Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Mr.sc. Nuhi Sela, phd. Candidatnsela1@hotmail.com                           IDENTIFIKIMI DHE MATJA E RISKUTRisku përkufizo...
këto probleme, ka dallime esenciale ndërmjet organizatave financiare dhe atyre jofinanciare sa ipërket ballafaqimit me ris...
kthimi i pritur nga marrja                                                                      e riskut shtesë           ...
mungesën e sigurisë e kompensojnë me kërkesën që kthimi i pritshëm të jetë mjaftë i lartë, nëmënyrë që ky kthim ta kompens...
ngjajshme, të cilat kanë ndodhur më parë. Ndërsa, përcaktimi subjektiv është thjesht një opinioni një individi lidhur me m...
Gjendja në      Probabiliteti     Norma e pritur e kthimit në          Kthimi i priturekonomi                           ku...
absolute e cmimit prej 10 €, p.sh. nga 10 € në 20 €, flet për një rritje të qindpërqindtë, mirëpo njërritje absolute e cmi...
NSHP           I                                                              Pi          Recesion         -4%         18%...
Sic shihet nga figura e sipërme, TI ka figurë më të ngushtë të distribuimit të probabilitetit, metregues të ulët të variab...
Koeficienti i variacionit CV =Në rastin e TI dhe NSHP, koeficienti i variacionit është:                                 Pë...
nga ana e investitorëve. Premia e inflacionit është e barabartë me pritjet e investitorëve sa ipërket ndryshimit të fuqisë...
KLASIFIKIMI I RISKUTBiznesi, sic kemi vërejtur, varet nga kushtet e brendshme të organizatës, të cilat mund tëdefinohen si...
në qoftë se normat e interest bien, vlera e këtyre letrave me vlerë rritet. Pra, këtu kemi të bëjmëme një lidhje inverse n...
të orientuara në kërkesat për ngritjen e pagave apo të standartit të punëtorëve, e që implikojnëndryshime në të ardhurat d...
këqija ose pesimiste, të kënaqshme ose të pritshme, dhe të mira ose optimiste. Sa i përketkëndcështrimit të mënyrës së llo...
Koleracioni negative midis dy ose më shumë aktiveve është kur kthimi i njërit është i lartë, nëato moment që kthimi i akti...
të pakoreluara, larmia e tyre mund të zvogëlojë riskun në mënyrë të ndjeshme dhe (c) në qoftë setë gjitha aktivet në një p...
dhe        = 1 shprehin të gjitha fondet të cilat janë investuar në letrat me vlerë A ose në letratme vlerë B.Kthimi i pri...
rritje në kthimin nga A do të shprehet me zvogëlim për y % në kthimin nga B. në qoftë se Rështë vlerë ndërmjet -1 dhe +1, ...
Shembull: Në qoftë se në një portfolio kemi 8 letra me vlerë me beta të barabartë me 1 dhe 12letra me vlerë me beta të bar...
Aksionet             Investimet                                BetaA                     400.000                0.10      ...
barabartë me (1) normën e kthimit pa risk, (2) riskun sistematik të investimit dhe (3) preminë epritur të riskut nga portf...
Vazhdojmë të zgjedhim detyrën sipas rezultateve nga pasqyra 40:                                        =      +(          ...
Tani llogarisim normën e kthimit për i letrat me vlerë, varësisht nga vlera e betës:                                      ...
kthimi i pritur do të rritet deri në nivelin e barazimit me vijën e sigurisë së tregut të letrave mevlerë.Nga figura shihe...
Ekzistojnë praktika të mira edhe lidhur me komunikimin ditor për riskun. Për shembull,menaxheri i riskut duhet të diskutoj...
dhënave për vlerësimin e synimeve, implementimi i modeleve të cmimeve dhe të vlerësimit tëriskut. Risku operacional mund t...
Firma A                      Firma BKërkesa për       Probabiliteti        Norma e        Vlera e      Norma e       Vlera...
Dendësia e probabilitetit                                  Firma A                Firma B      (1)        (2)             ...
=                     =      = 7.74Për firmën A, në të cilën    = 27.11 dhe    = 15, kthimi actual do të sillet në rangun ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Identifikimi dhe matja e riskut 1, Nuhi Sela

15,537 views

Published on

  • Be the first to comment

Identifikimi dhe matja e riskut 1, Nuhi Sela

  1. 1. Mr.sc. Nuhi Sela, phd. Candidatnsela1@hotmail.com IDENTIFIKIMI DHE MATJA E RISKUTRisku përkufizohet si shansi për të humbur. Risku është mundësia që rrjedha aktuale e parasë(kthimi) do të ndryshojë nga rrjedha e planifikuar. Aktivitetet më riskante janë ato me shanse mëtë mëdha për të humbur. Pra, risku lidhet me pasigurinë e kthimit të mjeteve të kursyera apo tëtjera të investuara. Thuhet se një investim do të jetë pa risk , në qoftë se kthimi i parave ngainvestimi fillestar është i njohur me siguri të plotë.Teknikat menaxhimit të riskut fillimisht janë zhvilluar nga dhe për bankat dhe më vonë janëpërshtatur nga firmat, kompanitë e sigurimit, fondet dhe korporatat industriale. Pikësynimithemelor i menaxhimit të riskut në firma është të identifikojnë faktorët e riskut të tregut dheefektet e tyre në qëndrueshmërinë e të ardhurave si dhe të matin efektet e këtyre faktorëve. Përnga esenca e tij, risku i firmave ndryshon mjaft shumë nga risku i institucioneve financiare.Firmat kanë nevojë të kujdesen në mënyrë të përhershme për riskun dhe të gjejnë mënyrat eminimizimit të ndikimit të tij në biznes. Efektet e riskut është me rëndsi të merren parasysh edhegjatë planifikimit dhe buxhetimit, në mënyrë që të vlerësohet realisht fitimi apo humbja e firmës.Bizneset angazhohen pandërprerë për zvogëlimin ose kontrollimin e riskut të tyre. Për shembull,ato praktikojnë të lidhin kontrata afatgjata me furnizuesit ose me klientët, me qëllim që tëzvogëlojnë kërkesën dhe oferten e paparashikueshme. Teoria e menaxhmentit dhe hulumtimet endryshme kanë ofruar modele të cilat optimalizojnë nivelin e stoqeve dhe ofrojnë modele tëndryshme për mbrojtje nga risku i jashtëm.Mirëpo, edhe pse firmat angazhohen pandërprerë për të menaxhuar riskun, ato shpesh nukposedojnë sistem formal për monitorimin e riskut të përgjithshëm të tyre dhe për vlerësimin endikimit të masave të ndryshme për të zvogëluar riskun.Firmat shpesh i ekspozohen riskut të normës së interesit, kur ato duhet të huazojnë para ngabankat e tyre ose t’u ofrojnë kredi konsumatorëve të tyre. Firmat, po ashtu, i ekspozohen riskut tëkursit të këmbimit të valutës së jashtme për eksportet e produkteve dhe shërbimeve ose kur atovaren nga furnizimet e jashtme. Shumë firma pësojnë humbje për shkak se klientët e tyre nuk uapaguajnë borxhet, prandaj kjo ua shton riskun në përballimin e detyrimeve kreditore. Me gjithë
