O Universo e a Terra. Nivel 1º ESO

1. O UNIVERSO E A TERRA
Profesor: Adán Gonçalves

2. INTRODUCIÓN
O divulgador científico da NASA Robert Jastrow propoñíanos unha
divertida comparación para facernos idea dos tamaños no noso Sistema
Solar:
Se o Sol fose unha laranxa, a Terra sería un gran de area situado a 9
metros de distancia. Xúpiter estaría a unha mazá (urbana, é dicir un
bloque de edificios) máis aló e tería o tamaño dun óso de cereixa e outra
mazá máis aló outro óso que representaría a Saturno. Por último a 3000
Km! outra laranxa, a estrela máis preto do noso Sol que é Próxima
Centauri.
E todo isto a pesares de que o Sol é unha estrela mediana tirando a
pequena.
OS TAMAÑOS NO UNIVERSO

3. INTRODUCIÓN
ÍMOS A DARLLE AO MIOLO:
1. Que conclusións sacas do que acabamos de ler e
de ver?
2. Pensas que o metro ou o quilómetro son útiles
neste caso?
3. Sabes que unidades empregamos?

4. 1. O UNIVERSO
 Formado por galaxias moi separadas entre sí.
 O espazo entre elas está baleiro.

5. As Galaxias
 Son agrupacións de estrelas (cúmulos estelares) e nubes de
gas e po (nebulosas).
Nebulosa do Caranguexo Pléiades (Cúmulo estelar)

6. Galaxias
• As galaxias asócianse formando os
cúmulos e supercúmulos de
galaxias.
• A Vía Láctea é a nosa galaxia, e
forma parte do cúmulo do Grupo
local no supercúmulo de Virgo.
• No seu interior hai moitos sistemas
planetarios, formados por planetas
e satélites. O noso é o Sistema
Solar.

8. Grupo Local (cúmulo de galaxias)
Supercúmulo de galaxias de Virgo
Vía Láctea (galaxia)

9. Estrelas
• Son esferas de gases e po a altas temperaturas que irradian luz
e calor.
• As estrelas non son eternas senón que nacen, evolucionan e
morren.
• Clasifícanse segundo a temperatura na súa superficie.

10. A evolución das estrelas

11. AS DISTANCIAS NO UNIVERSO
No Universo, as distancias son tan grandes que as nosas
unidades habituais non son suficientes para expresalas. Por iso
nos referimos a estas distancias co ano luz e a unidade
astronómica.
Un ano luz é a distancia que percorre a luz nun ano (equivalente
a 9,5 billóns de km, aproximadamente).
Unha unidade astronómica é a distancia entre a Terra e o Sol
(150 millóns de km, aproximadamente).

12. A ORIXE DO UNIVERSO
 Explicámola mediante a teoría do Big-Bang ou Gran
explosión.
 Segundo esta teoría hai 13700 millóns de anos o Universo
orixinóuse a partir dunha gran explosión.
 Dende entón, o Universo está en expansión, é dicir, cada
momento que pasa as galaxias afástanse unhas doutras
cada vez máis.

13. Se as galaxias se afastan unhas doutras cabe pensar que,
ao principio, todas estiveron xuntas.

15. 2. O SISTEMA SOLAR
O noso coñecemento sobre o Universo e o Sistema Solar foi variando ao
longo da nosa historia.
Modelo xeocéntrico: (Ptolomeo, s II)
1.- A Terra é esférica e atópase inmóbil
no centro do universo.
2.- As estrelas están fixas nunha
inmensa esfera moi afastada que vira ao
redor da Terra.
3.- O Sol, a Lúa e os planetas viran ao
redor da Terra seguindo traxectorias
circulares.

16. Modelo heliocéntrico: Nicolás
Copérnico (S XVI)
1.- O Sol está inmóbil no centro do
sistema.
2.- A Lúa vira ao redor da Terra
que vira sobre si mesma e ao redor
do Sol, do mesmo xeito que os
demais planetas a diferentes
distancias e velocidades.

17.  O Sistema Solar orixinóuse hai 4600 millóns de anos a partir dunha
nebulosa cuxos compoñentes se comprimiron debido, probablemente,
ao estourido dunha supernova próxima.
 É o sistema planetario formado
polo Sol e os astros que xiran ao
seu arredor.
 Os astros son : planetas,
planetas ananos, satélites,
asteroides e cometas.

18. O Sistema Solar
Nube de Oort

19. 3. O SOL
 O Sol é unha estrela de tamaño medio
que xira sobre o seu propio eixe e arredor
do centro da galaxia.
 Atópase a uns 150 millóns de Km da
Terra e ten un tamaño unhas 300.000
veces maior.
 É unha bola de gases incandescentes ,
hidróxeno e helio fundamentalmente, que
na súa superficie atópase a uns 6000ºC.
 Irradia luz e calor grazas as reaccións
nucleares que suceden no seu interior.

