Battsengel

1. 180
үржилд ашиглах малыг аль болох цөөн өрхөөс үзлэг, ангилалтыг чанартай хийж,
сонгох, үүний тулд юуны өмнө аль багт хэний мал чанартай, мал нийлүүлэг,
төллөлтийг цэгцтэй, бүртгэлтэй явуулдаг өрхийг тоймлосны дараа нь үзлэг
ангилалт хийнэ. Тухайн төрлийн малд хамгийн тохиромжтой бэлчээр бүхий
нутгийг түшиглэж үржлийн сүрэгт авах малаа сонгох ба тэнд нь тогтвортой
байршуулна.
Үржлийн сүрэгт сонгосноос бусад малыг хэрэгцээний сүрэгт хамруулна. Үржлийн
сүрэгт авах мал тухайлсан ашиг шим шимээрээ монгол үүлдрийн дунджаас 10 ба
түүнээс дээш хувь илүү малыг үржлийн сүргийн бүртгэлд оруулах ба зүсний
бичлэг заавал хийнэ. Мал зүйн шинжлэх ухаанд тогтсоноор цөм сүргийн ашиг
шимийн босго үзүүлэлт үржлийн сүргийнхээс 15 ба түүнээс дээш хувь илүү байх
ёстой. Цөм сүрэгт мал сонгох болохын цагт үүнийг баримжаалах нь зүйтэй.
Мал сүргийн үржил-ашиг шимт чанарыг сайжруулах стратеги
Эрчимжсэн мал аж ахуйг эрхлэх газар тариалангийн бүсэд багтсан Дэл, Хөнөг,
Дайр бор багт дурдсан аргаар эрхлэхэд хамгийн тохиромжтой үхрийн хувийн
жин сумын дунджаас доогуур байгаа учраас тусгайлсан бодлого хэрэгжүүлнэ.
А. Үхэр сүргийг сайжруулах /тариалангийн бүсийн нэр бүхий 3 багийг
хамруулах/
Нэгдүгээрт: махны чиглэлээр “бэлчээр-нэмэгдэл тэжээл-бордоо” системд
зохицуулан сайжруулах боломжийг судалж хэрэгжүүлнэ. Эх орны махны үүлдэр
болох Сэлэнгэ болон Дорнод талын улаан үүлдрийг ашиглан нутгийн үхрийн
биерхэг байдлыг сайжруулах, амьдын жин өсвөр үедээ 18-23 хувь хүртэл
нэмэгдэх тэжээллэг-маллагааны нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Хоёрдугаарт: мах-сүүний, эсвэл сүү-махны чиглэлээр жижиг фермийн
аргаар эрхлэхэд Батцэнгэл сумын хувьд хосолмол ашиг шимт Алатау,
Симментал үүлдрийн үхэр
Саалийн жижиг аж ахуйд үхэр худалдан авахад шаардагдах хөрөнгө оруулалт:
Нийтдээ 20 орчим үнээтэй саалийн 2-3 жижиг ферм байгуулах:
o Саалийн тугалтай үнээ/гунж 14-18 толгой, тус бүр 1.8-2.2 сая төгрөг
o Ферм бүрд үржлийн нэг бух байх - тус бүр 3.0-3.6 сая төгрөг
Нэг үнээнээс саалийн 240 хүртэл хоногт 1000 литр сүү саана гэвэл жилдээ
тэжээл ба бусад зардлыг хасаад 450 мянга орчим төгрөгийн цэвэр ашгийг
сүүнээс орох ба 1.3 жил нэг төллөхөөр тооцвол аж ахуйд ашиглах хугацаанд 4
удаа төллөж, нэг эхээс гаралтай 5-6 толгой болж өснө. Ийм үндэслэлээр тооцвол
үнээ анх худалдан авсан өртгөө сүү ба төлөөрөө 4.2 жилийн дотор бүрэн төлнө.
Эрчимжсэн аж ахуйн хөгжлийн төлөвлөлт /8.1.2/-д саалийн фермийн хөрөнгө
оруулалт, зардал, үр ашгийн тооцоог тусгасан болно.
Гуравдугаарт: цэвэр үүлдрийн юм уу гурав ба түүнээс дээш үеийн эрлийз
үхрээр эрлийзжүүлж сайжруулах хувилбарын тухайд гадаадаас оруулж ирсэн
Лимузин, Херефорд, Казахын цагаан толгойт, Галловей үүлдрийг нутгийн үхрийг
сайжруулахад ашиглах боломжийг хязгаарлагдмал хүрээнд сонирхсон малчдын
хөрөнгө, оролцоо, сумын мэргэжлийн нэгжийн дэмжлэгтэйгээр туршина.
Б. Хонины сүргийг сайжруулах сонирхол малчдын дунд өндөр байдаг. Хонио
сайжруулахын тухайд (i). ноосны гарцаас гадна чанарыг сайжруулах бол хивсний
урт ширүүвтэр ноосны чиглэлээр Говь-Алтай, Сартуул үүлдэр болон Байдраг

2. 181
үүлдрийг ашиглавал зохимжтой, (ii). махан ашиг шимийг дагуулж малынхаа
биерхэг байдлыг сайжруулах, улмаар нэгжээс ахиу ноос авах боломж гэвэл өмнө
нь олон жил ашиглаж ирсэн Баяд, түүнчлэн Дархад, Цагаан-Уул үүлдэр, Хотонт
үүлдрийн хэсгийг ашиглах чиглэлийг баримтална. Ихтамир суман дахь Өндөр
уулын бүсийн эрдэм шинжилгээний станцад явуулсан судалгаагаар Баяд
үүлдрийн эрлийз бусад үүлдрийн эрлийзээс амьдын жин, ноосны гарцаар илүү
болохыг тогтоосон нь энэ үүлдрийг ашиглахад үр дүнд хүрэх боломжтойг
харуулж байна20.
В. Ямааны ноолууран ашиг шимийг нэмэгдүүлэх. Ямаан сүргийн ашиг
шимийн чадавхыг сайжруулахдаа чанаржуулах талыг барих нь тус сумын МАА-н
хөгжлийн тэргүүлэх чиглэл байх болно. Гаднаас үүлдэр, омгийн ямаа авчирч
үржүүлснээр ноолуурын гарц мэдэгдэм нэмэгдэх магадлал бага, харин
ноолуурын нарийн ба уртын үзүүлэлтийг сайжруулахад үржлийн чиглүүлэх,
гэхдээ өдий хүртэл үржүүлж байгаа Эрчмийн хар үүлдрийн биологи-аж ахуйн
үнэт чанарыг ашиглахад түлхүү анхаарна.
Ямаан сүрэг бол үржлийн ажлыг шаталсан хэлбэрээр явуулахад хамгийн
тохиромжтой гэж үздэг. Үржлийн сүрэг бүрдүүлэхийн тулд дараах арга хэмжээг
нэн түрүүнд хэрэгжүүлнэ.
- Малчдын ямаанд үзлэг, ангилалт хийж 500 орчим эм ямаа зүс,
ноолуурын чанараар голчлон сонгох замаар үржлийн сүргийн эхний хэсгийг
бүрдүүлэх,
- Малчдын ашиглаж байгаа ухнад үзлэг хийж, үржлийн сүрэгт ашиглах
боломжтой /нас болон ноолуурын чанар/ хээлтүүлэгчийг илрүүлж үржлийн
сүргийн бүртгэлд авах,
- Хэсэгчлэн нийлүүлэх аргаар 500 эм ямааг хээлтүүлэхэд 60 орчим ухна
тавихаар тооцно. Суманд байгаа үржлийн бүртгэлтэй ухнаа хасаад гаднаас авах
ухнын тоог гаргах.
Нэг ухныг 150 орчим мянган төгрөгөөр худалдан авч нийлүүлэгт 3-4 жил
ашиглахад багаар тооцоход төл нь 125-130 толгой хүрэх бөгөөд үүнээс 30 хувийг
нь маханд, 20 орчим хувийг нь үржилд хэрэгцээний сүрэгт худалдана гэвэл
худалдан авсан өртгөө 2.5 жилд нөхнө. 2025-2026 оны үед үржлийн ажлын
шаталсан тогтолцооны дээд шаталбар болох цөм сүрэг бүрдүүлэх боломж
бүрдэнэ.
Г.Сарлаг. Сүүлийн 3 жилийн дотор сарлагийн тоо энэ суманд 2 дахин цөөрсний
дотор Улаанчулуу, Баян-Уул баг сарлаггүй болж, харин Дайр бор, Хөнөг, Цац
багт өссөн байна. Статистикийн энэ мэдээллээс харахад тус суманд сарлагийн
талаар баримталж буй бодлого, үйл ажиллагаа хараахан цэгцрээгүй байгаа тал
ажиглагдлаа. Сарлагаа Тариатын бор зэрэг шилэгдсэн сүргээс бух авч
сайжруулах, түүнчлэн нийт сарлагийн 20-25 хувьтай тэнцэх тооны хайнаг гаргаж
сарлагийн сааль ашиглалтыг богиносгох, элдэв зарлагыг бууруулах бодлого
хэрэгжүүлнэ.
20
Г.Самбуу, Нутгийн үүлдэр, омгийг ашиглан монгол хонийг үржүүлэх асуудалд. ХАА-н
ухааны дэд эрдэмтний зэрэг горилсон диссертаци, 1994

3. 182
8.1.4 МАЛЫН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН АЖЛЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ
Мал, амьтны эрүүл мэндийн тухай хуулийн зохих заалтууд, “Малын эрүүл мэнд”
үндэсний хөтөлбөр/2018-2021/-ийн хүрээнд доорх зорилтуудыг дэвшүүлсэн
байна. Үүнд:
2.2.1. Мал эмнэлгийн салбарын хууль эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох;
2.2.2. Мал, амьтны гоц халдварт болон халдварт, шинэ болон дахин сэргэж
байгаа өвчнийг эрт илрүүлэх тандалтыг өргөжүүлэх замаар өвчнийг хяналтад
авч, халдварт өвчингүй тайван байдлыг лабораторийн шинжилгээний үр дүнг
харгалзан бүс нутгаар баталгаажуулах;
2.2.3. Мал, амьтны гоц халдварт, зооноз, шинэ болон дахин сэргэж байгаа
халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх дархлаажуулалтыг шинжлэх ухааны
нотолгоо, тархвар зүйн судалгааг үндэслэн төлөвлөх замаар бүс нутгаар нь
хяналтад авах;
2.2.4. Мал, амьтны шилжилт хөдөлгөөний хяналтыг сайжруулах замаар гоц
халдварт өвчин гарах, тархах шалтгаан, нөхцөлийг таслан зогсоох;
2.2.5. Мал эмнэлгийн байгууллагын мэргэжилтэн, малын эмч нарын мэдлэг,
ур чадварыг дээшлүүлэх, малын эрүүл мэндийг хамгаалах үйлчилгээний чанар,
хүртээмжийг нэмэгдүүлэх;
2.2.6. Малчин, үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчдийг мал, амьтны эрүүл мэнд, түүнтэй
шууд холбогдох нийтийн эрүүл мэндийн талаарх мэдлэг, мэдээллээр хангаж, үр
дүнг сурталчлан таниулах
Дээрх хууль, хөтөлбөрийн үзэл санаа, заалтуудтай уялдуулан Батцэнгэл сумын
малын эрүүл мэндийн ажлыг төлөвлөв. Хүснэгт 8.1.4.1-д харуулав.
Хүснэгт 8.1.4.1 Сумын малын эрүүл мэндийн ажлын төлөвлөлт
А.Сумын мал эмнэлгийн тасаг/МЭТ/-ийн үйл ажиллагааны талаар
№ Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа
Хариуцах эзэн Шаардагдах
хөрөнгө оруулалт.
мян. төг
Хэрэгжих
хугацаа
1 Сумын мал эмнэлгийн
тасгийн 2 малын эмчийг
ажлын өрөөтэй болгох
Сумын ЗДТГ
ЗДТГ-ын байрнаас
өрөө гаргах
2020-2021
2 Сумын мал эмнэлгийн
тасгийн 2 малын эмчийг
ширээ, сандал, хувцасны
шүүгээ, 3 үйлдэлт принтер,
компьютероор хангах
МЭЕГ
5000.0
2021-2023
3 Мал эмнэлгийн тасагт
малын өвчний 500-800 литр
вакцин хадгалдаг багтаамж
бүхий хүйтэн хэлхээний
өрөөтэй болох, ажиллуулах
МЭЕГ, Сумын
ЗДТГ, Төсөл,
хөтөлбөр
20000.0 2025-2027
4 Малын эм бэлдмэлийн
хадгалалт, хамгаалалтыг
зохих зааврын хийлгэх
Сумын МЭТ
Ажил үүргийн
хуваарийн дагуу
хийлгэх
Жил бүр
5 Сумын мал эмнэлгийн
тасгийн малын их эмч
МЭЕГ, 2000.0 2022-2027

4. 183
нарын мэргэжлийг
дээшлүүлэх
Аймгийн МЭГ,
Төсөл,
хөтөлбөр
6 Орон нутагт нэн түрүүнд
шаардлагатай байдаг мах,
махан бүтээгдэхүүн, сүү,
хүнсний ногоон дээр
түргэвчилсэн зарим
шинжилгээг хийх ажлыг
туршин эхлүүлэх
МЭЕГ,
аймгийн МЭГ,
Төсөл,
хөтөлбөр
5000.0 2022-2025
7 Сумын төв дээр зах зээлд
борлуулж байгаа малд
үзлэг, шинжилгээ хийх нэг
цэгийн үйлчилгээ үзүүлэх
/Малын хашаа, малын үзлэг
шинжилгээний хашаа, мал
пүүлэх цахилгаан жин 500-
1000 кг/
Мал худалдан
авагч ХХК,
Төсөл,
хөтөлбөр,
Сумын ЗДТГ
7000.0
Шаардлагатай
үед
8 Мал, амьтнаас хүнд
халдварладаг /зооноз/
өвчнөөс мал сүрэг, хүн
амаа урьдчилан сэргийлэх,
хамгаалахын тулд сумын
эрүүл мэндийн төвтэй
хамтран сургалт,
сурталчилгаа хүн амын
дунд зохион явуулах
Сумын МЭТ,
ЭМТ, МЭҮН
Ажил үүргийн
хуваарийн дагуу
хийх
Жил бүр
9 Сумын малын нэн тэргүүнд
шаардлагатай халдварт
өвчний тархвар зүйн
зураглалтай болох
Сумын МЭТ,
Төсөл,
хөтөлбөр
МЭТ-ийн тархвар
зүйч эмч ажил,
үүргийн хуваарийн
дагуу хийх
2021-2025
10 Мал эмнэлгийн
үйлчилгээний нэгжийн хийж
байгаа ажил, үйлчилгээний
чанарт хяналт тавьж
ажиллах
Сумын МЭТ
МЭТ-ийн 2 малын
эмч ажил, үүргийн
хуваарийн дагуу
хэрэгжүүлэх
Жил бүр
11 Тус сумын мал сүрэгт
голдуу гардаг
колибактериоз /цагаан
чацга/, шөвөг яр, дотрын
халдварт хордлого/ДХХ/,
Маеди-Висна, цусан
халдвар, боом , галзуу,
листериоз, сахуу,
бруцеллёз, өвчнүүдээс
урьдчилан сэргийлэх
вакцин тарих
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН
24000.0 Жил бүр
12 Малын дотор, гадна
шимэгчдийн өвчнүүдээс
урьдчилан сэргийлэх
туулгалт, угаалгыг графикт
хугацаанд чанартай
хийлгэх
Сумын МЭТ,
МЭҮН,
малчин
өрхүүд
Тогтоосон
үйлчилгээний
хөлсийг малын
эзэн хариуцах
Жил бүр

5. 184
13 Малын гоц халдварт өвчин
шүлхий, мялзан болон
бусад шаардлагатай
өвчнүүдийн тандах
шинжилгээг жил бүр
явуулан цаашид малын
өвчнөөр тайван /эрүүл/ бүс
нутаг болох зорилт тавин
ажиллах
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН
1000.0 Жил бүр
14 Сумын хөдөөгийн 6 багийн
нутагт мал угаах суурин
ванн шинээр барихад
оролцож, ашиглах,
хамгаалах
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН, Төсөл,
хөтөлбөр
24000.0 2021-2027
15 Сумын хөдөөгийн 6 багийн
нутагт малд үзлэг,
шинжилгээ хийх хашаа
барьж ашиглаж эхлэх
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН,Төсөл,
хөтөлбөр
24000.0 2021-2027
16 Үхсэн малын хүүр, сэг
зэмийг булж устгадаг цэгтэй
болох
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН, Төсөл,
хөтөлбөр
7000.0 2021-2023
17 Шаардлагатай үед хорио
цээр, хязгаарлалтын
дэглэм тогтоолгон ажиллах
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН
Тухайн үед хууль,
журмын дагуу
төсвөөс гаргуулах
Тухайн үед
18 Малын эрүүл мэндийн
ажилд зарцуулах мал аж
ахуйн эрсдэлийн сан
/МААЭС/ байгуулж ашиглах
Сумын ЗДТГ,
МЭТ, Малчид,
Төсөл,
хөтөлбөр
Сумын ОНХС-аас
1 хонин толгойд
300 төгрөг, малчид
1 хонин толгойд
500 төгрөгөөр
бодож МААЭС-г
2021 оны нийт
малын 20%-д
байгуулах, цаашид
жил бүр малын
тоог 20%-иар
өргөжүүлэн
байгуулах
2021 оноос
хойш жил бүр
Б.Мал эмнэлгийн үйлчилгээний нэгжийн ажил, үйлчилгээний талаар
19 Мал эмнэлгийн
үйлчилгээний нэгжийн
байрны тохижилт, багаж,
хэрэгслийн хангамжийг
сайжруулах замаар
стандартын шаардлага
ханган ажиллах
МЭҮН 15000.0 2022-2025
20 Мал эмнэлгийн үйл
ажиллагааны бизнес
төлөвлөгөөтэй ажиллах
Сумын МЭТ,
МЭҮН
Ажил үүргийн
хуваарийн дагуу
хийх
Жил бүр
21 Мал эмнэлгийн
үйлчилгээний нэгж нь
сумын ЗДТГ, малчин өрх
зэрэгтэй гурвалсан гэрээ
байгуулан ажиллах
Сумын ЗДТГ,
МЭҮН,
малчин
өрхүүд
Ажил үүргийн
хуваарийн дагуу
хийх
Жил бүр

6. 185
22 Мал эмнэлгийн
үйлчилгээний нэгжийн
мэргэжлийн үйлчилгээ
үзүүлэх итгэмжлэл бүхий
малын эмч нарын хөдөлмөр
хамгааллын хувцасны
хангамж, шаардлагатай
тариур, бусад багаж
хэрэгслийн хангамжийг
сайжруулах
МЭҮН, Төсөл,
хөтөлбөр
10000.0
2021-2023,
2024-2027
24 Зах зээлд борлуулах малд
гарал үүсэл, эрүүл мэндийн
гэрчилгээ олгох
Сумын МЭҮН,
малын эзэн
малчид
Нэг бодод 1000
төгрөг, нэг бог
малд 300
төгрөгөөр бодож
малын эзэн
хариуцах
Тухайн бүр
25 Улсын захиалгат малын
халдварт өвчний вакцин
тарих
МЭЕГ,
Аймгийн МЭГ,
сумын МЭТ,
МЭҮН
Үйлчилгээний хөлс
52000.0
Жил бүр
26 Малд туулгалт, угаалга
хийх
МЭЕГ,
Аймгийн МЭГ,
сумын МЭТ,
МЭҮН
Тогтоосон
үйлчилгээний
хөлсийг малын
эзэн хариуцах
Жил бүр
27 Малаас шүлхий, мялзан
зэрэг өвчний тандах
шинжилгээнд сорьц авах
МЭЕГ,
Аймгийн МЭГ,
сумын МЭТ,
МЭҮН
800.0 Жил бүр
28 Сумын хөдөөгийн 6 багийн
нутагт мал угаах зөөврийн
ванн шинээр барихад
оролцож, ашиглах,
хамгаалах
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН
Дээр туссан
байгаа
2021-2027
29 Сумын хөдөөгийн 6 багийн
нутагт малд үзлэг,
шинжилгээ хийх хашаа
барихад оролцох, ашиглах,
хамгаалах
МЭЕГ,
Сумын МЭТ,
МЭҮН, Төсөл,
хөтөлбөр
Дээр туссан
байгаа
2021-2027
30 Шаардлага гарсан үед
өвөлжөө, хаваржаа болон
халдварт өвчин гарсан
голомтот цэг газарт
халдваргүйжүүлэлтийг
чанартай хийх
МЭЕГ,
Сумын ЗДТГ,
МЭТ, МЭҮН
1000.0 Жил бүр
31 Мал эмнэлгийн үйлчилгээ
үзүүлдэг малчин өрхийн
малын эрүүл мэндийн
дэвтрийг хөтөлж ажиллах
Сумын МЭТ,
МЭҮН
Ажлын үүрэг,
хуваарийн дагуу
хийх
Үйлчилгээ
үзүүлэх бүрдээ
32 Ажил, үйлчилгээний
тайлан, мэдээг хууль
тогтоомжид заасан
хугацаанд гаргаж, мал
эмнэлгийн тасагт хүргүүлэх
Сумын МЭҮН
Ажил үүргийн
хуваарийн дагуу
хийх
Жил бүр
Эх сурвалж: Сумын МЭТ, МЭҮН