  2. 2. këto probleme, ka dallime esenciale ndërmjet organizatave financiare dhe atyre jofinanciare sa ipërket ballafaqimit me riskun. Risku i bizneseve nuk është i shprehur me intensitetin e njëjtësikurse risku i bankave dhe institucioneve të tjera financiare. Arsyeja qëndron në faktin se riskumë i madh te firmat i takon riskut të biznesit, ndërkaq risku i tregut dhe risku i kredive vijnë nërend të dytë. Organizatat jofinanciare, po ashtu, nuk janë të ngarkuara shumë me levën e borxhitnë krahasim me organizatat financiare. Norma totale e borxhit në Shtetet e Bashkuara tëAmerikës për organizatat jofinanciare është rreth 30 % , ndërsa në Japoni është rreth 50%. Nëbanka kjo normë është 82 % deri në 92 %. Në përgithësi leva e borxhit për organizatatjofinanciare është e lidhur me kreditorët, të cilët zakonisht janë banka dhe institucione financiare,ndërsa më pak ka të bëj me qytetarët dhe kursimtarët e vegjël. BURIMET E RISKUTRisku është një koncept i rëndësishëm në analizat financiare, veçanërisht sa i përket efekteve tëtij në stabilitetin e cmimeve dhe në normën e kthimit. Risku i investimeve është i kushtëzuar mebesueshmërinë (probabilitetin) e kthimit në të ardhshmen. Risku konsiderohet në dy aspekte: (1)si risk i një mjeti, i llogaritur mbi bazën individuale, ose (2) si risk I portfolios, ku rrjedha eparasë përfaqëson kombinim të një numri më të madh të mjeteve. Një aksiomë thotë: ,,Ne nuk dotë marrim përsipër riskun shtesë , në qoftë se nuk presim kompensim nga kthimi shtesë” . Për tëelaboruar këtë aksiomë nisemi nga supozimi se në një moment vendosim të kursejmë paratë metë cilat disponojmë. Shtrohet pyetja: pse e bëjmë këtë? Përgjigja do të ishte: për ta zgjeruarkonsumin në të ardhmen. Janë gjithë që mendojnë të investojnë dhe ta shtyjnë konsumin në tëardhmen. Janë shumë që preferojnë të konsumojnë më shumë tani, duke nënvlersuar konsuminnë të ardhmen. Nga kjo shihet se në treg ka subjekte të cilat praktikojnë që paratë e tyre t’ipërdorin në forma të ndryshme; të investojnë apo të kursejnë.Zgjidhjet e investitorëve ndërmjet më shumë alternativave ballafaqohen me norma të ndryshmetë riskut dhe të kthimit. Jo rrallë investitorët vendosin për të investuar paratë e tyre në projekteme risk, sepse atyre ato investime u premtojnë ose u ofrojnë kthim më të lartë të pritshëm. Sa mëe gjatë të jetë kohë e kthimit të pritshëm aq më i lartë do të jetë risku nga investimi. Ky relacionmidis riskut dhe kthimit të pritshëm shihet në figurën vijuese:
  3. 3. kthimi i pritur nga marrja e riskut shtesë € Pritje e kthimit nga shtyrja e konsumitFigura 1. Relacioni midis riskut dhe kthimitSic vërehet nga kjo figurë, e ardhmja është e pasigurt për cdo subjekt, prandaj menaxhmentifinanciar duhet të llogarisë në rreziqe të caktuara. Sa më e gjerë të jetë koha gjatë së cilës presimkthimin e parasë, aq më i lartë do të jetë edhe kthimi i pritur nga marrja e riskut shtesë. Kur flitetpër kthimin e parasë, atëherë kryesisht mendohet për kthimin e tyre nga investimi, pa marrëparasysh a kemi të bëjmë në investime në mjete fizike apo në letra me vlerë. Kur është fjala përinvestim në aksione duhet të kemi parasysh se kur individët i blejnë ato, atëherë ata heqin dorënga konsumi rrjedhës me shpresë se do të arrijnë konsum më të lartë në të ardhshmen , dukegrumbulluar dividentët dhe duke ngritur cmimet e aksioneve apo duke i shitur ato pas një kohe tëcaktuar me cmim më të lartë. Mundësitë e kthimit nga investimet vlerësohen sipas disa kritereve,ndër të cilat më së shpeshti përdoren afati i shlyerjes, vlera aktuale neto dhe norma e brendshmee kthimit.Investitorëve, po ashtu, iu intereson ta bëjnë një renditje të shfrytezimit të parave të tyre. Por,për ta bërë këtë, atyre iu nevojiten informata për të ardhmen. Duke u nisur nga fakti se kthiminga investimet dhe renditja kohore e kthimeve janë të pasigurta për investitorët, atëherë ata
  4. 4. mungesën e sigurisë e kompensojnë me kërkesën që kthimi i pritshëm të jetë mjaftë i lartë, nëmënyrë që ky kthim ta kompensojë pasigurinë.Risqet financiare të kompanive mund të burojnë nga shumë arsye, sic janë ekspozimet ndajkushteve të tregut, pamundësia e përballimit të detyrimeve në afat, pamundësia e kthimit tëkredive apo nga shkaqet politike. Risku i tregut është risk i ekspozimit ndaj trendeve jo tëfavorshëm të cmimeve të produkteve, normave të interesit, normave të këmbimit, cmimeve tëlëndës së parë dhe cmimeve të stoqeve. Risku i likuiditetit , është pamundësia që në një momenttë caktuar të bëhet pagimi i borxhit për shkak se kompania për një kohë të gjatë nuk ka asete, tëcilat mundet shpejtë t’i shëndrrojë në para të gatshme, për shkak se krizat financiare(psh dështimi tregut) e bënë shumë të ndërlikueshme shitjen e aseteve duke pritur rënie shumë të madhe tëvlerës, ose është vështirë të gjenden investirorë të vullnetshëm për të ofruar financim të ri. Riskui kredisë është risku i humbjes së të ardhurave për shkak të borxhit i cili nuk është paguar nëkohë. Ai varet nga tre parametra : shuma e borxhit, mundësia e mospagimit dhe pjesa e borxhit ecila do të mblidhet në rast të mospagimit në kohë. Risku politik rezulton nga ngjarjet, vendimetdhe akcionet e natyrës politike ose administrative, në nivel kombëtar apo ndërkombëtar, të cilatqojnë në humbjet e kompanive importuese apo eksportuese, të kompanive të cilat punojnë apoinvestojnë jashtë vendit të tyre. MATJA E RISKUTMatja e riskut bëhet në bazë të distribuimit të probabilitetit, kthimit të pritur, deviacionet standartdhe koeficientit të variacionit, të cilat do t’i shtjellojmë në vazhdim. DISTRIBUIMI I PROBABILITETITProbabiliteti definohet si ngjarje e cila mund të ndodhë me një besueshmëri, apo me njëpërqindje të caktuar. Distribuimi i probabilitetit tregon shansin e ndodhjes së cdo rasti aporezultati të vecantë. Probabiliteti mund të përcaktohet në dy forma: (a) objektivisht dhe (b)subjektivisht. Vlerësimi objektiv bazohet në ndodhitë e mëparshme, përkatësisht në rezultatin e