20. 4. OS PLANETAS
Características dos planetas
 Os planetas non teñen luz propia.
 Viran arredor das estrelas.
 Son corpos celestes que conseguiron limpar a súa órbita
No Sistema Solar diferenzamos dous grupos con características distintas:
 Os planetas interiores: os próximos ao Sol, atópanse entre a nosa
estrela e o cinto de asteroides. Teñen natureza rochosa e núcleo
metálico. Son: Mercurio, Venus, A Terra e Marte.
 Os planetas exteriores: atópanse máis aló do cinto de asteroides. Son
os xigantes gasosos: grande tamaño e de natureza gasosa (sobre todo
hidróxeno e helio), pero posúen un núcleo sólido. Son: Xúpiter,
Saturno, Urano e Neptuno.

21. O Sistema Solar
Nube de Oort

22. Planetas interiores:
 Mercurio: o máis pequeno. Sen atmosfera. Sen satélites.
 Venus: 82% do volume da Terra. Atmosfera densa cunha porcentaxe
elevada de CO2 (forte efecto invernadoiro). Sentido retrógrado. Sen
satélites
 A Terra: o planeta da vida. Con auga líquida. Atmosfera de nitróxeno e
osíxeno. Con actividade xeolóxica. Temperatura: 15ºC en superficie
grazas ao efecto invernadoiro natural. Un satélite: a Lúa.
 Marte: Dous satélites. Atmosfera escasa. Moi frío. Cor vermello por
depósitos de ferro oxidado.

23. Planetas exteriores:
 Xúpiter: o maior planeta do Sistema Solar. Moitos satélites, entre eles
Europa que é considerado un dos mellores candidatos para albergar vida
pola posible existencia de auga debaixo da súa superficie conxelada.
 Saturno: o segundo en tamaño do Sistema Solar, posúe aneis formados
por xeo, po e fragmentos rochosos. Moitos satélites, entre eles Titán,
outro candidato a albergar vida pola presenza de corpos líquidos en
superficie.
 Urano: ten un eixe de rotación case horizontal. Atmosfera que contén
metano. Ten 27 satélites.
 Neptuno: 14 satélites. Atmosfera cunha proporción importante de metano
que lle da cor azulada.

24. 5. OS PLANETAS ANANOS
 Son corpos celestes que xiran arredor do Sol, que son de pequeno
tamaño e que non foron quen de limpar a súa órbita.
 No Sistema Solar hai cinco.

25. 6. CORPOS MENORES
Hai varios tipos e todos orbitan arredor do sol: asteroides, cometas, estrelas
fugaces e meteoritos.
 Asteroides: son fragmentos rochosos que orbiran arredor do Sol e
localízanse no cinto de asteroides e no cinto de Kuiper.
 Cometas: fragmentos de xeo e po procedentes do cinto de Kuiper e da
nube de Oort. Cando se aproximan ao Sol os gases expándense e
adquiren cola.
 Estrelas fugaces: fragmentos de cometas ou asteroides de pequeno
tamaño que se desistegran ao entrar en contacto coa atmosfera dun
planeta.
 Meteoritos: fragmentos de cometas ou asteroides que teñen suficiente
tamaño para impactar coa superficie do planeta.

26. 7. SATÉLITES
 Son corpos rochosos que xiran arredor do Sol e dun planeta ou dun
planeta anano.
 Son exemplos: a Lúa (arredor da Terra), Fobos e Deimos (arredor de
Marte), Europa, Ganímedes ou Ío (arredor de Xúpiter) e Titán (arredor
de Saturno).
EuropaLúa
©Luc Viatour
Titán

27. 8. CARACTERÍSTICAS QUE FAN DA TERRA UN PLANETA
HABITABLE
 A distancia ao Sol e o efecto invernadoiro natural (non confundir co
artificial) que permiten unha temperatura media en superficie duns
15ºC.
 É o planeta máis grande dos interiores permitíndolle reter unha
atmosfera que ten múltiples funcións (efecto invernadoiro natural, capa
de ozono, osíxeno ...)
 Unha intensa actividade volcánica que inflúe e influíu na evolución do
planeta e da vida.
 Un satélite relativamente grande que equilibra o eixe de rotación
(cambios no clima) e inflúe nas mareas.
 Un campo magnético protector fronte as radiacións solares.
Os volcáns estimulan a vida?

28. 9. A TERRA, O NOSO PLANETA
A Terra está formada por catro capas ou compoñentes que interactúan
entre sí:
 A Xeosfera: a parte rochosa e metálica do planeta.
 A Hidrosfera: formada por toda a auga do planeta, tanto continental
como oceánica.
 A Atmosfera: a capa gasosa que envolve a Terra.
 A Biosfera: o conxunto de seres vivos que habitan no planeta.