7. 186
8.1.5 Хадлан, тэжээлийн төлөвлөлт
Батцэнгэл сумын хэмжээнд мал сүргийн тэжээлийн хангамж малчдын бэлтгэх
болон үйлдвэрлэлийн аргаар бэлтгэх үндсэн хоёр эх үүсвэрийн аль алиных нь
хувьд дутмаг байгаа тул тэжээл үйлдвэрлэл, хангамжийг нэмэгдүүлэх нь нэн
чухал юм.
Батцэнгэл суманд Атрын III аяныг үргэлжлүүлэн газар тариаланг бүсчлэн
хөгжүүлэх зорилт, аймгийн МАА-н салбарыг хөгжүүлэх дунд хугацааны бодлогод
тусгагдсан хадлангийн талбайг хашиж, хамгаалах, усалж бордох замаар ургац
нэмэгдүүлэх, атаржсан талбайд олон наст ургамал тариалж бэлчээрт
шилжүүлэх, овьёос, царгас зэрэг уургийн агууламж ихтэй нэг ба олон наст
ургамал тариалах ажлыг өргөтгөх зэрэг зорилтын дагуу тэжээл үйлдвэрлэлийг
нэмэгдүүлэхээр тусгаж байна. Ингэхдээ бэлчээрийн ургацын олон жилийн
дундаж, ирэх жилүүдэд малын тоог бууруулах тооцоо, бэлчээрийн ачаалал
буурснаар бэлчээрийн даац сайжрах боломжийг харгалзан үзэв.
Хадлан, тэжээлийн хэрэгцээ, түүнийг хангах боломж. Батцэнгэл сум нь хээр
болон ойт хээрийн бүсэд хамрагддаг учраас нэг хонины жилд бэлчээрээс идэх
өвсний хэмжээг дурдсан хоёр бүсийн дундаж, мөн ургамлын нөмрөгийн хэв
шинж, төлөв байдал, өөрчлөлтийн чиг хандлага зэргийг харгалзан тухайн жилд
шаардагдах тэжээлийн хэрэгцээг дараах байдлаар тооцлоо. Үүнд:
 Бэлчээрийн малын тухайд тэжээлийн үндсэн хэрэгцээг бэлчээрээс хангах
 2001 оны Засгийн газрын 47-р тогтоолоор батлагдсан “Мал сүргийг ган,
зудаас хамгаалахад туслах үндэсний хөтөлбөр”-т тусгагдсан заалтыг
харгалзан аюулгүй нөөц бүрдүүлэхээр төлөвлөв. Энэ хөтөлбөрт зааснаар:
 Малчин өрх ойт хээрийн бүсэд нэг хонин толгойд 30 кг, хээрийн бүсэд 10
кг өвс
 Сумын нөөцөд нэг хонин толгойд 1кг-аар тооцож 3 өдөр тэжээх өвс
Нэг хонин толгойд ноогдох тэжээлийн хэмжээ 2019 оны байдлаар сумын
дунджаар 3.1 тэжээлийн нэгж байна. Цаашдаа төлөвлөн буй 7 жилийн хугацаанд
хадлангийн талбай, га-гийн ургац, ногоон тэжээлийн үйлдвэрлэлийг нэмсний үр
дүнд өөрийн үйлдвэрлэлээр хангах энэ үзүүлэлт 2027 онд 15.15 тэжээлийн нэгж
буюу 4.9 дахин нэмэгдэх юм.
Хүснэгт 8.1.5.1 Батцэнгэл сумын малын нэмэгдэл тэжээлийн хангамж, 2019-
2027
Он
Малын
тоо,
хонин
толгой
Тэжээлийн
хэрэгцээ, тонн
Бэлтгэх тэжээл, тонн өвс Хадлангийн талбай
Малчдын
бэлтгэх
Сумын
нөөц Нийт
Шаардагдах
га
Га-
гийн
ургац
цт
хэрэгцээ хувь
2019 791998 26135.9 21.5 5100 510 5610 9350 6
2023 752398 24829.1 40 9028.8 902.9 9931.7 16552.8 6
2024 714778 23587.7 50 10721.7 1072.2 11793.8 19656.4 6
2025 679039 22408.3 60 12222.7 1222.27 13445.0 22408.3 6
2026 645087 21287.9 80 15482.1 1548.21 17030.3 28383.8 6
2027 612833 20223.5 100 18385.0 1838.5 20223.5 33705.8 6

8. 187
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Ингэснээр бэлчээрийн маллагаатай нэг хонийг нэмэгдлээр тэжээх (хоногт 1 кг
өвс) хугацаа сар гаруй (33 хоног) болж, өвөл-хаврын улиралд амьдын жин
бууралт дан бэлчээрээр байсан эм хониор төлөөлүүлж харьцуулбал 13%21
орчмоор багасна.
Зураг 8.1.5.1 Бэлчээрийн МАА-н нэмэгдэл тэжээл бэлтгэх хадлангийн
газрын төлөвлөлт, 2027 он
Эх сурвалж: БСТ-н боловсруулалт
2015-2019 оны дунджаар 5012.8 тн байгалийн хадлан бэлтгэсэн бөгөөд га-аас
5.3 ц ургац авчээ. 2027 онд шаардагдах 20223.5 тонн хадланг өөрийн талбайгаас
хадаж бэлтгэнэ гэвэл 33705.8 га талбайтай байх тооцоо гарлаа.
Сумын хэмжээнд хадлан хадахад боломжтой хөрс, ургамлын нөмрөг бүхий
газрууд, бэлчээрийн ургац, гадаргын налуужилт зэрэг хүчин зүйлсийг
тохиромжтой байдлын үнэлгээгээр тодорхойлогдсоны үндсэн дээр 945 га
талбайд хадлан хадах боломжтой байна. Энэхүү талбайд бэлтгэх хадлан нь 567
тонн болно.
21
Б.Мөнх, Монгол хонины нэмэгдэл тэжээл, 1980, БТЭШХ-н бүтээл, №7

9. 188
Харин жил бүр ургац сайтай бэлчээр, ойн цоорхой зэргээс малчд хадлан
бэлтгэдэг практик байгаа бөгөөд энэ нь цаашид ч үргэлжлэх хандлагатай байна.
Гагцхүү тухайн жилийн хур тунадас, цаг агаарын бусад нөхцөл, бэлчээрийн
ачаалал зэргээс хамааран ихээхэн хэлбэлздэг энэхүү үзүүлэлтийг нарийн
төлөвлөх боломжгүй юм.
Хүснэгт 8.1.5.2 Хадлангийн газрын төлөвлөгөө, байршил
Багийн
нэр
Газрын нэр
Талбай
/га/
Эзлэх
хувь
Баян уул Наран 53.1
12.3
Баян уул Жимгэр 14.9
Баян уул Халзан хар 48.5
Нийт 116.4
Цац Согоот 73.6
11.5
Цац Ар булаг 15.5
Цац Ар булаг 19.4
Нийт 108.5
Улаан
чулуу
Их үнэгдэй, хүүш , хоорон толгой 210.8
61.0
Улаан
чулуу
Чулуун хороот, Ар мухар, Эмээлт толгойн
өвөр
186.2
Улаан
чулуу
Жарантайн өвөр, Цохио 115.3
Улаан
чулуу
Зураа 10.5
Улаан
чулуу
Овгор улаан 35.6
Улаан
чулуу
Тамган, овгор улаан 18.2
Нийт 576.6
Хөнөг Ар завсар 129.0
15.2Хөнөг Азаргын өвөр, нартын өвөр 14.3
Нийт 143.3
Дүн 944.9 100.0
Иймд хадлан, тэжээл бэлтгэлийг цаашид нэмэгдүүлэхдээ атаршсан талбайд
тэжээлийн ургамал тариалах, хадлангийн талбайг хашиж хамгаалах, усалж
бордох замаар ургацыг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авах, хадах боломжтой бэлчээр
газрыг хадах, үлдэгдлийг худалдан авах зэргээр тэжээл хангамжийг шийдвэрлэх
боломжтой юм.
8.1.6 Тариалангийн газрын төлөвлөлт
Тариалангийн тухай хууль, “Хүнсний ногоо” үндэсний хөтөлбөр, ”Жимс,
жимсгэнэ” үндэсний хөтөлбөр, Архангай аймгийн тогтвортой хөгжлийн хэтийн
зорилт 2026 дунд хугацааны бодлогын баримт бичиг, Архангай аймгийн
тогтвортой хөгжлийн хэтийн зорилт 2026 дунд хугацааны хөтөлбөрийг

10. 189
хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө, “Хүнсний ногоо”, ”Жимс, жимсгэнэ”
үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх аймгийн төлөвлөгөө /2018-2022/, “Өрх бүр
үйлдвэрлэгч” аймгийн дэд хөтөлбөр/2019-2023/, Сумын төрийн албан хаагчид,
иргэд, малчдын гаргасан санал, НҮБ-ын Хүнс, хадаа аж ахуйн байгууллагын
боловсруулсан хөдөөгийн хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг үнэлэх “RuralInvest”
программ, “Технологи нэвтрүүлэх гарын авлага” МАА, газар тариалан хосолсон
загвар аж ахуйн чиглэлээр гарсан бусад зөвлөмж зэргийг ашиглан энэхүү
төлөвлөгөөг боловсруулав.
Батцэнгэл сум нь одоогоор 1569 га талбайд тариалалт эрхэлж, 1858.8 га газар
атаршсан талбайг огт ашиглаагүй байна. Ирэх 7 жилийн хугацаанд атаршсан
газрыг эргэлтэд оруулж, ногоон тэжээл, төмс хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн
тариалалтыг нэмэгдүүлэхээр төлөвлөв. Төлөвлөлтийг 2023 он хүртэл, 2024-
2025, 2026-2027 гэсэн 3 үе шаттайгаар хийв /Хүснэгт 8.1.6.1/.
Хүснэгт 8.1.6.1 Атаржсан газрыг ашиглах төлөвлөгөө
№ Багийн нэр Төлөвлөлтийн он Талбай /га/ Эзлэх хувь
1 Дайр бор 2025-2027 153.47
17.6
2 Дайр бор 2025-2027 105.01
3 Дайр бор 2025-2027 0.78
4 Дайр бор 2025-2027 67.64
Нийт 326.9
5 Дэл 2020-2023 112.96
45.7
6 Дэл 2020-2023 110.40
7 Дэл 2020-2023 67.76
8 Дэл 2020-2023 26.44
9 Дэл 2023-2025 4.08
10 Дэл 2020-2023 44.74
11 Дэл 2020-2023 112.79
12 Дэл 2023-2025 33.22
13 Дэл 2020-2023 14.68
14 Дэл 2023-2025 81.61
15 Дэл 2023-2025 5.98
16 Дэл 2023-2025 10.23
17 Дэл 2023-2025 12.19
18 Дэл 2023-2025 1.72
19 Дэл 2023-2025 4.18
20 Дэл 2023-2025 4.79
21 Дэл 2023-2025 4.05
22 Дэл 2020-2023 61.45
23 Дэл 2023-2025 56.05
24 Дэл 2023-2025 80.56
Нийт 849.9
25 Хөнөг 2025-2027 27.18
36.726 Хөнөг 2025-2027 149.25
27 Хөнөг 2025-2027 39.54

11. 190
28 Хөнөг 2025-2027 90.57
29 Хөнөг 2025-2027 116.03
30 Хөнөг 2025-2027 3.76
31 Хөнөг 2025-2027 188.82
32 Хөнөг 2025-2027 25.62
33 Хөнөг 2025-2027 23.30
34 Хөнөг 2025-2027 18.03
Нийт 682.1
Дүн 1858.9
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Зураг 8.1.6.1 Үе шаттайгаар ашиглахаар төлөвлөсөн атаржсан газрын
байршил
Газар тариалангийн газрын төлөвлөгөөний гол зорилго нь сумын хүн амын төмс,
хүнсний ногоо, жимс, жимсгэнэ болон малын тэжээлийн хэрэгцээг аль болох
сумын дотоодын үйлдвэрлэлээр хангахад оршино. Энэ үүднээс эхний ээлжид
газар тариалангийн бүтээгдэхүүний хэрэгцээг тооцов. Ингэхдээ хүн амын
хүнсний зохистой хэрэглээг тогтоосон Эрүүл мэндийн сайдын тушаалыг үндэс
болгов. Үүнд 1 жишсэн хүн / 1 хүнийг 0.9 итгэлцүүрээр үржүүлж гаргана/ жилдээ
төмс 43.8 кг, хүнсний ногоо 94.9 кг, жимс, жимсгэнэ 73 кг хэрэглэхээр тооцсон
болно.
Хүснэгт 8.1.6.2 Сумын төмс, хүнсний ногоо, жимс, жимсгэнэ, ногоон
тэжээлийн хэрэгцээ

12. 191
Он 2019 2027
Жишсэн хүний тоо 3453 3731
Төмсний нийт хэрэгцээ, тн 151.2 163.4
Хүнсний ногооны нийт хэрэгцээ, тн 327.7 354.1
Жимс, жимсгэнийн нийт хэрэгцээ, тн 252.1 272.4
Малын тоо, хонин толгой 4233 3276
Ногоон тэжээлийн нийт хэрэгцээ, тн 2793.9 2162.4
Эх сурвалж: Хүн амын хүнсний зохистой хэрэглээг тогтоосон Монгол улсын эрүүл
мэндийн сайдын тушаал, 2017 оны 2 дугаар сарын 23-ны өдөр, БСТ-н тооцоо
Тус сумын газар тариалангийн төлөвлөлтийн хүрээнд төмс, хүнсний ногоо, жимс,
жимсгэнэт бут, сөөг, ногоон тэжээлийн тариалалтыг нэмэгдүүлэхээр 3 үе шаттай
төлөвлөж байна. Ногоон тэжээлийн төлөвлөлтийг 2027 онд байх сумын нийт
үхрийн 1%, адууны 1% нь сайжирсан үүлдрийн мал байна гэсэн үндэслэл дээр
тулгуурлан хийв. Хэрэгжүүлэх хугацааг сумын ИТХ, ЗДТГ тухайн үед нь иргэд,
ААН-тэй хамтран зохицуулах боломжтой юм. Шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг
таримлын төрөл бүрд тусгаж оруулав.
Хүснэгт 8.1.6.3 Төмсний тариалалтыг нэмэгдүүлэх төлөвлөгөө
Он 2019 Хэрэгжүүлэх үе шат
2021-
2023
2024-
2025
2026-
2027
Жишсэн хүний тоо 3453 3533 3567 3731
Хүн амын төмсний нийт хэрэгцээ,тн 151.2 154.7 156.2 163.4
Хүн амын төмсний хэрэгцээг хангах хувь 5.3 10 20 30
Хэрэгцээг хангах төмсний хэмжээ, тн 8 15.5 31.24 49.02
1 га-аас хураах төмсний ургац, цн 80 85 90 95
Төмсний зориулалтаар одоогийн олгосон
талбай, га
50
Шаардагдах талбай, га 1 1.8 3.5 5.2
Шаардагдах хөрөнгө оруулалт, мянган
төгрөг /1 га-д 8880/
8898 16166.3 30823.5 45820.8
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Сумын хүн амын төмсний хэрэгцээний 10, 20, 30 хувийг хангахад нэг га-аас 85-95
цн ургац хураана гэж үзвэл 1.8-5.2 га талбай шаардлагатай байна. 2019 оны
байдлаар сумын хэмжээнд 1 га талбайд төмс тарьсан байна. Иргэн, ААН –д төмс
тариулахаар олгосон талбай 50 га байгаа учир цаашдаа одоогийн талбайн 1/3-
ийг ашиглахад сумын хүн амын төмсний хэрэгцээг хангах бөгөөд талбайгаа бүрэн
ашиглавал гадагшаа төмс борлуулах боломж бүрдэх юм.
Хүснэгт 8.1.6.4 Хүнсний ногооны тариалалтыг нэмэгдүүлэх төлөвлөгөө
Он 2019
Хэрэгжүүлэх үе шат
2021-2023 2024-2025
2026-
2027
Жишсэн хүний тоо 3453 3533 3567 3731
Хүнсний ногооны нийт хэрэгцээ,тн 327.7 335.3 338.5 354.1
Хүнсний ногооны хэрэгцээг хангах хувь 2.9 10 20 30

13. 192
Хэрэгцээг хангах хүнсний ногооны
хэмжээ,тн
9.5 33.5 67.7 106.23
1 га-аас хураах хүнсний ногооны ургац, цн 70 75 80 85
Хүнсний ногооны зориулалтаар олгосон
одоогийн талбай, га
45.3
Шаардагдах талбай, га 1.4 4.5 8.5 12.5
Шаардагдах хөрөнгө оруулалт, мянган
төгрөг, /1 га-д 8170/
11091 36523 69138.6
102105.
8
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Сумын хүн амын хүнсний ногооны хэрэгцээний 10, 20, 30 хувийг хангахад нэг га-
аас 70-85 цн ургац хураана гэж үзвэл 4.5-12.5 га талбай шаардлагатай байна.
2019 оны байдлаар сумын хэмжээнд 1.4 га талбайд хүнсний ногоо тарьсан байна.
Цаашид иргэн, ААН –д хүнсний ногоо тариулахаар олгосон 45.3 га талбай байгаа
учир энэ талбайн 92%-ийг ашиглахад сумын хүн амын хүнсний ногооны нэг
жилийн хэрэгцээг хангахаар байна.
Хүснэгт 8.1.6.5 Жимс, жимсгэнийн тариалалтыг нэмэгдүүлэх төлөвлөгөө
Он 2019
Хэрэгжүүлэх үе шат
2021-2023 2024-2025
2026-
2027
Жишсэн хүний тоо 3453 3533 3567 3731
Хүн амын төмсний нийт хэрэгцээ,тн 151.2 154.7 156.2 163.4
Хүн амын төмсний хэрэгцээг хангах хувь 5.3 10 20 30
Хэрэгцээг хангах төмсний хэмжээ, тн 8 15.5 31.24 49.02
1 га-аас хураах төмсний ургац, цн 80 85 90 95
Төмсний зориулалтаар одоогийн
олгосон талбай, га
50
Шаардагдах талбай, га 1 1.8 3.47 5.16
Шаардагдах хөрөнгө оруулалт, мянган
төгрөг /1 га-д 8880/
8898 16166.3 30813.6 45820.8
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Сумын хүн амын жимс, жимсгэнийн хэрэгцээний 10, 20, 30 хувийг хангахад нэг га-
аас 30-50 цн ургац хураана гэж үзвэл 1.8-5.16 га талбай шаардлагатай байна.
2019 оны байдлаар сумын хэмжээнд 1.45 га талбайд жимс, жимсгэнэт мод, бут
тарьсан байна. Жимс, жимсгэнэ бүхий мод, бут тарихад дутаж байгаа талбайг
төмснөөс ашиглахгүй үлдэж байгаа болон 1859 га атаршсан талбайгаас ашиглах
боломжтой.
Хүснэгт 8.1.6.6 Ногоон тэжээлийн тариалалтыг нэмэгдүүлэх төлөвлөгөө
Он 2019 Хэрэгжүүлэх үе шат
2021-2023 2024-2025 2026-2027
Малын тоо, хонин толгойгоор 4233 3740 3515 3106
Ногоон тэжээлийн нийт хэрэгцээ, тн 1269.9 1122 1054.5 931.8
Ногоон тэжээлийн хэрэгцээг хангах
хувь
1.3 5 15 30
Хэрэгцээг хангахад шаардагдах
ногоон тэжээл, тн
17 56 158 280