  5. 5. ngjajshme, të cilat kanë ndodhur më parë. Ndërsa, përcaktimi subjektiv është thjesht një opinioni një individi lidhur me mundësinë se mund të ndodhë një rezultat. Te projektet të cilatpërsëriten, përcaktimi objektiv mund të jetë më i suksesshëm, sepse ekzistojnë përvoja të cilatndihmojnë në ndërtimin e besueshmërisë së ngjarjes. Ka raste kur kthimet e pritura nga letrat mevlerë, te firmat e reja dhe të vogla, është vështirë të përcaktohen në bazë të vlerësimit objektiv,prandaj vlerësimi subjektiv i rezultateve të pritshme. Distribumi i probabilitetit është model i cililidh probabilitetin me rezultatin. KTHIMI I PRITURSupozojmë se një investitor dëshiron ta bëjë një investim në vlerë prej 100.000€ në aksione nëteknologjinë informative ( TI) ose në një biznesi të shërbimeve publike (NSHP). Nga investimetnë aksione, në cilëndo qoftë nga këto dy firma, investitori pret të marrë pagesën e dividentit plusrritjen e cmimit të aksionit. Aksionari këto aksione do t’i mbajë një vit dhe pas një viti ato do t’Ishesë. Pritjet e aksionarit, sipas vlerësimeve të tij, për vitin e ardhshëm, janë si vijon: shansi sedo të ndodhë një ekspansion ekonomik është 20 për qind, shansi se zhvillimi ekonomik do të jetënormal është 60 për qind dhe shansi se do të ketë recesion ekonomik është 20 për qind. Duke ubazuar në këto vlerësime për ambientin ekonomik në vitin që vjen, ivestitori vlerësondistribuimin e probabilitetit për kthimet nga investimi në TI dhe NSHP, sic shihet në pasqyrënvijuese. Norma e kthimit të pritshëm llogarit kthimin për një njësi të investuar. Ajo është ebarabartë: – Norma e kthimit =Nga këto të dhëna mund të llogaritet vlera e pritur e kthimit ( ose kthimi i pritur) nga investiminë aksione në SHP dhe TI. Në formë algjebrike, norma e kthimit të pritur llogaritet si vijon:PASQYRA 35: PROBABILITETI DHE KTHIMI I PRITUR
  6. 6. Gjendja në Probabiliteti Norma e pritur e kthimit në Kthimi i priturekonomi kushtet e cdo gjendjeje në ekonomi TI NSHP* TI** NSHP***I Pi Pi PiRecesion 0.2 10% -4% 2.0% -0.8%Normal 0.6 18% 18% 10.8% 10.8%Ekspansion 0.2 26% 40% 5.2% 8.0% 1.00 18% 18.0% DEVIJIMI STANDARD SI MATËS I RISKUTInvestitorët përherë i përcjellë pasiguria, jo vetëm e kthimit të investimeve, por edhe pasiguria qëfitimi i realizuar të mos jetë i barabartë me fitimin e pritur. Si matet kjo diferencë? Të fillojmënga një interval i devijimit të cmimit nga cmimi mesatar ose devijimi nga një tendencë qëndrore.Në këtë rast theksi vihet tek ndryshimi i fitmit nga fitimi mesatar, ose tek paqëndrueshmëria efitimit. Keni dëgjuar të thuhet se cmimet e aksioneve janë ngritur mbi vlerën e tyre, ose se atokanë rënë nën vlerën e tyre ose se vlera e një curoje është ngritur ose ka rënë në krahasim mevlerën e dollarit në treg apo në krahasim me vlerën e frangut zvicëran. Këto intervale tëndryshimit të cmimit apo të ndryshimit të vlerave shërbejnë si matëse të riskut. Kjo bën tëkonstatohet se letrat me vlerë me intervale më të gjëra janë më riskoze, sepse cmimet e tyredevijojnë më shumë nga cmimi mesatar në krahasim me letrat me vlerë me intervale më tënghushta. Mirëpo, intervali nuk mund të jetë një matës I saktë sepse mund të kemi intervale tënjëjta të ndryshimit të cmimit , por të cilat flasin krejtësisht për vlera të ndryshme. Një rritje
  7. 7. absolute e cmimit prej 10 €, p.sh. nga 10 € në 20 €, flet për një rritje të qindpërqindtë, mirëpo njërritje absolute e cmimit 10 €, nga 100 € në 110 €, është një rritje prej 10 për qind.Devijimi standard është matës statistikor i dispersionit të vlerave të pritura. Ai definohet si rrënjëkatrore e rezultateve të pritura :Llogaritja e devijimit standard për TI dhe NSHP:Pasqyra 36: Llogaritja e devijimit standardTI i Pi Recesion 10% 18% -8% 64 0.2 12.8 Normal 18% 18% 0% 0 0.6 0 Ekspansion 26% 18% 8% 64 0.2 12.8 = = 5.06%
  8. 8. NSHP I Pi Recesion -4% 18% -22% 484 0.2 96.75 Normal 18% 18% 0% 0 0.6 0 Ekspansion 40% 18% 22% 484 0.2 96.75 = = 13.91%Sa më i lartë të jetë devijimi standard, aq më të ndryshueshme janë variablat, prandaj investimiështë më me risk. Në qoftë se devijimi standard është zero, treguesit nuk janë të ndryshueshëm,prandaj edhe investimi nuk ka risk. Sic shihet nga pasqyrat e mësipërme, investimi në NSHPështë më me risk sesa në TI, sepse mundësit e kthimit nga NSHP janë më shumë tëndryshueshme, matur me devijimin standard vetem 5.06 për qind. Distribuimi i probabilitetit nërastin e TI-së shtrihet në relacionin 18± 5.06 ose kthimi i pritshëm sillet ndërmjet 12.94 për qinddhe 23.06 për qind. Ndërkaq, distribuimi i probabilitetit te NSHP shtrihet ndërmjet 18 ± 13.91,ose kthimi i pritshëm është ndërmjet 4.09 për qind deri 31.91 për qind.
  9. 9. Sic shihet nga figura e sipërme, TI ka figurë më të ngushtë të distribuimit të probabilitetit, metregues të ulët të variabilitetit të kthimit, ndërsa NSHP ka mundësi kthimi me gjerësi më tëmadhe, me tregues të lartë të variacionit dhe me risk më të madh. KOEFICIENTI I VARIACIONITNjë matës tjetër i përdorshëm i riskut është Koeficienti i Variacionit (CV). Ai është matësstandart i riskut për një njësi të kthimit. Llogaritet duke pjesëtuar deciacionin standart mekthimin e pritshëm. Investitorët ballafaqohen me rastet kur duhet të bëjnë zgjidhje ndërmjet dyinvestimeve të cilat kanë kthim të njëjtë të pritur, ndërsa deviacion të ndryshëm standart. Nëraste të tilla shumë nga ata do të zgjidhnin investimin që ka deviacion më të ulët standart dhe riskmë të ulët. Ngjajshëm me këtë, sikur të behej zgjidhja ndërmjet dy investimeve me devijimstandart të njejtë por me kthim të ndryshëm të pritur, atëherë do të zgjidhej ai i cili ka kthim mëtë lartë të pritur. Por, si të zgjidhet ndërmjet dy investimeve, në qoftë se njëri ka kthim më të lartëtë pritshëm, ndërsa tjetri devijim më të ulët standart. Për të zgjedhur këtë problem përdoretkoeficienti i variacionit.
