1. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ҮÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎËЧÓÓÄÛÍ ÑθË

2. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ҮÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎËЧÓÓÄÛÍ
ÑÎЁË
 Ýíý ¿åèéí ìîíãîëûí ñî¸ë áîë øàðûí øàøèí, ìîíãîë óóäûí îþóí ñàíààíä
á¿ð õ¿ òýé íºëººëºõ áîëæ, Ìàíæèéí ò¿ðýìãèéëýã èä Ìîíãîëä
íî¸ðõîí ýçýãíýæ áàéñàí íºõöºëèéí äóíä õºãæèæ áàéñàí. Òýðõ¿¿
ò¿¿õýí íºõöºë áàéäàë Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ñî¸ëä ¿çýãäýõ¿éö óë
ìºðºº ¿ëäýýëã¿é ºíãºðººã¿é íü ìýäýýæ õýðýã.
 Ìîíãîë óóäûí îþóí ñàíààíä áóääèéí ¿çýë íî¸ëæ, áóääèéí
ãýãýýðýë áîëîâñðîë Ìîíãîëûí íèéò ñî¸ëûí íýãýí óõàë õýñýã íü
áîëæ áàéñàí. Ò¿¿íèé ä¿íä Ìîíãîë îðîí áîë Ô.Ýíãåëüñèéí õýëñíýýð
“Îþóí óõààíû ¿éë àæèëëàãààíû á¿õ ñàëáàðò áóðõíû íîìëîëûí
äýýä õýìæýýíèé íî¸ðõîë òîãòíîæ áàéñàí áºãººä áîëîâñðîë íü
èõýâ ëýí áóðõíû íîìëîëûí øèíæ òºëºâòýé áîëñîí” äóíäàä çóóíû
Åâðîï äàõèíòàé òóí òºñººòýé áàéñàí. Òèéíõ¿¿ Ìîíãîëûí ñî¸ëûí
àðäûí óëàìæëàëòàé õàðøñàí ôåîäàë øàøíû òàë íü ýðñ íýìýãäýæ
áàéñàí.

3. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ҮÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎËЧÓÓÄÛÍ
ÑÎЁË
 Áóääûí øàøèí, ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéí á¿õ îþóí
ñàíààíû ¿éë àæèëëàãààã öàãäàí çàõèðàõûã
ýðìýëçýæ áàéñàí þì. Ìàíæèéí áàéëäàí
äàãóóëàã äûí õàðãèñ áîäëîãûí óðøãààð
Ìîíãîë îðîí XX çóóí õ¿ðòýë ñî¸ëò åðòºíöººñ
áèí áèò¿¿ òóñãààðëàãäàí îðøèæ áàéñàí
íºõöºë áàéäëûí äóíä Ìîíãîëûí ñî¸ë
õºãæèëòèéíõºº èõýýõýí áýðõøýýë çîâëîíã
òóóëæ ºíãºðººõºä õ¿ðñýí áîëíî

4. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ
ÑθË
Ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åä øàðûí øàøèí, Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýíä õàðãèñ
õ¿ èí áîëîí õóâèð , ñî¸ëûí õºãæëèéí çàìä áóë õàð óëóó øèã òýýð áîëæ
áàéñàí. Òýð ¿åýð øàðûí øàøèí áîë áóääèéí ñóðãààë ìîíãîëä àíõ íýâòðýõ
öàãò áàéñàí ñî¸ëûí çàðèì íýã øèíý ç¿éëñýý ãýýí ¿ðýãä¿¿ëæ, Ìàíæèéí
áóëààí ýçëýã äýýñ ìàíàé àðä ò¿ìíèéã ¿çýë ñóðòëûí òàëààð òººðºãä¿¿ëýí
ìóíõðóóëàõ äóóëãàâàðòàé çýâñýã íü áîëæ áàéñàí.
Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýíä áýðõøýýë òºâºã èõ áàéñàí áîëîâ ººðèéí îðîíä ñî¸ëûí
¿íýò ç¿éëñèéã á¿òýýñýýð èðñýí. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé àëü áîëîâñðîë
ìýäëýãòýé õýñýã íü ººðèéí îðîíä èðãýíèé ñî¸ëûã øàøíû ñî¸ëûí ýñðýã ñºð㺺í
õºãæ¿¿ëýõ, õºðø çýðãýëäýý îðíóóäààñ ñî¸ëûí àëü ñàéí á¿õíèéã áîëîõûí
õèðýýð íü øèíãýýí àâ õýðýãëýõ, ìýäëýã óõààíû çàðèì íýã
ñàëáàð, ÿëàíãóÿà ìîíãîë õýë áè èã, ýõ ò¿¿õ çýðãèéã ñóäëàí ñîíèðõîëòîé
çîõèîë íîì áè èõèéã àðìàéí ç¿òãýæ áàéíà.
Ìàíæèéí òàëõèäëûí ¿åä ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîë èãëýëýý ººð èëæ, øèíý
äàëàéöòàé õºãæèæ, ìîíãîë ôåîäàë ëàì íàð, òýäíèé ìàíæ ýçäèéã è èí
õàòãàñàí çîõèîë îëîí ãàðñàí.

5. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ ÑθË
 Õàðèéí íî¸ðõëûí íºõöºëä àðä ò¿ìíèé äóíä ¿ëãýð äîìîã èõýýõýí
äýëãýð , òýäãýýðèéí äîòîð àðäûí áààòàð ýð, îëîí òîëãîéò
àòèãàð õàð ìàíãàñûã äàðæ ÿëíà.
 Ìàíæèéí ¿åä àðäûí àìàí çîõèîë “Áàäàð íû ¿ëãýð” ãýäýã øèíý
õýëáýðýýð áàÿææýý. Áàäàð èí ãýã íü õóó èí Ìîíãîëûí íèéãìèéí
ñîíèðõîëòîé ¿çýãäýë þì. Áàäàð íóóä áîë áàéíãà æóóë ëàí ÿâæ,
õ¿í àìûí îëîí äàâõàðãûí õ¿íòýé ó ðàí õàðèëöàæ, àìüäðàëûã òàë
á¿ðýýñ íü àæèí õàðäàã áàéñàí. Òèéì õ¿íòýé ÿìàð ò¿¿õ
íàìòàð, ó èð ÿâäëûã õîëáîõîä àÿòàé õÿëáàð ó ðààñ áàäàð èí
áààòàðòàé ¿ëãýð, ºã¿¿ëýë îëîí ãàðñàí. Áàäàð íû ¿ëãýðèéí
îëîíõè íü øàð õàð ôåîäàëûã åã¿¿í õîøèí ¿ãýýð èë ýñýðã¿¿öñýí
øèíæ àíàðòàé þì.
 Áàëàíñýíãý áààòàðòàé “Äàëàí õóäàë ”-èéí áàñ íýã õýñýã
¿ëãýð áàäàð íû ¿ëãýðòýé îéð þì. Òýäãýýð ¿ëãýðò áàñ ôåîäàë
ëàì íàðûã ýñýðã¿¿öñýí ç¿éë áèé. Õóäàëäàà èí, ëàì íàð
çýðãèéã äýñ äàðààëàí õóóð ìóíãèíóóëäàã, àðãà ñàìáààòàé
ñýðãýëýí öîâîî Áàëàíñýíãý ãýäýã ¿ëãýðèéí áààòàð, àðäûí äóíä
èõ àëäàðòàé áîëñîí.

6. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ ÑθË
XIX çóóíû ¿åýñ XX çóóíû ýõýýð ìîíãîëûí óðàí çîõèîë øèíý óðñãàë, øèíý
èãëýëãàð èðñýí. Õýðýâ XIX çóóíû ñ¿¿ë èéí õàãàñ õ¿ðòýë çàðèì
íýã àðäà ç¿éë èõýâ ëýí àðäûí àìàí çîõèîë, çàðèì îð óóëãûí çîõèîëä
¿çýãäýæ áàéñàí áîë XIX çóóíû õî¸ðäóãààð õàãàñààñ óëàì á¿ð õ¿ òýé
áîëæ áàéñàí àðäûí ýðõ ºëººíèé õºäºë㺺íòýé íÿãò õîëáîîòîé óðàí
á¿òýýë á¿õèé øèíý øèíý çîõèîë èõ ãàð èðñýí. Òýðõ¿¿ óðñãàë
èãëýëèéí òºëººëºã èä áîë õóóëü Ñàíäàã, åðººë Ãýëýãáàëñàí (1846-
1923), Ëóâñàí õóóð (1885-1943) çýðýã áîëíî.