14. 193
1 га-аас хураах ургац, цн 20 20 20 20
Ногоон тэжээл тарихад шаардагдах
талбай, га 8.3 28.1 79.1 139.8
Ногоон тэжээлийн зориулалтаар
олгосон одоогийн талбай, га
78
Шаардагдах хөрөнгө оруулалт,
мянган төгрөг, /1 га-д 6800/
56129.6 190740 537795 950436
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Сумын нийт малын ногоон тэжээлийн хэрэгцээний 5, 15, 30 хувийг хангахад нэг
га-аас 20.0 цн ургац хураана гэж үзвэл 28.1-139.8 га талбай шаардлагатай байна.
2019 оны байдлаар сумын хэмжээнд 8.5 га талбайд ногоон тэжээл тарьж 17 тн
ургац авсан байна. Цаашид сумын ногоон тэжээлийн хэрэгцээг хангах талбайг
одоогийн ашиглаагүй байгаа 1859 га атаршсан талбайгаас гаргах боломжтой.
Хүснэгт 8.1.6.7 Төмс, хүнсний ногооны зоорь барих төлөвлөгөө
Он 2019 Хэрэгжүүлэх үе шат
I II III
Хураах төмсний хэмжээ, тн 8.0 15.5 78.1 163.4
Хураах хүнсний ногооны хэмжээ, тн 9.5 33.5 169.3 354.1
Төмс, хүнсний ногооны зоорь барих, багтаамж тн 0 10 30 50
Шаардагдах хөрөнгө оруулалт, 12000 мян.төг/10 тн 0 12000 36000 60000
Эх сурвалж: БСТ-н тооцоо
Сумын хэмжээнд төмс, хүнсний ногооны тариалалт өсөж байгаа тул шинээр 10,
30, 50 тн багтаамжтай зоорь барихаар төлөвлөв.
8.1.7 Хамгаалах, нөхөн сэргээх газрын төлөвлөлт
8.1.7.1 Бэлчээрийн доройтолд орсон газрыг сэргээх, хамгаалах
Батцэнгэл сумын нийт нутгийн 36.6% буюу 129485 га талбайд хортон мэрэгч
ихээхэн тархаж, өсөж үржсэнээр бэлчээрийн ургамлын гарцыг муутгаж, мал идэх
өвсгүй болгож бэлчээрт сөргөөр нөлөөлж байгаа учраас нутгийн малчид гол
асуудал болоод байна. Иймээс цаашдаа бэлчээрийг сэргээх үүднээс хэд хэдэн
арга хэмжээг авахаар төлөвлөж байна. Үүнд:
I. Бэлчээрт хор хөнөөл учруулж байгаа үлийн цагаан оготныг байгаль орчинд
халгүй аргаар устгах
II. Бэлчээрийн даац, ачааллыг бууруулах зорилгоор малыг эдийн засгийн
эргэлтэд оруулан, чанаржуулан, ашиг шим өндөртэй, бэлчээрт тохирсон
тооны малтай болох
Малын тоог бэлчээрийн даацад нийцүүлэн цөөлөх талаар дээр тодорхой
өгүүлсэн тул энэ хэсэгт үлийн цагаан оготнотой тэмцэх арга хэмжээг төлөвлөж
оруулав.
Үлийн оготнотой тэмцэх арга хэмжээ. Энэ амьтан нь чийг тунадас багатай,
дулаан, ургамлан нөмрөгөөр тачир сийрэг, зөөлөн хөрстэй, өндөрлөг биш нутагт
илүү сайн амьдардаг байна. Өөрөөр хэлбэл байгаль цаг уурын болон хүн малын
нөлөөгөөр ургамал нь хэт их ачаалалтай ашиглагдаж талхлагдсан төв суурин

15. 194
газар, айлын өвөлжөө, хаваржаа, бэлчээрийн уст цэгийн орчим үлийн цагаан
оготно амьдрах таатай орчин болдог байна.
Тэмцэх аргууд
Иймээс улс орнууд түүний хөнөөлөөс сэргийлэх, арилгах арга хэмжээнд ашиглах
байгаль орчинд халгүй арга технологийг 22боловсруулсаар байна. Өнөөгийн
байдлаар бэлчээрийн болон аж ахуйн талбайд тархсан үлийн цагаан оготнотой
тэмцэхэд
1) Энгийн механик арга /амьдрах тохиромжтой орчинг нь алдагдуулах/
2) Химийн арга
3) Биологийн арга
4) Микробиологийн аргуудыг ашиглаж байна.
5) Бэлчээрийн менежментийн арга
Энгийн механик арга (Амьдрах тохиромжтой орчныг нь алдагдуулах)
Энгийн механик аргууд нь үлийн цагаан оготнын амьдрах тохиромжтой орчныг нь
алдагдуулах, идэш тэжээлийн нөөцийг нь устгахад тулгуурласан дараах аргууд
багтана. Үүнд:
 Ус цутгах
 Утах
 Цооноглох
 Хөеө ноохойг нь авах
 Бүх төрлийн урхи, занга тавих
Эдгээр аргууд нь гарын доорх энгийн материалуудыг ашиглах боломжтой,
хэрэглэх зарчим нь илүү хялбар байдаг тул тухайн орон нутагт байнга оршин сууж
бэлчээрийн ашиг шимийг нь хүртдэг иргэд, малчид цаг улирлын байдалд
тохируулан жилийн турш хэрэглэж болдог давуу талтай төдийгүй байгаль орчинд
ямар нэгэн сөрөг нөлөө үзүүлдэггүй. Гэхдээ эдгээр аргууд нь голдуу бага
хэмжээний талбайд тархсан тохиолдолд түлхүү хэрэглэгдэх бөгөөд их хэмжээний
тархалттай бэлчээрт бусад аргуудтай хослуулан иргэд, малчдын оролцоонд
тулгуурлан хэрэглэх нь ажлын үр ашгийг нэмэгдүүлдэг байна (Scott. E et al.,1994).
Химийн арга
Өнөө үед хүчтэй химийн бодис /цайрын фосфид гэх мэт/ болон амьтны цус
бүлэгнүүлэх бодисууд /Chlorophacinone,Diphacinone/ ерөнхий хэрэглээний ба
мэргэжилтний хяналтын доорх хэрэглээний гэсэн 2 бүлэгт хуваагдан хэрэглэгдэж
байна. Эдгээр нь үрлэн болон шингэн хэлбэрээр худалдаалагддаг. Химийн арга
хэрэглэж буй тохиолдолд бодисыг 21-28 хоногийн зайтайгаар 2 удаагийн
давталттай хийх шаардлагатай болно. Учир нь эдгээр бодисын үйлчилгээ
илэртэл 18-20 хоногийн хугацаа шаардана. Гэвч химийн аргаар үлийн цагаан
оготнотой тэмцэхэд 6 түүнтэй зэрэгцэн амьдардаг бусад амьтан, ургамлын
22
“БЭЛЧЭЭРИЙН УРГАМАЛД ХӨНӨӨЛ УЧРУУЛЖ БУЙ ҮЛИЙН ЦАГААН ОГОТНОТОЙ
БАЙГАЛЬД ХАЛГҮЙ АРГААР ТЭМЦЭХ МЕНЕЖМЕНТ”. УБ., 2017, эмхэтгэсэн Ц.МӨНХНАСАН

16. 195
хэвийн амьдрал, амьдрах орчинд сөрөг нөлөө үзүүлдэг нь батлагдсан тул
хэрэглэхээс татгалзаад байна.
Биологийн арга
Үлийн цагаан оготнотой тэмцэх биологийн арга нь тэдгээрээр хооллодог бусад
төрлийн амьтдыг ашиглан авлахад суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл үлийн цагаан
оготноор хооллодог махчин амьтад /үнэг, хярс, үен гэх мэт/, махан идэштэн
шувуудыг /талын сар, шонхор, харцага гэх мэт/ оготнын тархалт ихтэй нутгуудад
нутагшуулах, хамгаалах, амьдрах орчныг нь бүрдүүлэх ажлыг зохион байгуулах
хэрэгтэй юм. Хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг биологийн арга бол оготнын тархалт
ихтэй нутагт “Т” хэлбэрийн шувууны суудлыг мод, чулуу, төмөр зэргийг ашиглан
мал амьтан мөргөж шүргэхэд унахааргүйгээр бэлчээрт 1-1.5 метрийн өндөрт бат
бөх босгох юм.
Микробиологийн арга
Үлийн цагаан оготнын тоо олширч их хэмжээний талбайг хамран хөнөөл учруулж
байгаа тохиолдолд тэдний тоог бууруулах хамгийн хурдан, илүү үр дүнтэй арга
бол микробиологийн арга юм. Микробиологийн арга гэдэг нь үлийн цагаан
оготнод өвчин үүсгэгч бактериар баяжуулсан тэжээлийг өгөөш болгон тархалт
ихтэй бэлчээрт тавьж өгөхийг хэлнэ. Өвчин үүсгэгч бактери нь зөвхөн үлийн
цагаан оготнод нөлөө үзүүлэхээр тооцсон байдаг тул бусад мал, амьтанд сөрөг
нөлөө үзүүлдэггүй байна. Микробиологийн аргаар үлийн цагаан оготнотой тэмцэх
ажлыг нэлээд улс орон хэрэглэж байгаа бөгөөд өвчин үүсгэгч бодисын үйлчлэл
нь аажим байдаг төдийгүй халдварладаг тул тэмцэх ажлын үр ашгийг
нэмэгдүүлдэг давуу талтай.
Бэлчээрийн менежментийн арга
Үлийн цагаан оготно нь богино өвстэй бэлчээрт, байршдаг ба бэлчээр
талхлагдсан газар нутгуудад популяц нь өндөр түвшинд хүрдэг. Үлийн цагаан
оготнын хэт олшролтыг зохицуулах хамгийн хямд, үр дүнтэй, удаан хугацааны
арга нь бэлчээрийн талхагдлыг багасгах, ургамлын нөхөн ургах боломжийг хангах
хэлбэр мөн. Сүүлийн үед бэлчээрийн хөнөөлт мэрэгчтэй тэмцэхэд хэрэглэх
шаардлагатай хэмээн тодорхойлж буй энэ арга нь дан ганц мэрэгчтэй тэмцэх
төдийгүй бэлчээрийн менежментийг сайжруулж зохистой ашигласнаар байгаль
орчин, нийгэм, эдийн засагт олон талын эерэг нөлөө үзүүлнэ.
Зураг 8.1.7.1 Бэлчээрийн ургамалд хөнөөл учруулж буй үлийн цагаан оготнотой
тэмцэх аргуудыг нутаг бэлчээрийн онцлогт тохируулан хэрэглэх бүдүүвч

17. 196
Дээрх тэмцэх аргийг үндэслэн доорх зургийг хийж гүйцэтгэлээ. Зургаас харвал
малчин айл бүр 1 км радиуст энгийн механик арга, 3км радиуст бол
Микробиологи, Биологийн арга хэрэглэж тэмцэхээр төлөвлөж өгөв. Өрх бүр
энгийн механик аргаар тэмцэж чадвал нийт талбайн 70-80 хувийг бууруулна.
Зураг 8.1.7.2 Бэлчээрийн доройтлыг сэргээх төлөвлөлт
Эх сурвалж: ГЗБГЗЗГ-ын мэдээ, БСТ-н боловсруулалт
8.2 ХОТ ТОСГОН БУСАД СУУРИН ГАЗРЫН ГАЗАР ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН
ТӨЛӨВЛӨЛТ
Батцэнгэл сум нь 2015 онд хот суурины ерөнхий төлөвлөгөөг “Зууны гүүр” ХХК -
аар хийж гүйцэтгүүлсэн байна. Энэ төлөвлөгөө нь 2034 он хүртэл төлөвлөсөн
байна. Үүнд:

18. 197
Барилга, байгууламж төлөвлөлт: Спорт цогцолбор-1, Мэдээлэл холбооны
газар- 2 давхар байр -1, Бизнес мэдээллийн төв - 2 давхар байр-1, Хүүхэд
хөгжлийн төв 2 давхар байр-1, Ахмадын цогцолбор төв 2 давхар-1, сургуулийн
өргөтгөл барих-2-3 давхар 960 сурагчтай, Цэцэрлэг-80 хүүхэд, 100 хүүхэд,
багтаах 2 давхар байр -2, хүүхдийн дотуур байр- 80 хүүхдийн 2 давхар байр -1,
нарийн мэргэжлийн эмнэлэг-2 давхар байр-1, уламжлалт эмнэлэг- 2 давхар байр-
1, ахмадын сувилал -2 давхар байр-1, 15 айлын орон сууц-3 давхар байр-8,
халуун усны газар-7, Шахмал түлшний үйлдвэр, Мал эмнэлгийн шинжилгээний
лаборатори, Мал нядалгааны цех, Сүү цагаан идээ боловсруулах жижиг үйлдвэр,
арьс шир боловсруулах цех, зэрэг барилгуудыг төлөвлөж өгсөн байна.
Мөн соёл амралтын хүрээлэн, цэцэрлэгт хүрээлэн – 4.5 га талбайг төлөвлөж
өгсөн. Дээрх төлөвлөсөн ажлуудаас 2027 он хүртэл бүтээн босгох ажлуудыг сум
орон нутаг өөрсдөө шийднэ.
Шугаман байгууламж төлөвлөлт: Эрчим хүчний салбартай хамтран цахилгаан
дэд станцыг өргөтгөж шинээр төлөвлөсөн хорооллуудыг цахилгаанаар хангах,
нэгдсэн халаалтын шугамтай холбож айл өрхүүдийг дулаанаар хангах, бага
оврын цэвэрлэх байгууламж барих зэрэг ажлуудыг төлөвлөсөн.
Зурган мэдээллийн дэлгэрэнгүйг Хавсралт 8.2-с харна уу.
Сум орон нутгийн удирдлагууд болон малчдын төлөөлөлтэй уулзахад энэ
байгууллагын хийсэн төлөвлөлтөөр цаашид явна гэсэн саналтай байгаа тул
түүнийг өөрчлөх шаардлагагүй гэж үзэв.
Мөн Газрын мэргэжлийн байгууллага “Геоботаник” ХХК 2018 онд газрын төлөв
байдлын чанарын хянан баталгааны ажил хийж гүйцэтгэсэн байна. Тухайн
байгууллагын тодорхойлсон судалгаагаар сумын тэг гортиг буюу суурин газрын
хилийг цаашид томсгон, өргөтгөхөөр төлөвлөж өгсөн байна. Одоо ашиглаж
байгаа 611 га талбайг 1105.8 га болгож өргөтгөхөөр төлөвлөж байна /Зураг 8.2.1/.

19. 198
Зураг 8.2.1 Сумын тэг гортиг төлөвлөлт
Эх сурвалж: Геоботаник ХХК -ын мэдээ, БСТ-н боловсруулалт
Байгалийн эрсдэл: Одоогийн сумын төвийн байршил нь газарзүйн байршлаар
Уулын урд энгэр бэл хэсэг, голын хөндий, нуур орчимд байршиж, далайн
түвшнээс дээш 1377.6-1403.1 м өндөрт байрладаг. Зүүн хойд талд давстай
нууртай. Сумын төвийн зүүн ба зүүн урд хэсэгт байх гэр хороолол нь үерийн
гамшигт өртөж болзошгүй эрсдэлтэй бүсэд байгаа юм. Доорх 9.14 Зурагт тод
цэнхэр өнгөөр харагдаж байгаа газрууд нь бороо хур орох тохиолдолд ус
хуримтлагдан тогтох хонхор газрууд юм. Эрсдэлтэй айлуудыг улаан хүрээгээр
тодотгон харуулав.

20. 199
Зураг 8.2.2 Сумын төвийн одоогийн эрсдэлийн зураг 3D
Зураг 9.15 нь төлөвлөлтийн зураг бөгөөд улаанаар харагдаж байгаа нь цаашид
газар олголтоор өгөхөөр төлөвлөсөн газрууд юм. Энэ зургаас харахад хэд хэдэн
газар нь ус тогтох, эрсдэлтэй харагдаж байна. Шар өнгөөр тэмдэглэсэн газруудад
газар олголт хийхгүй байх, зайлшгүй тохиолдолд үерийн эрсдэлийн талаар
урьдчилан анхааруулж, хөрөнгө оруулалт их шаардах үл хөдлөх хөрөнгө
бариулахаас сэрэмжлүүлэх нь зүйтэй юм.
Зураг 8.2.3 Сумын төвийн төлөвлөлтийн эрсдэлийн зураг 3D
Эх сурвалж: БСТ-н боловсруулалт
8.2.2 Хог хаягдлын төлөвлөлт
Монгол улсын Засгийн газрын 2017 оны 03 дугаар сарын 20-ны өдрийн 98 дугаар
тогтоолоор “Агаар, орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр”-ийг баталсан
нь Архангай аймгийн “Агаар, орчны бохирдлыг бууруулах дэд хөтөлбөр”
боловсруулах үндэслэл болсон байна. Хог хаягдлын тухай хууль болон энэхүү
дэд хөтөлбөр нь энд дурдсан төлөвлөлтийн үндэс болж байгаа юм.