  10. 10. Koeficienti i variacionit CV =Në rastin e TI dhe NSHP, koeficienti i variacionit është: Për TI, CV = = = 0.281 Për NSHP, CV = = = 0.772Rezultati vërteton përparësinë që ka investimi në TI, me koeficient më të ulët të variacionit, nëkrahasim me NSHP, i cili ka koeficient më të lartë të variacionit. RELACIONI NDËRMJET RISKUT DHE KTHIMITVarësia ndërmjet riskut dhe kthimit është elementi kyc për vendimmarrje efektive financiare. Nëkëtë rast mendohet për vendimet e individëve dhe institucioneve financiare për të investuar nëmjete financiare, sic janë aksionet e zakonshme, obligacionet dhe letrat me vlerë, si dhe nëvendimet e menaxherëve të firmave për të investuar në asete fizike, sic janë pajisjet dhendërtesat. Relacioni ndërmjet kthimit të pritshëm dhe riskut mund të shprehet si vijon:Kthimi I pritshëm = Kthimi pa risk + premia mbi riskunKthimi pa risk nënkupton investimet mbi të cilat nuk ka risk të mosplotësimit. Kjo do të thotë seinteresi I premtuar dhe principali janë të garantuara të paguhen. Shembull i këtyre investimevejanë bonat e emetuar të thesarit për të cilat garanton banka qëndrore. Norma e kthimit pa risk rështë e barabartë me shumën e normës reale të kthimit dhe një premie të pritur të inflacionit.Norma reale e kthimit është kthimi që investitorët e kërkojnë nga letrat me vlerë pa rrezik tëkthimit në një periudhë në të cilën nuk pritet inflacion. Norma reale e kthimit përcaktohet ngamarrëdhëniet ndërmjet ofertës për fonde të siguruara nga kursimtarët dhe kërkesës për këto fonde
  11. 11. nga ana e investitorëve. Premia e inflacionit është e barabartë me pritjet e investitorëve sa ipërket ndryshimit të fuqisë blerëse të parasë. Në qoftë se, për shemnbull, pritet një inflacion prej2 për qind për një periudhë të ardhshme, kurse norma reale e kthimit është 3 për qind, atëherëkthimi pa rrezik për bona të thesarit do të jetë i barabartë me 3 për qind norma reale plus 2 përqind inflacion, përkatsisht 5 për qind. Premia mbi riskun është “shpërblimi” të cilën e pret njeinvestitor kur ai bën një investim me risk. Premia mbi riskun është diferenca ndërmjet normës sëpritur të kthimit për një mjet të dhënë dhe të investimit në një mjet pa risk.Për investitorin është me rëndësi që ai të përcaktoje kombinimin më të mirë të fitimit me riskun, icili kombinim do t’i lejojë arritjen e fitmit më të lartë për një nivel të dhënë të riskut. Ekzistondallim sasior dhe cilësor midis fitimit të pritur dhe atij të realizuar. Fitimi i pritur përinvestitorin ështe shuma e parave e cila mund të rezultojë nga investimi ( fitimi nga interesibankar) dhe shuma e parave e cila mund të fitohet si rezultat I rivlerësimit të kapitalit ( rritja evlerës së aksioneve). Fitimi i pritur gjithmon është i përcjellë me riskun të cilën e pranoninvestitori, prandaj ai duhet të krahasohet me fitimin alternativ i cili nxit investitorin ta mbajëriskun dhe të lidhet me një investim të caktuar. Kështu, investitori gjendet gjithmon midis, sëpaku, dy zgjidhjeve apo alternativave të angazhimit të kapitalit të tij me shkallë të ndryshmerisku, prandaj ai duhet të zgjedhë alternativën e cila atij i bie fitim të sigurt me normë më të ulëtrisku. Risku nga fitimi i pritur përfshin kompensimin për normën e pritur të inflacionit dhe përluhatjen e cmimeve të letrave me vlerë.Në anën tjetër, fitimi i realizuar përfaqëson fluksin e parasë të cilën e realizon investitori. Kyfluks mund të jetë i barabartë me fitimin e pritur apo të kërkuar të investitorit, por mund të jetëmë i ulët apo më i lartë nga ai, varësisht nga ballafaqimi me komponentët e riskut me të cilat kallogaritur apo jo investitori gjatë një periudhe. Dallimi midis fitimit të pritur dhe atij të realizuarvaret nga kohëzgjatja e investimit. Sa më e gjatë të jetë koha e investimit aq më i madh ështërisku i tij, prandaj aq më e madhe është besueshmëria që fitimi i realizuar të mos përputhet mefitimin e pritur.
  12. 12. KLASIFIKIMI I RISKUTBiznesi, sic kemi vërejtur, varet nga kushtet e brendshme të organizatës, të cilat mund tëdefinohen si faktorë të brenshëm organizativë dhe nga rrethanat e jashtme, të cilat më së shpeshtijanë jashtë ndikimit dhe kontrollit të firmës. Nisur nga kjo, risku mund të klasifikohet si: a. Risk i biznesit dhe risk financiar b. Risk sistematik dhe risk josistematik c. Risk i një mjeti dhe risk i portfolios a. Risku i biznesit dhe risku financiarRisku i biznesit i referohet ndryshimeve në të ardhurat operative të firmës gjatë një kohe tëcaktuar. Risku i biznesit influencohet nga një numër i faktorëve, përfshirë ndryshimet në shitjedhe në shpenzimet operative, diversitetin e prodhimit, fuqinë tregtare të firmës dhe zgjidhjen eteknologjisë prodhuese. Risku financiar iu referohet ndryshimeve shtesë në të ardhurat e fituaranga kompania, si rezultat i aksioneve mbi të cilat realizohen të ardhura fikse, sic është rasti meaksionet preferenciale. b. Risku sistematik dhe risku josistematik Risku sistematik (i padiversifikueshëm) i referohet riskut që ndikohet nga faktorët e jashtëm, pra risku i tregut. Ai kryesisht lidhet me: Luhatjen e cmimeve të letrave me vlerë Luhatjen e normave të interest Humbjen e fuqisë blerëse nga inflacioni Riskun e kurseve të këmbimit Ndryshimet në pritjet e investitorëve të lidhura me performancat e përgjithshme të ekonomisë.Në qoftë se cmimet e letrave me vlerë rriten në përgjithësi, atëherë edhe cmimi i një letre tëcaktuar me vlerë tenton të rriten krahas rritjes së tregut. Mirëpo, nëse këto cmime bien, po ashtubie edhe cmimi i letrës së caktuar me vlerë. Pra, ekziston lidhshmëri sistematike ndërmjet cmimittë aksioneve dhe trgut në tërsi. Rritja e normave të interest ul cmimin e letrave me vlerë me tëardhura fikse ( sic janë obligacionet me afat të gjatë dhe aksionet e preferuara). Në të kundërtën,
