Εθνικό και Καποδιστριακό
Πανεπιστήμιο Αθηνών
Φιλοσοφική Σχολή
Παιδαγωγικό Τμήμα
Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης
Τίτλος εργασίας: Ιστορική επισκόπηση
της ελληνικής νομοθεσίας για τους
Ρομά
 Φοιτήτριες:
 Αργυρώ Κατωπόδη Α.Μ. 1574201900194 7ο
εξάμηνο
 Ευθυμία Τράγου Α.Μ. 1574201900175 5ο
εξάμηνο
 Κλεονίκη Αθανασιάδη Α.Μ. 1574202000156 5ο
εξάμηνο
 Χριστίνα Κωνσταντίνου Α.Μ. 1574201900182 5Ο
εξάμηνο
Εισαγωγικές
παρατηρήσεις
Η εκπαίδευση
των παιδιών
Ρομά αποτελεί
μια πραγματική
πρόκληση εδώ
και 25 χρόνια για
την ελληνική
κοινωνία.
Εξαιρετικά
ευάλωτη
κοινωνική
ομάδα, κατά
συνέπεια και
ευάλωτα
κοινωνικά παιδιά.
Το μεγαλύτερο
ποσοστό αυτών
βρίσκεται εκτός
σχολικής
κοινότητας.
Σε ορισμένες
περιπτώσεις
παρατηρείται
διακοπτόμενη
φοίτηση.
Εισαγωγικές παρατηρήσεις
 Κυριαρχεί η διγλωσσία και πολλές φορές η τριγλωσσία.
 Η κουλτούρα τους έχει διαμορφωθεί με βάση τους
κανόνες της προφορικότητας.
 Η νομοθεσία αναφορικά με την εκπαίδευσή τους έχει
περάσει πολλά στάδια.
 Οι παρεμβάσεις που έγιναν κατά καιρούς από το
Υπουργείο ήταν ποικίλες, προσπαθώντας να
κατανοήσει το ζήτημα αλλά και να βαδίζει παράλληλα
με τις ευρωπαϊκές πρακτικές.
Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά
με την κείμενη νομοθεσία
 Η εκπαίδευση των Ρομά εντάσσεται σε ένα
γενικότερο πλαίσιο εκπαιδευτικής πολιτικής.
 << Επίσημη προσέγγιση της διαπολιτισμικής
εκπαίδευσης στην Ελλάδα>>.
 Μέγιστης σημασίας το 1996 ο Νόμος
2413/1996, με την επίσημη υιοθέτηση του
όρου διαπολιτισμική εκπαίδευση καθώς και
των ομάδων που περιλαμβάνει.
Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά
με την κείμενη νομοθεσία
Ο νόμος αυτός κατοχυρώνει τη διαπολιτισμική εκπαίδευση
στη χώρα μας εξαιτίας της παρουσίας παιδιών μεταναστών
και άλλων πολιτισμικών ομάδων στην Ελλάδα.
Πολυπολιτισμικό περιβάλλον σχολείου αλλά και κοινότητας.
Ίδρυση σχολείων διαπολιτισμικής εκπαίδευσης Α/βαθμιας
και Β/βαθμιας.
Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά
με την κείμενη νομοθεσία
 Ινστιτούτο Παιδείας Ομογενών και Διαπολιτισμικής
Εκπαίδευσης, Ειδική Γραμματεία Εκπαίδευσης
Ομογενών και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.
 Η εκπαίδευση των παιδιών Ρομά αντιμετωπιζόταν
ξεχωριστά από αυτή των παλιννοστούντων.
 Οι Ρομά καταγράφονται ως ξεχωριστή κατηγορία μέχρι
το 1996.
Γενικές παρατηρήσεις
αναφορικά με την
κείμενη νομοθεσία
 Ο διαχωρισμός αυτός των
ομάδων υφίσταται μέχρι και
σήμερα.
 Μέχρι και σήμερα
πραγματοποιούνται 4
προγράμματα ΕΣΠΑ.
 Πρόγραμμα εκπαίδευσης
παιδιών Ρομά.