21. 200
Тулгамдаж буй бэрхшээл: Батцэнгэл сумын айл өрхүүд нь гудамж талбайд ил
задгай хог хаягдлаа хаядаг бөгөөд хугацаанд нь зайлуулдаггүй, хог агуулж байгаа
сав нь эрүүл ахуйн шаардлага хангадаггүй, хогийн цэг хашаажуулсан боловч
хашаанаас гадна хогоо асгадаг зэрэг бэрхшээлүүд тулгамдаж байна. Энэ нь
байгаль орчинд сөргөөр нөлөөлж хөрсний бохирдол үүсгэж, улмаар өвчний эх
үүсвэр болох эрсдэлтэй байна. Мөн хогийн нэг машин байгаа нь эвдэрсэн ба тэр
болгон айлуудын хогыг ачин тээвэрлэж чаддаггүй байна.
Түүнчлэн үхсэн малын сэг зэм устгахдаа хэдийгээр зарим малчид газар ухаж
булшилдаг боловч зарим малчид хойрго ханддаг байна.
Цаашид авах арга хэмжээ, төлөвлөлт. Хог хаягдлыг цаашид ангилан ялгах, хог
шатаах зуухтай болох, ангилсан хогоо дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах,
аж ахуй нэгж байгууллага, олон нийтийн газарт аюултай хог хаягдал ангилах
савуудыг байршуулах, гэх зэрэг хэд хэдэн ажлуудыг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж
байна. Мөн 3-5 тооны даацтай, зориулалтын бүхээгтэй хогны машин 1 шинээр
авахаар төлөвлөв.
Бодлогын чиглэл, зорилт:
 Орчны бохирдлыг бууруулахад иргэд, олон нийтийн оролцоо, үүрэг
хариуцлагыг нэмэгдүүлж, эрүүл амьдрах зөв дадлыг төлөвшүүлэх;
 Агаар, хөрс, усан орчныг хүний болон аж ахуйн үйл ажиллагаатай
холбоотой аливаа бохирдол, доройтлоос урьдчилан сэргийлэх, хамгаалах
ажлыг сумын бүх түвшинд зохион байгуулж сумын нутаг дэвсгэрийн
байгалийн унаган төрх байдлыг тогтвортой хадгалж, нутаг дэвсгэртээ хог
хаягдал хаядаггүй сум, баг болно;
 Аюултай хог хаягдлыг савлах, эх үүсвэр дээр түр хадгалах, тээвэрлэх үйл
ажиллагааг хуулийн дагуу хэрэгжүүлж, биелэлтэд хатуу хяналт тавих
журмыг хэрэгжүүлж, иргэд, аж ахуйн нэгжийн тэргүүний туршлага,
санаачлагыг дэлгэрүүлэх /Хог хаягдлын тухай хууль, шинэчилсэн
найруулга, 2017 он/ 22, 23, 24 дугаар зүйл/.
 Засаг дарга аж ахуйн нэгж, байгууллагатай хог хаягдлын гэрээ
байгуулахдаа “Хог хаягдлыг устгах, булшлах үйл ажиллагаанд тавигдах
ерөнхий шаардлагыг хангах /Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын
2018 оны 443 дугаар тушаалаар батлагдсан/” чиглэлээр хог хаягдлын гэрээ
байгуулсан байгууллагад дэмжлэг үзүүлэх, хамтран ажиллах болон
гэрээний хэрэгжилтэд хяналт тавих тухай заалтуудыг гэрээнд тодорхой
тусгаж байх
 “Энгийн хог хаягдлын төвлөрсөн цэг байгуулах, үйл ажиллагаа явуулах
аргачилсан заавар /БОАЖ сайдын 2018 оны А/445 дугаар тушаалаар
баталсан/”-ын дагуу “Сум, багийн хогийн төвлөрсөн цэг”-ийг үлгэр жишээ
тохижуулах ажлыг зохион байгуулах, иргэд, аж ахуйн нэгжийн дэмжлэг,
туслалцаа авах санаачилгыг өрнүүлэх /Хог хаягдлын тухай хууль
/шинэчилсэн найруулга, 2017 он/ , 10 дугаар зүйлийн 2.3 болон 2.17 /.
 Ахуйн шингэн хог хаягдлыг зайлуулах бага оврын зөөврийн цэвэр
байгууламж багийн төвд суурилуулах
 Аж ахуйн нэгж, айл өрхийн бие засах газрын асуудлыг шинэ технологийн
дагуу сонголт хийж, нэвтрүүлэх

22. 201
 Сумын хог хаягдлын менежментийг сайжруулах мастер төлөвлөгөө
боловсруулж хэрэгжүүлэх, энэ хүрээнд хог хаягдлыг бууруулах, дахин
боловсруулах өртөг-үр ашгийн тооцоо, хөрөнгө оруулалтын зардлыг
тооцоолж гаргах /хог хаягдлын менежментийг сайжруулах үндэсний
хөтөлбөр,
Дээрх асуудлыг шийдвэрлэхэд шаардагдах хөрөнгө оруулалтын тооцоог Хүснэгт
8.2.1-д харуулав.
Хүснэгт 8.2.1 Хог хаягдлын хүрээнд шаардагдах хөрөнгө оруулалтын
тооцоо
№ Нэр төрөл Үйлдвэрлэгч
улс
Марк,
модель
Нэгжийн үнэ,
төгрөг
Давуу, сул
тал
1. Хогны машин
(бүхээгтэй,
шахагчтай)
БНХАУ Faw, бусад 37,000,000 Үнэ хямд,
эвдрэл их,
сэлбэгийн
олдоц бага
2. Хогны машин
(бүхээгтэй,
шахагчтай)
БНСУ Hyundai,
Mayti
45,000,000 Эвдрэл их,
сэлбэгийн
олдоц их
3. Хогны машин
(бүхээгтэй,
шахагчтай)
Япон Nissan,
Mitsubishi
58,000,000 Үнэ өндөр,
эвдрэл бага,
сэлбэгийн
олдоц их
4. Хог ангилан
ялгах сав
(150кг, листэн
төмөр)
Монгол улс 300,000 Орон нутагт
үйлдвэрлэх
боломжтой
5. Хог шатааж
эрчим хүч
үйлдвэрлэх
үйлдвэр
БНХАУ 60,000,000 Утаан дахь
хорт
бодисын
агууламж
бага.
Эх сурвалж: Бодлого судлалын төвийн боловсруулалт
8.3 ЗАМ, ШУГАМ СҮЛЖЭЭНИЙ ГАЗРЫН ГАЗАР ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН
ТӨЛӨВЛӨЛТ
8.3.1 Авто замын газрын төлөвлөгөө
Нутгийн иргэдийн санал, эрэлт, хэрэгцээ, болон авто замын газрын тохиромжтой
байдлын үнэлгээ зэргийг үндэслэн тус суманд хэд хэдэн газар зам засах

23. 202
сайжруулах, шинээр хатуу хучилттай авто зам тавих ажлуудыг ирэх 7 жилийн
төлөвлөгөөнд тусгав. Үүнд:
 Мянганы замын хэвтээ тэнхлэгийн Орхон гол-Их тамирын чиглэлийн гүүр,
хатуу хучилттай авто замыг барьж байгуулах ажлыг эрчимжүүлэх
 Цэнхэрийн гүүрээс сумын төв хүртэлх хатуу хучилттай авто зам тавих
Тус суманд нийт 1.1 мянган га талбайд 107 км авто зам төлөвлөсөн /хүснэгт
8.3.1.1/.
Хүснэгт 8.3.1.1 Авто замын газрын төлөвлөгөө
№ Замын төрөл Замын чиглэл
Замын
урт /км/
Хамгаалалтын зурвас
Өргөн /м/ Талбай /га/
1
Хатуу хучилттай
авто зам
Хэвтээ тэнхлэгийн Орхон
гол-Их тамирын
чиглэлийн гүүр, мянганы
зам
63 100 652.7
2
Цэнхэрийн гүүрнээс -
Батцэнгэл сумын төв
44 100 439.6
Нийт 107 - 1092.3
Автозамын шаардлагатай хөрөнгө оруулалт
Хүснэгт 8.3.1.2 Аймаг, сум хоорондын хатуу хучилттай автозам барих
хөрөнгө оруулалтын хэмжээ
№ Замын төрөл Замын чиглэл
Замын
урт /км/
Нэгж км-ын
жишиг үнэ,
сая ₮
Нийт төсөв,
сая ₮
1 Хатуу
хучилттай
авто зам
Хэвтээ тэнхлэгийн
Орхон гол-Их
тамирын чиглэлийн
гүүр, мянганы зам
63 1,000₮ 63,000₮
2
Цэнхэрийн гүүрнээс -
Батцэнгэл сумын төв
44 1,000₮ 44,000₮
Нийт 107 107,000₮
Орон нутгийн хатуу хучилттай автозам барих жишиг үнэ 1 км тутамд 1 тэрбум
төгрөг байна.
8.3.2 Зам дагуух даваа, гуу жалга, бартаа, саадыг засах төлөвлөгөө
Нутгийн иргэдийн санал, эрэлт хэрэгцээ болон тохиромжтой байдлын үнэлгээнд
тулгуурлан үер усны гамшгаас болж эвдэрч сүйдсэн овоо, даваа, гуу жалга болон
бартаатай замыг засах төлөвлөгөөг боловсруулав. Үүнд:
 Баян-Уул багийн Улаан толгой, Эрэг, Солбийн давааны цаад тал,
Балтгарын эрүү

24. 203
 Хөнөг багийн Шовхын давааны баруун зүүн тал
 Улаан чулуу багийн Шивэртийн давааны зам
 Тээл, Тэрэгтийн шуудууны гарам гарцыг засаж сайжруулах
Хүснэгт 8.3.2.1 Ердийн шороон замын газрын төлөвлөгөө
Багийн
нэр
Газрын нэр Төрөл
Байршлын солбицол
Уртраг Өргөрөг
Баян-Уул
Солбийн давааны цаад
тал, Балтгарын эрүү
Гуу жалга
101° 52' 57.771"
E
47° 47' 36.707"
N
Баян-Уул Улаан толгой Гуу жалга
101° 47' 29.102"
E
47° 47' 41.384"
N
Дэл Тээл, тэрэгтийн шуудуу Гарам
101° 45' 33.921"
E
47° 45' 23.992"
N
Улаан
чулуу
Шивэртийн давааны зам
Даваа
Засах
102° 5' 59.128" E 48° 14' 0.083" N
Хөнөг Шовхын давааны зам
Даваа
Засах
102° 3' 6.439" E
47° 52' 34.833"
N
Баян-Уул Эрэг Гуу жалга
101° 37' 17.893"
E
47° 52' 56.535"
N
Зураг 8.3.2.1 Авто замын газрын төлөвлөлт
Эх сурвалж: БСТ-н боловсруулалт

25. 204
8.3.3 Цахилгаан холбооны шугамын газрын төлөвлөлт
Батцэнгэл сум нь Булган аймгаас цахилгааны эх үүсвэрээ хангадаг ба шинээр
станц барих болон засварлах төлөвлөгөө Эрдэнэт-Булганы цахилгаан түгээх
сүлжээ төрийн өмчит хувьцаат компанид байхгүй байна.
Сум орон нутаг иргэдийн зүгээс хэд хэдэн газарт гар утасны антен босгох
хэрэгтэй байна гэсэн саналууд гаргаад байна. Үүнд:
 Баян-Уул багийн Шовх, Төмөрт, Солив,
 Хөнөг багийн Хайрхан, Өргөө, Бор азарга,
 Цац багийн Сэрвэн орой, Хужирт,
 Улаан чулуу багийн Өгөөмөр, Цагаанбаатар
 Дайр бор багийн Олон овоот зэрэг газруудыг нэрлэсэн байна.
Мөн Аялал жуулчлал хөгжүүлэх маршрутад орсон Цацын рашаан, Агуйт гэх
чиглэлд цахилгааны шугам татах гэсэн иргэдийн санал гаргасныг төлөвлөв.
Хүснэгт 8.3.3.1 Шугам, сүлжээний газрын төлөвлөлт
№ Шугамын төрөл Чиглэл
Шугамын
урт /км/
Хамгаалалтын зурвас
Өргөн /м/ Талбай /га/
1 Цахилгааны шугам
Сумын төвөөс - Цац
багийн төв, Цац
рашаан, Агуйт
23 15 68
Эрчим хүчний шаардлагатай хөрөнгө оруулалт
Хүснэгт 8.3.3.2 Цахилгааны шугам сүлжээг шинээр байгуулах хөрөнгө
оруулалтын хэмжээ
№ Шугамын төрөл Чиглэл
Шугамын
урт /км/
Нэгж км-ын
жишиг үнэ,
сая ₮
Нийт төсөв, сая ₮
1 Цахилгааны шугам
Сумын
төвөөс - Цац
багийн төв,
Цац рашаан,
Агуйт
23 29 667.0
10КВ-ын агаарын шугам суурилуулах жишиг үнэ нь 1км тутамд 29.0 сая₮ байна.
Эцсийн хэрэглэгчийн хэрэглээнээс хамаарч дэд станц болон трансформатор
байрлуулах тул түүний зардлыг тооцоогүй болно.

26. 205
Хүснэгт 8.3.3.2 Гар утасны антен байгуулах газруудын байршил
Багийн нэр Газрын нэр, алсын бараа харагдах зай
Байршлын солбицол
Уртраг Өргөрөг
Хөнөг Бор Азарга Уул 1899.1, 25 км хүртэл харна 102° 10' 52.011" E 47° 51' 55.449" N
Дайр бор Олон овоот 1676.0 101° 58' 57.531" E 47° 50' 26.549" N
Улаан чулуу 1946.2, 18 км хүртэл харна 102° 5' 51.902" E 48° 3' 25.768" N
Цац 2071 101° 52' 42.947" E 48° 0' 26.172" N
Баян-Уул Төмөрт Уул 1749.2 101° 32' 33.263" E 47° 48' 9.847" N
Зураг 8.3.3.1 Шугам, сүлжээний газрын төлөвлөлт
Эх сурвалж: БСТ-н боловсруулалт

27. 206
8.4 УСАН САН БҮХИЙ ГАЗРЫН ГАЗАР ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ
Нутгийн иргэдийн санал, эрэлт, хэрэгцээг үндэслэн шинээр худаг гаргах, хөв
байгуулах, булгийн эх хаших зэрэг ажлуудыг ирэх 7 жилийн төлөвлөгөөнд тусгав.
Ус хүрэлцээгүй талбайг тогтоохдоо усан хангамжийн эх үүсвэрээс ойрын хөлийн
мал бэлчих зай буюу 3 км радиус татаж тооцон, үлдсэн талбайг усны хүрэлцээ
муутай гэж тооцов.
Сумын хэмжээнд нийт 17 худаг шинээр гаргах болон хуучин худгуудыг сэргээн
засварлах, 44 булаг, шандын эхийг хашиж хамгаалах, 6 газарт хөв байгуулахаар
төлөвлөв.
Д/д Багуудын нэрс Худаг гаргах газрын нэрс хугацаа
1 ДЭЛ баг 1.Эрх нарийн 2. Хайлааст 3.Луузан 4.
Чөдөр
2020-2027
2 БАЯН-УУЛ баг 1.Хужиртын тойром.3.Агьтын мануу. 2020 - 2027
3 ЦАЦ баг 1. Хярын өвөлжөө. Хэрмийн тал. Бятга,
Доохой, Жаргалант
2020 -2027
4 УЛААН ЧУЛУУ баг 1. Лансын эх 2. Гөрөөчин.3. Ханан
чулуут
2020 -2027
5 ХӨНӨГ баг 1. Хагийн дөрөлжийн зүүн тал, 2.
Азаргын шил цагаан чулуут.
2020 -2027
6 Дайр бор баг 1.Ужигын хөндийд чулуун хороот, 2.
Дулааны өвөр, 3. Өндөр хөх хажуу,
2020 -2027
Дэлгэрэнгүй мэдээллийг 8.4 хавсралтаас үзнэ үү.
Хүснэгт 8.4.1 Төлөвлөлтөд тусгагдсан уст цэгийн тоо
№ Багийн нэр Төлөвлөсөн
Хугацаа
Худгийн
тоо
Булаг, шандын
тоо Хөв
1 Дэл 4 11 1 2020-2027
2 Баян-Уул 2 8 0 2020-2027
3 Цац 5 8 2 2020-2027
4 Улаан чулуу 3 11 2 2020-2027
5 Хөнөг 3 6 1 2020-2027
6 Дайр бор 3 0 0 2020-2027

28. 207
Нийт 20 44 6 2020-2027
Зураг 8.4.1 Усан сан бүхий газрын төлөвлөлт
Эх сурвалж: БСТ-н боловсруулалт
Усан хангамжийг сайжруулахад шаардлагатай хөрөнгө оруулалт:
Бэлчээрт инженерийн хийцтэй гүний худаг гаргах болон хүлээн авахдаа
холбогдох стандартыг баримтлах бөгөөд нэгж худгийг түлхүүр хүлээлцэх
нөхцөлөөр гүйцэтгэх жишиг ханш нь 25.0 сая₮ байна. Мөн аймгийн байгаль орчин
аялал жуулчлалын газраас гүний худаг гаргах зөвшөөрөл авах шаардлагатай.
Хүснэгт 8.4.2 Бэлчээрт мал услах зориулалтаар худаг гаргах
№ Багийн нэр
Шаардлагатай санхүүжилт
Худгийн тоо Нэгж жишиг үнэ, мян.төг Төсөв Хугацаа
1 Дэл 4 25,000₮ 100,000₮ 2020-2027
2 Баян-Уул 2 25,000₮ 50,000₮ 2020-2027
3 Цац 5 25,000₮ 125,000₮ 2020-2027
4 Улаан чулуу 3 25,000₮ 75,000₮ 2020-2027
5 Хөнөг 3 25,000₮ 75,000₮ 2020-2027
Нийт 17 20,000₮ 425,000₮ 2020-2027

29. 208
Хөдөөгийн хүн ам, мал аж ахуйн усан хангамжийг сайжруулах зориулалтаар
худгийн цооног өрөмдөх, тоног төхөөрөмжийг суурилуулах, барилга барих ажлыг
зохион байгуулахад хамаарна. Уг стандартын нэр болон дугаар нь MNS 6088. :
2010 Худгийн цооног өрөмдөх, тоног төхөөрөмж суурилуулах ажилд тавих
техникийн шаардлага
Хадлангийн талбайн хажууд хөв байгуулах нь энгийн бэлчээрт хөв гаргахаас
илүү санхүүжилт шаардагддаг онцлогтой юм.
Хүснэгт 8.4.3 Мал болон хадлан тариалангийн талбай услах зориулалттай
хөв барих
№ Багийн нэр
Шаардлагатай санхүүжилт
Хөв
Нэгж жишиг
үнэ, мян.төг
Төсөв Тайлбар Хугацаа
1 Дэл 1 10,000₮ 10,000₮
Бэлчээрийн
зориулалтаар
2020-2027
2 Баян-Уул 0 10,000₮ 0₮
Бэлчээрийн
зориулалтаар
2020-2027
3 Цац 2 10,000₮ 20,000₮
Бэлчээрийн
зориулалтаар
2020-2027
4 Улаан чулуу 1 45,000₮ 45,000₮ Хадлангийн зориулалтаар
5 Улаан чулуу 1 10,000₮ 10,000₮
Бэлчээрийн
зориулалтаар
2020-2027
6 Хөнөг 1 10,000₮ 10,000₮
Бэлчээрийн
зориулалтаар
2020-2027
Нийт 17 20,000₮ 95,000₮ 2020-2027
8.5 ТУСГАЙ ХЭРЭГЦЭЭНИЙ ГАЗРЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ
2016 онд TNC /Дэ нэйчи консерванси/ Олон улсын байгууллага, Байгаль орчин,
ногоон хөгжлийн яам (хуучнаар) болон Газрын харилцаа, геодези, зурагзүйн
газар хамтран Монгол алтай, Их нууруудын хотгор, Олон нууруудын хөндий
болон Хангай, Хөвсгөлийн бүсэд экологийн бүс нутгийн үнэлгээг хийж,
экосистемийн хувьд хамгаалбал зохих газруудыг сонгосон байна. Батцэнгэл
сумын хувьд Тамирын голын хөндий хамрагдсан байна.
Эдгээр газар нутгийг цаашид нөөц газрын ангиллаар улсын тусгай
хамгаалалтад авах зайлшгүй шаардлагатай гэж нутгийн иргэд үзэж байна. Мөн
Хөнөг багийн Баянхайрхан Уул, Дайр бор хайрхан, Даш лүнгийн овоо, Эрдэнэ
толгой, Аргалант, Норов түмбийн овоо орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авах
санал гарсан юм.
Батцэнгэл сумын хувьд 7 байршилд хамгаалалтад авах газрыг төлөвлөв.
Ингэснээр 53194.8 га талбай буюу нийт газар нутгийн 15.05 % -ийг хамгаалалтад
авч байна.