7.  Ìîíãîëûí ëàì íàðûí äîòðîîñ ãàðñàí òîìõîí ø¿ëýã
áîë íî¸í õóòàãò Ðàâæàé (1803-1856) áàéñàí.
Ðàâæàéí çîõèîëä øàøíû ñýäýâ çîíõèëîõ
áîëîâ , õàéð äóðëàë, àìüäðàëûí àç æàðãàëûã
ìàãòàí äóóëñàí, ôåîäàë íèéãìèéí ãýì õîðûã
õóðöààð ìóó ëàí èëð¿¿ëñýí, æèðèéí
àìüäðàë, ãýðãèéòíèé àæ òºðëèéí ýõ ¿íäñýí äýýð
áè ñýí çîõèîë áàãàã¿é áàéäàã. Ò¿¿íèé
çîõèîëóóä íü óõàì èéì øèíæ àíàðûíõàà à ààð
àðä îëíû äóíä äýëãýðñýí.
XVIII-XIX çóóíû¿åèéí Ìîíãîë óóäûí ñî¸ë

8. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ
ÑθË
 Ãýñýðèéí òóóæèéí õóâü çàÿàã îëîí òàëààð
ñàíàãäóóëæ áàéäàã. Àìàðñàíààãèéí òóõàé
äîìîã áîë XVIII çóóíû äóíäóóð ¿åä
îéðàä, õîòãîéä íàðààñ Ìàíæèéí ôåîäàëóóäûí
ýñðýã áîññîí áîñëîãûã òîëãîéëñîí
Àìàðñàíààãèéí òóõàé àðäûí äîìãîîñ
òýìäýãëýæ àâñýí íýãýí ç¿éë òýìäýãëýë
áàéäàã. Ýíý çîõèîëûí ãàéõàëòàé íü þóíû ºìíº
Ìàíæèéí ôåîäàëûí ýñðýã èãëýñýí, õàðèéí
òàëõèäëûã àðä îëíîîñ ýñýðã¿¿öñíèéã
òóñãàñàí ÿâäàë þì.

9.  XVIII-XIX çóóíû ¿åä ýðòíèé
Ýíýòõýã, Õÿòàä, Ò¿âäèéí îëîí òîîíû çîõèîë íîìûã
îð óóëñàí. Ò¿âýä õýëíýýñ ãîëäóó çîõèîëûí èõ
óðñãàëûí äîòîð ìºí èðãýíèé áà øèíæëýõ óõààíû
çîõèîë íîì áàãàã¿é îðñîí áàéíà. Æèøýý íü: 220 áîòü
á¿õèé “Äàíæóóð” áîë 108 áîòü á¿õèé “Ãàíæóóð”-
ûí õàìò áóääèéí ¿íäñýí ñóäàð õýìýýãäýõ
áîëîâ , ¿íýí õýðýã äýýðýý ýðòíèé Ýíýòõýãèéí áà
çàðèì òàëààð Ò¿âäèéí çîõèîë äîîñ ã¿í óõààí, õýë
áè èã, ÿðóó íàéðàã, íîòëîõ óõààí, àíàãààõ
óõààí, óðëàã, îäîí îðíû ñóäëàë çýðýã ìýäëýã
óõààíû ÿíç á¿ðèéí àéìàã ñàëáàðààð áè ñýí
á¿òýýëèéí áàÿëàã öóãëóóëãà ìºí áîëíî
XVIII-XIX çóóíû¿åèéí Ìîíãîë óóäûí ñî¸ë

10. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ
ÑθË
Äàíæóóðûí õýë áè ãèéí óõààíû õýñýãò Áàíèíè (ìýº V
çóóí) Êàëàïà àíäðàïà, Àíóáõóäèñâàðóïà çýðýã ýðòíèé
Ýíýòõýãèéí õýëíèé øèíæýý í¿¿äèéí õýëíèé ç¿éí àëäàðò
çîõèîëóóä, Äàíäèíû (ìý VII çóóíû “Êàâüÿäàðøà” (“Çîõèñò
àÿëãóóíû òîëü”) ãýäýã ÿðóó íàéðãèéí îíîëûí çîõèîë, èõ çîõèîë
Êàëèäàñûí “Ìåãàäóòà” (“¿¿ëýí çàðäñàí”) ãýäýã àëäàðò
íàéðàãëàë çðýã çîõèîë íîì áàéíà. Ýìíýëãèéí õýñýãò íü ýðòíèé
Ýíýòõýãèéí ýì ëýõã¿é óõààíû áàðàã á¿õ ñàëáàðûí (ìýñ
çàñàë, ýì ñóäëàë, ýð¿¿ë àõóé çýðýã) òàëààð çîõèîñîí îëîí
íîì çîõèîë áàéãàà. Ñî¸ëò åðòºíöººñ á¿ðýí
òóñãààðëàãäàí îðøèæ, XVIII-XIX çóóíû øèíæëýõ óõààíû àãóó
èõ íýýëò¿¿äèéã îëæ ìýäýõ áîëîìæ íºõöºëã¿é áàéñàí ìîíãîë óóä
îëîí çóóí æèëèéí ºìíº õ¿í òºðºëõòºíä ýðòíèé Ýíýòõýãèéí
õ¿ðòýýë áîëãîñîí ç¿éëýýñ ººð þì áàðàã îëæ ¿çäýãã¿é áàéñàí.

