boroo

1. Монголын номын сангийн фондын ө нөө гийн байдал
тулгамдаж буй асуудал тэдгээрийг шийдвэрлэх арга зам
Оршил
Монголын номын сангийн фондын өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудал
тэдгээрийг шийдвэрлэх арга зам сэдвийг бие даалт хийхээр сонгон авч , монголд
ямар номын сан ямар байдалтай өргөжин тэлж байгааг харуулан мөн фондод юу
дутагдаж байгаа талаар товч болон тодорхой илгэж харуулахыг бодсон . мөн энэ
сэдэв дээр тулгуурлан СУИС-ийн соёлын боловсролын сургуулийн номын сангийн
орчин нөхцөл, фондод байгаа номын талаар өргөжин баяжиж байгаа талаар маш
олон талаар хөндөн дэлгэрүүлж , үр дүнг нь бичих болно. Үүнд монголын номын
сангийн фондын хөгжил , бүрдүүлэлтийг нь тодорхойлж товч илтгэн харуулна. Энэ
сэдэвийг оюутнууддаа дэлгэрүүлэн тайлбарлаж бусаддаа түгээхэд туслах болно.

2. 1. Монголын Номын сангийн фондын бүрдүүлэлт
Номын фондын бүрдүүлэлтийг хийхдээ хичээлийн жилийн эхэнд Багш оюутнуудаас
ном сонин сэтгүүлийн судалгаа авсны үндсэн дээр фондын үрдүүлэлтийг
төлөвлөгөөг гаргаж фондоо бүрдүүлдэг.
. Фонд бүрдүүлэх журмын оюутны төлбөрийн 1.5%-тай тэнцэх төсвийг номын
сангийн фонд бүрдүүлэлтэнд зориулж үүнээс . Төвлөрсөн номын сангийн фондонд
байгаа мэргэжлийн ном, сурах бичгийн хангамжид судалгаа хийж ц өөн хувьтай
байдаг, цаашид авах шаардлагатай эрэлт хэрэгцээ ихтэй ном, сурах бичгийн
жагсаалтыг сургуулийн багш нарын саналыг үндэслэн фонд бүрдүүлэх
төлөвлөгөөнд тусгаж ажиллаж байна. Мөн зохиогчийн эрх нь шийдэгдсэн электрон
номоор фондоо бүрдүүлж байна.
. Фондын бүтэц: 20000 гаруй номтой , нийт номын 52.9 хувь нь монгол, 15.5хувь нь
орос, 27.9 хувь нь англи, 3.7 хувь нь солонгос, япон хэл л дээрх ном, сурах бичиг
эзэлж байна. Сүүлийн 10 жил их дээд сургуулийн номын сангийн тоо өсөж, улсын
хэмжээнд нийт номын сангийн фондын баяжилт багассан ба ялангуяа төсөв
мөнгөний хүрэлцээгүйгээс ном бүрдүүлэлт бүрэн бус, дайвар үйлчилгээ явуулсанаас
номын сангийн үндсэн үүрэг алдагдаж, их дээд сургуулийн номын сангийн фонд
баяжилт муу, сандал хүрэлцээгүй учираас нийтийн номын сангийн ачаалал
ихэссээр байна.
Жишээ болгон СУИС -ын соёлын боловсролын сургуулийн номын сангийн
болон фондын нь талаар тулгамдаж буй асуудлын талаар тодорхойлоход
Орчин нөхцөл нь гэвэл уншлагын танхим жижиг багтаамжгүй сандал ширээ
хүрэлцээ муутай .
2. Оюутнууд нь танхимдаа маш их ярилцан, чимээ шуугаан их гаргадаг .
1.
3.
Фондод унших ном нь бага.
4.
Мөн монголын уран зохиолын дээжис, унших зохиол болон бусад ашиглах
материал цөөхөн . гэх мэт тулгамдаж байгаа үүнийг шийдвэрлэх хүн бол
тухайн номын сангйин менежир , захирал , номын санч , фондоч хүм үүс
хариуцна. Ном хэвлэлийг уншигчид уншиж хэрэглэх явцад гэмтээж үрэгд үүлж
алга болгон фондноос хасагдаж фондын ном хэвлэл багасах ч үе байдаг.

