1. Öğrenme Bozukluğu Ocak 2010 Ö.E.Uzm. Aysu Eroğlu DEÜ Tıp Fak. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları AD

2. tanım nedenleri sıklık klinik görünüm / belirtileri tanılama birliktelik durumları tedavi / eğitim yasal düzenlemeler

3. tanım 1896’da İngiltere’de Dr. Morgan 14 yaşındaki Percy’nin yaşıtları kadar sağlıklı olduğu halde sözcükleri okuyamadığını, dikte edilen yazıyı hatasız yazamadığını, ama 785.852.017’yi hemen okuyabildiğini bildirmiş bu sorunun beyinden kaynaklandığını düşünmüş ve “kelime körlüğü” olarak isimlendirmiştir beyin hasarı sonucu okuma, dili kullanma ve kendini ifade etme becerilerinde kayıp ile giden özgün nörolojik bir tablo bunun sonradan kazanılan durum olduğu varsayılmıştır

4. tanım ABD Ulusal Öğrenme Güçlüğü Birliği 1990 (NJCLD) dinleme, konuşma, okuma, yazma, akıl yürütme ve matematiksel hesap yapma yeteneklerinin kazanılmasında ve kullanılmasında önemli güçlüklerle kendini gösteren heterojen bir grup bozukluk

5. tanım tıbbi tanılama DSM-IV de zekası normal ya da normalin üstünde olan bireylerin, standart zeka testlerinde yaş, zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda, okuma, yazılı anlatım ve matematik seviyesinin beklenin önemli derecede altında olması

6. tanım eğitsel tanılama çoc.ğun potansiyeli ile sergilediği performans arasında uyumsuzluğun bulunması

7. tanım MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖZEL EĞİTİM HİZMETLERİ YÖNETMELİĞİ dili yazılı ya da sözlü anlamak ve kullanabilmek için gerekli olan bilgi alma süreçlerinin birinde veya birkaçında ortaya çıkan ve dinleme, konuşma, okuma, yazma, heceleme, dikkat yoğunlaştırma ya da matematiksel işlemleri yapmada yetersizlik nedeniyle bireyin eğitim performansının ve sosyal uyumunun olumsuz yönde etkilenmesi durumunu

8. nedenleri kesin nedeni ? genetik ve biyolojik etmenlere dayalı bir işlevsel bozukluktur bireyin yapısından kaynaklanan MSS nin işleyiş bzk. old. ve bu durumun yaşam boyu süreceği düşünülmektedir

9. nedenleri genetik geçiş dislektik olan A-B’ların çocuklarında okuma bzk. riski normal popülasyona göre 5-12 kat ↑ -> e % 35-45 -> k % 20

10. nedenleri beyindeki yapısal bzk. beyindeki kökenini açıklamaya çalışan kuramlar ve bu kuramları destekleyen bir çok çalışma beyin yapılarında morfometrik (şekil) ölçümler -> N çoc.lardan farklı bölgeler

11. nedenleri beyindeki işlevsel bzk. bir çok kuram ortya atılmış okuma bzk.nun fonolojik farkındalık sorunu oduğunu savunan kuram (Temple 2002) bilgi işleme hızında sorun olduğunu ileri süren kuram (Tallal 1998) görsel uyaranların işlenmesinde sorun olduğunu ileri süren kuram (Stein & Walsh 1997) serebeller kuram (Nicolson & Fawcett 1990)

12. sıklık gerçek sıklık ? kabul edilmiş ortak tanım yok tanı yaklaşımlarının farklılığı ↓ yaygınlık % 1-30 arasında değişir ÖB vakalarının (ABD) % 80 okuma bzk. % 3-6 matematik bzk. % 4 yazılı anlatım bzk. Cinsiyetler arası fark K % 6-7 E % 9

13. klinik görünüm / belirtileri okul öncesi dönem gelişimsel bir sorundur eğitim süreci içinde edinilmez okul önc. çoc. % 23,5 riskli (Demir 2005) tanı koymak güç öğrenme bozukluğu riski terimi kullanılır erken tanı klinik görünüme uyan semptomlara dayanılarak konur