30. 209
Хүснэгт 8.5.1 Төлөвлөж буй тусгай хамгаалалтад авах газрын нэрс
№ Сумын нэрс
Экосистемийн
хувьд
хамгаалах
талбай /га/
Хамгаалалт Төлөвлөлт
он
Эзлэх
хувь
1
Тамирын
голын хөндий
51588.0
Улсын тусгай
хамгаалалтад авах
/нөөц газарт бүртгэх/
2020-2027 14.6
2
Баян хайрхан
Уул
236.0
Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авах 2020-2027 0.1
3 Эрдэнэтолгой 68.6
Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авах 2020-2027 0.02
4
Дайр бор
хайрхан
95.8
Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авах 2020-2027 0.03
5
Даш лүнгийн
овоо
210.2
Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авах 2020-2027 0.06
6 Аргалант 528.1
Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авах 2020-2027 0.15
7
Норов
түмбийн овоо
468.1
Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авах 2020-2027 0.13
Нийт 53194.8 15.05

31. 210
Зураг 8.5.1 Тусгай хамгаалалттай газрын төлөвлөлт
Эх сурвалж: Дэ нэйчи консерванси ОУБ-ын мэдээ, БСТ-н боловсруулалт

32. 211
8.6 АЯЛАЛ, РЕКРЕАЦИЙН НӨӨЦ БҮХИЙ ГАЗРЫН ГАЗАР ЗОХИОН
БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ
Эдийн засгийн бүсчлэл: Архангай аймгийн хэмжээнд бүлэг суурины тогтолцоо
буюу эдийн засгийн бүсчлэлээр 4 бүс болгон хуваасан23 байна.
 I-бүс Хоргын бүс
 II-бүс Хануйн бүс
 III-бүс Өгий нуурын бүс
 IV-бүс Булган Уулын бүс
Зураг 8.6.1 Аймгийн Эдийн засгийн бүсчлэл
Батцэнгэл сум нь Булган Уулын бүс нутагт хамрагддаг. Булган Уулын бүсийг соёл
шинжлэх ухаан, танин мэдэхүйн аялал жуулчлалын бүс байхаар төлөвлөсөн
байна. Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг 2006 онд
газрын мэргэжлийн байгууллага Цогт-Хангай ХХК хийж гүйцэтгэсэн байна.
Аймгийн төлөвлөгөөнд Батцэнгэл сумын тухайд аялал, эртний түүх соёлын
дурсгалт олон газруудыг нэрлэснээс:
 Батцэнгэл сумын өнөөгийн төв нь 1846 онд байгуулагдсан Сайн Ноён Хан
аймгийн Түшээ гүн Лувсанхайдавын Лу гүн хүрээний суурь оршиж буй
бөгөөд хийдийн уран барилгын дурсгал өнөө болтол хадгалагдаж байдаг.
 Сумын төвөөс урагш Тамирын голын дундуур орших Тогтохын талд
дөрвөлжин булш, тамга бүхий хөшөө, зэл чулуу бүхий цогцолбор бий.
Эдгээрийг МЭӨ III зууны Нируны /Жужан/ үеийн дурсгал гэж үздэг.
 Цацын дэнж гэдэг газар орших 6 ш буган чулуун хөшөө, булш,
хиргисүүрүүдийг мөн Худгийн Толгой гэдэг газар орших Хүннүгийн үеийн
булшнуудыг хамтад нь 1998 онд Улсын хамгаалалтад авсан байна.
23
Аймгийн газар зохион байгуулалтын хөгжлийн төлөвлөгөө

33. 212
 Шивэртийн аманд хүрэл, төмөр зэвсгийн үед холбогдох дөрвөлжин булш
байдаг.
 Шивэртийн халуун рашаан Тоомын нуурын ар, Шивэртийн голын хоёр
захад далайн түвшнээс дээш 1720м өндөрт байрладаг ба Цэцэрлэг хотоос
зүүн хойш 21 км, сумын төвөөс 40 км зайд оршиж байна. Герциний үеийн
боржин, болронцор, чулуу сэвхэт чулуун суурь дээр мөн хуучин
төмөрлөгийн эрин үеийн их хувирсан занар, элсэн чулуу гэх зэрэг тунамал
чулуулгаас гадна одоо цагийн хурдас хайр, сайр, хучсан голын шавар
намагтай зүлгэн дотроос энэ рашааны хэд хэдэн булаг оргилон гарна.
Дээрх байгалийн үзэсгэлэнт газрууд болон эмчилгээний рашаануудыг аялал
жуулчлал хөгжүүлэх газрууд гэж оруулсан байна. Энэхүү 2006 онд Аймгийн
ГЗБЕТ –нд тусгасан газруудаас одоо Шивэртийн халуун рашаан л тогтмол үйл
ажиллагаа явуулж байна.
Аялал жуулчлалын дэд хөтөлбөр: Архангай аймгийн аялал жуулчлалын
дэд хөтөлбөрийг 2015 онд баталсан бөгөөд 2015-2030 он хүртэл төлөвлөсөн
бодлогын баримт бичгийг хөрсөн дээр буулгаж хэрэгжүүлэхэд ногоон хөгжил,
түүний салбар чиглэлүүд, гадаад харилцааны үндсэн бодлогууд ихээхэн
уялдаж өгөх юм.
Дэд хөтөлбөрийн үндсэн зорилго: Архангай аймгийн түүх соёлын
дурсгал, уламжлалт зан заншил, шашин соёл, байгалийн баялаг,
үзэсгэлэнт газар тэдгээрийн нөөц боломж, орон нутгийн онцлогт
тулгуурласан тогтвортой, ногоон хөгжлийн бодлогод нийцсэн
хариуцлагатай аялал жуулчлалыг цогцоор хөгжүүлж эдийн засгийн биеэ
даасан тэргүүлэх салбарын нэг болгоно.
Энэхүү дэд хөтөлбөрт 4 чиглэлийн тойрон аяллын маршрут төлөвлөсөн
байна. Үүний дотроос Архангай тойрон аялал-4 гэсэн маршрутад Батцэнгэл
сумын Шивэртийн халуун рашаан багтсан байна.
АРХАНГАЙН ТОЙРОН АЯЛАЛ - 4
Хархорин,
Эрдэнэзуу
Жаргалантын
амны буган чулуу
хөшөө
Хөшөө
цайдам
Өгийнуур
Гол мод
Тайхар чулуу
Цэнхэрийн халуун рашаан
Цэцэрлэг хот
Хар балгас
Гол мод 2
Чулуутын хавцал
Хорго Тэрхийн
цагаан нуур
Ноёнхангайн рашаан
Гэсэр ламын шарил
Хар хул хааны балгас
Шивэртийн
халуун рашаан
Зураг 8.6.2. Дэд хөтөлбөрт тусгагдсан маршрут

34. 213
8.6.1 Аялал, Рекреацийн газрын төлөвлөлт
Батцэнгэл сумын аялал рекреацийн газрын тохиромжтой байдлын үнэлгээнд
суурилан сумын иргэд, олон нийтийн саналыг үндэслэн сумын аялал жуулчлалын
маршрутыг төлөвлөсөн. Одоо үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа Хасу шивэрт
сувилал, Их Улаан шивэрт жуулчны бааз зэргийг цаашид өргөжүүлэн хөгжүүлэх,
сайжруулах шаардлагатай.
 Хөшөө цайдам-Өгийн нуур-Гурван Тамирын бэлчир-Агуйт-Цацын дэнж-
Шивэртийн рашаан-Хүрээ нутгийн рашаан - Тайхар чулуу гэсэн чиглэлийн
маршрут. Энэхүү аялал жуулчлалын гол цэгүүдийг Олон Улсын аялал
жуулчлалын маршрутад оруулах
 Чингэлт Уул, Бөхөн шарын нуруунд аялал жуулчлалын бааз байгуулах
 Тамирын гол дагуу Эко загасчлал, тур байгуулах
Монголын газар нутаг дээр Түрэгийн үеэс эхлэн хүн чулуунууд бий болсон байна.
Тэд хаад ихэс дээдсийнхээ онгоныг байгуулахдаа гантиг чулуу зэргээр тэдний
дүр төрхийг дүрслэн хөшөөг нь хийдэг байжээ. Түрэгүүдийн байгуулсан тэдгээр
чулуун хөшөөнүүд өнөө үед үлдэж ирэхдээ толгойгүй байдлаар ихэвчлэн олдсон
билээ. Энэ нь түрэгийн дараа уйгарууд Монголын нутагт орж ирэхдээ нэлээд
сүйтгэсэнтэй холбоотой. Монголын нутгаас дундад зууны үед хамрах хүн
чулуунууд нэлээд олддог бөгөөд янз бүрийн хэлбэр дүрстэй байдгаараа
онцлогтой. Эртний нүүдэлчид /Хүннү, Түрэг, Уйгарын хаант улсын нийслэл /-ийн
өлгий нутаг учраас өвөг дээдсийн үлдээсэн хүн төрөлхтний үнэ цэнтэй түүх,
соёлын биет болон биет бус өвөөр дамжуулан, нутгийн иргэдэд түшиглэсэн
аялал жуулчлал, нүүдлийн соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжтой юм.

35. 214
Зураг 8.6.1.1 Аялал, рекреацийн газрын төлөвлөлт
Эх сурвалж: БОАЖГ-ын мэдээ, БСТ-ын боловсруулалт

36. 215
Дээрх аяллын маршрут болон байгаль, түүх, соёлын дурсгалт газрын нөөц,
ашиглалт, хамгаалалтын горимыг харгалзан аялал, жуулчлалын төлөвлөлтийн
бүсчлэлийг гаргасан.
Зураг 8.6.1.2 Аялал жуулчлалын бүс нутгийн төлөвлөлтийн зураг
Эх сурвалж: БОАЖГ-ын мэдээ, БСТ-ын боловсруулалт

37. 216
Дээрх зураг дээр аялал, жуулчлалын бүс нутгийн төлөвлөлтийг хийж
гүйцэтгэхдээ дараах хоёр бүсийг төлөвлөсөн. Үүнд:
 Тусгай горимын зохицуулалттай аялал жуулчлалын бүс
 Аялал жуулчлалын бүс
Тусгай горимын зохицуулалттай аялал жуулчлалын бүсэд ашиглалтын дараах
горимыг баримтална:
Дурсгалт газар дахь байгалийн болон түүх, соёлын дурсгалт зүйлээс О,1-З,О км-
ийн орчимд сүр бараа, үзэмжийг нь дарах барилга байгууламж барих, газар
хагалах, ухах, тэсэлгээ хийх, ашигт малтмал хайх, олборлох, байгалийн болон
түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг хөндөх, эвдэх, буулгах, тэдгээрт хохирол
учруулахуйц бусад үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.
Дэлхийн болон Үндэсний соёлын өвийн дурсгалт газрын хамгаалалтын
дэглэмийг хуулиар тогтооно.
Аялал жуулчлалын бааз байгуулах шаардагдах зардлын тооцоо:
Хүснэгт 8.6.1 Морин болон явган аяллын зориулалтаар 5-10 үйлчлүүлэгч хүлээн
авах гэр бааз байгуулахад шаардлагатай анхдагч хөрөнгө оруулалтын хэмжээ
Шаардлагатай эд, зүйлсийн нэрс
Нэгжийн
үнэ, төг
Шаардагдах тоо,
хэмжээ Үнэ, төг
4 ханатай гэр 800,000₮ 10 8,000,000₮
Био 00 530000 3 1,590,000₮
Гар угаалтуур 100000 4 400,000₮
Шүршүүр 200000 2 400,000₮
Цахилгаан үүсгүүр 1200000 1 1,200,000₮
Нарны толин систем 3квт 8000000 1 8,000,000₮
Газан тогоо 300000 1 300,000₮
Бусад 2000000 1 2,000,000₮
Нийт 21,890,000₮
Эдгээр нь зөвхөн үндсэн хөрөнгө бөгөөд худалдаж авах шаардлагагүй өөрсдөө
бэлдэх боломжтой зарим зүйлс болон ажилчдын цалингийн зардлыг тооцоогүй
болно. Ахуйн хэрэглээний болон хүнс бэлтгэлийн үеийн хувьсах зардлуудыг
тусгаагүй болно.
Баазын үндсэн зохион байгуулалт:
Хүснэгт 8.6.2 Зохион байгуулалтын тоо
Үзүүлэх үйлчилгээний нэр, төрөл Гэрийн тоо
Үйлчлүүлэгчдийн амралтын 4
Үйлчлүүлэгчдийн ариун цэврийн 2
Хоол хүнс бэлтгэлийн 1
Хооллох заалны 1
Ажилчдын байрлах 1
Хүнс болон бусад шаардлагатай зүйлс хадгалах 1

38. 217
Ажиллах хүчийг орон нутгаас авч болох ч эхний ээлжид гэр бүлийн гишүүд байх
нь илүү үр дүнтэй байх боломжтой. Үйл ажиллагаа жигдэрч улирлын бус тогтмол
болсны дараа үндсэн ажилтантай болох шаардлагатай.
Үйл ажиллагаандаа баримтлах үндсэн зарчим болон анхаарах зүйлс.
Үйлчлүүлэгчийн тав тухтай байдлыг алдагдуулах аливаа зохисгүй үйлдэл
гаргахгүй байх. Ази болон европ хүмүүсийн ялгаатай байдалд тааруулж аяллыг
зохион байгуулах. Хамтран ажиллах малчдын өдөр тутмын ажилд хүндрүүлэхгүй
байх нөхцөлийг бүрдүүлэх. Үйлчлүүлэгчдийг татахын тулд сар бүр, улирал бүр
өөр өөр эвент /үзүүлбэр, арга хэмжээ/ зохион байгуулж байх.
8.7 ОЙН САН БҮХИЙ ГАЗРЫН ГАЗАР ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨЛӨВЛӨЛТ
8.7.1 Ойн төлөвлөлт
Батцэнгэл сумын хэмжээнд нийт 39055 га талбайг ойн сан эзэлж байна. Энэ нь
сумын нийт газар нутгийн 11.04 % -ийг эзэлж байна. Газрын тухай хуулиар ойн
нөхөн төлжилтийг хангах ойн захаас 100 метр хүртэлх зурвас газар болон ойн
цоорхойд мал бэлчээх, сэлгээгүй хадлан бэлтгэх зэргээр ой мод байгалийн
жамаар үрээ хаяж, нөхөн төлжих боломжийг алдагдуулахгүй байх шаардлагатай.
Ойн ашиглалт, хамгаалалтын бүсэд дараах бүс, арга хэмжээг төлөвлөсөн. Үүнд:
 Хамгаалалтын бүсийн ой
 Ашиглалтын бүсийн ой
 Ойн нөхөрлөлд шинээр эзэмшүүлэх ойн талбай
Хамгаалалтын болон ашиглалтын бүсийн ой: Ойн тухай хуулиар хамгаалалтын
бүсийн ойд цармын бүслүүрийн ой, улсын тусгай хамгаалалттай газрын ой,
сургалт судалгааны зориулалттай ой, хот суурины ногоон бүсийн ой, хориотой
зурвасын ой, загийн ой, баян бүрдийн ой, 100 га хүртэлх хэмжээний төгөл ой, бут
сөөг, 30 хэмээс дээш налуу газар ургасан ой орох бөгөөд сумын нийт ойн 85.1
хувь буюу 33208 га талбай хамгаалалтын бүсийн ойд орж байна. Хамгаалалтын
бүсийн ойд ороогүй үлдсэн ой мод нь ашиглалтын бүсийн ойд орох бөгөөд сумын
ойн 15 хувь буюу 5847 га талбай ашиглалтын бүсийн ойд орж байна.
Батцэнгэл сумын ойн сангийн талбайг бүсээр ангилсан байдлыг дараах хүснэгтэд
үзүүлэв.
Хүснэгт 8.7.1.1 Ойн сангийн талбайг бүсээр ангилсан байдал
Ойн бүс Аж ахуйн төрөл Талбай, га Хувь
Хамгаалалтын
бүсийн ой
Сумын ногоон бүс 3461 8.9
100 га хүртэлх ой, сөөг ширэнгэ уулын энгэр
төгөл ой
3691 9.5
30 хэмээс дээш налуу газрын ой 18568 47.5
Цэцэрлэг хотын ногоон бүс 7488 19.2
Ашиглалтын
бүсийн ой
Ашиглалтын бүс 5847 15.0
Ойн сангийн нийт талбай 39055 100.0

39. 218
Ой зохион байгуулалтын ажлын нэг зорилго нь ойн талбай, нөөц, бүрэлдэхүүн,
чанар, төлөв байдал, өөрчлөлтийг судалж тогтоосны үндсэн дээр ойн санд
хэрэгжүүлэх шаардлагатай ойн аж ахуйн арга хэмжээг төлөвлөж өгөх явдал юм.
Ойн нөхөрлөл: Сумын хэмжээнд 2 ойн нөхөрлөл Улаан чулуу, Цац гэсэн 2
багийн нутгийг хамарсан 12378 га ойн талбайг гэрээгээр эзэмшиж, идэвхтэй үйл
ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд энэ нь нийт ойн сан бүхий газрын 31.6 хувийг
эзэлж байна.
Ойн нөхөрлөлд олгогдоогүй, ойн захаар байрлах хэсэглэлүүдийг ойн нөхөрлөлд
шинээр олгохоор төлөвлөсөн бөгөөд энэ нь ойн сан бүхий газрын 17.9 хувь буюу
7013 га талбайг эзэлж байна.
Цаашид дараах 8 хэсгийн ойн талбайг гэрээгээр эзэмшүүлэхээр төлөвлөж,
байгалийн нөөцөд тулгуурлан дагалдах газар ашиглалтыг зөвшөөрөх зүй ёсны
эрхийг хамтад нь төлөвлөсөн.
Хүснэгт 8.7.1.2 Ойн нөхөрлөлд гэрээгээр эзэмшүүлэхээр төлөвлөсөн ойн
сан бүхий газар
№ Баг Хэсэглэлийн дугаар Талбай, га
1 Цац 27, 28, 29, 36, 37 4392
2 Баян-Уул 38, 39, 40 2621
Нийт 7013
Зураг 8.7.1.1 Ойн ашиглалт хамгаалалтын бүсийн төлөвлөлт
Эх сурвалж: ОСХТ-ын мэдээ, БСТ-ын боловсруулалт

40. 219
8.7.2 Ойжуулалт, ойг нөхөн сэргээх арга хэмжээ
Ойжуулалт, ойг нөхөн сэргээх арга хэмжээний зорилго нь ойн нөөцийг
арвижуулах, ойн удмын санг хамгаалах, уур амьсгалыг зөөлрүүлэх, ойн
хамгаалалтын ач холбогдлыг алдагдуулахгүй байх явдал юм. Үүний тулд ойн
түймэр, хөнөөлт шавж, өвчинд нэрвэгдсэн болон мод бэлтгэсэн талбайд нэн
түрүүнд мод тарьж ургуулах, нөхөн сэргээх ажлыг хийх хэрэгтэй. Ойг нөхөн
сэргээх арга хэмжээг зориудаар ойжуулах, байгалийн сэргэн ургалтад туслах
гэсэн 2 хэлбэрээр хийдэг.
8.7.2.1 Ойжуулалт
Ойд их хэмжээний талбайг хамруулан огтлолт хийснээс болон түймрийн
улмаас хөрсний гадаргын температур өндөр болж, хөрсний өнгөн хэсгийн чийгийн
хангамж үлэмж хэмжээгээр багасах, өвслөг ургамал ихээр урган өсвөр ургац
шинээр гарч ирэхэд саад учруулснаас ойн сэргэн ургах үйл явц удааширч бараг
ахиж сэргэхгүй байдалд хүрдэг. Иймд ширэгжилд явагдахаас өмнө зориудаар
ойжуулах ажлыг гүйцэтгэх хэрэгтэй байдаг.
Ой зохион байгуулалтын ажлаар ойжуулалт хийх талбайг тогтоодог бөгөөд энд
тармаг модтой талбай, шатсан талбай, мод бэлтгэсэн талбай хамаарна.
Тооцооноос үзэхэд сумын хэмжээгээр ойгоор бүрхэгдээгүй 5372 га талбай
бүртгэгдсэн байна. Үүнийг газрын төрөл тус бүрээр авч үзвэл тармаг мод 1972 га,
шатсан талбай 773 га, мод бэлтгэсэн талбай 1507 га, ойжих талбай 252 га,
хөнөөлт шавж өвчинд нэрвэгдсэн талбай 868 га байна.
Эдгээрээс эхний ээлжид байгалийн аясаар сэргэн ургалт явагдаагүй буюу
хангалтгүй ургалттай мод бэлтгэсэн болон шатсан талбайг сонгож ойжуулалт
хийх нь зүйтэй байдаг. Тус сумын ойн санд байгалийн сэргэн ургалт харьцангуй
сайн явагдаж байгаа тул 499 га талбайд ойжуулалт, 583 га талбайд байгалийн
сэргэн ургалтад туслах, 5227 га талбайд өсвөр модыг хамгаалах болон мал
бэлчээх, хадлан хадахыг зогсоох арга хэмжээг төлөвлөж өгөв.
8.7.3 Ойн хамгааллын арга хэмжээ
Ойг хамгаалах арга хэмжээнд ой, хээрийн түймэр болон хөнөөлт шавж, өвчин
зэрэг ойн төлөв байдлыг доройтуулах хүчин зүйлээс урьдчилан сэргийлэх, ойн
баялгийг жам ёсоороо нөхөн сэргэх боломжийг алдагдуулахгүйгээр ойн нөөцийн
даацад тохируулан зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх, тэдгээрт хяналт тавьж
гарсан зөрчлийг таслан зогсоох үйл ажиллагаа хамаарна.
Арчилгааны огтлолт төлөвлөлт: Гэрэлтүүлэх ба тохируулах огтлолтыг ургамал
ургалтын хугацаанд хавар, зун, намар хийнэ. Сийрэгжүүлэх болон завсрын
огтлолтыг жилийн бүх улиралд хийж болно. Хүчтэй салхитай болон их хүйтэн үед
огтлолт хийж болохгүй. Мод бэлтгэх бүх үйл ажиллагаа нь (унагах, хураах,
цагаалах) үлдэж байгаа моддыг гэмтээхгүй байхаар дэс дараалалтайгаар
явуулна.
Тус сумын ойн санд гэрэлтүүлэх, тохируулах, сийрүүлэх арчилгааны огтлолт
явуулах шаардлага хангасан ой байхгүй бөгөөд зөвхөн завсрын огтлолтоор 311
га талбайгаас 5263.5 шоо метр мод огтолж ашиглах боломжтой байна.