3. Номын сангийн фондын өмнө тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх арга зам гэвэл
1. Номын сангийн фондыг хэрхэн яаж баяжуулах талаар бодож олох.
2. Төсөв мөнгөний талаар Боловсролын яаманд , Сургалтын алба, болон
цаашлаад санхүүг хариуцсан мэрэгжилтэнгүүдтэй харилцаж шийддэг.
3. Танхимыг нь томосгох , сандал ширээ хүрэлцээтэй их болгох талаар
сургалтын албандаа өргөдөл гарган хандаж , сургалтын албан цаашлан
хариуцсан хүмүүстэй харилцаж энэ асуудлыг шийдвэрлэж өгдөг.
4. Оюутнуудын чимээ шуугаан хүмүүжлийг нь номын санч өөрөө хариуцаж
уулзалт ярилцлага хийж өгч уншигчиддаа татах ажил зохион байгуулах , б үр
болохгүй бол үгэнд орохгүй тохиолдолд уншигчийн эрхийг хасаж болон.
5. Уншигчид ном хэвлэлийг үрэгдүүлж алга болгох тохиолдолд торгож тухайн
номыг нь хоёр нуглан төлүүлж алга болсон номыг худалдаж авч фондондоо
эргүүлэн авч фондоо баяжуулна.
6. Номын фонд маш олон янзаар ном орж ирж баяждаг. Үүнд : номыг ард иргэд
бэлэг, хандивын янзаар орж ирдэг тэр нь номын санд үнэ төлбөргүй орж
ирдэг. Тэрийг нэг боловч фондонд өчүүхэн ч гэсэн баяжилт болж өгдөг.
мо нгол улсын номын сангийн фондын
хөгжил нь
¯íäýñíèé íîìûí сангийн хөгжилтэй салшгүй холбоотой þì.
1.1921 оноос номын сан үүсгэн байгуулагдсанаас хойшхи номын фондын хөгжлийг
он дарааллын үе шаттайгаар харуулахыг хичээлээ. ̺í ÎÕÓ, Áðèòàíè, Õÿòàäûí
àëäàðòàé íîìûí ñàíãóóäûí ôîíäûí õºãæëèéí òàëààð òóñãàæ ºãñºí áîëíî.
2. Монгол óëñ 1921 онд ардын хувьсгалûí íºëººãººð үндэсний со ѐлоо хөгжүүлэх
боломжтой болсон áèëýý. Ардын хувьсгал ялснаас хойш 4 сарын дараа нийт ард
түмэнд үйлчлэх анхны номын сангийн үндэс суурь тавигдаж, 1921 оны 11-р сарын 9нд Ардын засгийн газрын 24-р хурлын тогтоолын 3-р зүйлд Судар бичгийн хүрээлэн
байгуулахаар зааж улмаар уг хүрээлэнгийн үүрэг зорилго, зохион байгуулалтыг
тодорхойлж засгийн газарт оруулснаар 1921 оны 11-р сарын 19-нд хүрээлэнгийн
дүрмийг баталж судар бичгийн хүрээлэнг албан ѐсоор байгуулжээ. Энэхүү

