข้าไปขัดขวางกิจกรรมหรือการกระทาของผู้อื่นขณะที่กาลังจะสาเร็จทาให้เขาเสีย
ผลประโยชน์เวลาหามหมูเขาจะเอาหมูห้อยไว้ตรงกลางไม้ใช้คนอย่างน้อย ๒ คน
ยกปลายทั้งสองขึ้นการเอาคานเข้ามาสอดตรงกลางไม้จะทาให้การหามหมูมี
อุปสรรค ไม่คล่องตัว