  13. 13. në qoftë se normat e interest bien, vlera e këtyre letrave me vlerë rritet. Pra, këtu kemi të bëjmëme një lidhje inverse ndërmjet cmimeve të letrave me vlerë dhe ndryshimit të normave tëinteresit. Rritja e cmimeve të mallrave dhe shërbimeve zvogëlohen fuqinë blerëse tëkonsumatorëve, zvogëlon vlerën reale të të ardhurave të investitorëve dhe kapacitetin realinvestues të tyre. Prandaj, synimi i organizatës duhet të jetë sigurimi i një norme fitimi më tëmadhe se norma e inflacionit. Investitorët dhe menaxherët kanosen gjithashtu edhe nga risku qëlidhet me luhatjen e kurseve të këmbimit. Zbatimi i euros në Kosovë e ka zbutur këtë problem,për shkak se euro zbatohet në shumë shtete evropiane. Mirëpo, me rastin e shkëmbimit me dollaramerikanë, jen japonezë apo franga zcivereane, firma ndeshet me riskun, meqenëse vlerat ekëtyre valutave ndryshojnë në krahasim me euron. Rasti më ilustrues është rënia e vlerës sëdollarit amerikan sidomos në vitet 2001, 2002 dhe 2003 në krahasim me euron, rënie kjo që bëriqë produktet amerikane të jenë shumë më të lira për blersit jashtë SHBA, ndërsa produktet evendeve të tjera të bëhen shumë më të shtrenjta për blerësit në SHBA. Rasti tjetër ka të bëj merënien e vlerës reale të depozitave në dollarë në krahasim me euron, ose me problemin e kthimittë investimeve të cilat janë përllogaritur në dollar, ndërsa shpenzimet realisht bëhen në euro. Nëqoftë se investitorët vlerësojnë se ekonomia do të ballafaqohet me kriza, të cilat shkaktohen ngaecuritë e pavolitshme ciklike të karakterizuara me rënie të fuqisë blerëse dhe recession, ata do tëzvogëlojnë investimet e tyre.Risku josistematik (i diversifikueshëm) kushtëzohet nga faktorët e brenshëm dhe lidhet meriskun e biznesit dhe riskun financiar. Risku josistematik është risk që varet nga firma. Aishkaktohet nga shumë faktorë, ndër të cilët janë: a) Aftësitë menaxheriale dhe vendimet menaxheriale b) Grevat c) Disponimi me lënd të parë d) Ndikimi i efekteve të rregullativës qeveritare, sic është kontrolli i ndotjes dhe e) Efektet e konkurencës së jashtme Aktiviteti i firmës varet nga aftësia e menaxherëve dhe nga vendet menaxheriale. Vendimet e pamatura dhe të pabazuara mirë mund të kenë risk të lartë, prandaj edhe pasoja të rënda për firmë. Pozitën financiare të firmës e rëndojnë edhe grevat e punëtorëve, të cilat kryesisht janë
  14. 14. të orientuara në kërkesat për ngritjen e pagave apo të standartit të punëtorëve, e që implikojnëndryshime në të ardhurat dhe në fitimin e firmës. Mungesat e papritura të lëndve të para, poashtu, mund të kenë risk për vazhdimin e procesit të prodhimit. Qeveria, me anë tërregullativave, sidomos atyre fiskale dhe atyre që kanë të bëjnë me evitimin e ndotjes, mundtë ngarkojë të ardhurat e firmës dhe ta vështirësojë kthimin e investimit. Firma është në luftëtë përditëshme me konkurrencën, prandaj ajo bën përpjekje të vazhdueshme për përshtatjen eprodukteve dhe cilësisë së tyre ndaj kërkesave të konsumatorëve. Po ashtu, në strategjinëzhvillimore të saj, firma kalon në disa faza në të cilat duhet të bëjë ndryshime tëdomosdoshme, për të tejkaluar krizën që kërkon fokusim teknologjik, vlerësim të cilësisë dheprofilizim. Burimet e pavolitshme financiare, si dhe vonesat në arkëtim të cilat rrezikojnërrjedhën e parasë, në anën tjetër, e vënë në pyetje ecjen normale të procesit të prodhimit apotë shërbimeve.c) Risku i një mjeti dhe risku i portfoliosVarësisht se a kemi të bëjmë me një mjet të vetëm apo me portfolio që pasqyronshumëllojshmërinë e mjeteve, risku klasifikohet si:a. Risk i një mjeti dheb. Risk i portfoliosRisku i një mjeti të vetëm lidhet me veprimet e vecanta, të cilat i ndërmerr një firmë, sic janëblerja e makinerisë dhe pajisjeve, shitja e produkteve apo shërbimeve me kredi blerëse. Nëkëtë kuptim pajisjet ose mjetet e tjera, të cilat i blen firma, mund të jenë të cilësisëjoadekuate, ose blerësit mund të mos i kthejnë borxhet për mallin e blerë, për cka firma bartriskun për cdo veprim vec e vec. Në qoftë se mjetet janë pjesë e një portfolio, ato janë mëpak riskoze në krahasim me rastin kur ato do të vepronin si të izoluara. Prandaj, shumë mjetefinanciare janë pjesë përbërse të një portfolije të këtyre mjeteve. Bankat, fondet pensionaledhe institucionet financiare mjetet e tyre i mbajnë si portfolio të diversifikueshme. Risku imjeteve të vecanta, sikurse edhe ai i portfolios, shikohet nga dy këndvështrime (a) ngapërmbajtja e riskut dhe (b) nga mënyra si llogaritet apo vlerësohet risku. Këndvështrimi iparë ka të bëjë më supozimet se si do të kthehet investimi dhe sa do të jetë madhësia ekthimeve. Disa nga supozimet janë të këqija a disa të favorshme. Ato i klasifikojmë si të
  15. 15. këqija ose pesimiste, të kënaqshme ose të pritshme, dhe të mira ose optimiste. Sa i përketkëndcështrimit të mënyrës së llogaritjes, vlerësohet se metoda e probabilitetit është mënyramë e sakt e këtij vlerësimi. Pra, probabiliteti i ndodhjes së një ngjarjeje jepet si mundësi, sishans i shprehur në përqindje për të arritur një rezultat të dhënë. Kur themi se një ngjarje kaprobabilitet 80 për qind, do të thotë se në 10 raste apo në 10 prova ngjarja ndodh 8 herë. DIVERSIFIKIMI I INVESTIMEVE DHE ANALIZA E RISKUT TË PORTFOLIOSDeri tani shqyrtuam kthimin e pritur nga aspekti i një investimi të vecantë në një mjetfinanciar ( letër me vlerë) ose në një mjet fizik. Mirëpo, shume individë dhe institucioneinvestojnë në portfolio të mjeteve, përkatësisht në dy apo më shumë mjete. Pra, portfolioshpreh kolektimin e dy apo më shumë mjeteve. Kombinimi i riskut sistematik me atëjosistematik përkufizohet si risk total ose risk i portfolios që mban investitori. Riskujosistematik mund të ulet ndjeshëm me anë të shumëllojshmërisë së mjeteve, gjë e cilarealizohet kur investitori blen letra me vlerë të firmave të fushave të ndryshme, ose kurpërdor burime të ndryshme të financimit. Diversifikimi është process i zvogëlimit të riskutpërmes formimit të portfolios së fondeve me kthim të kolektuar në formë imperfekte. Njohjae riskut të portfolios është e lidhur ngushtë me diversifikimin , i cili nënkupton ndërtimin enjë portfolioje të kombinuar aktivesh me korelacione që cojnë në reduktimin e riskut. Kjoportfolio aktivesh përbëhet nga:a) Aktive të kolektuara pozitivisht,b) Aktive të kolektuara negativisht dhec) Aktive të pakolektuara. Aktivet konsiderohen se janë të kolektuara pozitivisht atëherë kur kthimi i njërit aktiv është i lartë por, në të njejtën kohë, është i lartë dhe kthimi i aktivit tjetër, dhe e kundërta. Në këtë rast efekti i kombinimit të tyre në reduktimin e riskut të portfolios është pothuajse i parëndësishëm.
