Εισήγηση του Α. Αρχάκη στην ημερίδα "Ιδεολογίες, Γλωσσική Επικοινωνία και Εκπαίδευση" (Βόλος, 6 Νοεμβρίου 2019)

1. Από τον εθνικό
στον μετα-εθνικό λόγο:
Προβλήματα και προβληματισμοί
Αργύρης Αρχάκης

2. Εισαγωγικά
• Μπορούμε να φανταστούμε τον κόσμο πέρα από
τον πολιτικό σχηματισμό του έθνους-κράτους
και πέρα από τον εθνικό του λόγο (discourse);
• Μπορούν οι άνθρωποι να υπάρξουν πέρα από
εθνικούς προσδιορισμούς και εθνικές
ταυτότητες;
• Μπορούν οι γλώσσες να μην αποτελούν θεμέλια
για την οριοθέτηση των εθνών-κρατών;

3. Εισαγωγικά
• Μπορούν οι γλωσσικές χρήσεις των μετακινούμενων
μεταναστών και προσφύγων να συμβάλλουν στην
αμφισβήτηση της ομοιογένειας των εθνών-κρατών;
• Μπορούν οι άνθρωποι να υπάρξουν με ρευστούς
προσδιορισμούς και υβριδικές ταυτότητες;
• Μπορούμε να φανταστούμε τον κόσμο χωρίς εθνικά
(γλωσσικά και πολιτισμικά) σύνορα, χωρίς
χαρακτηριστικά παγκόσμιας ομογενοποίησης, αλλά σε μια
μετα-εθνική κατάσταση γλωσσικής και πολιτισμικής
απροσδιοριστίας;

4. Εισαγωγικά
 Ερευνητικά ζητήματα σχετικά με τη μετανάστευση κατά
την εικοσαετία 1990-2010 στην Ελλάδα:
• Κριτική ανάλυση κειμένων μεταναστών μαθητών/τριών
στην Ελλάδα
• Ταυτότητες που οι μετανάστες μαθητές/τριες
κατασκευάζουν στα υπό μελέτη κείμενα
• Ο κεντρικός ρόλος του εθνικού ομογενοποιητικού λόγου
(discourse) στην παραγωγή των μαθητικών κειμένων και
στην κατασκευή των μεταναστευτικών ταυτοτήτων

5. Εισαγωγικά
 Ερευνητικά ζητήματα σχετικά με τη μετανάστευση κατά
την εικοσαετία 1990-2010 στην Ελλάδα:
• Αξιοποίηση στην εκπαιδευτική πράξη των κειμένων
ταυτότητας των μεταναστών μαθητών/τριών
• Τα κείμενα ταυτότητας ως αφορμές για δραστηριότητες
αναστοχασμού και ενσυναίσθησης
• Κριτική στάση απέναντι στον εθνικό λόγο
• Αναζήτηση ενός εναλλακτικού μετα-εθνικού λόγου (βλ.
Archakis 2014, 2016, 2018).

6. Η μετανάστευση στην Ελλάδα
την εικοσαετία 1990-2010
• Μετανάστες κυρίως από την Αλβανία και από άλλες
χώρες της Βαλκανικής, της πρώην Σοβιετικής Ένωσης
και της Βόρειας Αφρικής στην Ελλάδα
• Ποικίλα ζητήματα σχετικά με τον τρόπο υποδοχής τους
• Από το μεταναστευτικό ‘κύμα’ στο προσφυγικό ‘κύμα’
• Συνέπειες:
• έξαρση των εθνικιστικών, ξενοφοβικών και
ρατσιστικών, αντιδράσεων
• προβληματισμός γύρω από τις εθνικές βεβαιότητες