4. хүрээлэнгийн /одоогийн Шинжлэх ухааны Академи/ дэргэд гүн О.Жамъян, бичээч
Ч.Бат- Очир, Д.Дашням, эрдэмтэн Ж.Цэвээн нар хувийнхаа 2000 îð÷èì номыг
нийлүүлэн íèéò àðä ò¿ìýíä ¿éë÷ëýõ анхны номын сангèéí ñàí õºìðºã ôîíäûí ýõëýëèéã
òàâüæýý.
3. 1920 онд 225 боть Данжуураар Монгол улсын номын сан фондоо
баяжуулсан.1921 оноос цуглуулж эхэлсэн Судар бичгийн хүрээлэнгийн номууд дээр
Монгол хэлний ном 1600,
Хятад, Манж хэлний ном 1400 боть хааны ордны номын сангийн олон мянган номыг
нэмж Монгол улсын нийтийн номын сан болгосон нь өнөөгийн Монголын үндэсний
төв номын сан бөгөөд энэ нь Монголын хаадын номын сангийн үндэс суурин дээр
үндэслэгдэж баéгуулагдсан байна.
1922 онд 18675 лан, 1923 онд 75345 лан мөнг ө олгосныг ихэнхийг ном шаштир
цуглуулах, хувилах, орчуулах, худалдан авахад зарцуулжээ.1922 оны 1-р сарын 27нд зайсан Мөнхочир гэгч “Эрдэнэзуугийн намтар”, “Эрдэнийн эрх” зэрэг ховор
номууд бэлэглэн ирүүлсний дээр “Тансан ламын Энэтхэг орноор зуулчлан явуулсан
тухай” ном, “Монголын түүх”-ийн холбогдолтой номуудыг Франц хэлнээс
Н.П.Шастинаар Орос хэлэнд хөрвүүлж номын хөмрөгөө баяжуулж байжээ.
4.но мын сангийн номын хөмрөг жил бүр арвижин байсан нь 1925 оны эцэс
гэхэд зөвхөн Азийн ангийн ном нь 11675 боть болж байв.Улсын анхдугаар их
хурлын 1924 оны 10-р сарын 19-ны хуралдаанаар Улсын номын сан гэж нэрлээд
түүний фондыг тодорхойлж гадаад хэлний ном дэвтэр 2100, Монгол хэлний ном
судар 600, Төвд үсгийн ном 250, Хятад, Манж, Япон зэрэг хэлний бичг үүд 1400, ном
судрын бүгд үнэ 34 болмой гэжээ.1935 онд Засгийн газрын 164-р тогтоолоор Улсын
хэмжээнд хэвлэгдэн гарч буй ном хэвлэлийн бүтээгдэхүүн бүрээс 3 ширхэгийг
номын санд өгөхөөр тогтоосон нь номын сан хөмрөгийг цаашид баяжуулахад чухал
ач холбогдол áîëñîí юм.
5. Номын сангийн фондыг баяжуулах : олон улсын номын солилцоо чухал
үүрэг гүйцэтгэсэн.1948 оноос óëñûí номын сан ЗСБНХУ-ын В.И. Лениний нэрэмжит
улсын номын сантай ном солилцооны ажлыг хийж ХАА, түүх, утга зохиол, номын
ажлын холбогдол бүхий номууд, мөн ЗХУ-ын олон үндэсний хэл дээрх хэвлэгдсэн
номуудыг хүлээн авах болов. Ийнхүү Монгол эрдэмтэд зохиолчдын ном олон улсын
номын санд илгээгдэж дэлхийн улс гүрнүүдийн ном хөмрөгийг баяжуулах болсон.
6. 1941 онд Улсын нийтийн номын сан хэдийгээр бага боловч тусгай байртай
болсоны үр дүнд 1922 онд уншигчдын тоо 129 хүн, 1941 онд 1900 болж ном олголт
14 дахин, номын хөмрөг 2000-97000 боть болж нэмэгджээ.1941 онд Улсын нийтийн
номын сан аравтын системтээр Монгол номын төрөл анги үсэг дарааллын катологи
зохион байгуулж эхэлсэн.1950-аад онд МЭӨ дал модны навчин дээр ханз үсгээр
бичсэн “Жадамба” хэмээх ном, 18-р зууны үед зохиосон Монголын т үүхийн чухал
баримт бичиг болох “Алтан товч” зэрэг ховордсон бичмэл номуудаар Монголын
номын сан хөмрөгийг баяжуулжээ.