41. 220
Цэвэрлэгээний огтлол төлөвлөлт: Тус сумын ойн санд 10538 га талбайд
302330 м3 хатсан мод, 125160 м3 унанги мод тэмдэглэгдсэн байна. Үүнээс ойн
цэвэрлэгээний ажлыг 44910 шоо метр нөөц бүхий 1118 га талбайд унанги мод
цэвэрлэх, 1308910 шоо метр нөөц бүхий 21069 га талбайд хатсан мод цэвэрлэх
ажлыг төлөвлөж өгсөн байна.
Хүснэгт 8.7.3.1 Цэвэрлэгээний ажлын төлөвлөлт
д/д Цэвэрлэгээний төрөл Талбай (га)
Нөөц
(шоо метр)
1 Унанги мод 1118 44910
2 Хатсан мод 1269 109800
Ойд цэвэрлэгээний ажил хийснээр иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын ахуйн
хэрэгцээний болон түлшний хэрэгцээг хангах боломжтой. Ойн цэвэрлэгээний
ажлыг арчилгаа, цэвэрлэгээний эрх бүхий мэргэжлийн байгууллагаас гадна ойн
нөхөрлөл, иргэн гэрээ байгуулан хийж гүйцэтгэнэ. Харин ойн цэвэрлэгээний
огтлолтыг зөвхөн арчилгаа, цэвэрлэгээний эрх бүхий ойн мэргэжлийн
байгууллага гүйцэтгэнэ.

42. 221
Зураг 8.7.3.1 Ойн сан бүхий газрын төлөвлөлт

43. 222
8.8 ХАМГААЛАЛТЫН БҮСИЙН ГАЗАР ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН
ТӨЛӨВЛӨЛТ
Батцэнгэл сумын нутагт гадаргын ус болон зам, шугам сүлжээний газрын
хамгаалалтын бүсүүдийг дараах зорилгоор тогтоосон. Үүнд:
 Усны эх, ундарга, нөөцийг хомстох, бохирдохоос хамгаалах, хүн амыг үер
усны гамшгаас сэргийлэх;
 Эрчим хүчний шугам сүлжээний аюулгүй ажиллагааг хангах, хүн, амьтан
осолдохоос урьдчилан сэргийлэх;
Тус сумын нутагт гадаргын ус болон зам, шугам сүлжээний газрын хамгаалалтын
бүсүүдийг дараах хууль, дүрэм, журам, стандартыг баримталж тогтоосон.
Хүснэгт 8.8.1 Хамгаалалтын бүс
Төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн өргөн
/м/
Эрх зүйн баримт бичиг
Усансанбүхийгазар
Гол
Онцгой 100
МУ-ын "Усны тухай хууль",
БОАЖ-ын сайд ЭМ-ийн сайд
нарын 2009 оны 51/75 дугаар
хамтарсан тушаалын 1-р
хавсралт "Усны сан бүхий
газрын онцгой болон энгийн
хамгаалалтын бүс, ус
хангамжийн эх үүсвэрийн эрүүл
ахуйн бүсийн дэглэм"
Энгийн 200
Нуур
Онцгой 100
Онцгой 200
Булаг
Энгийн 50
Онцгой 200
Худаг
Эрүүл ахуйн
хамгаалалтын
50
Эрүүл ахуйн
хязгаарлалтын
200
Зам,шугамсүлжээнийгазар
Эрчим
хүчний
шугам
Хамгаалалтын
бүс
15
"Харилцаа холбооны тухай
хууль", ЗГ-ын 2001 оны 263-р
тогтоол
Холбоо,
мэдээлэл
дамжуулах
шугам
Хамгаалалтын
бүс
10
Орон
нутгийн
чанартай
авто зам
Зурвас газар
60
МУ-ын "Авто замын тухай" хуульХээрийн
гол зам
20
Байнгын
хээрийн
зам
20
8.8.1 Усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс
Хойд, урд Тамирын гол, Бодонтын гол, Асгатын гол, Хужиртын гол, Агуйтын гол,
Халзангийн гол, Ээзгийн гол, Шивэртийн гол бусад жижиг гол, горхинуудын
онцгой хамгаалалтын бүсийг 100 метр, энгийн хамгаалалтын бүсийг 200 метр, 54
булгийн онцгой хамгаалалтын бүсийг 50 метр, энгийн хамгаалалтын бүсийг 200

44. 223
метрээр тус тус төлөвлөсөн. Тус сумын нутагт байгаа 81 худгийн эрүүл ахуйн
хамгаалалтын бүсийг 50 метр, хязгаарлалтын бүсийг 200 метрээр төлөвлөсөн.
Хүснэгт 8.8.1.1 Усны хамгаалалтын бүсүүд, талбайгаар
Төрөл
Хамгаалалтын бүсийн
төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн өргөн /м/
Хамгаалалтын
бүсийн талбай /га/
Гол
Онцгой 100 4255
Энгийн 200 8565.3
Булаг
Онцгой 100 31.3
Энгийн 200 502.4
Нуур
Онцгой 100 2003.1
Энгийн 200 4380.8
Худаг
Эрүүл ахуйн хамгаалалтын 50 57.2
Эрүүл ахуйн хязгаарлалтын 200 917.1
Нийт 20712.2
“Усны сан бүхий газрын онцгой болон энгийн хамгаалалтын бүс, ус
хангамжийн эх үүсвэрийн эрүүл ахуйн бүсийн дэглэм”-д усны эх, ундарга,
нөөцийг хомсдох, бохирдохоос хамгаалах, хүн амыг үер усны гамшгаас сэргийлэх
зорилгоор усны сан бүхий газрын онцгой болон энгийн хамгаалалтын бүс, ус
хангамжийн эх үүсвэрийн эрүүл ахуйн бүсийн зааг, бүсийн дэглэмийг тогтоох
бөгөөд уг тогтоосон бүсүүдэд зөвшөөрөх ба хориглох газар ашиглалтын
хэлбэрүүдийг дор дурдсан.
1) Онцгой хамгаалалтын бүсэд зөвшөөрөх газар ашиглалтын хэлбэр. Үүнд:
 Хүн амын унд ахуйн ус хангамжийн эх үүсвэрийн байгууламж барьж
ашиглах.
 Гадаргын усыг ус хангамжийн эх үүсвэрт ашиглах тохиолдолд гадаргын
усыг цэвэршүүлэх байгууламж барих.
 Зураг төсөл нь батлагдаж, эрх бүхий байгууллагаас зөвшөөрсөн усны
барилга байгууламж /үерийн хамгаалалт, тохируулгын байгууламж, усан
цахилгаан станц гэх мэт/ барих.
 Ариутгах татуургын байгууламжаас бусад иргэний болон дэд бүтцийн
барилга байгууламж /гүүр, зам, усан зогсоол, цэвэр усны шугам сүлжээ,
цахилгаан дамжуулах шугам гэх мэт/ барих.
 Нийтийн эзэмшлийн ногоон байгууламж, гольфоос бусад спорт тоглоомын
талбай байгуулах, мод бут сөөг тарих.
 Гол мөрний эх, ундарга буюу голын эх хэсэгт түүнээс усны хагалбарын хил
хүртэлх зайд болон голын уртын дагуу, булаг, шандын эхийн эргэн тойронд
болон эхээс доош урсах хэсгийн 2 талын эргээр, нуур, усан сангийн эргээр
мал бэлчээх.
 Хяналт-шинжилгээний цооног гаргах, хяналт-шинжилгээ явуулах.
2) Онцгой хамгаалалтын бүсэд хориглох газар ашиглалтын хэлбэр. Үүнд:
 Дээр дурдсанаас бусад бүх төрлийн газар ашиглалтын үйл ажиллагаа
явуулах, зуслан, суурьшлын бүс байгуулахыг хориглоно.
3) Энгийн хамгаалалтын бүсэд хориглох газар ашиглалтын хэлбэр. Үүнд:
 Түгээмэл тархалттай ашигт малтмал хайх, олборлох.
 Мод бут огтлох.

45. 224
 Хаягдал бохир усыг цэвэршүүлэх байгууламжгүй буюу ариутгах татуургад
холбогдоогүй барилга байгууламж барьж ашиглах.
 Газрын тосны бүтээгдэхүүн, химийн бодис болон цацраг идэвхт бодис
хадгалах, агуулах.
 Шатахуун түгээх станц байршуулах, машин техник угаах.
 Хог хаягдал, бохирдуулах бодис хаях, хог хаягдлын цэг байршуулах.
 Бүх төрлийн бордоо, пестицид хэрэглэх.
 Мал угаах, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх цэг байгуулах.
 Стандартын шаардлага хангаагүй бохир усны цооног, бие засах газар
барьж ашиглах.
4) Худаг уст цэгийн эрүүл ахуйн хориглолтын ба хязгаарлалтын бүсэд дараах
үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно. Үүнд:
 Газрын өнгөн хөрсийг эвдрэл элэгдэлд оруулах, мод бут огтлох, элс
хайрга чулуу олборлох;
 Ашиглалтаас гарсан цооногийг техникийн болон бусад зорилгоор
нөөцөд байлгах;
 Цэвэрлээгүй хаягдал бохир ус болон хог хаягдал хаях, хаягдлын сан
байршуулах;
 Уст үеийн дээд талтай залгаа үеийн чулуулагт нөлөөлөх аливаа
ажиллагаа явуулах;
 Судалгаа шинжилгээ, унд ахуйн бус зориулалтаар ашиглах худаг,
цооног өрөмдөх;
 Төвлөрсөн ус хангамжийн барилга байгууламж, шугам сүлжээтэй газар
унд ахуйн зориулалтаар ашиглах худаг, цооног өрөмдөх;
 Бүх төрлийн бордоо, пестицид хэрэглэх;
 Газрын тосны бүтээгдэхүүн, химийн бодис болон цацраг идэвхт бодис,
түүнийг агуулсан ашигт малтмал хадгалах, агуулах, халдварт өвчин
тарааж болзошгүй зүйлс байрлуулах;
 Шатахуун түгээх станц байршуулах, машин техник угаах;
 Мал амьтны гаралтай түүхий эд боловсруулах, хадгалах;
 Орон сууц, үйлдвэр, үйлчилгээний зориулалттай барилга байгууламж
барьж ашиглах;
 Газар өмчлөх, эзэмших, ашиглах эрх олгох;
5) Худаг уст цэгийн эрүүл ахуйн хориглолтын бүсэд онцгой хамгаалалтын
бүсийн дэглэмийг мөрдөхөөс гадна дараах үйл ажиллагааг хориглоно.
Үүнд:
 Гаднын хүн орох;
 Авто тээврийн болон зөөврийн бусад хэрэгсэл байрлуулах;
 Мал бэлчээх, мал аж ахуй болон туслах аж ахуй эрхлэх, ногоо тарих;
8.8.2 Зам, шугам сүлжээний газрын хамгаалалтын бүс
“Эрчим хүчний шугам сүлжээг хамгаалах дүрэмд”-д зааснаар холбоо мэдээлэл
дамжуулах болон эрчим хүчний сүлжээнд зориулан олгосон хамгаалалтын
зурвас газрын өргөнийг 15 метрээр төлөвлөсөн.
Хүснэгт 8.8.2.1 Шугам сүлжээний газрын хамгаалалтын бүс
Төрөл
Хамгаалалтын бүсийн
төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн өргөн
/м/
Хамгаалалтын
бүсийн талбай
/га/

46. 225
Холбоо, мэдээлэл
дамжуулах
Хамгаалалтын бүс 15 198.1
Эрчим хүчний
шугам
Хамгаалалтын бүс 15 219.6
Нийт 417.7
Хүснэгт 8.8.2.2 Авто замын зурвас газрын хэмжээ
№ Авто замын төрөл Хамаарагдах зам
Зурвас газрын
өргөн /м/
1 Улсын чанартай авто зам
• Улс хооронд
• Нийслэлийг аймгийн төвүүдтэй
• Аймгийн төвүүдийг хооронд
• Хилийн боомтуудтай холбосон
100
2
Орон нутгийн чанартай авто
зам
• Аймгийн төвийг сумын төвтэй 60
3
Аж ахуйн дотоодын гол зам • Сумын төвийг багийн төвтэй
• Төмөр замын өртөө зөрлөгтэй холбосон зам
20
4 Хээрийн гол зам
• Аж ахуйн төвийг үйлдвэрлэлийн төвтэй
холбосон / зуслан, намаржаа, өвөлжөө/
5 Байнгын хээрийн зам • Хадлан, тариалангийн зам
Хүснэгт 8.8.2.3 Замын хамгаалалтын зурвас
Төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн төрөл
Хамгаалалтын
бүсийн өргөн /м/
Хамгаалалтын
бүсийн талбай /га/
Орон нутгийн
чанартай авто зам Зурвас газар
60 200.1
Хээрийн гол зам 20 1737.2
Нийт 1937.3
Эрчим хүчний хамгаалалтын зурвас газарт дараах үйл ажиллагаа эрхэлж болно.
Үүнд:
 Хамгаалалтын зурваст инженерийн шугам сүлжээ барьж байгуулах, авто
замын гарц гаргах, газар шорооны ажил гүйцэтгэхдээ эрчим хүчний шугам
сүлжээний ашиглалтын байгууллагын зөвшөөрлөөр гүйцэтгэнэ.
 Хамгаалалтын зурваст эрчим хүчний шугам сүлжээ, тоног төхөөрөмжийн
горим, ажиллагааг алдагдуулахаар үйл ажиллагаа явуулахыг хатуу
хориглоно.
 Дулааны шугамд тусгай зориулалтын автомашин, механизмаар ажил,
үйлчилгээ явуулах шаардлагын үүднээс түүний дээгүүр өнгөрөх цахилгаан
болон холбооны агаарын шугамыг 10 м-ээс доошгүй өндөрт татсан байна.
 Эрчим хүчний шугам сүлжээг шилжүүлэх, түүнд өөрчлөлт хийх зайлшгүй
шаардлага гарвал холбогдох зардлыг хүсэлт тавьсан байгууллага
хариуцаж, шугам сүлжээний ашиглалт хариуцсан байгууллагын
зөвшөөрлөөр түүний хяналтын дор гүйцэтгэнэ.
 Хамгаалалтын зурвас дотор газар дор байрласан инженерийн шугам
сүлжээг ашиглагч байгууллага нь уг шугамын байршлын зураглалыг эрчим
хүчний хангагч байгууллагад өгсөн байвал зохино.
 Хамгаалалтын зурваст газар шорооны ажил гүйцэтгэсний дараа
хамгаалалтын зурвасын талбайг хэвийн байдалд нь оруулан сэргээнэ.

47. 226
Зураг 8.8.2.1 Хамгаалалтын бүсийн төлөвлөлтийн зураг

48. 227
8.9 ГАЗАР, БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ ЭДЭЛБЭРИЙН ЗҮЙ ЁСНЫ ЭРХИЙН
ТӨЛӨВЛӨЛТ
Газар, байгалийн нөөц эдэлбэрийн зүй ёсны эрхийг Газрын Харилцаа, Геодези,
Зураг Зүйн Газрын даргын 2016 оны 01 дүгээр сарын 21 өдрийн А/22 дугаар
тушаалаар батлагдсан “Газар, байгалийн нөөц эдэлбэрийн зүй ёсны эрхийг
зориулалтаар нь бүртгэн, баталгаажуулах түр заавар”-ын дагуу бүртгэн газар, ус,
ой, бэлчээр, хадлан зэрэг байгалийн нөөцийг арвижуулан өсгөж, ашиглан
хамгаалах зорилгыг хангах үүднээс дараах байдлаар төлөвлөж байна.
Бэлчээрийн нөөцийг зохистой ашиглах, хамгаалах талаар. Малчдын
ашиглаж ирсэн дөрвөн улирлын бэлчээр, ус, хужир мараа, нөөц нутгийн одоогийн
эрхийг бүртгэж, бэлчээр ашиглалтын гэрэгээр албажуулахаар төлөвлөв.
Батцэнгэл сум нь 2019 оны байдлаар 872 малчин өрх байгаа бөгөөд өвөлжөө,
хаваржаа нь 633 өвөлжөө хаваржаатай гэсэн баримжаа тооцоо байна. Газрын
нэгдмэл сангийн мэдээгээр сумын дүнгээр 18.86 га талбайг өвөлжөөний
зориулалтаар эзэмшүүлсэн байна. Үүнийг нэг өрхөд 0.07 га гэж тооцвол нийт
малчин өрхийн 269 буюу 30% гэрчилгээгээ авсан бөгөөд үлдсэн 603 буюу 70% нь
өвөлжөө, хаваржааныхаа доорх газрын гэрчилгээгээ хараахан баталгаажуулж
амжаагүй байна.
Өвөлжөө, хаваржааны гэрчилгээ нь зөвхөн бууцны доорх газрыг хамардаг учраас
түүнийг тойрсон бэлчээрийг ашиглах эрх нь ялгаагүй албан бус зүй ёсны эрхэд
хамаарч байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл сумын бэлчээр бүхэлдээ зүй ёсны эрхийн
хүрээнд зохицуулагдаж байна. 2019 онд хийсэн судалгаагаар сумын хэмжээнд 15
бэлчээр ашиглалтын хэсэг /БАХ/ байгуулагдаж, үүнд нийт бэлчээрийн 100%
хамрагдсан байна. БАХ-н түвшинд бэлчээр ашиглалтын гэрээ байгуулах нь
сайшаалтай зүйл боловч БАХ-н гишүүн өрхийн тоо олон, хамрагдах бэлчээр нутаг
том учир бэлчээрийн зохистой ашиглалтыг тогтоож, бэлчээрийн даац хэтрэлт,
талхагдлаас сэргийлэх механизм болж хараахан чадахгүй байна. Батцэнгэл
сумын хувьд БАХ-ууд 2015 онд байгуулагдсан боловч түүнээс хойш малын тоо
тогтмол өсөж ирсэн байна. Суманд 2019 онд явуулсан судалгаагаар БАХ-н 95
гишүүнээс 77 нь /81%/ бэлчээр ашиглалтын хийгээгүй, 58 нь /61%/ бэлчээр
ашиглалтын хил заагаа мэдэхгүй, 47 нь /49.4%/ БАХ-н нутагт гишүүн бус малчид
орж ирдэг, 25 нь /26.3%/ энэ талаар мэдэхгүй гэж хариулсан нь БАХ бэлчээрийн
зохистой ашиглалтыг төлөвшүүлэх механизм болж чадахгүй байгааг харуулж
байна. Үүний гол шалтгаан нь хэтэрхий том, өрхийн тоо олон учраас гишүүд
хоорондоо зөвшилцөж, нэгдсэн шийдвэр гаргах боломжгүйд байна. Энэ нь
ялангуяа малын тоог бэлчээрийн даацад нийцүүлэн цөөлөх гэх мэтийн эмзэг
асуудал тодорхой харагдаж, энэ талаар тавьсан зорилт биелэгдэхгүй байна.
Иймд бэлчээрийг гэрээгээр ашиглуулах ажлыг БАХ-н дотор жижиг бүлгийн
түвшинд зохион байгуулах нь илүү үр дүнтэй болохыг энэ талаарх сайн туршлага
харуулсан тул энэхүү төлөвлөлтөд бэлчээр ашиглалтын гэрээг малчдын бүлгийн
түвшинд байгуулахаар төлөвлөсөн болно. Бэлчээр ашиглалтын гэрээг
нэвтрүүлэх ажлыг талаар 8.1-р бүлгээс харна уу.