29. CAPAS DA TERRA
A Terra
Xeosfera Atmosfera Hidrosfera Biosfera
Capas fluidas

30. • Eixe de rotación: liña imaxinaria
que pasa polos polos xeográficos.
• Plano ecuatorial: plano
imaxinario perpendicular ao eixe
de rotación que corta á Terra en
dúas metades iguais (hemisferio
N e S). O ecuador é a liña
imaxinaria que separa os dous
hemisferios.
• Plano da eclíptica: plano que
corta ao Sol pola metade e que
contén o movemento da Terra
arredor del.
Eixe de
rotación
Sentido da
rotación
Plano da
eclíptica
10. OS MOVEMENTOS DA TERRA

31. Rotación
• A Terra xira cara ao leste.
Por iso a Lúa e o Sol saen
polo leste.
• O xiro tarda 24 h (un día
terrestre).
• O seu eixe está inclinado
23,5°.
• A duración do día e da
noite durante o ano varía
debido á inclinación do eixe
de rotación.

32. Translación
• É o desprazamento da Terra
arredor do Sol seguindo unha
órbita lixeiramente elíptica
(case circular).
• Esta órbita está contida no
plano da eclíptica.
• Describe unha órbita cada
365 días (1 ano terrestre) e 6
horas (por iso temos anos
bisiestos cada 4 anos)
Rotación e Translación
Rotacion Translación II

33. As estacións
O movemento de translación xunto coa inclinación do eixo de
rotación da Terra ten dúas consecuencias: a sucesión das estacións
e a variación das horas de luz diarias ao longo do ano.

34. EQUINOCCIOS
 O día do paso do verán ao
outono e do inverno a
primavera coñécense como
equinoccio de outono e de
primavera respectivamente.
 Nesa data o día e a noite
teñen a mesma duración.
 Outono: Paso de verán a
outono cara o 22 de
setembro.
 Primavera: Paso de inverno a
primavera cara o 20 de
marzo.
As estacións

35. SOLSTICIOS
 O día do paso do outono ao
inverno e da primavera ao
verán denomínase solsticio
de inverno e de verán
respectivamente.
 Nesta data a diferenza na
duración do día e da noite é
máxima.
 Inverno: paso de outono a
inverno cara o 22 de
decembro.
 Verán: paso de primavera a
verán cara o 21 de xuño.
As estacións

36. Distribución dos raios solares
• No verán
– Os raios do sol chegan
máis perpendiculares.
– A zona asollada quéntase
máis.
– Hai máis horas de
insolación.

37. Distribución dos raios solares
• No inverno
– Os raios do sol inciden
oblicuos.
– A zona asollada
quéntase menos.
– Hai menos horas de
insolación.
Estaciones
Estaciones II

38. Movemento aparente do Sol
O Sol en latitudes medias, como España, describe no ceo un percorrido
que varía coas estacións e dura máis tempo no verán que no inverno.
 Na primavera, o Sol, cada día
despraza o seu percorrido un pouco
máis cara o norte respecto a liña
EW. Vai alcanzando máis altitude
ao mediodía.
 No outono o despraza cara o sur.
Vai tendo menor altitude ao
medidodía.
 En verán posúe a posición máis
elevada e no inverno a máis baixa.

39. ©Luc Viatour
11. A LÚA
 É o satélite da Terra.
 Ten un movemento de rotación que
completa en 28 días.
 Ten un movemento de translación
arredor da Terra que tamén completa
en 28 días (por iso sempre vemos a súa
mesma cara) contario ás agullas dun
reloxio.
 Acompaña a Terra no movemento
arredor do Sol.
 Non ten atmosfera (temperaturas
extremas)
 Equilibra o eixe de rotación terrestre e
provoca as mareas. Movemento sincrónico

40. Fases da Lúa
A secuencia das distintas fases da Lúa son: Lúa chea, cuarto minguante,
Lúa nova e cuarto crecente. Débense ao seu movemento e en
consecuencia a como vemos a súa iluminación por parte do Sol.

41. Eclipses
 Un eclipse é a ocultación total ou parcial dun astro por outro.
 Desde a Terra hai dous tipos: eclipse de Sol e eclipse de Lúa.
Eclipse de Sol
A Lúa interponse entre a Terra e o
Sol
Eclipse de Lúa
A Terra interponse entre o Sol e a
Lúa

42. GRAZAS POR ATENDERME

43. WEBGRAFÍA
 https://asatrueliberdade.com/calendariolunar/
 https://www.guioteca.com/exploracion-espacial/que-es-un-eclipse-solar-
fenomeno-que-impresiona-cada-vez-que-ocurre/
 https://www.slideshare.net/irenetraba/o-universo-e-o-noso-
planeta?qid=6d46c411-08b0-46e4-b3df-feaf4405cdbf&v=&b=&from_search=1