Πρώτη χρονική
περίοδος
Μεταπολίτευση-
1996
 Το ενδιαφέρον της πολιτείας για τους
Ρομά, αρχικά για τους ενήλικες ξεκινάει
από τη δεκαετία του ’80.
 Οι πρώτες προσπάθειες εκπαίδευσης
δεν πραγματοποιήθηκαν σε κεντρικό
επίπεδο από το Υπουργείο Παιδείας.
 Την ευθύνη υλοποίησης ανέλαβε η
Γενική Γραμματεία Λαϊκής
Επιμόρφωσης.
Πρώτη χρονική περίοδος
Μεταπολίτευση-1996
 Υπήρχε μια γενικότερη κινητικότητα αναφορικά με την
πολιτογράφηση των Ρομά, ακολουθώντας τις
ευρωπαϊκές εξελίξεις.
 Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προς νομική συμμόρφωση για
θέματα εκπαίδευσης των παιδιών Ρομά.
 Η πρώτη επίσημη αναφορά σε επίπεδο εκπαίδευσης
καταγράφεται στο ΠΔ 497/81 ( ΦΕΚ 134/25-5-1981).
Πρώτη χρονική
περίοδος
Μεταπολίτευση--1996
 Δυσκολίες εγγραφής
παιδιών Ρομά στα σχολεία.
 Οι λόγοι ήταν το μεγάλο
ποσοστό
αναλφαβητισμού,
συνθήκες διαβίωσης σε
καταυλισμούς καθώς και
μετακινήσεις λόγω
εργασίας.
 Δημιουργία εμποδίων αντί
διευκολύνσεων για τα
παιδιά των Ρομά.
Πρώτη χρονική περίοδος
Μεταπολίτευση-1996
 Έναρξη διεθνούς διαλόγου για εκπαίδευση μεταναστών
στη μητρική τους γλώσσα.
 Η Ελλάδα επικυρώνει διεθνείς συμβάσεις που
κατοχυρώνουν ζητήματα της εκπαίδευσης ως
πρωταρχικά ζητήματα της Αξιοπρέπειας του
Ανθρώπου.
 Ψήφιση του Ν 1566/85 << περί της εκπαίδευσης>>.
Πρώτη χρονική περίοδος
Μεταπολίτευση-1996
 Πρώτη φορά μετά τη μεταπολίτευση
καταγράφονται σε επίσημο νομικό κείμενο του
κράτους οι αρχές της ισότητας των ευκαιριών και
της δημοκρατικότητας.
 Εγκύκλιος του Υπουργείου Παιδείας στις 14.4.87
σύμφωνα με την οποία οι εκπαιδευτικοί
ενθαρρύνονται να δείξουν ενδιαφέρον στα παιδιά
Ρομά που δεν φοιτούν στο σχολείο.
Πρώτη χρονική
περίοδος
Μεταπολίτευση-
1996
 Πέραν των οικονομικών και κοινωνικών
προβλημάτων των παιδιών Ρομά,
αντιμετωπίζουν και προβλήματα που
δεν αναφέρονται με σαφήνεια.
 Η εγκύκλιος ήταν γραμμένη με
πρωτοφανή ευαισθησία και ουσιαστική
προσέγγιση.
 Σημασία το γεγονός ότι τα παιδιά των
Ρομά αντιμετωπίζουν προβλήματα στο
σχολείο.
Πρώτη χρονική περίοδος
Μεταπολίτευση-1996
 Η προσπάθεια ένταξης συνεχίζεται με το πρόγραμμα
<< Φτώχεια 3>> ( 1989-92-93).
 Ο φορέας υλοποίησης του προγράμματος είναι το
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με υπεύθυνο
καθηγητή τον Γεώργιο Τσιάκαλο.
 Καταγραφή των μορφών αποκλεισμών αλλά και της
φτώχειας των παιδιών Ρομά αλλά και
παλιννοστούντων.
Δεύτερη περίοδος 1996-2010
 Διαμόρφωση νέων πολιτικών διαχείρισης της
μετανάστευσης λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που
επικρατούσαν τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε
παγκόσμιο επίπεδο.