7. Η μετανάστευση στην Ελλάδα
την εικοσαετία 1990-2010
 Προβληματισμοί με αφορμή τη μετανάστευση κατά την εικοσαετία 1990-
2010 στην Ελλάδα
• Είναι και πρέπει να παραμείνει κεντρική και πάγια επιδίωξη της
ελληνικής πολιτείας και κοινωνίας η διαμόρφωση και διατήρηση του
ενός ενιαίου και ομοιογενούς εθνικού λόγου (discourse) για τη
γλώσσα και τον πολιτισμό;
• Μπορούν και προτίθενται οι θεσμοί του ελληνικού κράτους, με
προεξάρχοντα το θεσμό της εκπαίδευσης, να συμβάλλουν στη
διατήρηση των διαφορετικών γλωσσών και πολιτισμών των
μεταναστών και προσφύγων;
• Επιθυμεί η ελληνική κοινωνία και ενθαρρύνει η ελληνική πολιτεία
τη γλωσσική και πολιτισμική επαφή, αλληλεπίδραση και μείξη των
μεταναστών με τους ‘γηγενείς’;

8. Η έννοια λόγος, ο εθνικός λόγος, ο ελληνικός
εθνικός λόγος και ο μετα-εθνικός λόγος
• Η έννοια του λόγου (discourse) αναφέρεται σε ειδικές σημασιακές
σχέσεις βάσει των οποίων επιτυγχάνονται, υπό συγκεκριμένη
οπτική, αναπαραστάσεις της πραγματικότητας (βλ. Jørgensen
Phillips 2002: 143, Fairclough 2003).
• Ο εθνικός λόγος αναπτύσσεται κατά τη διαμόρφωση των εθνών-
κρατών:
• αναπαριστάνει την πραγματικότητα υπό το πρίσμα της στατικότητας και
της σταθερότητας
• συλλαμβάνει και προβάλλει τα έθνη-κράτη ως συνοριακές οριοθετήσεις
εδαφών, στο εσωτερικό των οποίων υπάρχει άρρηκτη συσχέτιση μεταξύ
τόπου, κοινότητας ανθρώπων και γλώσσας
• η γλώσσα αποτελεί την έκφραση του ‘πνεύματος’ των ανθρώπων που
ανήκουν σ’ έναν τόπο (βλ. Canagarajah 2017, Park & Wee 2017).

9. Η έννοια λόγος, ο εθνικός λόγος, ο ελληνικός
εθνικός λόγος και ο μετα-εθνικός λόγος
• Ο ελληνικός εθνικός λόγος χαρακτηρίζεται από την
επιδίωξη επιβολής μονογλωσσικής και μονοπολιτισμικής
ομοιογένειας:
• σ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα και κατά τη μετάβαση
στον 21ο αιώνα οι υποστηρικτές τόσο της
καθαρεύουσας όσο και της δημοτικής όχι μόνο δεν
επεδίωξαν, αλλά αντιστρατεύτηκαν τη συνύπαρξη και
την αλληλεπίδραση της ελληνικής γλώσσας (στην
καθαρευουσιάνικη ή δημοτική εκδοχή της) με τις άλλες
γλώσσες και τους άλλους πολιτισμούς εκτός και εντός της
εθνικής επικράτειας (βλ. Αρχάκης 2019α).

10. Η έννοια λόγος, ο εθνικός λόγος, ο ελληνικός
εθνικός λόγος και ο μετα-εθνικός λόγος
• Ο μετα-εθνικός λόγος αναπτύσσεται καθώς οι
δραστηριότητες των ανθρώπων υπερβαίνουν τις
οριοθετήσεις των εθνών-κρατών:
• αναπαριστάνει την πραγματικότητα υπό το πρίσμα της
κινητικότητας και της ρευστότητας
• συλλαμβάνει τις γλώσσες ως μη ανήκουσες σε
συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων και σε συγκεκριμένους
τόπους. Ως μετακινούμενες μαζί με τους ανθρώπους που
μετακινούνται. Ως προσαρμοζόμενες σε νέους τόπους,
νέους πολιτισμούς και νέες ανάγκες και αναμειγνυόμενες
με άλλες γλώσσες και άλλα σημειωτικά μέσα (βλ.
Canagarajah 2017, Park & Wee 2017).