11.  Ìîíãîë õ¿ì¿¿ñ áîë Ìàíæèéí ýçëýã äýýñ ýðìýëçýæ
òààëñàí ëàí çºâõºí áóðõíû øàøíû ñîõîð ñ¿ñýãòýí
áîëæ õóâèðñàíã¿é, õàðèí Ýíýòõýã, Õÿòàä
ìýòèéí Àçèéí ýðòíèé îðíóóäûí ñî¸ë ºâ óëàìæëàëûã
èõýä íàíäèãíàí õàäãàëàã èä ìºí áàéñàí.
 Ñî¸ëûí áàñ íýã ººð õ¿ òýé óðñãàë íü
Õÿòàäààñ Ìîíãîëä íýâòðýí èðñýí áàéñàí áàéíà.
XVIII-XIX çóóíû ¿åä îëîí òîîíû õÿòàä çîõèîëûã
ìîíãîëîîð õºðâ¿¿ëýí îð óóëñàí. Òýäãýýðèéí äîòîð
ìîíãîë óóäûã íîìõîí áîîë áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ
çîðèëãîòîé çîõèîë áàéñàí.
XVIII-XIX çóóíû ¿åèéí Ìîíãîë óóäûí
ñî¸ë

12.  Ìîíãîë õ¿ì¿¿ñ áîë Ìàíæèéí ýçëýã äýýñ ýðìýëçýæ òààëñàí ëàí çºâõºí
áóðõíû øàøíû ñîõîð ñ¿ñýãòýí áîëæ õóâèðñàíã¿é, õàðèí Ýíýòõýã,
Õÿòàä ìýòèéí Àçèéí ýðòíèé îðíóóäûí ñî¸ë ºâ óëàìæëàëûã èõýä
íàíäèãíàí õàäãàëàã èä ìºí áàéñàí.
 Ñî¸ëûí áàñ íýã ººð õ¿ òýé óðñãàë íü Õÿòàäààñ Ìîíãîëä íýâòðýí èðñýí
áàéñàí áàéíà. XVIII-XIX çóóíû ¿åä îëîí òîîíû õÿòàä çîõèîëûã ìîíãîëîîð
õºðâ¿¿ëýí îð óóëñàí. Òýäãýýðèéí äîòîð ìîíãîë óóäûã íîìõîí áîîë áîëãîí
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé çîõèîë áàéñàí.
 ,Òîãòîõòºðèéí “Îþóí áèëãèéí ñî¸ðõîë”” çàíãè Ëõàìñ¿ðýíãèéí “Àëòàí
òîëü” çýðýã áîëíî. Ýäãýýð çîõèîëûí îíöëîã íü òýäãýýðò ìîíãîë õýë ç¿éã
àíõ çîõèîñîí îéæè-Îäñýðèéí õýë áè ãèéí òàëûí ¿çýë îíîëûí
óëàìæëàëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õºãæ¿¿ëñýí ÿâäàë þì.
 Ìîíãîë óóä òóâä, ñàíñêðèò ìýòèéí ãàäààä õýë áè ãèéã øèíæëýõ
ñóäëàõ áà õî¸ð õýëíèé îëîí òîëü áè ã¿¿äèéã çîõèîõ àæëûã õèéæ
áàéñàí. Òóâä, ñàíñêðèò õýë ç¿éí òàëààð ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéí áè ñýí
çîõèîëóóäààñ Çàÿ áàíäèä Ëóâñàíïðèíëýé, Ñ¿ìáà õàìáà Èøáàëæèõ,
Àãâààíäàíäàð Ëóâñàíäàø, áè ýý öîðæ Àãâààíäîðæ çýðãèéí íîìóóäûã
äóðäâàë çîõèíî.
 XVIII-XIX çóóíû ¿åä ò¿¿õèéí õýä õýäýí òîìõîí çîõèîë ãàðñàí. ÿí
Ãîìáîæàâûí “Ãàíãûí óðñãàë”, øèðýýò ã¿¿ø Äàðìûí “Ìÿíãàí õèãýýñò
àëòàí õ¿ðäýí”, Ðàøïóíöàãèéí “Áîëîð ýðõè”, Ãàëäàíû “Ýðäýíèéí ýðèõ”,
“Õºõ äýâòýð” çýðýã áîëíî. Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí óõààí, ìºí ìýäëýã óõààíû
áóñàä ñàëáàðûí íýãýí àäèë áóääèéí øàøíû õ¿ òýé íºëººí äîð îðøèæ
áàéñàí