49. 228
Ойн нөөц, түүний дагалдах баялгийн талаар. Ойн нөөц баялгийг нутгийн
иргэдэд суурилсан ойн нөхөрлөлүүд байгуулан тэдгээрт зохистой ашиглалт,
хамгаалалтыг хариуцуулах өнөөгийн зөв бодлогын хүрээнд төлөвлөж байна.
Батцэнгэл сум самар, улаалзгана, гүзээлзгэнэ, хад, нэрс, зэрэг жимс,
жимсгэнэтэй, тэдгээрийг иргэд албан бусаар ашигладаг байна / Зураг 5.8.3.1-г
харах/. Сумын хэмжээнд 2 ойн нөхөрлөл байгуулагдан 12378 га буюу нийт ойн
сан бүхий газрын 31.6 хувийг эзэмшиж байгааг цаашид тэлэн 8 хэсгийн ойн
талбайг гэрээгээр ойн нөхөрлөлд хариуцуулан албажуулахаар төлөвлөв /Бүлэг
8.7-г харна уу/.
Ан амьтан хамгаалах, ашиглах талаар. Батцэнгэл сумын нутагт ховор болон
ховордож байгаа ан амьтад байгаа тул тэдгээрийг хамгаалж, өсгөх, нутагшуулах
нь энэхүү төлөвлөлтийн үндсэн зорилго юм. Иймд дээр 5.8.2-д дурдсан ан
амьтдын байршил давхацсан бүс нутаг /Зураг 5.8.2.1-г харах/-т байгуулагдах
малчдын бүлэг, ойн нөхөрлөлүүдэд бэлчээр ашиглах гэрээ, ойн нөөцийг эзэмших
гэрээн дээр нэмж гэрээт бэлчээр, ойн нутаг дэвсгэрт байгаа зэрлэг амьтныг
хамгаалах гэрээг давхар байгуулахыг зөвлөж байна. Ан амьтныг хамгаалах
гэрээний загварыг Хавсралт 8.9.1-д харуулав.
Ан амьтан, ховор ургамал хамгаалах төлөвлөлт.
Сумын малчин өрх бүрээр орж судалгаа авахад тарвага өсгөж үржүүлэх,
хамгаалах, өмнө тарвагатай байсан газарт шинээр тарвага нутагшуулах, ховор
эмийн ургамал хамгаалах, тариалах зэрэг саналууд гарсан байна. Иргэдийн
саналыг үндэслэн тухайн газруудыг цаашдаа хамгаалахаар төлөвлөлтөд суулгаж
өгөв. /Зураг 8.9.1/ Үүнд:
 Тарвага өсгөж үржүүлэх, нутагшуулах
 Монгол алтан хундага - ховор ургамлыг хамгаалах
Зүй ёсны эрхийг бүртгэн албажуулж, төлөвлөх, төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд орон
нутгийн захиргааны оролцоо, дэмжлэг нэн ялангуяа Газрын даамал, Байгаль
орчны байцаагч, ХАА-н тасгийн мэргэжилтнүүд, байгаль хамгаалагч, багийн
Засаг дарга нарын идэвх, санаачилга, гүйцэтгэх үүрэг онц чухал юм.

50. 229
Зураг 8.9.1 Зүй ёсны эрхээр баталгаажуулах төлөвлөгөө
Эх сурвалж: БСТ-ын боловсруулалт

51. 230
ЕС. ХАВСРАЛТУУД
Хавсралт 5.2.1 Малчдын өвөлжөө, хаваржаа, зуслан намаржааны
байршлын дэлгэрэнгүй бүртгэл
д/д Төрөл Газрын нэр
Өмчлөгч,
эзэмшигчийн нэр Өргөрөг Уртраг
1 өвөлжөө Шовгор С.Жүгдэрхорол
101° 59'
54.082" E
48° 2'
42.685" N
2 өвөлжөө Их уул Ш.Сосорбурам
101° 56'
56.899" E
48° 3'
47.700" N
3 өвөлжөө Хар чулуут М.Түмэндэмбэрэл
101° 57'
32.245" E
48° 5'
35.646" N
4 өвөлжөө Хар чулуут Л.Түмэндэмбэрэл
101° 57'
31.601" E
48° 5'
39.857" N
5 өвөлжөө Хар чулуут Д.Дашлхам
101° 57'
11.837" E
48° 5'
38.111" N
6 өвөлжөө Шар ширэнгэ Л.Оюунбаатар
101° 56'
36.310" E
48° 6'
59.699" N
7 өвөлжөө Шар ширэнгэ Ч.Гантулга
101° 56'
51.723" E
48° 7'
20.041" N
8 өвөлжөө Дүгнэн С.Базарсад
101° 56'
22.293" E
48° 8'
12.017" N
9 өвөлжөө Цагаан даваа Б.Жамбалдорж
101° 57'
54.522" E
48° 7'
49.341" N
10 өвөлжөө Цагаан даваа Х.Болдбаатар
101° 58'
22.960" E
48° 7'
49.153" N
11 өвөлжөө Барчин Ч.Очирбат
101° 59'
8.528" E
48° 7'
35.214" N
12 өвөлжөө Барчин Ч.Цэрэнчимэд
101° 59'
21.953" E
48° 7'
35.470" N
13 өвөлжөө Нам бууц Д.Бэхбат
102° 1'
6.538" E
48° 7'
21.098" N
14 өвөлжөө Нам бууц Х.Эрдэнэбаатар
102° 1'
26.791" E
48° 7'
25.075" N
15 өвөлжөө Ихэр Г.Эрдэнэбилэг
102° 2'
34.533" E
48° 7'
26.263" N
16 өвөлжөө Ташуу З.Очгэрэл
102° 3'
8.556" E
48° 7'
33.899" N
17 өвөлжөө Ташуу С.Цэнд-Аюуш
102° 3'
11.692" E
48° 7'
27.450" N
18 өвөлжөө Цогзол Д.Магсарлхам
102° 3'
43.796" E
48° 7'
3.856" N
19 өвөлжөө Дугуй Г.Азжаргал
102° 4'
40.879" E
48° 7'
29.637" N
20 өвөлжөө Оюут С.Чүлтэмнамдаг
102° 3'
5.083" E
48° 1'
50.208" N
21 өвөлжөө Гурван жалга Ө.Довчиндорж
102° 1'
21.960" E
48° 0'
34.579" N
22 өвөлжөө Гозгорын өвөр Ё.Баярсайхан
102° 0'
48.969" E
48° 0'
25.816" N
23 өвөлжөө
Ханан
чулууны өв Д.Алтанхуяг
102° 0'
45.147" E
48° 0'
7.212" N

52. 231
24 өвөлжөө Цав Ц.Алтанхуяг
102° 0'
25.190" E
47° 59'
9.086" N
25 өвөлжөө Ар үзүүр Н.Батцэрэн
102° 2'
27.422" E
47° 59'
43.215" N
26 өвөлжөө Дампил Т.Алтаншагай
102° 4'
12.395" E
48° 0'
24.278" N
27 өвөлжөө
Хар энгэрийн
өвө Л.Болдбаатар
102° 3'
59.181" E
48° 1'
19.495" N
28 өвөлжөө
Урт хөндийн
өвөр О.Дашинжав
102° 4'
49.646" E
48° 2'
33.188" N
29 өвөлжөө Чулуун хороот Ц.Янжиндулам
102° 5'
18.666" E
48° 0'
38.254" N
30 өвөлжөө Үйзэн Ж.Дашлхам
102° 7'
39.416" E
48° 2'
31.829" N
31 өвөлжөө Үйзэн С.Булганболд
102° 8'
2.399" E
48° 2'
38.853" N
32 өвөлжөө
Хулганатын
өвөр С.Гантулга
102° 8'
14.404" E
48° 2'
54.259" N
33 өвөлжөө Хулганат З.Баттулга
102° 8'
17.234" E
48° 3'
32.613" N
34 өвөлжөө Хадат Б.Шагдарсүрэн
102° 7'
32.758" E
48° 4'
23.364" N
35 өвөлжөө Чулуун хороот Ц.Цэвээмэд
102° 8'
40.223" E
48° 2'
45.316" N
36 өвөлжөө Шохойн чулуу Х.Баярсайхан
102° 9'
32.567" E
48° 2'
22.519" N
37 өвөлжөө Шохойн чулуу Ж.Баттулга
102° 9'
58.385" E
48° 2'
32.037" N
38 өвөлжөө
Тэмээн бөхийн
өв И.Амарсайхан
102° 10'
15.483" E
48° 2'
39.428" N
39 өвөлжөө Үнэгдэй Д.Андрай
102° 15'
18.549" E
48° 2'
9.696" N
40 өвөлжөө Цагаан чулуут Д.Булгантамир
102° 14'
14.026" E
48° 2'
48.912" N
41 өвөлжөө Урт жалга Д.Шаравсүрэн
102° 13'
46.589" E
48° 3'
16.449" N
42 өвөлжөө Хар чулуут Ц.Жуков
102° 13'
4.279" E
48° 3'
1.275" N
43 өвөлжөө Гозгор цагаан И.Отгонбаяр
102° 11'
29.393" E
48° 3'
0.712" N
44 өвөлжөө Дулаан Ё.Болормаа
102° 13'
1.585" E
48° 6'
56.559" N
45 өвөлжөө
Булгын
давааны ө З.Доржпалам
102° 11'
36.854" E
48° 7'
33.185" N
46 өвөлжөө Цагаан уул П.Анхныбаатар
102° 9'
6.563" E
48° 5'
46.975" N
47 өвөлжөө Цагаан чулуут Д.Адьхүү
102° 9'
12.547" E
48° 7'
9.507" N
48 өвөлжөө Огтор хунх Ш.Цэрэндорж
102° 6'
21.082" E
48° 9'
25.858" N
49 өвөлжөө Огтор хунх Ц.Алтангэрэл
102° 6'
20.077" E
48° 9'
25.281" N
50 өвөлжөө Ханхар П.Амгаланбаатар
102° 4'
39.019" E
48° 11'
4.313" N

53. 232
51 өвөлжөө Хар гуя Д.Сүхбат
102° 2'
51.186" E
48° 10'
57.950" N
52 өвөлжөө Салхит Г.Пүрэвдорж
102° 6'
10.369" E
48° 10'
44.965" N
53 өвөлжөө Овгор улаан З.Мөнхжаргал
102° 6'
5.363" E
48° 12'
32.961" N
54 өвөлжөө Цохио нууц Г.Пүрэвдорж
102° 5'
43.562" E
48° 13'
31.279" N
55 өвөлжөө Зураа Д.Эрдэнэчимэг
102° 6'
30.714" E
48° 12'
41.526" N
56 өвөлжөө
Хонгорын
зураа Д.Эрдэнэчимэг
102° 9'
30.112" E
48° 10'
49.886" N
57 өвөлжөө Шил ус Ё.Анхбаяр
102° 7'
5.399" E
48° 8'
14.992" N
58 өвөлжөө
Мухар
жаргалант Ё.Анхбаяр
102° 5'
58.012" E
48° 5'
25.759" N
59 өвөлжөө Урт жалга З.Батболд
102° 2'
32.805" E
47° 57'
41.433" N
60 өвөлжөө Шовх Ч.Самандбазар
102° 6'
22.000" E
48° 7'
21.600" N
61 өвөлжөө Булууны өвөр Н.Амартүвшин
102° 4'
26.036" E
47° 51'
7.010" N
62 өвөлжөө Булууны өвөр Л.Балжинням
102° 4'
27.253" E
47° 51'
6.385" N
63 өвөлжөө
Асгат улааны
зүү Н.Нороврэнцэн
102° 6'
55.411" E
47° 55'
17.318" N
64 өвөлжөө
Нүүдийн
цохио Ч.Батсайхан
102° 5'
2.091" E
47° 55'
33.794" N
65 өвөлжөө Бэлчир Н.Түвшинжаргал
102° 4'
5.501" E
47° 55'
43.963" N
66 өвөлжөө Нартын өвөр Н.Дэмбэрэл
102° 4'
30.564" E
47° 56'
6.394" N
67 өвөлжөө Нартын өвөр А.Нацаг
102° 4'
44.315" E
47° 55'
59.401" N
68 өвөлжөө Нартын өвөр М.Жигдүү
102° 8'
26.829" E
47° 52'
4.246" N
69 өвөлжөө Нартын өвөр Ц.Батбаатар
102° 8'
29.638" E
47° 52'
3.190" N
70 өвөлжөө Хар толгой С.Батболд
102° 8'
58.512" E
47° 51'
35.166" N
71 өвөлжөө Хар толгой Ж.Цийлаасүрэн
102° 9'
2.866" E
47° 51'
38.152" N
72 өвөлжөө Азаргын хажуу Д.Пүрэвдорж
102° 9'
59.288" E
47° 51'
28.344" N
73 өвөлжөө Азаргын хажуу П.Амарсайхан
102° 10'
7.590" E
47° 51'
9.834" N
74 өвөлжөө Хар энгэр Н.Амар
102° 11'
29.064" E
47° 49'
21.871" N
75 өвөлжөө Хар энгэр Ц.Батсайхан
102° 12'
23.933" E
47° 49'
0.249" N
76 өвөлжөө Хар энгэр Б.Нинжээ
102° 12'
19.643" E
47° 48'
50.392" N
77 өвөлжөө Өргөө Д.Батбаяр
102° 9'
41.543" E
47° 54'
12.308" N

54. 233
78 өвөлжөө
Өргөөний
хөтөл Х.Баттулга
102° 9'
41.681" E
47° 54'
31.735" N
79 өвөлжөө Хэлтгий өвөр Ё.Алтанхуяг
102° 9'
55.503" E
47° 54'
44.095" N
80 өвөлжөө Азаргын өвөр А.Батбилэг
102° 6'
12.893" E
47° 57'
4.351" N
81 өвөлжөө Ар завсар Д.Мөнх-Эрдэнэ
102° 9'
11.303" E
47° 58'
22.541" N
82 өвөлжөө Ар завсар Ч.Баярсайхан
102° 7'
53.228" E
47° 58'
45.019" N
83 өвөлжөө Үнэгдэй өвөр Б.Чинзориг
102° 10'
23.479" E
47° 59'
24.246" N
84 өвөлжөө Мондгой Ч.Төгөлдөр
102° 12'
0.116" E
47° 52'
23.605" N
85 өвөлжөө Мондгой Б.Лувсангончиг
102° 11'
45.486" E
47° 52'
22.069" N
86 өвөлжөө Билүүт Д.Даваасүрэн
102° 13'
29.641" E
47° 56'
56.101" N
87 өвөлжөө Билүүт Д.Галбадрах
102° 13'
31.700" E
47° 57'
1.050" N
88 өвөлжөө Билүүт Д.Цэнд-Аюуш
102° 14'
18.604" E
47° 56'
53.984" N
89 өвөлжөө Билүүт Д.Доосмоо
102° 14'
34.089" E
47° 56'
50.684" N
90 өвөлжөө
Билүүтийн
өвөр Ч.Содномдэлгэр
102° 14'
27.085" E
47° 55'
42.030" N
91 өвөлжөө Цагаан толгой Ч.Содномдэлгэр
102° 14'
56.368" E
47° 55'
27.894" N
92 өвөлжөө
Майхан
цагаан өв Б.Сүхбат
102° 15'
50.386" E
47° 55'
45.805" N
93 өвөлжөө
Цагаан
өвөлжөө Б.Аюур
102° 16'
50.767" E
47° 55'
0.229" N
94 өвөлжөө
Шар хад
толгой Г.Дүйнхоржав
102° 18'
23.429" E
47° 57'
21.968" N
95 өвөлжөө
Хавтгай
намаржа Ж.Бат-Өлзий
102° 22'
8.681" E
47° 55'
41.374" N
96 өвөлжөө
Сэртэнгийн
өвөр И.Бат-Отгон
102° 21'
1.519" E
47° 52'
37.303" N
97 өвөлжөө Хөшөөт Д.Энэбиш
102° 18'
48.016" E
47° 53'
1.297" N
98 өвөлжөө Хөшөөт Ч.Эрдэнэбаатар
102° 18'
50.579" E
47° 52'
57.082" N
99 өвөлжөө
Шовх толгойн
ар Ч.Гомбосүрэн
102° 18'
19.418" E
47° 52'
16.679" N
10
0 өвөлжөө Хар толгой С.Товчин
102° 17'
25.017" E
47° 52'
8.014" N
10
1 өвөлжөө Отрын бууц Г.Эрдэнэбаяр
102° 16'
28.270" E
47° 50'
45.274" N
10
2 өвөлжөө Ханан Б.Буян-Өлзий
102° 14'
26.369" E
47° 51'
4.672" N
10
3 өвөлжөө Шанд Б.Батсайхан
102° 13'
28.727" E
47° 51'
27.006" N
10
4 өвөлжөө Цагаан чулуут Д.Эрдэнэбаатар
102° 12'
39.234" E
47° 51'
28.951" N

55. 234
10
5 өвөлжөө Цагаан чулуут Д.Батнайрамдал
102° 12'
33.367" E
47° 51'
28.281" N
10
6 өвөлжөө Азаргын хажуу П.Амарсайхан
102° 10'
46.142" E
47° 50'
46.949" N
10
7 өвөлжөө
Өндөр улааны
өвө Г.Баярсайхан
102° 15'
11.100" E
47° 47'
32.521" N
10
8 өвөлжөө Замын толгой Ц.Доржсүрэн
102° 14'
13.796" E
47° 48'
22.291" N
10
9 өвөлжөө Ар үзүүр Ж.Мөнхдэлгэр
102° 15'
12.214" E
47° 49'
44.404" N
11
0 өвөлжөө Ар үзүүр Д.Мялаарав
102° 15'
10.597" E
47° 49'
23.494" N
11
1 өвөлжөө Дэл Дончин
102° 17'
4.174" E
47° 49'
48.444" N
11
2 өвөлжөө Дэл өвөр Г.Баярсайхан
102° 17'
12.185" E
47° 49'
50.526" N
11
3 өвөлжөө Будагт П.Эрдэнэбат
102° 11'
8.693" E
47° 39'
42.513" N
11
4 өвөлжөө Маарамба С.Амарсайхан
102° 16'
45.983" E
47° 58'
29.518" N
11
5 өвөлжөө Улаан чулуу М.Жаргалсайхан
101° 45'
15.273" E
47° 43'
38.611" N
11
6 өвөлжөө Улаан чулуу Л.Жаргалсайхан
101° 45'
24.349" E
47° 43'
32.787" N
11
7 өвөлжөө Омбо Ш.Очирбат
101° 45'
10.229" E
47° 43'
1.215" N
11
8 өвөлжөө Дунх Ц.Хишигбат
101° 43'
34.420" E
47° 42'
50.713" N
11
9 өвөлжөө Авдарант Г.Даваагэрэл
101° 45'
20.372" E
47° 41'
42.373" N
12
0 өвөлжөө Авдарант Д.Чимиддолгор
101° 45'
21.415" E
47° 41'
43.415" N
12
1 өвөлжөө Ар урт С.Даариймаа
101° 46'
3.295" E
47° 40'
41.504" N
12
2 өвөлжөө Ар урт Д.Цэцэг
101° 45'
49.899" E
47° 40'
54.338" N
12
3 өвөлжөө Урд булаг Ч.Чимидлхам
101° 37'
53.611" E
47° 39'
38.157" N
12
4 өвөлжөө Урд булаг Д.Отгондагва
101° 37'
36.053" E
47° 39'
37.328" N
12
5 өвөлжөө Цагаан дэл С.Азбилэг
101° 34'
34.621" E
47° 40'
47.846" N
12
6 өвөлжөө Салхит О.Гантулга
101° 35'
10.367" E
47° 41'
26.648" N
12
7 өвөлжөө Луузан А.Дэчинлхүндэв
101° 39'
1.435" E
47° 37'
30.954" N
12
8 өвөлжөө Луузан О.Ганбат
101° 39'
2.548" E
47° 37'
30.502" N
12
9 өвөлжөө Луузан Ж.Алагаа
101° 39'
5.042" E
47° 37'
30.229" N
13
0 өвөлжөө Луузан Ц.Оюунчимэг
101° 39'
5.164" E
47° 37'
28.894" N
13
1 өвөлжөө Луузан Б.Баасанхүү
101° 39'
3.392" E
47° 37'
25.428" N