 Παρά το γεγονός ότι η κοινωνία χαρακτηρίζεται από
πολυπολιτισμικότητα κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να
αποτυπώνεται με ξεκάθαρο τρόπο.
Δεύτερη περίοδος
1996-2010
 Η περίοδος μετά το 1996 χαρακτηρίζεται
από έντονη κινητικότητα αναφορικά με
την εκπαίδευση των παιδιών Ρομά.
 Το τμήμα Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής και
Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου
Ιωαννίνων διαμορφώνει σε συνεργασία
με το ΥΠΕΠΘ το πρόγραμμα με τίτλο <<
Εκπαίδευση Τσιγγανοπαίδων>>.
Δεύτερη περίοδος
1996-2010
 Δραστηριοποίηση παράλληλα διάφορων φορέων
γύρω από το θέμα της εκπαίδευσης των Ρομά
όπως Υπουργεία, φορείς, διάφορες ΜΚΟ.
 Οι παρεμβάσεις αυτές αν και μονομερείς έχουν τη
στήριξη προγραμμάτων με χρηματοδότηση από
την ευρωπαϊκή κοινότητα.
Δεύτερη
περίοδος
1996-2010
 Πρόγραμμα ΕΣΠΑ/Εκπαίδευση παιδιών
Ρομά-- Πανεπιστήμιο Αθηνών-
Φιλοσοφική Σχολή-Κέντρο
Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.
 Θεωρείται ως φυσική συνέχεια των
αντίστοιχων προγραμμάτων από τα
Πανεπιστήμια Ιωαννίνων και
Θεσσαλίας αντίστοιχα.
 Εκτεταμένες χαρτογραφήσεις
πληθυσμού σε συνδυασμό με
ποσοτικά στοιχεία.
Δεύτερη
περίοδος
1996--2010
 Μιλάμε πια όχι για
ξεχωριστό λαό.
 Φτωχοί Έλληνες ρόμικης
καταγωγής που
διαβιούν στο περιθώριο.
 Το ζήτημα της σχολικής
διαρροής αποκτά πια
κοινωνικές διαστάσεις,
όχι μόνο πολιτισμικές.
 Παραγωγή υλικού με
θέμα τη διδασκαλία της
ελληνικής ως δεύτερη
γλώσσα.
Δεύτερη περίοδος
1996-2010
 Το Πρόγραμμα του Πανεπιστημίου
Αθηνών καταφέρνει να αξιοποιήσει το
υλικό που είχε δημιουργηθεί από τα
προηγούμενα προγράμματα για τους
Ρομά.
 Ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση, η
οποία λαμβάνει υπ όψιν της αρκετές
παραμέτρους όπως
Δεύτερη περίοδος
1996-2010
 Μερικές από τις βασικές θεωρητικές παραδοχές
βάση των οποίων δομήθηκε το εν λόγω
πρόγραμμα είναι οι εξής:
 η έννοια του πολίτη και των πολιτικών
δικαιωμάτων (Παρθένης, 2013, 2015).
 η δημοκρατική και διαπολιτισμική εκπαίδευση
(Μάρκου, 2013).
 Η άρση του χωρικού και κοινωνικού αποκλεισμού
των Ρομά.
Δεύτερη περίοδος
1996-2010
 ο ομογενοποιητικός και συγχρόνως
διαφοροποιητικός/επιλεκτικός ρόλος της
εκπαίδευσης, σε σχέση με τον μαθητικό πληθυσμό
και τους παρεχόμενους σχολικούς τίτλους
σπουδών (Γκότοβος, 2002, 2013).
 Η δημιουργία και διατήρηση ενός «ενιαίου χώρου»
ως «πλαίσιο κοινών αξιών, εντός του οποίου
διάφοροι πολιτισμοί συνυπάρχουν και
επικοινωνούν ειρηνικά μεταξύ τους» (μάρκου, 2010
στο παρθένης, 2013, σσ. 150-151), δηλαδή τη
δημιουργία και διατήρηση ενός ενιαίου χώρου
(Γκότοβος,
Συμπεράσματα
 Το θέμα της υποστήριξης των παιδιών Ρομά αποτελεί ένα
διαρκές ζητούμενο.