13. Õýäèéãýýð XVIII-XIX çóóíû Ìîíãîë ò¿¿õ áè ëýã íü øàøíû íºëºº áà
Ìàíæèéí òàëûã áàðèìòàëñàí ¿çýë ñàíààíû ÿâöóó õ¿ðýýíä
õÿõàãäàí áàéñàí áîëîâ , á¿õýëäýý óðüäàõ ¿åýñýý íèëýýä
óðàãøëàí äýýøèëñýí áàéñàí. Òýð ¿åñýýð ò¿¿õ ñóäëàëûí ñýäýâ
ºðãºæèæ, ò¿¿õ áè èõ àðãà áàðèë, õýâ ìàÿã ñàéæðàí,
õýðýãëýæ áàéñàí ñóðâàëæ áè ã¿¿äèéí òîî ¿ëýìæ îëøèðñîí.
Ìîíãîë ò¿¿õ áè ëýãèéí íýã ¿ëýìæõýí àìæèëò áîë ò¿¿íæ
ø¿¿ìæëýõ èãëýí ¿¿ñýí ãàðñàí ÿâäàë þì.
̺í ò¿¿íýýñ ãàäíà õàðèéí íî¸ðõëûí ¿åä ò¿¿õ áîë ººðûí îðíû ýðò
óðüäûí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûã îëîí ò¿ìíèé îþóí ñàíààíä íàíäèãíàí
õàäãàëàõ çîðèëãîòîé ç¿éë õýìýýí ìîíãîë ò¿¿õ äèéí óõàìñàðëàí
îéëãîõ íü óëàì á¿ð èõýññýí áàéíà.
Òýð öàãèéí ìîíãîëûí ò¿¿õ áè ëýãèéí áàñ íýã ñàéí òàë áîë òýäíèé
ò¿¿õèéí ìýäëýãèéí õ¿ðýý òýëýãäýí ºðãºæñºí ÿâäàë áîëíî. Ìîíãîë
ò¿¿õ èä Õÿòàä, Ò¿âä, Ýíýòõýã, Àçèéí áóñàä óëñ îðíû ò¿¿õèéã
òóñãàéëàí ñóäàëæ áàéñàí áà ýäãýýð îðíû ò¿¿õèéí ñóðâàëæ
áè ã¿¿äèéã òóí ñàéí ìýäýæ íîì çîõèîëäîî õýðýãëýæ áàéñàí.

14. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ ÑθË
 XVIII çóóíû ¿åä òîîíû óõààíû çîõèîëîîñ 1712 îíä
“Ñîëáèöîí áàðèõ áîäðîë áè èã” ãýäýã òýíãýðèéí
çóðõàéí èõ çîõèîëûã Õÿòàä, Ìîíãîë õýëýýð çîõèîí
îð óóëñàí. Ìîíãîë ýðäýìòýí íàð óóë çîõèîëûã çºâõºí
îð óóëñàí òºäèé áèø. ̺í èõýýõýí íýìýëò
îðóóëæ, çàñâàð õèéñíèéã òýìäýãë¿¿øòýé. Òýð çîõèîë
áàñ øèíæëýõ óõààíû îëîí íýð òîìü¸îãîîð ìîíãîë õýëèéã
áàÿæóóëñàí à õîëáîãäîëòîé.
 XIX çóóíû äóíäóóð ¿åèéí Ìîíãîë ôåîäàëûí ñî¸ëûí íýãýí
ñîíèðõîëòîé äóðñãàë íü õýëíèé ç¿éí çîõèîë áè ñýí ãýæ
äýýð ãàðñàí Òîãòîõòºð âàíãèéí çîõèîë “Àæ òºðºõ
ñóðãààë” ãýäýã ¸ñ æóðàì, àæ àõóéí ñóðãààë áè èã
áîëíî. Õîøóóäûí çàñàã íî¸íû íýã áîëîõ Òî âàíãèéí ýíýõ¿¿
“Ñóðãààë” áè èã áîë Ìîíãîëä àæ àõóé ýäèéí çàñãèéí
òàëààð ãàðñàí àíõíû á¿òýýë¿¿äèéí íýã ìºí.