  16. 16. Koleracioni negative midis dy ose më shumë aktiveve është kur kthimi i njërit është i lartë, nëato moment që kthimi i aktivit tjetër është i ulët, dhe e kundërta. Në këtë rast kombinimi i dyaktiveve në të njejtën kohë e ul riskun e portfolios. Shkalla e zvogëlimit të riskut të portfolios,për shkak të korelacionit negative të të dy aktiveve, varet nga madhësia e koeficientit tëkorelacionit.Në ëoftë se kthimet e dy aktiveve do të ishin absolutisht të pa koreluara, d.m.th koeficienti ikorelacionit të tyre do të ishte zero, atëherë përsëri risku i portfolios do të ishte i vogël, por jo aqsa do të ishte në një portfolio me aktive të koreluara në mënyrë perfekte negative. Kjo do të thotëse aktivet e pakoreluara nuk janë aq të preferuara për reduktimin e riskut të portfolios, por janëmë të preferuara se sa aktivet e koreluara pozitivisht.Në bazë të kësaj rezulton se: (a) në qoftë se kombinohen një numër aktivesh të koreluara nëmënyrë perfekte negative, larmia e tyre mund të eliminojë tërësisht riskun, por natyrisht që njërast i tillë është vështirë të ndeshet; (b) në qoftq se kombinohen njëkohësisht një numër aktivesh
  17. 17. të pakoreluara, larmia e tyre mund të zvogëlojë riskun në mënyrë të ndjeshme dhe (c) në qoftë setë gjitha aktivet në një portfolio janë koreluar në mënyrë perfekte positive, larmia e tyre nuk ezvogëlon riskun. RISKU I PORTFOLIOSNjë portfolio e shumëllojshme mund të përbëhet nga aksione dhe obligacione të emetuara nganjë kompani telekomunikimi, një firmë e shërbimit elektrik, një firmë sigurimi, një bankëtregtare, një biznes i tregtisë me pakicë, një firmë prodhuese etj.Bankat tregtare investojnë në lloje të ndryshme të mjeteve financiare kur ato u japin krediindividëve apo bizneseve. Individët investojnë për blerje të gjërave shtëpiake, për ndërtimeindividuale, për blerje të letrave me vlerë, të certifikatave bankare, fletëobligacioneve apoaksioneve. Ndërkaq, firmat investojnë në asete të ndryshme fizike për prodhim, në ndërtesë, nëmjete transporti etj. për bankën është me rëndësi të dijë se cfarë kthimi nga portfolio do të presgjatë një periudhe të caktuar e jo vetëm si do të jetë kthimi i mjeteve individuale brendaportfolios. Përgjigja e cila kërkohet nga investitori është: (a) cfarë kthimi pritet të fitohet ngaportfolio dhe (b) cfarë është risku i portfolios? KTHIMI I PRITSHËM NGA PORTFOLIOKthimi i pritur nga portfolio për n letra me vlerë apo mjete të tjera është i barabartë me shumën epritur nga cdo letër me vlerë në proporcion më pjesëmarrjen në investimin e përgjithshëm. Aishpreh pritjet mesatare nga kthimet mbi asetet individuale në portfolio. Këto pritje zbërthehen nëportfolio e përgjithshme për cdo aset si vijon: = + +...+ përkatësisht: =Shpjegimi i simboleve: dhe paraqesin kthimin e pritshëm nga letrat me vlerë A dhe B, reciprokisht.
  18. 18. dhe = 1 shprehin të gjitha fondet të cilat janë investuar në letrat me vlerë A ose në letratme vlerë B.Kthimi i pritur nga portfolio për n letra me vlerë apo mjete të tjera është i barabartë me shumën epritur nga cdo letër me vlerë në proporcion më pjesëmarrjen në investimin e përgjithshëm.Devijimi standard i portfolios do të jetë: = 2 RKu, është devijim standard i portfolios janë devijime standard nga kthimet pritshme të letrave me vlerë respective A dhe B.R është koeficientë i korelacionit ndërmjet kthimeve të pritshme për dy letra me vlerë.Në qoftë se R është +1 ajo nënkupton që kthimi i pritshëm do të jetë në relacion perfekt njëri metjetrin, pra një rritje për x % e kthimit nga A do të përcillet me një rritje për y % në kthimin ngaB, dhe e kundërta. Në qoftë se R është -1 % atëherë do të ketë korelacion negative, prandaj x %
  19. 19. rritje në kthimin nga A do të shprehet me zvogëlim për y % në kthimin nga B. në qoftë se Rështë vlerë ndërmjet -1 dhe +1, kjo do të thotë se nuk ekziston ndërvarësi direkte, ndërsa vlerazero nënkupton se nuk ka ndërvarësi të kthimit ndërmjet këtyre dy investimeve. BETA SI MATËSE E RISKUT SISTEMATIKKoeficienti beta mat normën e fitimit të portfolios të letrave me vlerë në lidhje me normën efitimit të tregut. Ajo mat kontributin e një aseti të vecantë në riskun e portfolios. Beta ështëmatëse e riskut sistematik ( të padiversifikueshëm) të portfolios.Koeficienti beta llogaritet si vijon: =
  20. 20. Shembull: Në qoftë se në një portfolio kemi 8 letra me vlerë me beta të barabartë me 1 dhe 12letra me vlerë me beta të barabartë me 1.5, atëherë koeficienti beta i një portfolioje të letrave mevlerë rezulton si shumë e mestareve të pritshme të betës së letrave të vecanta me vlerë. = = + = 13Kjo do të thotë se kur tregu i përgjithshëm ulet ose rritet për 1%, kthimi i portfolios do tëndryshojë në mesatare prej 1.3 %, që do të thootë se kjo portfolio ka risk më të madh sistematik,nga ai që ka treguar në tërësi.Shpjegim: koeficienti beta =1 do të thotë se norma e fitimit të aksionit lëviz si edhe treguesit etjerë në tërësi. Një rritje prej 10% në treg sjellë një rritje prej 10% të normës së fitimit, dhe njëulje prej 10% në treg con në një rënie prej 10% të normës së fitimit. Koeficienti beta më i vogëlse 1 do të thotë se norma e fitimit të aksionit synon të luhatet më pak se tregu në tërësi. Njëkoeficient 0.7 tregon se norma e fitimit të aksionit do të rritet vetëm për 7% si rezultat i rritjesprej 10% të tregut, por do të bjerë vetëm 7% kur tregu bie për 10%. Një koeficient 1.2 do të thotëse norma e fitimit të aksionit do të rritet me 12%, në qoftë se tregu rritet me 10%, por norma efitimit të aksionit do të bjerë 12%, kur tregu tregu bie 10%. Sa më i madh të jetë koeficienti beta,aq më i madh do të jetë risku i lidhur me aksionin individual.Shembull: Në të dhënat që vijojnë gjeni informatat për një portfolio letrash me vlerë në shumëprej 4 milionë euro: Aksionet Investimet Beta A 400.000 1.3 B 600.000 -0.4 C 1.000.000 1.5 D 2.000.000 0.8 Totali 4.000.000Norma e kërkuar e kthimit të tregut është 12%, ndërsa kthimi pa risk është 6%. Llogarit sa ështënorma e kërkuar e kthimit. Përcaktimi i pjesëmarrjes së cdo aksioni në portfolio është si vijon:
  21. 21. Aksionet Investimet BetaA 400.000 0.10 1.3 0.1300B 600.000 0.15 -0.4 -0.0600C 1.000.000 0.25 1.5 0.3750D 2.000.000 0.50 0.8 0.4000Totali 4.000.000 Portfolio beta = 0.8450Normën e kërkuar të kthimit e llogarisim, pasi të kemi sqaruar modelin e vlerësimit të aktiveve tëkapitalit CAPM dhe vijën e sigurisë së tregut. MODELI I VLERËSIMIT TË AKTIVEVE TË KAPITALIT CAPMMmodeli i vlerësimit të aktiveve të kapitalit – CAPM është metodë për të matur riskun e një letreme vlerë ndërmjet matjes së bashkëvariancës së zotërimeve që përbëjnë një portfol. Analizonlidhjet ndërmjet riskun dhe shlyerjeve të pritshme dhe përdor si mjet universal për vlerësimin eletrave me vlerë. Bazohet në supozimin se investitorët sillen racionalisht dhe kanë në disponim tëgjithë informatat e nevojshme mbi fondet e letrave me vlerë. CAPM pohon se i vetmi rrezik ivlerësuar nga investitorët potencial është risku sistematik, sepse është ky i vetmi risk i cili nukmund të shmanget ndërmjet diversifikimit. CAPM nënkupton se të gjithë investitorët do tëmbajnë një portfolio të tregut duke kërkuar që premiumi i riskut të jetë proporcional me betën etregut. Në pajtim me CAPM, kthimi i pritur nga një asset do të jetë një funksion linear i betës:Kthimi i pritur nga një letër me vlerë = Norma pa risk + Beta x (Kthimi i pritur nga tregu– Norma pa risk).Qëllimi themelor i një firme është rritja e vlerës së tregut të kapitalit aksionar. Kjo detyronfirmën që, gjatë punës së saj, të zbatojë atë praktikë e cila do të rrisë vlerën e aksioneve. Modeli ivlerësimit të aktiveve të kapitalit (CAPM) inkuadron konceptin beta, me të cilin matet risku sirelacion ndërmjet lëvizjeve të një letre specifike me vlerë dhe lëvizjeve të trgut të përgjithshëmtë letrave me vlerë. Sipas këtij modeli (CAPM) norma e pritur e kthimit nga një projekt është e
  22. 22. barabartë me (1) normën e kthimit pa risk, (2) riskun sistematik të investimit dhe (3) preminë epritur të riskut nga portfolio e tregut për të gjitha letrat me vlerë me risk.Modeli nënkupton se letrat me vlerë shiten në një treg perfekt të kapitalit, i cili karakterizohetme: riskun e padëshiruar, informacionin e investitorëve, shtrirjen e barabartë kohore në të cilën tëgjithë investitorët marrin vendime në një moment të caktuar, dhe me faktin se investitrët nukkanë kosto transaksionesh. Bazuar në këtë, sipas këtij modeli ndërtohet një ekuilibër i tregut tëkapitalit ku CAPM me cilësin e modelit të ekuilibrit të tregut mund të përdoert për të përcaktuardhe shpjeguar vlerën e cdo letre me vlerë. Sipas kësaj, risku total i një letre është i barabartë meriskun sistematik plus riskun josistematik. VIJA E SIGURSË SË TREGUTVija e sigurisë së tregut (SML) përfaqëson relacionin midis riskut të matur përmes betës dhenormës së kthimit të pritshëm të cdo letre me vlerë. Në një gjendje të ekuilibrit të tregut lidhja ecila ekziston ndërmjet normës së kthimit të cdo letre me vlerë dhe riskut të saj sistematik,llogaritur sipas koeficientit beta, është lineare. Kjo të jep të nënkuptosh se ekziston një lidhjefunksionale ndërmjet kthimit mesatar dhe riskut për cdo letër me vlerë. Kjo lidhje shprehetpërmes vijës së sigurisë së tregut, e cila ndryshe njihet edhe si vija e tregut të letrave me vlerë(figura 29). Nga kjo figurë shihet se të ardhurat e përgjithshme nga cdo letër me vlerë me riskjanë të barabarta me shumën e normës së kthimit pa risk dhe premisë së riskut. Nga figuravijuese shihet se të ardhurat e pritura nga portfolio e tregut janë ( ), të cilat përbëhen nganorma e kthimit pa risk ( ), të shtuara për preminë për risk ( ). Në qoftë seinvestitorët mund ta eliminojnë riskun josistematik të letrave me vlerë përmes diversifikimit,atëherë llogaritet se, sipas modelit të përcaktimit të vlerës së kapitalit të investuar, ata nuk e kanëmarrë kompensimin për bartjen e një risku të këtillë. Cdo investitorë i letrave me vlerë inënshtrohet riskut sistematik dhe josistematik, mirëpo ai merr kompensimin vetëm për riskunsistematik, të cilin e bartë.Norma e kthimit për letrën me vlerë e i-të është e barabartë = +(
  23. 23. Vazhdojmë të zgjedhim detyrën sipas rezultateve nga pasqyra 40: = +( = 6% + (12% - 6%)0.8350 = 65 + 5.01% = 11.01%Asetet pa risk (Risk-free assets). Janë ato asete të cilat ofrojnë një kthim pa risk (rf). Këto asetenuk përmbajnë risk të mos kthimit, risk të emitimit ose risk të riinvestimit të kuponit. Rasti mëkarakteristik i asetit pa risk është ai me bonat e thesarit, sepse supozohet se qeveria nukbnkroton. Devijimi standard dhe variacionit i kthimit për këto asete është i barbartë me zero.Premia për risk (Risk premium). Është diferenca ndërmjet kthimit të pritur nga një letër mevlerë dhe kthimit të aseteve pa risk. Ajo njihet edhe si diferencë mes shlyerjeve pa risk dhe atyreme një nivel të dhënë risku, pra shpreh diferencën e fitimit që një firmë ka si rezultat iimvestimeve edhe në alternative me përmbajtje risku, krahas investimeve pa risk apo me riskshumë të ulët.Simbolet paraqesin preminë e riskut të tregut. Premia e riskut është masë për kthiminshtesë mbi kthimin pa risk, të nevojshëm për kompnesimin e investitorëve për vlerën mesatare tëriskut të supozuar. Në modelin e vlerësimit të aktiveve të kapitalit (CAPM), premia e riskut tëtregut shumëzohet me beta koeficientin e letrës me vlerë për të përcaktuar preminë shtesë mbikthimin pa risk, e cila i kompenson investitorët për riskun e pandarë nga një letër e caktuar mevlerë. Pra, norma e kërkuar e kthimit është 11.01%.Shembull: Supozojmë se kthimi i pritur nga një letër me vlerë është 15%, ndërsa norma e kthimitpa risk është 5%, premiumi i riskut është 10%. Në qoftë se kthimi i pritur nga tregu është12% dhe norma pa risk është 5%, atëherë premiumi i riskut për tregun e përgjithshëm do tëjetë 7%.
  24. 24. Tani llogarisim normën e kthimit për i letrat me vlerë, varësisht nga vlera e betës: =0, =1 dhe =2 kur =0: =5%+0 (12% - 5%)=5% kur =1: =5%+1(12%-5%)=12% kur =2: =5%+2 (12% - 5%) =19%Në qoftë se një letër me vlerë ka një kombinim të tillë të kthimit dhe të riskut të pritshëm, i cili evendos mbi vijën e sigurisë së tregut, atëherë kjo letër do të jetë e nënvlerësuar nga tregu. Kjo dotë thotë se ajo ofron kthim të pritshëm, i cili është mbi kthimin të cilin e kërkon tregu për këtëlloj të riskut sistematik. Si rezultat i kësaj kjo letër me vlerë do të jetë tërheqëse për investitorëtpërderisa kthimi i pritur i saj të mos bie në nivel të vijës së sigurisë së tregut SML= +( - ) . Në anën tjetër, letrat me vlerë të cilat janë të mbivlerësuara, i përkasin kombinimit, i cilikëto letra me vlerë i vendos nën nivelin e vijës së sigurisë së tregut. Këto letra me vlerë nuk janëtërheqëse për investitorë, prandaj ata që i posedojnë do të tentojnë t’i shesin, ndërsa ata që nuk ikanë nuk do të shprehin interesim për t’i blerë. Si rezultat i kësaj do të bie cmimi i tyre, ndërsa
  25. 25. kthimi i pritur do të rritet deri në nivelin e barazimit me vijën e sigurisë së tregut të letrave mevlerë.Nga figura shihet se, në qoftë se beta është e barabartë me 1, letra ka të njejtin risk si të portfoliossë tregut. Në qoftë se beta është zero, letra i e bën zero kontributin në riskun e portfolios së tregutdhe pastaj kthimi i pritshëm i letrës është i barabartë me normën e interesit pa risk . Ndërkaq,SML rritet në mënyrë lineare me rritjen e betës. DISA PËRVOJA TË MENAXHIMIT TË RISKUTLidhur me riskun janë zhvilluar praktikat të menaxhimit të tij. Objektivi themelor i tyre është qërisku të menaxhohet aktivisht përmes portfolios.Për ta menaxhuar riskun, së pari nevojitet të zhvillohet procesi i menaxhimit të limiteve , i cili dotë ndihmojë në identifikimin dhe në selektimin e atij risku, të cilin firma është e gatshme tab art.Pas kësaj synohet vlerësimi i riskut të tregut dhe të kredisë ( VaR). Analiza e riskut kompletohetme testimin e stresit dhe me analizën e skenarëve të vlerësimit të humbjeve potenciale gjatekrizës së pritëshme të tregut.
  26. 26. Ekzistojnë praktika të mira edhe lidhur me komunikimin ditor për riskun. Për shembull,menaxheri i riskut duhet të diskutojë në cdo takim ditor me analistët e riskut lidhur memenaxhimin e tregut. Menaxheri i riskut, po ashtu, parashihet të mbajë cdo javë takime mepartnerët e brendshëm, me qëllim që të vlerësohen cështjet madhore që korespondojnë me riskune biznesit. Në shumë firma nevojitet që menaxheri kryesorë të inkurajojë menaxherët e riskut dhepersonat tjerë të implikuar me punët e riskut që të ndërtojnë kornizën apo planin e menaxhimit tëriskut. Korniza zhvillohet në faza, duke përfshirë (a) politikat, (b) metodologjinë dhe (c)infrastrukturën. Ajo përfshin: - Menaxhimin aktiv të riskut - Menaxhimin e limiteve - Analizën e riskut - Tiparet e kapitalit - Riskun e cmimeve - Menaxhimin e portfolios - Riskun e arsimit (aftësimit professional) etj.Menaxhimi aktiv i riskut i atribuohet kapitalit, riskut të cmimeve dhe menaxhimit të riskur tëportfolios. Për ta minimizuar riskun te bankat dhe bizneset prodhuese apo tregtare zhvillohenpraktika të ndryshme. Bankat zhvillojnë politikat e riskut të kredive ndërsa firmat përfshirë edheorganizatat financiare, zhvillojnë politikat e riskut operacional. POLITIKAT E RISKUT TË KREDIVECdo bankë përcakton politikën e riskut të kredive: sa kredi të ofrojë, për cilat destinime, për cilintip të klientëve. Profitabiliteti gjatë përcaktimit të politikave kreditore është vetëm njëkonsideratë, kurse konsiderata tjetër, poashtu shumë e rëndësishme, qëndron në riskun mbihuanë. Për ta përballuar këtë, bankat, përmes politikave të tyre, bëjnë diversifikimin e huave,caktojnë limitet dhe madhësitë e tyre. POLTIKA E RISKUT OPERACIONALRisku operacional ekziston në të gjitha aktivitetet e biznesit, përfshirë edhe ato financiare. Kyrisk gjeneron nga gabimet njerëzore, dëmtimet e kompjuterëve, inkuadrimi i numrit të madh të të
  27. 27. dhënave për vlerësimin e synimeve, implementimi i modeleve të cmimeve dhe të vlerësimit tëriskut. Risku operacional mund të minimizohet përmes adresimit të përgjegjësive dhe caktimit tëprocedurave të forta kontrolluese. Kërkohet që firmat të sigurojnë mbikëqyrjen e plotë të riskutoperacional. Me rëndësi të dorës së parë është ndërtimi i një pakete politikash të cilat japinpërgjigje në pyetjet: si të mbikëqyret futja e produkteve të reja? Si të vlerësohet oportuniteti izbatimit të modeleve të cmimeve dhe sit ë vlerësohet efikasiteti i menaxhimit të tregut? Ngapërvojat e mira merret rasti i Bankës së Anglisë, e cila ka zhvilluar disa leksione të përgjithshmepër riskun operacional: E para, ekipet menaxheriale kanë detyrë ta kuptojnë në tërësi biznesin të cilin e menaxhojnë; E dyta, duhet të ndërtohet dhe të komunikohet qartë përgjegjësia për cdo aktivitet të biznesit; E treta, për të gjitha aktivitetet e biznesit duhet të ndërtohet sistemi i kontrollit të brendshëm, përfshirë edhe menaxhimin e pavarur të riskut dhe E katërta, top menaxhmenti dhe komisionet e kontrollit të jashtëm duhet të garantojnë zgjidhjen e shpejtë të gabimeve dhe të dobësive.Shembull: Investitori në vitin e ardhshëm prêt një normë të mundëshme të kthimit nga njëinvestim në firmën A ose në firmën B prej 10.000 €. Norma e kthimit dhe probabiliteti ishpërndarjes në këto firma është shprehur në pasqyrën vijuese. Probabiliteti se do të ketëkërkesë të madhe është 30 %, kërkesë normale 40 % dhe kërkesë të ulët 30 %. Sic shihet nga tëdhënat norma e kthimit te firma A është më e shpërndarë nga ajo te firma B.Pasqyra 38. Norma e kthimit dhe probabiliteti
  28. 28. Firma A Firma BKërkesa për Probabiliteti Norma e Vlera e Norma e Vlera eprodukte kthimit ponderuar kthimit ponderuar (1) (2) (3) 2x3=(4) (5) 2x5=(6)E madhe 0.3 50% 15 25 7.5Normale 0.4 15% 6 15% 6%E ulët 0.3 (20)% -6 5 1.5 1.0 15% 15%Në qoftë se elementet i shënojmë me shkronjat: = norma e kthimit për një fond të dhënë (rezultatin e ) = probabiliteti i rezultateve tën = numri i rezultateve të shqyrtuar, atëherë k= + +...+ =Për firmën A, norma e kthimit është:k = 0.3(50%)+0.4(15%)+0.3(-20%)=15% dhePër firmën B, norma e kthimit do të ishte:k = 0.3(25)+0.4(15%)+0.3(5%)=15%
  29. 29. Dendësia e probabilitetit Firma A Firma B (1) (2) (3) (1) (2) (3)50-15=35 1.225 1.225x0.3=367.5 25-15=10 100 3015-15=0 0 15-15=0-20-15=-35 1.225 1.225x0.3=367.5 5-15=-10 100 30 735 60Për rirmën A, deviacioni është: = = = 27.11Për firmën B, deviacioni është:
  30. 30. = = = 7.74Për firmën A, në të cilën = 27.11 dhe = 15, kthimi actual do të sillet në rangun 15 27.11,përkatësisht nga 42.11 deri në -12.11 për qind. Për firmën B, kthimi actual do të sillet në rangun15 7.74, përkatësisht nga 22.74 deri në 7.26 për qind.

×