 Η εστίαση δεν θα πρέπει να επικεντρώνεται στο κατά πόσο
θα πρέπει να μάθουν καλά ή όχι τη γλώσσα του σχολείου ή
αν το ίδιο το σχολείο θα πρέπει να τους διδάξει τη γλώσσα
τους.
 Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει για οποιαδήποτε ενέργεια να
ληφθεί σοβαρά υπ όψιν η διγλωσσία τους.

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Εκπαίδευσης παιδιών ΡΟΜΑ.pptx

  • 1.
    Εθνικό και Καποδιστριακό ΠανεπιστήμιοΑθηνών Φιλοσοφική Σχολή Παιδαγωγικό Τμήμα Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης
  • 2.
    Τίτλος εργασίας: Ιστορικήεπισκόπηση της ελληνικής νομοθεσίας για τους Ρομά  Φοιτήτριες:  Αργυρώ Κατωπόδη Α.Μ. 1574201900194 7ο εξάμηνο  Ευθυμία Τράγου Α.Μ. 1574201900175 5ο εξάμηνο  Κλεονίκη Αθανασιάδη Α.Μ. 1574202000156 5ο εξάμηνο  Χριστίνα Κωνσταντίνου Α.Μ. 1574201900182 5Ο εξάμηνο
  • 3.
    Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η εκπαίδευση των παιδιών Ρομάαποτελεί μια πραγματική πρόκληση εδώ και 25 χρόνια για την ελληνική κοινωνία. Εξαιρετικά ευάλωτη κοινωνική ομάδα, κατά συνέπεια και ευάλωτα κοινωνικά παιδιά. Το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών βρίσκεται εκτός σχολικής κοινότητας. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται διακοπτόμενη φοίτηση.
  • 4.
    Εισαγωγικές παρατηρήσεις  Κυριαρχείη διγλωσσία και πολλές φορές η τριγλωσσία.  Η κουλτούρα τους έχει διαμορφωθεί με βάση τους κανόνες της προφορικότητας.  Η νομοθεσία αναφορικά με την εκπαίδευσή τους έχει περάσει πολλά στάδια.  Οι παρεμβάσεις που έγιναν κατά καιρούς από το Υπουργείο ήταν ποικίλες, προσπαθώντας να κατανοήσει το ζήτημα αλλά και να βαδίζει παράλληλα με τις ευρωπαϊκές πρακτικές.
  • 5.
    Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά μετην κείμενη νομοθεσία  Η εκπαίδευση των Ρομά εντάσσεται σε ένα γενικότερο πλαίσιο εκπαιδευτικής πολιτικής.  << Επίσημη προσέγγιση της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα>>.  Μέγιστης σημασίας το 1996 ο Νόμος 2413/1996, με την επίσημη υιοθέτηση του όρου διαπολιτισμική εκπαίδευση καθώς και των ομάδων που περιλαμβάνει.
  • 6.
    Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά μετην κείμενη νομοθεσία Ο νόμος αυτός κατοχυρώνει τη διαπολιτισμική εκπαίδευση στη χώρα μας εξαιτίας της παρουσίας παιδιών μεταναστών και άλλων πολιτισμικών ομάδων στην Ελλάδα. Πολυπολιτισμικό περιβάλλον σχολείου αλλά και κοινότητας. Ίδρυση σχολείων διαπολιτισμικής εκπαίδευσης Α/βαθμιας και Β/βαθμιας.
  • 7.
    Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά μετην κείμενη νομοθεσία  Ινστιτούτο Παιδείας Ομογενών και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης, Ειδική Γραμματεία Εκπαίδευσης Ομογενών και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.  Η εκπαίδευση των παιδιών Ρομά αντιμετωπιζόταν ξεχωριστά από αυτή των παλιννοστούντων.  Οι Ρομά καταγράφονται ως ξεχωριστή κατηγορία μέχρι το 1996.
  • 8.