15. XVIII-XIX ÇÓÓÍÛ ¿ÅÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÓÓÄÛÍ ÑθË
ªã¿¿ëýí áóé ¿åèéí Ìîíãîë óðëàã ìºí õºãæñººð áàéæýý. Àðäûí
àâúÿàñòíóóäûí óðàí àäâàð óëàì íýìýãäýæ, øèíý èãëýë íýâòýð
èðñýí áà òýäãýýðèéí óðàí ãàðûí á¿òýýëèéã õ¿ðýý õèéä, íî¸ä
äýýäñèéí ºð㺺 îðäîí, ýíãèéí àðäûí ãýðèéí àëü àëèíä îëæ ¿çýæ
áîëîõ áàéñàí.
Óðàí áàðèëãàä ìîíãîë áàðèëãûí øèíý çàãâàð íèëýýä õºãæñºí.
Õ¿ðýý õèéäèéí ýëäýâ áàðèëãà ñ¿ì, äóãàí áàðèõ ÿâäàëòàé
óÿëäàæ ìîíãîë óðàí áàðèëãûí óõààí öààøèä õºãæèâ. Õ¿ðýý
õèéäèéí áàðèëãà áàðèõàä ëàì íàð þóíû ºìíº Õÿòàä, Ò¿âäèéí
çàãâàðûã ýðõýëæ áàéñàí áîëîâ çºâõºí õàðèéí çàãâàðûã äóðäàõ
íü áàðèëãà äàä õàíàìæã¿é áàéñàí òóë òýä ¿íäýñíèé çàãâàðûã
áèé áîëãîõûã îðîëäæýý. Òèéì çàãâàðûã áèé áîëãîõîä ìîíãîë óðàí
áàðèëãà èä í¿¿äýë íèé ãýðèéí õýëáýð ìàÿãèéã ¿íäýñ áîëãîñîí.
Èíãýæ Ìîíãîëûí òàë íóòàãò ãîëöóó øàðûí øàøíû ñ¿ì äóãàí áîëîõ ãýð
õýëáýðèéí áàðèëãóóä áèé áîëñîí.

16.  Óðàí áàðèëãà èä á¿õ áàðèëãûí ãîë èìãèéí íýã íü
áîëîõ äýýâðèéã õèéõýä èõýýõýí àíõààðäàã áàéñàí.
Áàðèëãûí äýýâðèéã çàðèìäàà ºðõºí öîíõ, ìºí ãàäààä
áàéäëààð íü õÿòàä çàãâàðûí áÿöõàí áàéøèíãààð
èìýãëýäýã áîëñîí. Çàðèì íýã äºðâºëæèí áàðèëãûã
äºðâºí òàëò øîâãîð äýýâðèéã õýý óãàëçààð ãî¸äîã
áàéñàí. Äýýâðèéí õàìãèéí äýýä îðîéä íü õàëç çóðäàã
áàéñàí. Äýýâðèéí äîîä çàõààð íü äóíäàà äóãóéòàé
ãóðâàí øóãàì òàòäàã áàéñíûã ýðèõ áóþó òîëü ãýäýã.
Ìîíãîëûí ãýð áàðèëãûí çàãâàðûí ¿¿ñâýð íü õîëèìîã
çàãâàðòàé áàðèëãàíä íýã õýñýã íü áîëæ îðäîã áàéñàí.
 Æèøýýëáýë: òóóðãà íü òºâ çàãâàðòàé, äýýâýð íü òàë
ãýð õýëáýðòýé, äóãàíóóä ìîíãîëä áèé áîëñîí.
XVIII-XIX çóóíû ¿åèéí Ìîíãîë óóäûí ñî¸ë