14. klinik görünüm / belirtileri okul öncesi dönem dil; gecikme telaffuz güçlükleri yetersiz sözcük dağarcığı hece çevirme temel sözcükleri karıştırma motor beceriler; el becerilerine dayalı işlerde isteksizlik/güçlük

15. Klinik görünüm / belirtileri okul öncesi dönem algısal alan; benzerlik/farklılık kavramlarının gelişmesinde güçlük sözel yönergeleri karıştırma yön karıştırma sınıflandırma, gruplama, sıralama güçlüğü dikkat-hareket; aşırı hareketlilik oyunu sürdürmede güçlük plan yapamama koordinasyon sorunları diğer alanlar; rutini izlemede güçlük renk, sayı, zıtlık kavramlarını öğrenmede güçlük el tercihinde gecikme

16. k linik görünüm / belirtileri okul dönemi z eka; normal / normal ↑ a kademik başarı; ↓ bazı derslerde başarılı iken bazılarında başarısızdır o kuma bec.; harf karıştırma ses/harf ilişkisi kuramama sözcük/hece/harf atlama, ekleme, uydurma okuduğunu anlama ve anlatmada zorluk

17. klinik görünüm / belirtileri okul dönemi yazma becerisi; okunaksız, yavaş ters yazma, karıştırma, atlama, ekleme, uygunsuz hece bölme, boşluk bırakmama. aritmetik beceriler; sayı kavramını anlayamaz, saati öğrenmede güçlük, eldeleri unutma, işleme soldan başlama, vb. sıraya koyma becerisi; belli bir sırada yapması gereken işleri karıştırır / öğrenemez algı sorunları; görsel, işitsel, dokunsal algılama / ayrımlaştırmada güçlük

18. klinik görünüm / belirtileri okul dönemi dikkat- hareket sorunları; kısa süreli dikkat, odaklanamama sosyal – duygusal sorunlar; çocuksu, çabuk sinirlenme, eleştiriye toleransı az, jest ve mimikleri anlamada zorluk, duyguları ifade edememe, uyum sorunları, somatik yakınmalar çalışma alışkanlığı; ödevleri almama/ yapmama, yavaş ve verimsiz çalışma

19. Klinik görünüm / belirtileri ÖB olan çocuk ve gençler bu özelliklerin hepsini taşımayabilir Farklı sayı ve yoğunlukta belirti gösterebilirler

20. tanılama standart tanılama araçları Ø klinik gözlem aile-öğrt. gözlemleri psilometrik testler WISC-R: Zeka testi. Değişmezlik taşır Gesell Gelişim Figürleri: görsel algı, ayrımlaştırma, bütünleştirme, ince motor becerilerindeki sorun alanlarını değerlendirir Bender Gestalt Testi: Geometrik figürlerden oluşur. ÖB ve organisiteyi ayırt etmede kullanılır. Bütünleştirme, döndürme, birleştirme, duramama, şeklin bozulması gibi hata türleri var. Sağ-Sol Dominans (Head) Testi Harris Lateralleşme Testi: Sağda solda çapraz ya da belirsiz dominans belirleniyor Görsel-İşitsel Sayı Dizileri Testi (GİSD-A): Özgül öğrenme güçlüğünü tanılamak için Koppitz geliştirmiş Okuma-Yazma-matemetik Becerisi İncelemesi

21. tanılama ayrıcı tanı özellikle MR, nörolojik bozukluk, DEHB, iletişimsel bozukluklar ve diğer davranışsal bozukluklar gözden geçirilmelidir. Ayrıca, duyusal problemler , okul ortamı uygunsuzluğu, kültürel faktörler, çevresel yoksunluklar ayırt edilmelidir. medikal incelemeler: işitme testi, göz muayenesi, EEG, Tiroid hormonları, Fe, kurşun, çinko 1. Okuma Bozukluğu 2. Matematik Bozukluğu 3. Yazılı Anlatım Bozukluğu ve 4. BTA Öğrenme Bozukluğu