    Γενικές παρατηρήσεις αναφορικά μετην κείμενη νομοθεσία  Ο διαχωρισμός αυτός των ομάδων υφίσταται μέχρι και σήμερα.  Μέχρι και σήμερα πραγματοποιούνται 4 προγράμματα ΕΣΠΑ.  Πρόγραμμα εκπαίδευσης παιδιών Ρομά.
  • 9.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση- 1996  Τοενδιαφέρον της πολιτείας για τους Ρομά, αρχικά για τους ενήλικες ξεκινάει από τη δεκαετία του ’80.  Οι πρώτες προσπάθειες εκπαίδευσης δεν πραγματοποιήθηκαν σε κεντρικό επίπεδο από το Υπουργείο Παιδείας.  Την ευθύνη υλοποίησης ανέλαβε η Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης.
  • 10.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση-1996 Υπήρχε μια γενικότερη κινητικότητα αναφορικά με την πολιτογράφηση των Ρομά, ακολουθώντας τις ευρωπαϊκές εξελίξεις.  Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προς νομική συμμόρφωση για θέματα εκπαίδευσης των παιδιών Ρομά.  Η πρώτη επίσημη αναφορά σε επίπεδο εκπαίδευσης καταγράφεται στο ΠΔ 497/81 ( ΦΕΚ 134/25-5-1981).
  • 11.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση--1996  Δυσκολίεςεγγραφής παιδιών Ρομά στα σχολεία.  Οι λόγοι ήταν το μεγάλο ποσοστό αναλφαβητισμού, συνθήκες διαβίωσης σε καταυλισμούς καθώς και μετακινήσεις λόγω εργασίας.  Δημιουργία εμποδίων αντί διευκολύνσεων για τα παιδιά των Ρομά.
  • 12.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση-1996 Έναρξη διεθνούς διαλόγου για εκπαίδευση μεταναστών στη μητρική τους γλώσσα.  Η Ελλάδα επικυρώνει διεθνείς συμβάσεις που κατοχυρώνουν ζητήματα της εκπαίδευσης ως πρωταρχικά ζητήματα της Αξιοπρέπειας του Ανθρώπου.  Ψήφιση του Ν 1566/85 << περί της εκπαίδευσης>>.
  • 13.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση-1996 Πρώτη φορά μετά τη μεταπολίτευση καταγράφονται σε επίσημο νομικό κείμενο του κράτους οι αρχές της ισότητας των ευκαιριών και της δημοκρατικότητας.  Εγκύκλιος του Υπουργείου Παιδείας στις 14.4.87 σύμφωνα με την οποία οι εκπαιδευτικοί ενθαρρύνονται να δείξουν ενδιαφέρον στα παιδιά Ρομά που δεν φοιτούν στο σχολείο.
  • 14.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση- 1996  Πέραντων οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων των παιδιών Ρομά, αντιμετωπίζουν και προβλήματα που δεν αναφέρονται με σαφήνεια.  Η εγκύκλιος ήταν γραμμένη με πρωτοφανή ευαισθησία και ουσιαστική προσέγγιση.  Σημασία το γεγονός ότι τα παιδιά των Ρομά αντιμετωπίζουν προβλήματα στο σχολείο.
  • 15.
    Πρώτη χρονική περίοδος Μεταπολίτευση-1996 Η προσπάθεια ένταξης συνεχίζεται με το πρόγραμμα << Φτώχεια 3>> ( 1989-92-93).  Ο φορέας υλοποίησης του προγράμματος είναι το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με υπεύθυνο καθηγητή τον Γεώργιο Τσιάκαλο.  Καταγραφή των μορφών αποκλεισμών αλλά και της φτώχειας των παιδιών Ρομά αλλά και παλιννοστούντων.
  • 16.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010 Διαμόρφωση νέων πολιτικών διαχείρισης της μετανάστευσης λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούσαν τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.  Παρά το γεγονός ότι η κοινωνία χαρακτηρίζεται από πολυπολιτισμικότητα κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να αποτυπώνεται με ξεκάθαρο τρόπο.