11. Οι μεταναστευτικές ταυτότητες
στο πλαίσιο του ελληνικού εθνικού λόγου:
Ανάλυση ενδεικτικού αποσπάσματος
Αγαπημένο μου φιλαράκι,
Όταν ήρθα εδώ πέρα αντίκρησα ένα διαφορετικό πολιτισμό, οι άνθρωποι μου
φάνηκαν λίγο ψυχροί. Οι γονείς μου αρχικά δυσκολεύτηκαν να βρούν δουλειά
αρχικά, και εμένα μου ήταν λίγο δύσκολο να προσαρμοστώ στο σχολείο, οι
συμμαθητές μου ήταν λίγο απόμακροι και περίεργοι. Ευτυχώς όμως αγαπημένο μου
φιλαράκι δεν μου ήταν και πολύ δύσκολο να μάθω την ελληνική γλώσσα, αλλά σ’
αυτό βοήθησαν και οι καθηγητές μου. ήταν πολύ καλλή.
Ίσως στην αρχή να ήταν λίγο δύσκολα, αλλά στην πορεία μπόρεσα να
προσαρμοστώ. Όλα έπειτα μου φαινόντουσαν πολύ διαφορετικά. Ένιωσα πως ήμουν
στην δική μου πατρίδα, έκανα καινούργιες γνωρίμίες με παιδια που ήταν και αυτά
από διαφορετικές χώρες και είχαν λίγο πολύ τις ίδιες εμπειρίες με έμενα. Οι φίλοι
μου μου φαίρωνται πολύ ωραία και δεν με αντιμετωπίζουν με ρατσισμό. Οι γονείς
μου δουλεύουν και παίρνουν και πολύ καλό μισθό. Η ζωή μας εδώ είναι πολύ καλή.
Αλλά μου λείπει η πατρίδα μου και οι συγγενείς μου πολύ.

12. Οι μεταναστευτικές ταυτότητες
στο πλαίσιο του ελληνικού εθνικού λόγου
• Στο υλικό μας παρατηρείται ένα συνεχές με τις εξής ταυτότητες:
νομιμοποίησης, υβριδικές και υβριδικής αντίστασης.
• Είναι εμφανής ο διαφορετικός συντονισμός των μεταναστών
μαθητών/τριών με τα ομογενοποιητικά προ(σ)τάγματα του εθνικού
λόγου:
• επιθυμία για (γλωσσική) προσαρμογή στο ελληνικό περιβάλλον – δήλωση
διαφορετικότητας – καταγγελία των πλειονοτικών ρατσιστικών
συμπεριφορών.
• Στις αντιστασιακές ρωγμές προς τις ομογενοποιητικές επιβολές
του εθνικού λόγου που δημιουργούνται μέσω των υβριδικών
ταυτοτήτων, μπορεί να οικοδομηθεί ένας μετα-εθνικός λόγος,
αντίπαλος προς τον κυρίαρχο εθνικό, που δεν εμποδίζει την
απρόβλεπτη συνάντηση και μείξη πολιτισμών και γλωσσών.

13. Η αξιοποίηση των μεταναστευτικών κειμένων
ταυτότητας στην κριτική εκπαίδευση
• Το συνεχές των ταυτοτήτων μπορεί να
αποκαλύψει σ’ όλους τους μαθητές/τριες μιας
τάξης
• την καταλυτική επίδραση του εθνικού
ομογενοποιητικού λόγου στη ζωή των
μεταναστών
• όπως και τα (κοινωνικά, γλωσσικά και
εκπαιδευτικά) προνόμια που αυτός
συνεπάγεται για τους πλειονοτικούς
μαθητές/τριες (βλ. Αρχάκης 2019β υπό δημ.).

