1. 23-р бүрэн дунд сургуулийн 10г
ангийн сурагч : Э.Алтаннаран

2.  Дэлхийн бөмбөрцгийн гадна талаар
хүрээлэн тогтох хийн бүрхэвчийг хийн
мандал буюу агаар мандал гэнэ.
 Хийн мандал - Atmosphere (англи үг)
 Atmos - хий
 Spharia - бүрхүүл гэсэн грек үгнээс
гаралтай.

3. Азот - 78%
Хүчилтөрөгч - 21%
Бусад 1%

4.  Агаарын температурт өндөр лүгээ хэрхэн
өөрчлөгдөх байдалд үндэслэн хийн
мандлыг хэд хэдэн үелэл болгон хуваадаг.
Үүнд:
тропосфер, стратосфер, мезофер, экзосфер
зэрэг орно.

6.  Хийн мандлын хамгийн доод үе. Энэ
үелэлийн хүрээнд 11км өндөрсөх тутам
агаарын температурт 6.5℃ буюу 0.65℃/100
м буурна. Үүнийг температурын дундаж
градиент гэж нэрлэнэ. Газрын гадаргаас
халсан агаар дээш хөөрөх тутам температур
нь ийнхүү буурсаар орчныхоо агаартай
адилхан температуртай болох өндөрт
хүрээд зогсоно.

7.  Давхраат мандал нь тропосферээс цааш 50
км хүртэлх давхарга. Энд нийт агаарын 20
орчим хувь агуулагдана. Усны уур бараг
байхгуй тул үүлгүй. Энд озон их байх
бөгөөд 25-27 км-ийн өндөрт бүр ч их
бөөгнөрсөн байдаг. Үүнийг озоны давхарга
гэнэ. Озоны хий нарнаас ирэх хэт ягаан
туяаг өөртөө шингээн авдаг.

8.  Дунд мандал нь 50-80 км-ийн хоорондох
давхарга юм. Энд температур дахин
тропосферийнхтэй адил дээшлэх тутам
буурч 0℃-аас -90℃ хүрдэг. Мезосферт хаа
нэгтээ мөсний талстуудаас бүрэлдсэн
мөнгөлөг үүл ажиглагдана.

9.  Халуун мандал нь 80 км-ээс цааш 800-1000
км хүртэл өндөрт оршино. Энд 150 км-ийн
өндөрт +230℃ , 600 км-т +1500℃ халуун
байна. Нарны цацрагийн нөлөөгөөр
термосферт агаарын хийн молекулууд
иончлогдож атомаас зарим электрон салж
сарнина. Иймээс энэ үеийг ионосфер ч гэж
нэрлэнэ. Термосфер бас рентген туяаг
өөртөө шингээж дэлхийн амьд
организмуудыг сүйрлээс аварч байдаг.

10.  Гадаад мандал гэж 1000-2000 км-ийн өндөрт
орших давхаргыг хэлнэ. Энд устөрөгч хий
зонхилдог. Энэ хийн атомууд маш сийрэг тул
тодорхой орон зайд байрладаггүй, асар их
хурдтайгаар сүлжин хөдөлж аажмаар
огторгуйн уудам руу алдагдана. Газрын татах
хүчийг давж устөрөгчийн атомууд алдагдах
орон зай нь дэлхийн хийн мандлын төгсгөл
бөгөөд тэр нь газрын гадрагаас 2000-3000 км
орчим өндөр оршино.