22. birliktelik durumları okul başarısızlığı psikiyatrik bozukluk riskini çok artırmaktadır hem içe yönelim boz, hem dışa vurum bozuklukları oldukça yüksektir(Willcutt 2000) klinik çalışmalarda oran % 66,2

23. birliktelik durumları Okul başarısızlığı % 90 Düşük benlik saygısı %65 Karşı gel- karşıt olm. %60 Davranım boz. %45 Antisosy. Öz. Suç işl. %25 Anksiyete boz. %30 M.Depresyon %30 Somatizasyon Boz. %25-35 Uyku Bozuklukları %30 Enür. Enkopr. %10-20 Motor Koord.Ger.%30-60 Sosyal Gel.Ger. %50 DEHB %30-50

24. tedavi / eğitim

25. normal ya da normalin üzerinde zekaya sahip oldukları halde zihinsel özürlüler kadar şanslı değiller

26. tedavi / eğitim ÖZEL EĞİTİM MR verilen özel eğitimden farklı bu alanda uzmanlaşmış kişiler tarafından verilmeli

27. tedavi / eğitim amaç yetersizlik alanlarını güçlendirmek

28. tedavi / eğitim yararlanılabilecek çeşitli programlar - Kephart’ın algısal-motor programı - Getman’ın görsel-motor programı - Frostig görsel algı programı - Peabody dil programı - Piaget bilişsel gelişim kuramı - Vallet’in gelişimsel eğitim programı - Kognitif-Davranışçı teknikler - Bilgisayar Programları (Cognitive Rehabilitation) - Biofeedback - Rahatlama teknikleri - Duygusal Eğitim (Emotional Education) - Konuşma terapisi - Problem Çözme Becerisini Geliştirme Teknikleri - Aile terapisidir.

29. Kephart'ın algısal-motor eğitim modeli öğrenmenin temelinde motor beceriler yatar ince-kaba motor, görsel-işitsel algı, beden imajının geliştirilmesine önem veren bir yaklaşımdır yürüme tahtası, denge tahtası, ritmik hareketleri önerir

30. Getman'ın eğitim programı gelişimci görüşe dayanır doğuştan olan reflekslerin önemini vurgular algısal gelişimin üzerine biliş ve soyut işlemler gelişir ve entellektüel olgunluğa erişilir genel koordinasyon, denge, el-göz koordinasyonu, göz hareketleri, şekil tanıma, görsel hafıza egzersizleri

31. Frostig eğitimsel terapi yaklaşımı görsel algıya önem verir algısal becerilerin otomatikleşebilmesi için sürekli tekrarlanması gerekir okumayı öğrenmek için harflerle sesler arasındaki bağlantıya odaklanır

32. Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı çocuklar belirli/sıralı aşamalardan geçerek "algılama" yoluyla öğrenirler ilk sesler okuma bec. için atılan adım 5 y. bir çocuk 12 resimden 9'unda benzerlik ve farklılıkları algılayabilmelidir. İpuçlarına rağmen beceremiyorsa ÖB açısından riskte anlamına gelir(Gang 1983)

33. duyulara dayanan akademik terapi görsel, işitsel, kinestetik duyulara dayanan pedagojik yaklaşımdır çocuk bir harfi görür, adını duyar, söylerken parmağıyla üzerinden gider, söyleyerek yazar bu teknikle okuma-yazma eğitimi beraber yapılır

34. psikopedagojik yaklaşım her çocuğun ihtiyacı doğrultusunda travmatik olmayan öğrenme deneyimi sağlamak tanı ve değerlendirmeden elde edilen bilgilerle oluşturulan özel eğitim programları

35. metakognitif yaklaşım “ düşünmeyi düşünmek” öğrenme sürecinde bilişsel işlevlerinin farkında olmayı öğretme

36.  her yaklaşımın kuvvetli ve zayıf yönleri  tanı ve değerlendirmeden elde edilen bilgilerle oluşturulan özel eğitim programları uygulanır  program bireyselleştirilmiş olmalıdır  her vakanın gereksinimine göre farklı yaklaşımlardan yararlanılır Ç.ğun gereksinimleri doğrultusunda eklektik bir yaklaşım daha yararlı

37. YASAL DÜZENLEMELER

38. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖZEL EĞİTİM HİZMETLERİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ KISIM Genel Hükümler Özel Öğrenme Güçlüğü dili yazılı ya da sözlü anlamak ve kullanabilmek için gerekli olan bilgi alma süreçlerinin birinde veya birkaçında ortaya çıkan ve dinleme, konuşma, okuma, yazma, heceleme, dikkat yoğunlaştırma ya da matematiksel işlemleri yapmada yetersizlik nedeniyle bireyin eğitim performansının ve sosyal uyumunun olumsuz yönde etkilenmesi durumunu

39. yasal düzenlemeler Bu bireylerin zorluklarını ortadan kaldırılması amacıyla 06.06.1997 tarihli ve mükerrer 23011 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 573 sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname hazırlanmış ve bu kararname doğrultusunda düzenlenen Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim hizmetleri Yönetmeliği de 18.01.2000 tarihli ve mükerrer 23937 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir

40. yasal düzenlemeler sorununa sahip bireylere ait eğitimin şeklini açıklanmış. Devam ettikleri okulun sınıf geçme ve sınavlarla ilgili hükümlerine göre değerlendirilir. ancak bireysel ve gelişim özellikleri dikkate alınarak, sınavlarda gerekli önlemler alınır ve düzenlemeler yapılır …

41. yasal düzenlemeler DEHB / ÖB olan çoc.lar özel statüde yani ayrı bir odada ayrı bir gözetmen eşliğinde girebiliyor

42. yasal düzenlemeler ÖB olan çoc.lar okuma hızı düşük ise  soruları okumaları için düzgün diksiyonlu okutman verilecek

43. yasal düzenlemeler bu ayrıcalıktan yararlanabilmek için çocuğun sorununun ne olduğunun belirten bir rapor

44. Ali 1997 Başvuru 2003 Yakınması: sürekli düşme, annesini başkalarıyla konuşturmama, inadı geçene kadar ağlama

45. Psk. mua. Hareketlilik + Dikkat N Keyfiyetçi, tutturucu, engellenme eşiği ↓ ilgiyi üzerine çekmek istiyor Bilişsel yetiler: bilinç, yönelim, dikkat, bellek, algılama, yargılama, soyut düşünme, gerçeği değerlendirme N, ZEKA ? ↓ Benlik kavramı ↓

46. Konuşmanın anlaşılırlığı ↓ Hareketli, salyası akıyor, İMB de belirgin güçlük (kitap sayfası çeviremiyor, düğme ilikleyemiyor), sağ/sol Ø , kurallara uymuyor Okuma: anlama, anlatma, sıralama, konu bütünlüğünü koruma N OKUDUĞU ANLAŞILMIYOR

50. ?

51. 2004

52. UZUN ve SIK ARALIKLARLA ÇALIŞMA

53. 2005

54. 13.09.2007

56. NASIL ÖĞRENİYORUZ ?

57. teşekkür ederim

59. Özgül öğrenme güçlüğü bilginin kazanılması ve işlenmesinde ortaya çıkan bir sorundur.

60. sınıflandırma Bilgi İşlem Modeli (Information Processing) Silver 1989-1996 Linguistler Hemisfer fonksiyonlarına göre (Bakker)

61. sınıflandırma bilgi işlem modeli (information processing) Silver 1989-1996 İNPUT bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi  ENTEGRASYON bilgi bellekte var olan diğer bilgilerle ilişkilendirilir  BELLEK bilgi depolanır ve gerektiğinde geri çağrılır  ÇIKTI çağrılan bilgi dışarıda kullanılır

62. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) görsel algı bzk. 1. şekil-pozisyon algısındaki bozukluk gördüğü şeyin şekil ve pozisyonunu algılamada güçlük harfleri ters yada dönmüş olarak algılayabilir e-a, E-3, M-W, b-d-p, g-ğ, s-ş, i-ı, u-v, 6-9-g, c-ç sözcükleri ters çevirir koç-çok, ev-ve, soba-sopa, depo-debo, sepet-zebet okula başladıklarında şekil-pozisyon algılama olgunluğuna ulaşmış sayılırlar ikinci sınıfın birinci döneminden itibaren bu sorunların görülmemesi gerekir

63. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) görsel algı bzk. 2. şekil-zemin algısındaki bozukluk bir bütünün önemli olan bir parçasına odaklaşmada zorluklara neden olur okuma bu beceri ile ilgilidir söz dizilerine odaklaşmayı soldan sağa ve satır satır izlemeyi okumada  satır atlama  satır tekrarlama  sözcük atlama

64. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) görsel algı bzk. 3. uzaklık-derinlik-boyut algılamada bozukluk mekanda pozisyonlarını algılamada sağ-sol ayırt etmede derinliği kestirebilmekte eşyalara çarpar, sandalyeden düşer, top yakalamak, yap-boz yerleştirmek, şekilleri eşleştirmek, belirli bir şeklin benzerini bulmak bu çocuklar için güç işlerdir

65. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) işitsel algı bzk. 1. işitilen seslerin yanlış algılanması duyulan sesleri yanlış algılama benzer sesler arasındaki farklılıkları ayırt edememe “ m, n”, “m, b” “f, v”, “b, p”, “a, ı”, “t, d”, ”f, h”, “k, p” sonuçta dipten-tipten-dikten-tipten / badem-madem, damdan-dandan

66. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) işitsel algı bzk. 2. işitsel figür-zemin ayırt etme güçlüğü aynı anda işitilen farklı seslerden birine odaklanma güçlüğü farklı seslerin figür-zemin ayırımını yapmakta güçlük tv seyrederken seslenince bakmaz, duyduğu kapı yada telefon sesinin bulunduğu mekandan mı yoksa tv’den mi geldiğini ayıt edemez gürültülü bir sınıfta öğretmenin söylediklerine odaklanamaz ve sanki dinlemiyormuş gibi görünür

67. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) işitsel algı bzk. 3. işitsel algıda kopukluk (auditory lag) art arda söylenen mesajların bir kısmını kaçırabilir, algılayamaz 35. sayfayı aç 8. soruyu yap  sayfayı açıp bekler uzun komutlar verildiğinde bir kısmını yapamaz odana git, arkadaşına telefon edip ödevlerini al ve kitaplarınla birlikte buraya gel  mesajın bir kısmını duyar yerine getirir

68. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) işitsel algı bzk. 4. işitsel işleme sorunları işitsel uyarıları normal kişiler kadar hızlı işlemede zorluk kendilerine söylenenleri anlamaları için normal bireylere göre biraz daha uzun süre düşünmeleri gerekir

69. sınıflandırma / bilgi işlem modeli girdi sorunları (bilginin algılanması ve beyne kaydedilmesi) dokunsal algı bzk. gözleri kapalıyken dokunma duyusu yardımıyla nesneleri tanımlayamaz eline verilen oyuncağın ne olduğunu anlayamaz, avucuna yazılan sayı ve yazıyı tanımlamakta güçlük çeker

70. sınıflandırma / bilgi işlem modeli bütünleme sorunları ( diğer bilgilerle ilişkilendirilir) 1. sıraya koyma sorunu kelimenin harflerini sırayla tek tek söylemesi istendiğinde karışık bir sırada söylerler bir metni anlatırken önce ortasını, sonra başını, sonra sonunu anlatır bir diziyi sırayla öğrenebilir  bir parçasını tek başına bilemez günleri tersten söylemekte zorlanır önce-sonra, dün-yarın gibi kavramları karıştırır 3x9 sorulduğunda söyleyemez

71. sınıflandırma / bilgi işlem modeli bütünleme sorunları ( diğer bilgilerle ilişkilendirilir) 2. soyutlama sorunu temel zihinsel bir işlemdir ÖÖB gözlenmez

72. sınıflandırma / bilgi işlem modeli bütünleme sorunları ( diğer bilgilerle ilişkilendirilir) 3. organizasyon sorunu uyaran anlamlı bilgi haline geldikten sonra gruplandırılır önceden edinilen bilgilerle bağlantıları kurulur yaşamı düzenli değildir defteri, masası, odası dağınıktır, eşyalarını kaybeder, bir şeyleri unutur, üzerine aldığı işleri düzenleyemez, nereden başlayacağını bilemez ve zamanı ayarlamakta güçlük çeker

73. sınıflandırma / bilgi işlem modeli bellek sorunları ( depolanır ve geri çağrılır) kısa süreli bellek sorunu kısa süreli bellek sorunu daha sık gözlenir normal çocukların üç-beş tekrarla öğrenebildiklerini bu çocuklar daha fazla tekrarla öğrenebilirler işitsel, görsel ya da her iki alanda olabilir

74. sınıflandırma / bilgi işlem modeli bellek sorunları ( depolanır ve geri çağrılır) uzun süreli bellek sorunu belirgin bir sorun yoktur geçmiş olayları rahatlıkla hatırlayabilirler

75. sınıflandırma / bilgi işlem modeli çıktı sorunları (kullanma) öğrenilen bilgiler  kelimeler aracılığıyla (konuşma)  ince kas faaliyetleriyle (yazma-çizme)  motor aktivitelerle (diğer davranışlar) ifade edilir ÖÖB de bu aşamalarda da sorun olabilir

76. sınıflandırma / bilgi işlem modeli çıktı sorunları (kullanma) 1. dil sorunu iletişim alanında kullanılan iki dil formu  kendiliğinden (spontan) konuşma  koşula uygun konuşma

77. sınıflandırma / bilgi işlem modeli çıktı sorunları (kullanma) 2. motor beceriler KMB yüzme, bisiklete binme, ip atlama, topa vurma, tırmanma  beceriksizdir İMB oöd:çatal kaşık kullanma, düğme açma-kapama, makas kullanma, resim yapma gibi işlerde zorlama od:yazı yazmada güçlük, çok yavaş yada bozuk yazma, kalemi çok sıkı yada gevşek tutma

78. sınıflandırma dil bilimciler (linguistler) ses ve konuşma bozukluklarıyla ilgili görüş ve yaklaşımlar getirmişler ÖÖB nin 3 grupta incelenmesi gerektiği söylerler disfonetik disleksi disidetik disleksi karma tip

79. sınıflandırma / dil bilimciler disfonetik disleksi Liberman fonetik bzk. olan çocuklar bu grupta yer alır işitsel kavrama ve ayırt etme becerileri zayıftır dil ve sözlü ifade alanında güçlük çekerler sözcüklerin fonetik ayrımını yapamazlar

80. sınıflandırma / dil bilimciler disidetik disleksi zihinde canlandırma yetenekleri bozuk  harflerin, sembollerin görsel-mekansal analizini ve ayrımlaştırmayı yapamazlar harflerin sırasını karıştırır, ters çevirir, günleri, ayları sırayla söylemede zorlanır

81. sınıflandırma / dil bilimciler karma tip her iki gruptaki özellikleri taşırlar

82. sınıflandırma / dil bilimciler işitsel-konuşma (dil) grubu sözel alanda güçlük çeken çocuklar sorulara yanıt verme, isimlendirme, tanımlamaları zorlukla yaparlar görsel-uzamsal grup daha çok görsel ve uzaysal algıya ilişkin sorun yaşarlar

83. sınıflandırma hemisfer fonksiyonlarına göre / Bakker Sol Hemisfer Fonksiyon Bozukluğu okuma güçlükleri bu grupta değerlendirilir yavaş okuma yada hızlı okuyup harf atlama-değiştirme-ekleme türünden hatalar Sağ Hemisfer Fonksiyon Bozukluğu görsel algı kusurları olan çocuklardaki okuma güçlüklerini ifade eder okurken yavaş. eksik ve tekrarlama hataları