  • 17.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010  Ηπερίοδος μετά το 1996 χαρακτηρίζεται από έντονη κινητικότητα αναφορικά με την εκπαίδευση των παιδιών Ρομά.  Το τμήμα Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων διαμορφώνει σε συνεργασία με το ΥΠΕΠΘ το πρόγραμμα με τίτλο << Εκπαίδευση Τσιγγανοπαίδων>>.
  • 18.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010  Δραστηριοποίησηπαράλληλα διάφορων φορέων γύρω από το θέμα της εκπαίδευσης των Ρομά όπως Υπουργεία, φορείς, διάφορες ΜΚΟ.  Οι παρεμβάσεις αυτές αν και μονομερείς έχουν τη στήριξη προγραμμάτων με χρηματοδότηση από την ευρωπαϊκή κοινότητα.
  • 19.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010  Πρόγραμμα ΕΣΠΑ/Εκπαίδευσηπαιδιών Ρομά-- Πανεπιστήμιο Αθηνών- Φιλοσοφική Σχολή-Κέντρο Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.  Θεωρείται ως φυσική συνέχεια των αντίστοιχων προγραμμάτων από τα Πανεπιστήμια Ιωαννίνων και Θεσσαλίας αντίστοιχα.  Εκτεταμένες χαρτογραφήσεις πληθυσμού σε συνδυασμό με ποσοτικά στοιχεία.
  • 20.
    Δεύτερη περίοδος 1996--2010  Μιλάμε πιαόχι για ξεχωριστό λαό.  Φτωχοί Έλληνες ρόμικης καταγωγής που διαβιούν στο περιθώριο.  Το ζήτημα της σχολικής διαρροής αποκτά πια κοινωνικές διαστάσεις, όχι μόνο πολιτισμικές.  Παραγωγή υλικού με θέμα τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερη γλώσσα.
  • 21.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010  ΤοΠρόγραμμα του Πανεπιστημίου Αθηνών καταφέρνει να αξιοποιήσει το υλικό που είχε δημιουργηθεί από τα προηγούμενα προγράμματα για τους Ρομά.  Ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση, η οποία λαμβάνει υπ όψιν της αρκετές παραμέτρους όπως
  • 22.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010  Μερικέςαπό τις βασικές θεωρητικές παραδοχές βάση των οποίων δομήθηκε το εν λόγω πρόγραμμα είναι οι εξής:  η έννοια του πολίτη και των πολιτικών δικαιωμάτων (Παρθένης, 2013, 2015).  η δημοκρατική και διαπολιτισμική εκπαίδευση (Μάρκου, 2013).  Η άρση του χωρικού και κοινωνικού αποκλεισμού των Ρομά.
  • 23.
    Δεύτερη περίοδος 1996-2010  οομογενοποιητικός και συγχρόνως διαφοροποιητικός/επιλεκτικός ρόλος της εκπαίδευσης, σε σχέση με τον μαθητικό πληθυσμό και τους παρεχόμενους σχολικούς τίτλους σπουδών (Γκότοβος, 2002, 2013).  Η δημιουργία και διατήρηση ενός «ενιαίου χώρου» ως «πλαίσιο κοινών αξιών, εντός του οποίου διάφοροι πολιτισμοί συνυπάρχουν και επικοινωνούν ειρηνικά μεταξύ τους» (μάρκου, 2010 στο παρθένης, 2013, σσ. 150-151), δηλαδή τη δημιουργία και διατήρηση ενός ενιαίου χώρου (Γκότοβος,
  • 24.
    Συμπεράσματα  Το θέματης υποστήριξης των παιδιών Ρομά αποτελεί ένα διαρκές ζητούμενο.  Η εστίαση δεν θα πρέπει να επικεντρώνεται στο κατά πόσο θα πρέπει να μάθουν καλά ή όχι τη γλώσσα του σχολείου ή αν το ίδιο το σχολείο θα πρέπει να τους διδάξει τη γλώσσα τους.  Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει για οποιαδήποτε ενέργεια να ληφθεί σοβαρά υπ όψιν η διγλωσσία τους.