14. Η αξιοποίηση των μεταναστευτικών κειμένων
ταυτότητας στην κριτική εκπαίδευση
• Τα μεταναστευτικά κείμενα ταυτότητας
(Cummins 2004) μπορούν να δώσουν το έναυσμα
ώστε οι πλειονοτικοί μαθητές/τριες, μέσα
από δραστηριότητες ενσυναίσθησης, να
σταθούν κριτικά στα απορρέοντα από τον εθνικό
λόγο πλειονοτικά προνόμια.
 Ένας κριτικός εκπαιδευτικός προσανατολισμός με τις
μεταναστευτικές ταυτότητες στο επίκεντρό του μπορεί
να συνεισφέρει στη διερεύνηση ενός αντίπαλου προς τον
εθνικό, μετα-εθνικού λόγου.

15. Η αξιοποίηση των μεταναστευτικών κειμένων
ταυτότητας στην κριτική εκπαίδευση
Υπό αυτήν την προοπτική, η έμφαση
μπορεί να φύγει από την ελληνική γλώσσα
και τον ελληνικό πολιτισμό και να
επεκταθεί σ’ όλες τις διαθέσιμες γλώσσες
και σ’ όλους τους διαθέσιμους πολιτισμούς
που μπορούν να λειτουργήσουν ως πόροι για
κάθε μαθητή/τρια.

16. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
• Ο μετα-εθνικός λόγος δεν εγγυάται μια ‘χαρούμενη
υπερποικιλότητα’ γλωσσών και πολιτισμών (βλ. Otsuji &
Pennycook 2010). Αποτελεί την αρχή νέων και σύνθετων
προβληματισμών (βλ. Αρχάκης 2020 υπό δημ.):
• Μπορεί ο μετα-εθνικός λόγος, ο οποίος στις μέρες μας
ενεργοποιείται από την κινητικότητα των μεταναστών και των
προσφύγων και εδράζεται στη ρευστότητα της γλωσσικής και
πολιτισμικής τους πραγματικότητας, να διαδοθεί και ακόμη να
επικρατήσει;
• Ποιο μπορεί να είναι το εύρος της επικράτησης του; τοπικό;
ευρύτερο;
• Ποιες κοινωνικοοικονομικές δομές μπορούν να τον υποστηρίξουν
και γιατί;

17. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
• Μπορούν, υπό την επίδρασή του, να δημιουργηθούν κοινότητες
πρακτικής (βλ. Wenger 1998) και μικρές κουλτούρες αντίστασης
(Holliday 1999) μέσα στους ισχύοντες (ακόμη) εθνοκρατικούς
σχηματισμούς; Και πώς αυτές θα εξελιχθούν;
• Ποια ιδιότητα (ή ιδιότητες) του πολίτη (πολιτειότητες) θα
διαμορφώσει και θα διεκδικήσει; (βλ. σχετικά Κουζέλης &
Χριστόπουλος 2012).
• Μπορούν τα εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα να τον ενισχύσουν
αμφισβητώντας τις ίδιες τις δομές, τις στοχεύσεις και τις
σκοπιμότητές τους; Ή, ακόμη και αν εντάξουν όρους και έννοιές του
στα Προγράμματα Σπουδών τους, θα τον επικαλούνται επιδερμικά
ευνουχίζοντας την όποια εναλλακτική θέαση και ριζοσπαστικότητα
αυτός συνεπάγεται;

18. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
• Ακόμη και αν στο πλαίσιο του αναδυόμενου μετα-εθνικού λόγου
επιτευχθούν ‘πειραματικές’ συνθήκες ισότιμης επαφής γλωσσών
και πολιτισμών σε μια σχολική τάξη, μπορεί κάτι αντίστοιχο να
επιχειρηθεί σε ευρύτερους κοινωνικούς στίβους; Και πώς;
• Μπορούν στο πλαίσιο του αναδυόμενου μετα-εθνικού λόγου φορείς
ισχυρών γλωσσών και πολιτισμών να ‘συνομιλήσουν’ με φορείς
ασθενών γλωσσών και πολιτισμών;
• Μπορούν οι φορείς ασθενών γλωσσών και πολιτισμών στις
ανισότιμες συναντήσεις τους με τις ισχυρές γλώσσες και τους
πολιτισμούς τους να κατορθώσουν συνθήκες επιβίωσης και
επίδρασης; (Χριστίδης 1999).

19. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
• Ο μετα-εθνικός λόγος δεν αποτελεί ένα έτοιμο νέο ‘παραδείσιο’
όραμα ή ιδανικό, μια νέα ήδη προκαθορισμένη και καθοριστική
‘αλήθεια’.
• Μας αποκαλύπτει ότι η μέχρι πρόσφατα φυσική ηγεμονία του
εθνικού λόγου δεν είναι παρά φυσικοποιημένη κυριαρχία που
παράγει ανισότητες διακρίνοντας
• εθνικούς πολίτες με δικαιώματα από υποτιμημένους μετανάστες
και πρόσφυγες,
• όπως και ισχυρές εθνικές πρότυπες γλώσσες και πολιτισμούς
από υποτιμημένες μεταναστευτικές γλώσσες και πολιτισμούς.
• Μας αποκαλύπτει τις ηγεμονικές επιδιώξεις του υπό διαμόρφωση
λόγου της δυτικής παγκοσμιοποίησης.

20. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
 Χρησιμοποιώντας τους έντονα αξιολογικούς, οξείς
χαρακτηρισμούς του Χριστίδη (1999: 41, 2005),
θα μπορούσαμε ίσως να ισχυρισθούμε ότι ο
αναδυόμενος μετα-εθνικός λόγος μας βοηθάει να
αντιληφθούμε
 τον «ρηχό κοσμοπολιτισμό που συντονίζεται (…)
με τις επιδιώξεις (…) του παγκοσμιοποιημένου
ηγεμονισμού» σαν «Σκύλλα»
 και τον «εθνικιστικό, διχαστικό απομονωτισμό»
σαν «Χάρυβδη».

21. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
Στόχος είναι ο εθνικός λόγος, αλλά και ο λόγος
της δυτικής παγκοσμιοποίησης να έχουν
αντιπάλους που αποτολμούν την απο-
ηγεμονοποίησή τους (de-hegemonization, βλ.
Parakrama 1995).

22. Μετα-εθνικός λόγος:
Προβλήματα και προβληματισμοί
• Οι όποιες αντιπαραθετικές αποκαλύψεις του μετα-εθνικού λόγου
δεν εγγυώνται ότι ο ίδιος μπορεί πράγματι να διαμορφώσει
κοινωνικές (γλωσσικές και πολιτισμικές) συνθήκες ευρύχωρες για
όλους.
• Μια ‘αληθειακή’ αντίληψη για έναν λόγο συχνά εξελίσσεται σε
«επιδίωξη εξουσίας», σε επιβολή «καθεστώτος αλήθειας» που
βάσει καθεστωτικών κριτηρίων ‘αλήθειας’ αποκλείει,
ενσωματώνει, ιεραρχεί, ‘κανονικοποιεί’ και εντέλει
μεταμορφώνεται σε ηγεμονία (Baxter 2016).
• Σε κάθε περίπτωση, η διέξοδος έρχεται από αντίπαλους και
ανταγωνιστικούς λόγους που επιχειρούν την απο-φυσικοποίηση
και απο-ηγεμονοποίηση του κάθε νέου ηγεμονεύοντος λόγου.

23. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Archakis, Α. 2018. The representations of racism in immigrant students’ essays in Greece: The ‘hybrid
balance’ between legitimizing and resistance identities. Pragmatics, 28 (1): 1-28.
Archakis, A. 2016. National and Post-National Discourses and the Construction of Linguistic Identities by
Students of Albanian Origin in Greece. Multilingua: Journal of Cross-Cultural and Interlanguage
Communication 35 (1): 57–83.
Archakis, Α. 2014. Immigrant Voices in Students’ Essay Texts: Between Assimilation and Pride.
Discourse & Society 25 (3): 297–314.
Αρχάκης, Α. (2020 υπό δημ.). Από τον εθνικό στον μετα-εθνικό λόγο: Μεταναστευτικές ταυτότητες και
κριτική εκπαίδευση. Αθήνα: Πατάκης.
Αρχάκης, Α. (2019α). Διερευνώντας τη σχέση της δημοτικής με τον εθνικό και τον μετα-εθνικό λόγο. Στο
Α. Αρχάκης, Ν. Κουτσούκος, Γ. Ξυδόπουλος & Δ. Παπαζαχαρίου (επιμ.) Γλωσσική Ποικιλία: Μελέτες
αφιερωμένες στην Αγγελική Ράλλη. Αθήνα: Κάπα.
Αρχάκης, A. (2019β υπό δημ). Αμφισβητώντας τα προνόμια των πλειονοτικώνν μαθητών/τριών:
Προτάσεις κριτικής εκπαίδευσης με βάση κείμενα ταυτότητας μεταναστών μαθητών/τριών που φοιτούν
στο ελληνικό σχολείο. Στο Β. Μητσικοπούλου & Ε. Καραβά (επιμ.) Ο Κοινωνικός & Πολιτικός λόγος για
την ξενόγλωσση εκπαίδεση στην Ελλάδα. Αθήνα: Πεδίο.
Baxter, J. (2016). Positioning language and identity: Poststructuralist perspectives. Στο S. Preece (επιμ.)
The Routledge Handbook of Language and Identity. London: Routledge, 34-49.
Canagarajah, S. (επιμ.) (2017). The Routledge Handbook of Migration and Language. London/New
York: Routledge.

24. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Cummins, J. (2004). Multiliteracies pedagogy and the role of identity texts. Στο K. Leithwood,
P. McAdie, N. Bascia & A. Rodigue (επιμ.) Teaching for Deep Understanding: Towards the
Ontario Curriculum That We Need. Toronto, ON: Ontario Institute for Studies in Education of the
University of Toronto and the Elementary Federation of Teachers of Ontario, 68-74.
Holliday, Α. (1999). Small cultures. Applied Linguistics 20 (2): 237-264.
Jørgensen, M. & Phillips L. (2002). Discourse Analysis as Theory and Method. London: Sage.
Κουζέλης, Γ. & Χριστόπουλος, Δ. (επιμ.) (2012). Ιδιότητα του πολίτη: Πολιτικός λόγος, ιστορία
και κανόνες σε συγκριτικές προοπτικές. Αθήνα: Πατάκης.
Otsuji, E. & Pennycook, A. (2010). Metrolingualism: Fixity, fluidity and language in flux.
International Journal of Multilingualism 7 (3): 240-254.
Parakrama, Α. (1995). De-Hegemonizing Language Standards: Learning from (Post)Colonial
Englishes about ‘English’. Basingstoke: Palgrave.
Park, J. S.-Y. & Wee, L. (2017). Nation-state, transnationalism, and language. Στο S.
Canagarajah (επιμ.) The Routledge Handbook of Migration and Language. London/New York:
Routledge, 47-62.
Wenger E. (1998). Communities of Practice: Learning, Meaning, and Identity. Cambridge:
Cambridge University Press.
Χριστίδης, Α.-Φ. (επιμ.) (1999). ‘Ισχυρές’και ‘ασθενείς’γλώσσες στην Ευρωπαϊκή Ένωση:
Όψεις του γλωσσικού ηγεμονισμού. Πρακτικά διεθνούς συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 26-28 Μαρτίου

25. ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΑΣ