2. และเพราะการรุกราน
ของจีน ไทยจึงอพยพลงใต้
เข้ามาตั้งหลักแหล่งใน
แหลมทอง
ตำาราประวัติศาสตร์ฉบับทางการมักกล่าวถึงกำาเนิด
รัฐสยามในสมัยสุโขทัยเป็นหลักหรือไม่ก็กล่าวถึง
บรรพบุรุษของชาวสยามว่ามีกำาเนิดในเทือกเขาอัล
ไต

3. เมื่อเข้าสู่แหลมทอง ไทยอยู่ใต้อำานาจของขอม
แต่ด้วยรักอิสรภาพของชนเผ่าไทย ผู้นำา
ของไทย จึงทำาสงครามขับไล่ขอมและตั้ง
อาณาจักรสุโขทัย
มีกรุงสุโขทัยเป็นเมืองหลวง
และเริ่มสร้างความเป็นไทยด้วย
การประดิษฐ์อักษรไทย ปกครอง
พี่น้องไทยแบบพ่อปกครองลูก
...เมืองสุโขทัยนี้ดี ในนำ้ามีปลาในนามี
ข้าว เจ้าเมืองบ่เอา จกอบในไพร่
ลู่ทาง เพื่อนจูงวัวไปค้า ขี่ม้าไปขาย
ใครจักใคร่ค้าช้างค้า ใครจักใคร่ค้าม้า
ค้า ใครจักใคร่ค้าเงือน ค้าทองค้า ไพร

4. นอกจากรักอิสระแล้วรัฐไทยยัง
สร้างความเป็นไทย ที่เป็นไทยแท้และ
บริสุทธิ์
ทัศนะข้างต้น อาจจะไม่
ถูกต้องนัก และมักเป็นมุม
มองที่มองพัฒนาการของ
สังคมไทยอย่างแยกขาด
จากสังคมอื่น ซึ่งในความ
เป็นจริงรัฐสยาม ไม่เคย
แยกขาดจากรัฐอื่น

5. สังคมไทยอยู่ในข่ายใยเส้นทางสายไหมมาตั้งแต่
อดีต เส้นทางสายไหมคือเส้นทางที่เชื่อมผู้คนและ
อารยธรรมของโลกในอดีต

6. การอยู่ในเส้นทางสายไหม ส่งผลให้รัฐใน
ดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบัน ต่างไดรับ
อิทธิพลจากข้างนอก
เช่น
อาณาจักร
ตามพร
ลิงค์ได้รับ
อิทธิพล
จาก
อินเดีย ทั้ง
อิทธิพล
ศาสนา
พุทธและ

7. การอยู่ในเส้นทางสายไหม ส่งผลให้รัฐในดิน
แดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบัน หลายแห่ง
เป็นรัฐที่ก่อตั้งโดยกลุ่มคนที่มาจากที่อื่นเช่น รัฐปัตตานีถูกก่อตั้งโดยกลุ่มคนที่มา
จากจีน
และแม้แต่ผู้ก่อตั้งอาณาจักร
อยุธยา หากกล่าวตามทัศนะของ
ศรีศักร วัลลิโภดมแล้ว ก็มิได้
สร้างโดยกลุ่มคนสยามล้วนๆ แต่
สร้างโดยคนที่มีบรรพบุรุษเป็น
จีน
กล่าวอีกนัยก็คือ พระเจ้า
อู่ทองผู้สร้างอาณาจักร
อยุธยา มิใช่ชาวสยามแท้
หากแต่เป็นคนที่มีบรรพบุรุษ
เป็นจีน

8. ตามทัศนะของนิธิ เอียวศรีวงศ์
นั้น ในอดีตก่อนการเกิด
อาณาจักรสุโขทัย กลุ่มชาว
สยามคือกลุ่มคนที่นับถือผี
(animism)
แต่ด้วยการค้าและการสัมพันธ์กับต่างแดน
ทำาให้กลุ่มชาวสยามรับเอาศาสนาพุทธและ
ฮินดูมาเป็นสิ่งยึดเหนี่ยวคนสยามหรือไทยจึงเป็นกลุ่มคนที่นับถือพุทธ
ผีและพราหมณ์ในเวลาเดียวกัน
ดังนั้น สิ่งที่เราเรียกว่าวัฒนธรรมไทยหรือ
วัฒนธรรมสยาม จึงมิใช่ของไทยหรือสยาม
แท้ๆ ความเป็นไทยหรือสยามคือสิ่งที่สร้างจาก
ต่างแดน หรือเอาของคนอื่นมาและทำาให้เป็น

9. สิ่งสำาคัญอย่าง
ยิ่งยวดก็คือ ผู้คนที่
เป็นองค์ประกอบของ
รัฐสุโขทัยนั้นมิได้
ประกอบด้วยคนสยาม
หรือไทยล้วนๆ
ตามทัศนะของศรีศักร
วัลลิโภดม คนที่ประกอบ
เป็นรัฐสุโขทัย มีทั้งสยาม
ลาว เขมรพม่า

10. รัฐสุโขทัยมิใช่รัฐ-
ชาติ ความเป็นชาติ
มิใช่สิ่งสำาคัญ สิ่ง
สำาคัญคือกำาลังคนรัฐสุโขทัยเป็นรัฐ
แบบแมนดาลา
(mandala state)
หรือรัฐแบบเครือข่ายรัฐสุโขทัยสัมพันธ์
กับต่างแดน และไม่มี
พรมแดนรัฐที่สกัดกั้นมิ
ให้อิทธิพลจากต่าง
แดนเข้ามาในรัฐสุโข
ไทย

11. รัฐสยามในอดีต
มิได้ดำารงอยู่อย่าง
โดดเดี่ยว หากแต่
สัมพันธ์กับรัฐอื่นความสัมพันธ์กับรัฐ
อื่นขยายวงมากขึ้น
ในสมัยอยุธยา
รัฐอยุธยาสัมพันธ์
ทั้งกับรัฐที่อยู่ใกล้
และรัฐที่อยู่แดนไกล

12. รัฐที่อยู่ใกล้และสัมพันธ์กันใน
ฐานะคู่แข่งก็คือพม่า
ความสัมพันธ์กับรัฐพม่าส่วนใหญ่
ที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ไทยก็คือ
ความสัมพันธ์ในรูปของการทำา
สงคราม

13. พม่าถูกแต่งแต้มให้เป็นตัวชั่วร้าย
โหดร้ายดุดัน
สงครามไทยพม่ากลายเป็น
สงครามปล้นอิสรภาพและกู้
อิสรภาพ

14. แต่ตามทัศนะของนักวิชาการพม่า
อย่างเมียเมี้ยน
สงครามไทย-พม่ามิใช่อะไรอื่น หากแต่คือ
สงครามแย่งชิงเชลย
ซึ่งเป็นทัศนะที่ใกล้เคียงกับกรมพระยาดำารง
ราชานุภาพ บิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย
“การริบเชลย
เป็นปกติของ
การทำา
สงครามใน
เอเชียตะวัน
”ออกเฉียงใต้

15. สิ่งที่ตามมาก็คือ ทั้งรัฐอยุธยาและ
รัฐพม่าต่างเป็นรัฐที่รวมไว้ทั้งกลุ่มคน
พม่า มอญ สยามและราว รัฐอยุธยาตามคำาบอก
เล่าของฝรั่งที่เข้ามาสยาม
สมัยอยุธยากล่าวว่า
ประชากรสยามประกอบ
ด้วยคนสยาม พะโคและ
ลาวครึ่งต่อครึ่ง
“ประชากรอยุธยาแทบทั้งหมด
”เป็นชาวต่างด้าว

16. ในบรรดารัฐใกล้เคียง นอกจาก
พม่าแล้วไทยยังสัมพันธ์กับเขมรหรือ
ขอม
รัฐขอม/เขมรได้ทิ้ง
มรดกมากมายไว้กับสังคม
ไทย
วัฒนธรรมเขมรกลาย
มาเป็นส่วนหนึ่งของ
วัฒนธรรมไทยในภาค
อีสานปัจจุบัน

17. ยิ่งกว่านั้น เขมรหรือขอมมีอิทธิพลอย่าง
ยิ่งยวดต่อการปกครองของสยามในสมัยอยุธยารัฐขอม/เขมรได้ทิ้งมรดกมากมายไว้
กับสังคมสยาม
สยามสมัยอยุธยา
นับถือผู้ปกครองเป็น
สมมุติเทพ ผู้ปกครองมี
ฐานะเป็นเทวะราชา
(god-king) เป็นกษัตริย์
(เจ้าแห่งแผ่นดิน) เป็น
จักรพรรดิ (เจ้าแห่งชีวิต)
ผู้ปกครองจึงเปลี่ยน
สถานะจากการเป็น
พ่อขุน (พ่อของ
เทวะราชาคือรูปแบบ
การปกครองที่สยามรับมา
จากเขมร

18. ในรัฐที่อยู่ไกลออกไป ไทยสัมพันธ์กับอินเดีย
และศรีลังกาซึ่งเป็นความสัมพันธ์ทั้งในรูปรัฐการสัมพันธ์
โดยตรงและสัมพันธ์ผ่านเขมรและอินโดนีเชีย
ซึ่งเป็นความ
สัมพันธ์ทาง
ศาสนาและ
วัฒนธรรม

19. ผลของความสัมพันธ์ก็คือศาสนาและวัฒนธรรม
ของอินเดียเข้ามาอยู่ในพื้นที่ของรัฐสยาม เช่น
ปัจจุบันสิ่งข้างต้นกลาย
มาเป็นอัตลักษณ์
(identities) หรือลักษณะ
ของความเป็นไทยในสังคม

20. สมัยอยุธยา
นอกจากอินเดีย รัฐ
สยามยังสัมพันธ์กับรัฐ
ในยุโรป เช่น ฮอลันดา
อังกฤษ และฝรั่งเศส
และรวมไปถึงเปอร์เชีย
โดยเฉพาะในสมัยพระ
นารายณ์มหาราช
(ครองราชย์ พ.ศ.
2199-พ.ศ. 2231)

21. สมัยนี้เป็นสมัยที่ทำำให้เรำรู้เรื่องรำวควำมเป็นอยู่
ของคนในสยำมมำกกว่ำยุคก่อนๆ
เพรำะคนต่ำง
ชำติเข้ำมำในรัฐ
สยำมมำกกว่ำยุค
ก่อนและบันทึก
เรื่องรำวของคน
สยำมไว้โดย
ละเอียด เช่นใน
Voyage de
Siam ของ
มองซิเออร์ เดอ

22. ยุคนี้ ชำวยุโรปเข้ำมำสัมพันธ์กับรัฐสยำมใน 2 รูป
แบบคือ
1. ด้ำนกำรค้ำกับ
ชำวสยำม โดยเฉพำะ
กำรค้ำของบริษัท
East Indian
Company

23. ทั้งนี้โดยมี
เมืองมะริด ซึ่ง
เป็นเมืองท่ำ
สำำคัญของ
สยำมเป็นจุด
เชื่อมกำรค้ำ
ระหว่ำงยุโรป-
อินเดีย-สยำม-
จีน มะริ
ด

24. 2. ด้ำน
กำรศำสนำ
โดยในยุคนี้
ชำวยุโรป
นำำศำสนำ
คริสต์เข้ำมำ
เผยแผ่ใน
สยำม

25. แต่สยำมสมัยนี้ตอบรับเฉพำะ
ด้ำนกำรค้ำ โดยกำรมอบหมำย
ให้ออกญำวิชำเยนทร์
หรือคอนสแตนติน
ฟอลคอน
(Constantine
Phaulkon) ชำวกรีก
เป็นผู้ดูแลกิจกำรกำร
ค้ำของสยำม
ด้ำนกำรปกครองรัฐ
สยำมมิได้เปลี่ยนรูป
แบบกำรปกครองตำม
ยุโรป แต่นำำเอำชำว
ยุโรปเข้ำมำเป็น
ข้ำรำชกำรสยำม
********

26. พร้อมทั้งนำำเอำอำวุธ
ยุทโธปกรณ์สมัยใหม่
มำใช้ในกำรสู้รบกับ
พม่ำรัฐสยำมจ้ำงทหำร
ยุโรปเข้ำร่วมสู้รบกับ
พม่ำ
อยุธยำจึงกลำยเป็น
เมือง
cosmopolitan--
เมืองที่ประกอบด้วย
ผู้คนหลำกหลำยชำติ
หลำกหลำยภำษำ
หลำกหลำยควำมคิด

27. ที่สำำคัญอีกประกำรก็คือ ในปลำยสมัยอยุธยำก็คือ
กำรเข้ำมำของคนจีน
ทั้งที่เข้ำมำ
ทำำกำรค้ำและเป็น
กุลี และเป็นกลุ่มที่
เปลี่ยนแปลงระบบ
เศรษฐกิจของไทย
เข้ำสู่เศรษฐกิจแบบ
ทุนนิยม โดยเฉพำะ
อย่ำงยิ่งในด้ำนกำร
ค้ำและกำรทำำ
อุตสำหกรรม
นำ้ำตำล

28. กำรสัมพันธ์กับ
ต่ำงประเทศในปลำย
อยุธยำได้นำำมำซึ่ง
กำรก่อเกิดสิ่งที่นิธิ
เอียวศรีวงศ์เรียกว่ำ
“วัฒนธรรม
”กระฎุมพี
วัฒนธรรมพ่อค้ำใน
ช่วงปลำยอยุธยำ
และต้นรัตนโกสินทร์

29. กล่ำวโดยสรุป นัก
วิชำกำร นัก
ประวัติศำสตร์มองว่ำ
รัฐสุโขทัยเป็นรัฐที่อิง
อยู่กับฐำนกำรผลิตของ
ชำวนำ แต่รัฐสุโขทัย
มิใช่รัฐปิด แต่เป็นรัฐที่
แลกเปลี่ยนและค้ำขำย
กับรัฐที่อยู่แดนไกล
เช่น อินเดีย
และMartaban
“ใครจักใคร่ค้ำช้ำงค้ำ
ใครจักใคร่ค้ำม้ำค้ำ ใคร
”จักใคร่ค้ำเงือน ค้ำทองค้ำ

30. รัฐอยุธยำก่อตั้งโดยลูกพ่อค้ำชำวจีน และเป็น
รัฐที่อิงอยู่กับฐำนกำรค้ำ อยุธยำอยู่ในเครือข่ำย
กำรค้ำของเปอร์เชีย-จีน-ญี่ปุ่น โดยมีจุดเชื่อมกำร
ค้ำสำำคัญคือ ทะเลอันดำมัน ภูเก็ต มะริด มะละแห
ม่ง อยุธยำ ล้ำนนำ เชื่อมต่อไปยังจีนและญี่ปุ่น
และเส้นทำงเหล่ำนี้สำมำรถเชื่อมต่อไปยังอินเดีย
และยุโรป
รัฐสยำมทั้งสุโขทัยและอยุธยำ
จึงมิได้ดำำรงอยู่อย่ำงโดดเดี่ยว
ด้วยกำรค้ำและสัมพันธ์กับต่ำง
แดน รัฐสยำมจึงหยิบยืม
วัฒนธรรมและรูปแบบกำร
ปกครองจำกต่ำงแดน เช่น รับ
พระพุทธศำสนำจำกอินเดีย รับ
รูปแบบกำรปกครองแบบเทวะ

31. รัฐอยุธยำเป็นรัฐที่อิงอยู่กับฐำนกำรค้ำ รำยได้
จำกกำรค้ำแลกเปลี่ยนกับต่ำงแดนคือที่มำของ
รำยได้ และมีส่วนในกำรคำ้ำจุนกำรดำำรงอยู่ของ
รัฐสมัยอยุธยำกำรค้ำสัมพันธ์
กับจีนมีมำกขึ้น ชำวจีนอพยพ
เข้ำอยุธยำมำกขึ้น ชำวจีนตั้ง
ชุมชนอยู่ที่กรุงเทพฯ กำรค้ำ
กับจีนและชุมชนจีนบริเวณ
กรุงเทพฯ มีส่วนอย่ำงสำำคัญ
ในกำรสถำปนำรัฐธนบุรี

32. กำรค้ำและกำรเข้ำ
มำของคนจีน ได้นำำมำ
ซึ่งกำรเปลี่ยนรำกฐำน
ของรัฐสยำม จำกรัฐที่
อิงอยู่กับกำรผลิตของ
ชำวนำ (peasant
production) อย่ำง
รัฐสุโขทัย
สู่รัฐที่อิงอยู่กับฐำน
กำรค้ำอย่ำงรัฐธนบุรี
และต้นรัตนโกสินทร์
และก่อให้เกิด
วัฒนธรรมกระฎุมพี
ขึ้นในสมัยปลำย
อยุธยำและต้น

34. อำณำนิคม
(Colonialism
)
= กำรขยำย
อำำนำจอธิปไตยของ
รัฐหนึ่งเหนือ
อำณำเขตดินแดน
ของตนออกไปยังรัฐ
อื่น โดยกำรเข้ำไป
ตั้งอำณำนิคมหรือ
กำรเข้ำไปบริหำร
จัดกำรชนพื้นเมือง

35. ลัทธิล่ำ
อำณำนิคม
ของยุโรป
เริ่มใน
ศตวรรษที่
15 และเริ่ม
ด้วยกำรเข้ำ
ยึดครองเกำะ
Ceuta โดย
โปรตุเกส
ลัทธิล่ำอำณำนิคมของยุโรป ริเริ่มโดยสเปน
และโปรตุเกสเดินทำงสำำรวจอเมริกำ แอฟริกำ
ตะวันออกกลำงและเอเชีย

36. อำณำนิคมและประเทศใต้อำณำนิคม
ของยุโรปในปี ค.ศ. 1945

37. อำณำนิคม
ของยุโรป
ในแอฟริกำ
ปี ค.ศ.
1914

38. สยำมสัมพันธ์กับยุโรปมำตั้งแต่สมัยอยุธยำ
แต่กำรคุกคำมของรัฐยุโรปต่อรัฐสยำมเริ่มต้น
ในศตวรรษที่ 19 เมื่ออังกฤษทำำสงครำมกับ
พม่ำและยึดพม่ำตอนล่ำงในปี ค.ศ. 1824-26
Lower
Burma

39. หลังจำกนั้น
อังกฤษก็เข้ำยึด
ครองพม่ำ และ
ฝรั่งเศสเข้ำยึด
ครองอินโดจีน
อังกฤษยึดปลำย
แหลมมำลำยู ยึด
ไทรบุรีและกะลัน
ตัน
ปัญหำหลักก็
คือรัฐสยำมจะ
จัดกำรเช่นไรกับ
กำรคุกคำมของ
ยุโรป

40. จับอำวุธขึ้นขับไล่เหมือนอย่ำงที่รัฐ
อยุธยำกระทำำกับฝรั่งเศสหรือ?
ผู้นำำรัฐสยำมสมัยกรุงเทพฯ ไม่
ทำำเช่นนั้น เพรำะแลเห็นควำม
พ่ำยแพ้ของจีนต่ออังกฤษในกำร
ทำำสงครำมฝิ่นระหว่ำงจีนกับ
อังกฤษทั้งตระหนัก
ว่ำยุโรปปัจจุบัน
ไม่เหมือนยุโรป
สมัยอยุธยำ

41. รัฐสยามเลือกตอบโต้การคุกคามของ
ยุโรปด้วยการโอนอ่อนผ่อนตาม และ
แสวงหาทางรอดด้วยการปรับปรุง
ประเทศตามแบบตะวันตก
เซอร์จอห์น
เบาว์ริง
การโอนอ่อนผ่อน
ตามเริ่มต้นด้วยรัฐสยาม
ยอมทำาสนธิสัญญากับ
อังกฤษ เมื่อ 18
เมษายน 2398 โดย
ฝ่ายอังกฤษมีเซอร์
จอห์น เบาว์ริง เป็น
ราชทูต สนธิสัญญานี้
รู้จักกันในชื่อ สนธิ
สัญญาเบาว์ริง

42. Sir John
Bowring
สนธิสัญญาเบาว์ริงทำาให้
เกิดการค้าเสรี และถือ
เป็นการสิ้นสุดของการ
ผูกขาดการค้าต่างประเทศ
โดยพระคลังสินค้าของ
กษัตริย์และเจ้านายสยาม
ต่อมา สนธิสัญญาเบาว์ริง
ได้กลายเป็นต้นแบบของ
การทำาสนธิสัญญาทางการ
ค้ากับประเทศต่างๆ ที่เข้า
มาเจรจากับสยาม สนธิ
สัญญาเบาว์ริงใช้บังคับอยู่
นานกว่า 70 ปี จนกระทั่งมี

43. ฉัตรทิพย์ นาถ
สุภา
สนธิสัญญาเบาว์ริง ตาม
ทัศนะของฉัตรทิพย์ นาถ
สุภาในหนังสือ The Thai
Village Economy in
the Past คือจุดเริ่มต้นของ
การสิ้นสุดของเศรษฐกิจ
แบบยังชีพ (self-
sufficient economy)
ในสังคมไทยและหมายถึง
จุดเริ่มต้นของเศรษฐกิจ
แบบทุนนิยมในสังคมไทย
**********
เศรษฐกิจแบบยังชีพเป็น
ระบบการผลิตที่ผลิตเพื่อสนอง
ความต้องการภายในชุมชน
ชุมชนผลิตสินค้าหลายอย่าง
เพื่อสนองความต้องการหลาก

44. หลังสนธิสัญญาเบาว์ริง ชนชั้นนายทุนสยาม
เริ่มขยายตัว และทุนในสังคมสยามแยกเป็น 3
กลุ่มหลัก คือ ทุนยุโรป ทุนจีน และทุนของ
สถาบันทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ซึ่งดำาเนิน
กิจกรรมด้านการธนาคาร การค้าและการ
ก่อสร้าง
ทุนจีน เป็นทุนที่สร้างสมจากผู้อพยพชาว
จีนที่เข้ามาในสังคมสยาม และดำาเนิน
กิจกรรมการสัมปทานผูกขาดการเก็บภาษี
อากร เช่น อากรรังนก อากรเมืองแร่ในเขต
จังหวัดภาคใต้ของไทย

45. สนธิสัญญาเบาว์ริง เปิดโอกาสให้ระบบ
เศรษฐกิจแบบทุนนิยมแทรกลึกเข้าสู่สังคมไทย
โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังการสร้างทางรถไฟ
เชื่อมต่อกรุงเทพฯกับภูมิภาคต่างๆ ของสังคมไทย
สร้างทางรถไฟสยามสา
แรกตั้งแต่ กรุงเทพฯ ถึง
เมืองนครราชสีมา เมื่อ
มีนาคม พ.ศ. 2433
การเข้ามาของตะวัน
ตกส่งผลให้อัตลักษณ์
ทางเศรษฐกิจของไทย
เปลี่ยนไป คือ เปลี่ยน
จากเศรษฐกิจแบบ
ยังชีพสู่เศรษฐกิจแบบ
ทุนนิยม (Capitalist
Economy)

46. การตอบโต้การคุกคามของตะวันตกที่สำาคัญยิ่งก็
คือการปฏิรูปการปกครองครั้งสำาคัญในสมัยรัชกาล
ที่ 5 (Bangkok Reformation)
ทั้งนี้...
1. เพื่อป้องกันลัทธิ
จักรวรรดิ์นิยม
2. เพื่อพัฒนาประเทศตาม
แบบอย่างอารยประเทศ
3. เพื่อสร้างความเป็นอัน
หนึ่งอันเดียวกัน
4. เพื่อรักษาความอยู่รอด
ของรัฐสยาม

47. การปรับปรุงการบริหารราชการส่วนกลาง
1.1 ยกเลิกตำาแหน่งสมุหนายกสมุหกลาโหมและตำา
แหน่งจตุสดมภ์
1.2 จัดตั้งกระทรวงขึ้นทั้งหมด 12 กระทรวงเมื่อ
พ.ศ. 2435
1.3 ตั้งสภาที่ปรึกษาในพระองค์ ซึ่งต่อมาเปลี่ยน
“ ”เป็น รัฐมนตรีสภา
1.4 ตั้งองคมนตรีสภา
******************
การปรับปรุงการปกครองส่วนภูมิภาค ยุบ
หัวเมืองชั้นใน หัวเมืองชั้นนอก และหัวเมือง
ประเทศราช โดยให้จัดการปกครองแบบ
เทศาภิบาลโดยแบ่ง การปกครองท้องที่ต่างๆ ออก
เป็นหมู่บ้าน ตำาบล อำาเภอ เมือง(จังหวัด) และ
มณฑลโดยส่งข้าราชการจากส่วนกลางไป

48. แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ.
1. มณฑลพายัพ
1
2. มณฑลมหา
ราษฎร์
3
2
4
1
0
5 7
6 8
9
16
1
5
1 13
121
1
3. มณฑล
พิษณุโลก
4. มณฑล
นครสวรรค์5. มณฑล
เพชรบูรณ์
6. มณฑล
นครราชสีมา7. มณฑล
ร้อยเอ็ด
8. มณฑล
อุบล9. มณฑล
อุดร
10. มณฑล
ชุมพร11. มณฑล
ภูเก็ต12. มณฑล
นครศรีธรรมราช13. มณฑล
ปัตตานี
14. มณฑล
เกดะห์15. มณฑล
กรุงเทพ
16. มณฑล
ราชบุรี17. มณฑล
นครชัยศรี
1
7
18. มณฑล
อยุธยา
1
8
19. มณฑล
ปราจีนบุรี
1
9

49. การปรับปรุงการ
ปกครองส่วนท้อง
ถิ่น พระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ทรงจัดให้มีการบริหาร
งานราชการส่วนท้องถิ่น
ในรูปสุขาภิบาล ซึ่ง
มีหน้าที่คล้ายเทศบาลใน
ปัจจุบัน ครั้งแรกเมื่อ
พ.ศ. 2440 โดยโปรด
เกล้าฯ ให้ตรา พ.ร.บ.
สุขาภิบาลกรุงเทพฯ

50. โปรดเกล้าฯให้มีการปฏิรูป
การศึกษาครั้งสำาคัญ โดยทำา
เป็นขั้นตอนไป กล่าวคือ ทรง
วางรากฐานระบบการศึกษา
ของชาติ ด้วยการจัดตั้ง
โรงเรียนประถมศึกษาทั่วราช
อาณาจักร ตั้งกรมศึกษาธิการ
วางแผนการศึกษาของชาติ ตั้ง
โรงเรียนวิชาชีพชั้นสูงขึ้น
หลายสาขา เช่น โรงเรียน
มหาดเล็กเพื่อฝึกหัดผู้ที่จะเข้า
เป็นข้าราชการพลเรือน
นอกจากนี้ยังมีโรงเรียนแพทย์

51. การเลิกทาส-สร้าง
ความเป็นอารยะ
(Civilization) ดุจ
เดียวกับยุโรป ในปี
พ.ศ.2411 เป็นต้นมา
แต่เดิมเมืองสยามมี
ทาสอยู่ 7 ชนิด คือ 1.
ทาสสินไถ่ 2. ทาสใน
เรือนเบี้ย 3. ทาสได้มา
แต่บิดามารดา 5. ทาส
ช่วยมาแต่ทัณฑ์โทษ
6.ทาสที่เลี้ยงไว้เมื่อ
เกิดทุพภิกขภัย (เกิด
โรคระบาด ผู้คนล้ม
ตาย ข้าวยากหมาก

52. "ยกเลิกประเพณีหมอบ
คลานเข้าเฝ้า" โดยใน
วันพระราชพิธีบรม
ราชาภิเษกครั้งที่ ๒ ในปี
พ.ศ. 2416 เมื่อเสด็จออก
มหาสมาคม เพื่อให้เจ้านาย
ข้าราชการ และทูตานุทูต
เข้าเฝ้า ได้โปรดเกล้าฯให้
ประกาศเลิกประเพณีหมอบ
คลานและให้ยืนเฝ้าฯ ตาม
ประเพณีตะวันตก

53. การตั้งธนาคารไทย ใน
ปีพ.ศ. 2447
เอกชนกลุ่มหนึ่งได้ร่วม
มือกันริเริ่มกิจการธนาคาร
เรียกว่า "บุคคลัภย์"(Book
Club) เพื่อช่วยด้านการค้า
และการเงิน และต่อมาใน
ปีพ.ศ.2449 จึงได้รับ
พระราชทานพระบรมราชา
นุญาต เพื่อก่อตั้งธนาคาร
แห่งแรกของคนไทย ได้รับ
พระราชทานชื่อว่า "บริษัท
แบงก์สยามกัมมาจล ทุน

54. รวมถึงการริเริ่มการ
รถไฟ ประปา
ชลประทาน โทรศัพท์

55. ที่สำาคัญอีกประการก็คือ การกำาเนิดศิลปะสมัย
ใหม่ในสยาม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยรัชกาล
ที่ 6 ที่ทรงจ้างคอร์ราโด เฟโรชี - Corrado
Feroci ชาวอิตาลี เข้ามาทำางานด้านศิลปะใน
ประเทศไทย เมื่อปี พ.ศ. 2466
ศิลป์ พี
ระศรี

56. ปรับปรุงการ
แต่งกาย

57. ตามทัศนะของ
ธงชัย วินิจจะกุล การ
คุกคามจากตะวันตก
ได้นำามาซึ่งการสร้าง
Geo-body ของรัฐ
สยาม โดยรัฐสยาม
ก่อนสมัยรัชกาลที่ 5
เป็นรัฐแบบแมนดาลา
สยามไม่มีแนวคิด
พรมแดนทาง
ภูมิศาสตร์ ไม่มี
แนวคิดเรื่องแผนที่
ทางภูมิศาสตร์
แผนที่ที่ทำาโดยชาวสยามคือ
แผนที่จาริกแสวงบุญ

58. แผนที่ภูมิศาสตร์แรกที่สร้างโดยคนในสยาม
ในสมัยรัชกาลที่ 4
ประเท
ศสยาม
เป็นก
ล่อง 4
เหลี่ยม
คนสยาม
พรมแด
นสยาม-
พม่า
เป็นเส้น
ทึบ
กษัตริย์
พม่า

59. หลังการยึดครองพม่า อังกฤษได้ติดต่อกับรัฐ
สยามหลายๆ ต่อหลายครั้งให้ไปเจรจาเรื่องดิน
แดน ผู้นำาสยามในระยะแรกๆ หลีกเลี่ยงการเจรจา
และกล่าวอย่างเสียไม่ได้ว่า“ข้อที่จะใคร่ทราบว่า
พรมแดนเมืองมะริด เมือง
ตะนาวศรี เมืองทวายต่อ
กับพระราชอาณาจักรตรง
ไหน…ถ้าอังกฤษอยากจะ
ทราบ… ก็ให้สืบถามพวก
ชาวเมืองทวาย เมือง
ตะนาวศรี เมืองมะริดที่เป็น
ผู้เฒ่าผู้แก่ที่ริมชายแดนว่า

60. อย่างไรก็ตาม ในปลายรัชกาล
ที่ 5 ผู้นำาสยามต่างคุ้นเคยกับองค์
ความรู้ด้านภูมิศาสตร์ตะวันตก
เมื่ออังกฤษเรียกร้องให้มีการ
เจรจาเรื่องพรมแดน สยามจึงยินดี
ที่จะตั้งคณะกรรมการเจรจาเรื่อง
ดินแดน และเริ่มดำาเนินการเจรา
แบ่งดินแดนนับตั้งแต่ปี พ.ศ.
2411 เป็นต้นมา และท้ายสุดรัฐ
สยามจึงปรับเปลี่ยนจากรัฐแบบ
แมนดาลา สู่การเป็นรัฐที่มีตัวตน
(geo-body) ที่ชัดเจน และสำานึก
ศ.ดร.ธงชัย
วินิจจะกูล

61. รัฐสยามจึง
กลายเป็นรัฐรูป
ขวานทอง และ
แผ่นดินบางส่วน
ไทยต้องเสียไป
******ร่างของไทย
ถูกเชือด ทั้งที่
ก่อนการเข้ามา
ของลัทธิ
อาณานิคม รัฐ
ไทยเป็นรัฐไร้
ร่าง

62. รัฐสยามเป็นรัฐมี
ร่าง ที่แฝงไว้ด้วย
ความรักและ
หวงแหน
“ตื่นเถิดชาว
ไทย อย่ามัวหลับ
ใหลลุ่มหลง ชาติ
จะเรืองดำารงก็
เพราะเราทั้ง
หลาย...”

63. สมเกียรติ วันทะนะมอง
ว่าการเข้ามาของตะวันตก
มีผลอย่างสำาคัญต่อการ
ปรับเปลี่ยนรูปแบบรัฐใน
สยาม โดยสมเกียรติได้
จำาแนกรูปแบบรัฐในสมัย
รัตนโกสินทร์เป็น 3 รูป
แบบ และการเข้า
มา/คุกคามของตะวันตก
ส่งผลต่อการก่อเกิดรัฐ
สมบูรณาญาสิทธิราช(abs
สมเกียรติ วัน
ทะนะ
สมบูรณาญาสิท
ธิราชย์ คือ
ระบอบการ
ปกครองที่มี
กษัตริย์เป็นผู้
ปกครองและมีสิทธิ์

64. 1. รัฐจักรวรรดิ
(ก่อน ร. 5)• เจ้าของอำานาจอธิปไตย คือ
พระมหากษัตริย์
•รัฐไม่มี
อาณาเขตดิน
แดนที่
แน่นอน
• รัฐาธิปัตย์ใช้
อำานาจการ
ปกครองอย่าง
หลวมๆ และ
เปราะบาง
อำานาจกระจาย
ไปยังหัวเมือง
•เมืองแต่ละ
เมืองมีอิสระ
ในการ
ปกครอง
ตนเองและมี
วงอำานาจของ
• ประชากร
ประกอบด้วย
ชาวต่างชาติ
ต่างภาษา
• รัฐก่อรูปด้วย
เครือข่ายที่เกิด
จากการแต่งงาน

65. 2. รัฐ
สมบูรณาญาสิทธิราชย์
(ร.5-พ.ศ. 2475)
• พระมหากษัตริย์เป็น
เจ้าของอำานาจอธิปไตย
•รัฐมีอาณาเขตดินแดนที่
แน่นอนและมีอำานาจ
อธิปไตยเหนือดินแดน
• มีแบบแผนการปกครอง
แบบเดียวกันภายใต้ระบบ
เทศาภิบาล
• ประชากรประกอบด้วย
ชาวต่างชาติ ต่างภาษา แต่
ภักดีต่อพระมหากษัตริย์
สยาม“คนที่ภักดี
ต่อกษัตริย์
สยามก็คือ
”คนสยาม

66. 3. รัฐประชาชาติ (หลัง
พ.ศ. 2475)• อำานาจอธิปไตยเป็นของ
ปวงชนชาวไทย
• รัฐมีอาณาเขตดินแดน
ที่แน่นอนและมีอำานาจ
อธิปไตยเหนือดินแดน• แบ่งการปกครองเป็น
ส่วนกลาง ภูมิภาคและ
ท้องถิ่น ปกครองโดยคณะ
รัฐมนตรี• ประชากรมีสำานึกทาง
ชาติพันธุ์ รัฐไทยคือรัฐของ
ชาติพันธุ์ไทย

67. สมเกียรติ วันทะนะจัดให้รัฐ
ตั้งแต่สมัยการปฏิรูปการ
ปกครองของ ร. 5 –การ
เปลี่ยนแปลงการปกครองในปี
พ.ศ. 2475 เป็นรัฐ
สมบูรณาญาสิทธิราชย์ และ
ไม่จัดให้เป็นรัฐ-ชาติ แม้จะมี
องค์ประกอบครบ คือ มี
อาณาเขตดินแดนที่แน่นอน มี
อำานาจอธิปไตยเหนือดินแดน
มีประชากรและรัฐบาล
สมเกียรติ
วันทะนะ
แต่ในยุคนั้น อำานาจอธิปไตยยังเป็นของพระ
มหากษัตริย์ รัฐ-ชาติหรือรัฐประชาชาติในทัศนะ
ของสมเกียรติ อำานาจอธิปไตยต้องเป็นของ
ประชาชนหรือประชาชาติ หรือของคนหลาย
ชาติที่อยู่ในรัฐเดียวกัน

68. การคุกคามของตะวันตกส่ง
ผลกระทบต่อการเกิดสำานึก
เรื่องชาติ (nation) ในสังคม
สยามชาติหรือชาตะเป็นคำาที่มีมา
นานในสังคมสยาม แต่ชาติใน
ภาษาสยามแปลว่า กำาเนิด ถือ
กำาเนิด เช่น เกิดในชาติหงส์
เกิดในชาติกุลสูง หรือชาติ
หมาที่เป็นคำาด่าแต่ในปลายสมัยรัชกาลที่ 5 ชาติ สังคมสยาม
เริ่มแปล nation ว่าชาติ โดยผู้นำาสยามพยายาม
ขยายแนวคิดว่าด้วยชาติจากระดับปัจเจก ซึ่ง
หมายถึงบังเกิด เอากำาเนิดสู่ความเป็นชาติใน
ระดับสังคมการเมือง ชาติจึงหมายถึงลักษณะการ
อยู่ร่วมกันของคนจำานวนมาก
สมเกียรติ
วันทะนะ

69. ชาติสยามจึงหมายถึง
คนที่พูดภาษาสยามและ
อยู่ในดินแดนที่ชื่อว่า
สยาม อย่างไรก็ตาม ใน
รัชสมัยพระบาทสมเด็จ
พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
ชาติมีความหมายเท่ากับ
พระมหากษัตริย์ การ
ภักดีต่อพระมหากษัตริย์
มีความหมายเท่ากับการ
ภักดีต่อชาติ ซึ่งเป็น
แนวคิดที่นำาเสนอโดย

70. แต่กลุ่มเจ้านายและข้าราชการ
ผู้กราบบังคมทูลถวายความเห็น
การจัดการเปลี่ยนแปลงระเบียบ
ราชการแผ่นดิน เมื่อ จ.ศ. 103
กลุ่มกบฏ ร.ศ. 130 และกลุ่มผู้
ก่อการการเปลี่ยนแปลงการ
ปกครอง พ.ศ. 2475 ให้ความ
หมายชาติต่างไป คือ ชาติเท่ากับ
บ้านเมือง และถือว่าเจ้าของชาติ
คือชาวสยามหรือชาวไทยทั้ง
มวล”

71. แม้จะแยกเป็นสองกลุ่ม แต่
สำานึกเรื่องชาติ ก็คือสำานึกการ
สร้างความเป็นพวกพ้อง ที่
ขยายใหญ่ขึ้นจากความเป็น
พวกพ้องในระดับท้องถิ่น
ความเป็นพวกพ้องที่เชื่อมโยง
เข้ากับส่วนกลาง
คำาถามที่สำาคัญยิ่งก็คือ
สำานักความเป็นชาติสร้าง
ได้อย่างไร

72. ตามทัศนะของ
Benedict Anderson
ชาติคือ ชุมชนใน
จินตนาการและถูกสร้าง
ขึ้นด้วยสื่อสิ่งพิมพ์
(printed media)

73. สื่อสิ่งพิมพ์ประกอบด้วยหนังสือ ตำาราเรียน
แบบเรียน นวนิยาย หนังสือพิมพ์ และอื่นๆ
คัมภีร์ศาสนา
แต่สิ่งเหล่านี้จะเกิดขึ้น
ได้ก็ต้องมีสื่อที่เป็น
ตัวกลาง ซึ่งได้แก่ภาษา
และการเรียนภาษาไทย

74. แม้หนังสือประวัติศาสตร์ไทยจะบอกว่าภาษา
ไทยถูกสร้างและประดิษฐ์ในสมัยพ่อขุน
รามคำาแหง
แต่ภาษาที่ว่านี้ใน
ยุคก่อนการปฏิรูปการ
ปกครองของ ร. 5
หรือก่อนการเข้ามา
ของ printed
media ก็มิใช่ภาษาที่
ใช้กันอย่างแพร่
หลาย

75. หากเรากลับไปดู
แผนที่ของ Tambiah
ที่ขีดวงอำานาจรัฐสยาม
ในสมัยสุโขทัยและ
อยุธยาเราจะพบว่าวงอำานาจ
ของรัฐสยามนั้นแคบมาก
ในสมัยอยุธยาอำานาจรัฐมี
มากเฉพาะบริเวณ A ส่วน
ในที่อื่นแต่ละเมืองเป็น
อิสระ ที่สำาคัญยิ่งก็คือ รัฐ
สยามก่อนจะเป็นรัฐที่มีตัว
ตน มิเคยเป็นรัฐที่ประกอบ
A

76. หากเรามองปัจจุบัน
ของชาติพันธุ์ใน
ประเทศไทยย้อนไป
อดีต เราจะพบกลุ่ม
ชาติพันธุ์ในแต่ละ
ภาคดังในแผนที่
คนเมือง ม้ง
เย้า ลั๊วะ ผีตอง
เหลือง กะเหรี
ยง มูเชอร์
ลาว
เขมร
กุย
ส่วย
ผู้ไท
โคราช
ไท
มอญ
พม่า
จีน
ลาวชาวเล
ปักษ์ใต้
มุสลิม

77. แต่ละกลุ่มชาติพันธุ์มี
วัฒนธรรมและภาษา
ของตน และไม่อาจจะ
สื่อสารกันได้หรือได้
เต็มที่ แต่ละกลุ่มคน
ภักดีหรือ royalty ต่อ
ท้องถิ่นหรือพื้นที่ของ
ตน สำานึกการเป็นคน
ชาติไทยหรือสยามจึง
คนเมือง ม้ง
เย้า ลั๊วะ ผีตอง
เหลือง กะเหรี
ยง มูเชอร์
ลาว
เขมร
กุย
ส่วย
ผู้ไท
โคราช
ไท
มอญ
พม่า
จีน
ลาว
ชาวเล
ปักษ์ใต้
มุสลิม

78. นับตั้งแต่สมัย ร. 5
เป็นต้นมา ภาษาไทย
ที่เป็นภาษาของคน
ภาคกลางได้ถูกทำาให้
กระจายไปกลืนภาษา
ในท้องถิ่นอื่น และ
ภาษาไทยภาคกลาง
ถูกสถาปนาให้เป็น
ภาษามาตรฐานของ
คนที่อาศัยอยู่ในกล่อง
รูปขวานทอง พร้อม
ภาษา
ไทย

79. เมื่อภาษากระจาย
ไป เรื่องราวที่สื่อผ่าน
ภาษาก็ตามไป
ประวัติศาสตร์ถูกเขียน
ร่วมหรือทำาให้ทุกคน
ทุกชาติ ทุกภาษาใน
ดินแดนประเทศไทยมี
ประวัติร่วมกับพ่อขุน
รามคำาแหง พระเจ้า
อู่ทอง พระนเรศวร
มหาราช พระ
นารายณ์
พระเจ้าตากสิน บ้าน

80. กล่าวโดยรวมแล้ว การเข้ามา
ของตะวันตกส่งผลกระทบต่อการ
สร้างตัวตนของรัฐสยาม ทำาให้รัฐ
สยามเปลี่ยนจากรัฐ mandala
หรือรัฐไร้ร่าง (non geo-body)
มาเป็นรัฐสมบูรณาญาสิทธิราช
หรือรัฐมีร่าง (geo-body) รัฐที่มี
พรมแดนเป็นเส้นขีดแบ่งแน่ชัด
พร้อมทั้งส่งผลให้เกิดอัตลักษณ์
ความเป็นสยามที่ประกอบด้วย
“ชาติ-ศาสนา- ”พระมหากษัตริย์
อัตลักษณ์ความเป็นไทย
= รักชาติ(สยาม)
ศาสนา(พุทธ)และพระ