5. 7. 1960 онд уншигчдад үйлчлэх ажил тодорхой чиглэлтэй болж 1963 онд т үүх
философийн хэл утга зохиол, эдийн засаг зэрэг нийгмийн ухааны хүрээлэнгийн
ажилтнуудад зориулж эрдэм шинжилгээний уншлагын 2 танхим нээжээ. Эдгээр
танхимууд нь дэргэдээ ном хэвлэлийн ойрын фондтой байв. 1963 онд нийт
уншлагын танхимын дэргэд уншигчдад амаар буюу бичгээр лавлах товчоо
байгуулсан байна.Улсын нийтийн номын сангийн фондыг баяжуулах, чанарын
өөрчлөлт гаргах явдлыг 1960-аад онд чухал зорилт болон тавигджээ. Олон улсын
номын солилцоог 1965 онд 19,6 хувиар нэмэгджээ.
8. 1952 оны 8-р сарын 22-ны тогтоолоор хэвлэгдэж буй хэвлэлийн б үтээгдэх үүн тус
бүрээс 5 хувийг Улсын төв нийтийн номын санд олгож байхаар тогтоожээ..Íîìûí
ñàíãèéí ãîë õºìðºã áîëîõ íîìûí ôîíä íü Àçûí áîëîí Åâðîïûí, àðõèâûí ãýñýí õóâààðüòàéãààð
àíõíû ¿åä áàéãóóëàãäàæ áàéñàí áîëîâ÷ õºãæëûí ÿâöàä íàðèéñàæ 1970 îíû ýõýí ãýõýä
òºðºëæñºí áàéíà.
9. 1. Ìîíãîë íîì õýâëýëèéí ôîíä
2. Åâðîïûí íîì õýâëýëèéí ôîíä
3. Äîðíî äàõèíû íîì õýâëýëèéí ôîíä
4. Òºâä íîì ñóäðûí ôîíä
5. Òîãòìîë õýâëýëèéí ôîíä
6. Àðõèâèéí ôîíä ãýñýí ¿íäñýí ôîíäóóäààñ ãàäíà,
îéðûí ôîíä, áýëòãýë ñîëèëöîîíû ôîíä çýðýã áèé áîëñîí.Сүүлийн жилүүдэд бүртгэл
мэдээлэл номзүйн ажил манай оронд нилээд амжилттай хөгжиж байна. 1930-1937
онд Монгол бичмэл ба хэвлэмэл номын 2 томоохон бүртгэл гаргасны дээр 19131991 он хүртэл номзүйн цуврал 16 дэвтрийг Я. Цэвэл, Ш. Базар, М. Баянзул гэх мэт
хүмүүс эмхтгэн хөрвүүлжээ.
10. 1970 МУИС-ын номын сан нь 9000 гаруй номоор фондоо баяжуулсан. Өн өөд өр
1500 гаруй номын сан үйл ажиллагаагаа явуулж нийт 10 сая гаруй номын
фондтойгоор уншигчдад үйлчилж байна.1940 онд аймгийн нийтийн номын сангууд,
1960 онд сумдын нийтийн номын сангууд байгуулагдаж өдгөө үйл ажиллагаагаа
явуулсаар байна.
11. Îðîñ óëñûí íîìûí ñàíãèéí ñàí õºìðºã íü ¿íäñýí 18ôîíäóóäààñ á¿ðääýã. Îðîñ óëñûí íîìûí
ñàíãèéí ôîíä íü íèéò 43 ñàÿ íýãæ õàäãàëàìæòàé ¿¿íýýñ äýëõèéí 147 õýë äýýðõè 17 ñàÿ
íîìòîé. Ýäãýýðíîìíóóäûã 275 êì óðò òàâèóð äýýð òàâüñàí áàéäàã.
12. Эртний ном судар болон гадаад, дотоодын 115 хэл дээрх 23720 тэрбум ном
эвлэл бүхий фондтой, 4400 тэрбум сонин сэтгүүлтэй, 117 тэрбум СД-ромтой. 1949
оноос өмнөх үеийн Монгол номын хадгаламжтай. Юань улсын болон Тэнгэр
тэтгэсэн хаанаас өмнөх үеийн судар, áолîн ургийн бичиг, газрын зураг зэрэг баялаг
сантай.
13. Монгол улсын номын сангийн фондын хөгжил нь анх 1921 оноос өдгөөг хүртэлõ
дэлхийд гайхагдах ховор номын фонд, мөн шинжлэхухааны бүхий л салбарын
арвин фондтойгоорон дараалан хөгжиж байна.Óëñ îðîí á¿ðèéí íîìûí ñàíãèéí ôîíäûí

6. õºãæèë íüòóõàéí îðíû ò¿¿õýí õºãæèë äýâøèëòýéãýý ñàëøã¿é õîëáîîòîéãîîð õºãæèæ
èðñýí áàéíа.
Дүгнэлт:
Монголын номын сангийн фонд өнөөгийн байдал тулгамдаж буй асуудал тэдгээрийг
шийдвэрлэх арга зам сэдвээр :
Монголын номын сангийн фондын хөгжил , номын сангийн фондын бүрдүүлэлт, мөн
СУИС-ийн Соёлын боловсролын сургуулийн номын сангийн фонд, орчин нөхцөлийн
талаар мэдэж авсан.
Ашигласан материал :
Интернет, болон өөрийн бодол санаагаар энэ сэдэвийг дэлгэрүүлж байна.

7. õºãæèë íüòóõàéí îðíû ò¿¿õýí õºãæèë äýâøèëòýéãýý ñàëøã¿é õîëáîîòîéãîîð õºãæèæ
èðñýí áàéíа.
Дүгнэлт:
Монголын номын сангийн фонд өнөөгийн байдал тулгамдаж буй асуудал тэдгээрийг
шийдвэрлэх арга зам сэдвээр :
Монголын номын сангийн фондын хөгжил , номын сангийн фондын бүрдүүлэлт, мөн
СУИС-ийн Соёлын боловсролын сургуулийн номын сангийн фонд, орчин нөхцөлийн
талаар мэдэж авсан.
Ашигласан материал :
Интернет, болон өөрийн бодол санаагаар энэ сэдэвийг дэлгэрүүлж байна.