56. 235
13
2 өвөлжөө Луузан Г.Дарамбазар
101° 39'
2.890" E
47° 37'
22.487" N
13
3 өвөлжөө Луузан А.Лхагвасүрэн
101° 39'
1.511" E
47° 37'
21.371" N
13
4 өвөлжөө Нурамт Г.Насанбаатар
101° 48'
27.157" E
47° 39'
36.598" N
13
5 өвөлжөө Нурамт Б.Лхагвасүрэн
101° 48'
27.166" E
47° 39'
36.592" N
13
6 өвөлжөө
Амны хар
чулуу Л.Айлтгүйбаатар
101° 51'
6.942" E
47° 40'
41.298" N
13
7 өвөлжөө Дугараг шанд Л.Булганбаатар
101° 49'
39.539" E
47° 40'
58.426" N
13
8 өвөлжөө
Дугараг
шандын э Р.Энхсүлд
101° 48'
47.546" E
47° 40'
58.049" N
13
9 өвөлжөө Цувраа П.Гантулга
101° 48'
13.334" E
47° 41'
59.323" N
14
0 өвөлжөө
Цагаан
бургаст Б.Энхболд
101° 48'
45.786" E
47° 42'
12.992" N
14
1 өвөлжөө Дэлийн ам Д.Төгс
101° 49'
29.870" E
47° 42'
0.686" N
14
2 өвөлжөө Дэлийн ам Э.Шаравжамц
101° 49'
33.492" E
47° 42'
1.969" N
14
3 өвөлжөө
Бүдүүн
өвөлжөө Ц.Лхагвасүрэн
101° 50'
9.487" E
47° 41'
50.723" N
14
4 өвөлжөө
Бүдүүн
өвөлжөө Л.Отгонбаяр
101° 50'
7.182" E
47° 41'
49.058" N
14
5 өвөлжөө
Хавтгай
өвөлжөө Ш.Анхбаяр
101° 49'
34.737" E
47° 42'
46.085" N
14
6 өвөлжөө
Хавтгай
өвөлжөө Б.Саранцэцэг
101° 49'
34.578" E
47° 42'
49.180" N
14
7 өвөлжөө Нурамт Б.Булгантамир
101° 48'
34.239" E
47° 43'
50.587" N
14
8 өвөлжөө Овоот Ч.Мөнх-Эрдэнэ
101° 47'
53.131" E
47° 44'
37.338" N
14
9 өвөлжөө Овоот Г.Бэхжих
101° 47'
53.254" E
47° 44'
37.323" N
15
0 өвөлжөө Бяцхан толгой Ч.Гонгорсүрэн
102° 4'
55.094" E
47° 42'
16.211" N
15
1 өвөлжөө Шар хад П.Нэргүй
101° 59'
45.497" E
47° 42'
21.955" N
15
2 өвөлжөө Шар хад Д.Сэнгэдорж
101° 59'
47.840" E
47° 42'
33.329" N
15
3 өвөлжөө Шар хад Ц.Төрмөнх
101° 59'
57.064" E
47° 42'
36.684" N
15
4 өвөлжөө Цагаан овоо Д.Цогтбаатар
101° 57'
24.458" E
47° 43'
25.997" N
15
5 өвөлжөө Сүүл толгой Сайнжаргал
101° 56'
17.323" E
47° 43'
52.641" N
15
6 өвөлжөө Сүүл толгой С.Болд
101° 56'
8.427" E
47° 43'
55.650" N
15
7 өвөлжөө Ангархай С.Батдэлгэр
101° 57'
11.694" E
47° 42'
54.946" N
15
8 өвөлжөө Шарга ямаат Д.Төмөрбаатар
101° 58'
19.861" E
47° 42'
11.764" N

57. 236
15
9 өвөлжөө Хөх даваа Ж.Батсүх
101° 58'
57.556" E
47° 41'
44.975" N
16
0 өвөлжөө
Согтуугийн
була С.Лхагважав
101° 43'
2.227" E
47° 45'
40.647" N
16
1 өвөлжөө
Согтуугийн
була Д.Жавхлан
101° 41'
31.696" E
47° 45'
40.498" N
16
2 өвөлжөө
Хар усны
тохой Д.Батболд
101° 40'
33.105" E
47° 45'
39.041" N
16
3 өвөлжөө Хоймор Ш.Цогбадрах
101° 24'
3.033" E
47° 48'
50.201" N
16
4 өвөлжөө Хоймор С.Болдбаатар
101° 24'
22.289" E
47° 48'
25.429" N
16
5 өвөлжөө Агьт тал С.Алтанбосго
101° 28'
10.510" E
47° 48'
45.099" N
16
6 өвөлжөө Агьт тал С.Бямбасүрэн
101° 28'
10.686" E
47° 48'
53.883" N
16
7 өвөлжөө Ямаахайт Р.Цэнд-Аюуш
101° 26'
2.963" E
47° 51'
14.162" N
16
8 өвөлжөө Ямаахайт С.Жанцансамбуу
101° 26'
5.842" E
47° 51'
16.470" N
16
9 өвөлжөө Худаг Ц.Тогтохбаяр
101° 24'
58.255" E
47° 51'
48.783" N
17
0 өвөлжөө Агьт муха Г.Баасанжав
101° 26'
8.904" E
47° 52'
30.833" N
17
1 өвөлжөө Галуутын эх Б.Нямсүрэн
101° 29'
45.970" E
47° 55'
34.579" N
17
2 өвөлжөө Галуутын эх С.Баяраа
101° 29'
41.740" E
47° 55'
41.847" N
17
3 өвөлжөө
Жинст баруун
суг М.Самбуу
101° 28'
30.447" E
47° 53'
31.841" N
17
4 өвөлжөө
Гурван
өвөлжөө Б.Бямбадорж
101° 31'
28.824" E
47° 52'
53.506" N
17
5 өвөлжөө
Гурван
өвөлжөө Д.Жаргалсайхан
101° 31'
30.674" E
47° 52'
53.016" N
17
6 өвөлжөө
Гурван
өвөлжөө П.Отгонбаатар
101° 31'
32.533" E
47° 52'
55.420" N
17
7 өвөлжөө Улаан үзүүр С.Бямбасүрэн
101° 29'
23.298" E
47° 52'
5.267" N
17
8 өвөлжөө Дош С.Цэдэнбал
101° 30'
15.649" E
47° 50'
50.543" N
17
9 өвөлжөө Дош З.Цэрэндорж
101° 30'
2.496" E
47° 50'
27.573" N
18
0 өвөлжөө Борт Ц.Батнасан
101° 31'
34.475" E
47° 51'
6.807" N
18
1 өвөлжөө Борт Д.Цогтгэрэл
101° 31'
36.419" E
47° 51'
11.580" N
18
2 өвөлжөө Борт П.Загдсүрэн
101° 32'
4.741" E
47° 51'
11.090" N
18
3 өвөлжөө
Овоо зүүний
ам С.Азбилэг
101° 31'
37.642" E
47° 49'
32.133" N
18
4 өвөлжөө Халзан хар Д.Оюунгэрэл
101° 35'
9.259" E
47° 48'
57.461" N
18
5 өвөлжөө Майхан Г.Жаргалсайхан
101° 33'
55.865" E
47° 50'
10.286" N

58. 237
18
6 өвөлжөө Майхан Б.Ёндон
101° 33'
58.398" E
47° 50'
14.273" N
18
7 өвөлжөө Майхан Б.Энхтөр
101° 33'
58.363" E
47° 50'
17.268" N
18
8 өвөлжөө Нарийн хамар Д.Оюунгэрэл
101° 34'
39.956" E
47° 50'
40.735" N
18
9 өвөлжөө Нарийн хамар Б.Лхагвасүрэн
101° 34'
44.214" E
47° 50'
43.159" N
19
0 өвөлжөө Нарийн хамар С.Чулуунбаатар
101° 34'
47.252" E
47° 50'
43.451" N
19
1 өвөлжөө Нарийн хамар С.Жанцансамбуу
101° 34'
47.224" E
47° 50'
39.641" N
19
2 өвөлжөө Мээм Б.Алтанбагана
101° 33'
29.424" E
47° 51'
30.887" N
19
3 өвөлжөө Даага О.Дашдорж
101° 33'
27.811" E
47° 52'
6.475" N
19
4 өвөлжөө Даагын эх Д.Цогтгэрэл
101° 33'
30.992" E
47° 52'
36.016" N
19
5 өвөлжөө Даагын эх Б.Бямбадорж
101° 33'
32.265" E
47° 52'
36.396" N
19
6 өвөлжөө Манхан О.Дашдорж
101° 34'
26.436" E
47° 51'
56.765" N
19
7 өвөлжөө Энгэр С.Пүрэвдорж
101° 36'
41.414" E
47° 52'
20.678" N
19
8 өвөлжөө Энгэр Ц.Төмөрбаатар
101° 36'
34.534" E
47° 52'
31.482" N
19
9 өвөлжөө Энгэр С.Төмөрболд
101° 36'
44.902" E
47° 52'
23.826" N
20
0 өвөлжөө Энгэр С.Далай
101° 36'
50.621" E
47° 52'
22.960" N
20
1 өвөлжөө Дэл хад С.Амарсайхан
101° 35'
18.999" E
47° 47'
25.848" N
20
2 өвөлжөө
Баадайн
дөрөлж Ш.Сүхбат
101° 36'
23.750" E
47° 48'
29.896" N
20
3 өвөлжөө Дэлийн өвөр Ш.Энхбаатар
101° 36'
47.029" E
47° 48'
6.043" N
20
4 өвөлжөө Сэнжит Л.Алтанцэцэг
101° 38'
7.692" E
47° 48'
19.758" N
20
5 өвөлжөө Сэнжит С.Лхагважав
101° 38'
8.782" E
47° 48'
21.834" N
20
6 өвөлжөө Цагаан бургас Д.Жаргалсайхан
101° 39'
5.379" E
47° 48'
32.712" N
20
7 өвөлжөө Цагаан бургас Д.Лхагва
101° 39'
7.514" E
47° 48'
30.888" N
20
8 өвөлжөө
Цагаан эргийн
бу Л.Нямдорж
101° 38'
45.014" E
47° 46'
25.142" N
20
9 өвөлжөө Гүдэн С.Лхагважав
101° 41'
31.202" E
47° 48'
27.714" N
21
0 өвөлжөө Залгаа гозон Б.Башцэр
101° 40'
54.094" E
47° 48'
28.744" N
21
1 өвөлжөө Нурамт Л.Батбаатар
101° 43'
53.407" E
47° 47'
41.104" N
21
2 өвөлжөө Сөрт С.Санж-Очир
101° 46'
16.180" E
47° 49'
47.735" N

59. 238
21
3 өвөлжөө Сөрт Л.Анхбаяр
101° 46'
17.302" E
47° 49'
53.163" N
21
4 өвөлжөө Сөрт С.Алтантогтох
101° 46'
22.412" E
47° 49'
50.876" N
21
5 өвөлжөө Сөрт Ж.Ням-Очир
101° 46'
26.805" E
47° 49'
42.405" N
21
6 өвөлжөө Булт Т.Балдиржанцан
101° 49'
13.815" E
47° 49'
44.020" N
21
7 өвөлжөө Замт Ш.Хорлоо
101° 50'
41.593" E
47° 49'
30.347" N
21
8 өвөлжөө
Хөх хошуу
өвөр Г.Түмэнсанжаа
101° 50'
31.470" E
47° 48'
36.538" N
21
9 өвөлжөө
Хөх хошуу
өвөр З.Лундаажанцан
101° 50'
32.977" E
47° 48'
37.538" N
22
0 өвөлжөө Нимгэн чулуу С.Алтангэрэл
101° 43'
58.954" E
47° 50'
13.003" N
22
1 өвөлжөө
Худгийн
толгой С.Санж-Очир
101° 43'
43.850" E
47° 51'
2.916" N
22
2 өвөлжөө
Худгийн
толгой Д.Цэвээннамжил
101° 43'
37.955" E
47° 51'
3.149" N
22
3 өвөлжөө
Худгийн
толгой Д.Марууш
101° 43'
37.477" E
47° 51'
5.551" N
22
4 өвөлжөө Наран Л.Батбаяр
101° 40'
15.608" E
47° 54'
6.360" N
22
5 өвөлжөө Улаан толгой Д.Батпүрэв
101° 52'
41.467" E
47° 50'
37.917" N
22
6 өвөлжөө Улаан толгой Б.Дашжамц
101° 52'
30.079" E
47° 50'
47.068" N
22
7 өвөлжөө Баян булаг Х.Алтанболд
101° 51'
49.970" E
47° 50'
54.000" N
22
8 өвөлжөө Улаан хад С.Нямжав
101° 50'
27.984" E
47° 51'
51.834" N
22
9 өвөлжөө
Эхэтийн урд
салаа Ж.Ванчин
101° 48'
28.784" E
47° 51'
44.558" N
23
0 өвөлжөө
Эхэтийн урд
салаа Х.Энхнайрамдал
101° 47'
54.873" E
47° 54'
16.120" N
23
1 өвөлжөө Урт булаг Ж.Равдандорж
101° 45'
16.211" E
47° 55'
13.608" N
23
2 өвөлжөө Дунд өвөлжөө О.Тольхүү
101° 44'
3.580" E
47° 54'
38.875" N
23
3 өвөлжөө Хадат Ч.Болдбаатар
101° 44'
48.445" E
47° 55'
46.089" N
23
4 өвөлжөө Тэргэн зам Д.Гансүх
101° 41'
26.812" E
47° 56'
8.276" N
23
5 өвөлжөө Тэргэн зам Х.Даваадорж
101° 41'
36.537" E
47° 56'
19.619" N
23
6 өвөлжөө Баруун ам Д.Самбуу
101° 39'
21.969" E
47° 56'
45.596" N
23
7 өвөлжөө Баруун ам О.Батхүү
101° 39'
18.755" E
47° 56'
45.233" N
23
8 өвөлжөө Баруун ам Д.Батсайхан
101° 39'
34.892" E
47° 56'
57.611" N
23
9 өвөлжөө Цагаан овоо Ц.Төмөрбаатар
101° 39'
39.909" E
47° 57'
18.212" N

60. 239
24
0 өвөлжөө Цагаан овоо Д.Амарсайхан
101° 39'
39.831" E
47° 57'
20.889" N
24
1 өвөлжөө Улаан хад Д.Чулуунбаатар
101° 40'
22.702" E
47° 57'
16.799" N
24
2 өвөлжөө Шавгийн шил Л.Чагнаадорж
101° 41'
5.731" E
47° 57'
5.949" N
24
3 өвөлжөө Шаваг Д.Мэндсайхан
101° 42'
3.074" E
47° 57'
2.657" N
24
4 өвөлжөө
Маанийн
гозгор Б.Оюунбилэг
101° 43'
45.302" E
47° 58'
48.272" N
24
5 өвөлжөө
Маанийн
гозгор Ц.Дашдулам
101° 43'
47.667" E
47° 58'
47.529" N
24
6 өвөлжөө Майлах С.Чойжилсүрэн
101° 47'
7.511" E
47° 59'
14.987" N
24
7 өвөлжөө Дунд гозгор Г.Дашравдан
101° 47'
28.503" E
47° 59'
33.317" N
24
8 өвөлжөө
Бунханы
баруун Л.Батбаяр
101° 48'
14.982" E
48° 0'
23.176" N
24
9 өвөлжөө Бунхан Л.Батбаяр
101° 48'
18.182" E
48° 0'
43.626" N
25
0 өвөлжөө Давааны өвөр Я.Бавуудорж
101° 49'
29.882" E
48° 1'
52.019" N
25
1 өвөлжөө Зүрх Д.Дашлхам
101° 50'
8.741" E
48° 1'
22.790" N
25
2 өвөлжөө Яргайт Н.Батбаатар
101° 50'
29.690" E
48° 0'
43.761" N
25
3 өвөлжөө Хожигдой Б.Отгонбат
101° 51'
12.023" E
47° 59'
58.213" N
25
4 өвөлжөө Үзүүр өвөлжөө Буянтогтох
101° 51'
29.573" E
47° 58'
33.786" N
25
5 өвөлжөө Чүлтэм Г.Нацагдорж
101° 54'
45.839" E
47° 56'
34.628" N
25
6 өвөлжөө Бор шороо Б.Эрдэнэбат
101° 54'
9.707" E
47° 57'
56.280" N
25
7 өвөлжөө Хойд салаа Г.Вандан
101° 53'
17.538" E
47° 59'
14.031" N
25
8 өвөлжөө Хойд салаа Д.Алтанбагана
101° 54'
0.616" E
47° 59'
50.286" N
25
9 өвөлжөө Согоот Н.Алтанхуяг
101° 50'
55.247" E
48° 3'
57.670" N
26
0 өвөлжөө Хулхи Ж.Хүрэлбаатар
101° 52'
0.719" E
48° 5'
47.669" N
26
1 өвөлжөө Оготно Б.Батсүх
101° 55'
12.919" E
48° 2'
13.602" N
26
2 өвөлжөө Оготно Б.Дашдорж
101° 55'
7.582" E
48° 2'
9.292" N
26
3 өвөлжөө Оготны эх Б.Батсүх
101° 55'
4.166" E
48° 1'
40.759" N
26
4 өвөлжөө Шонхор С.Алтаншагай
101° 57'
9.424" E
47° 59'
26.452" N
26
5 өвөлжөө Шонхор В.Батжаргал
101° 56'
59.973" E
47° 59'
23.589" N
26
6 өвөлжөө Нурамт Г.Давааням
101° 58'
15.217" E
47° 58'
35.473" N

61. 240
26
7 өвөлжөө Олон цохио С.Цэдэндорж
101° 58'
25.450" E
47° 57'
53.417" N
26
8 өвөлжөө Хо?д цав Г.Жамсранжав
101° 59'
39.032" E
47° 57'
34.533" N
26
9 өвөлжөө Жаргалант Ц.Дарханбаатар
102° 1'
26.330" E
47° 57'
35.315" N
27
0 өвөлжөө Жаргалант С.Түвшинтөгс
102° 1'
24.247" E
47° 57'
33.143" N
27
1 өвөлжөө Гүвээ жалга Г.Жамсранжав
102° 1'
18.486" E
47° 56'
56.299" N
27
2 өвөлжөө Өндөр улаан Ч.Дашзэвэг
102° 0'
15.550" E
47° 54'
26.474" N
27
3 өвөлжөө Өндөр улаан С.Сандуйжав
102° 0'
23.833" E
47° 54'
24.928" N
27
4 өвөлжөө Өндөр улаан С.Янжмаа
102° 0'
22.051" E
47° 54'
28.727" N
27
5 өвөлжөө Бор шороо Д.Жамьяаншарав
101° 58'
20.986" E
47° 53'
36.552" N
27
6 өвөлжөө Шар ямаат Ч.Нинжбадгар
102° 0'
0.114" E
47° 52'
32.810" N
27
7 өвөлжөө Цагаан чулуут Б.Батцэрэн
102° 0'
34.255" E
47° 53'
26.724" N
27
8 өвөлжөө Баян Өндөр Б.Эрхэмбаяр
101° 56'
53.513" E
47° 55'
46.881" N
27
9 өвөлжөө Дэл Ш.Алтанхуяг
101° 54'
41.678" E
47° 55'
35.398" N
28
0 өвөлжөө
Худгийн
толгой Н.Ганзориг
101° 51'
26.134" E
47° 55'
34.267" N
28
1 өвөлжөө Арал Б.Хүндэтбаатар
101° 56'
35.073" E
47° 47'
32.447" N
28
2 өвөлжөө Арлын дунд Г.Мөнхбаяр
101° 56'
34.613" E
47° 47'
22.856" N
28
3 өвөлжөө
Өндөр хөхийн
өвө Ж.Одгэрэл
101° 52'
19.138" E
47° 48'
18.673" N
28
4 өвөлжөө
Өндөр хөхийн
өвө Д.Гантөмөр
101° 52'
29.353" E
47° 48'
24.657" N
28
5 өвөлжөө Баян өндөр П.Ганхүү
101° 53'
31.516" E
47° 48'
57.207" N
28
6 өвөлжөө Баян өндөр Х.Энхболд
101° 53'
39.908" E
47° 49'
19.802" N
28
7 өвөлжөө Цохын өвөр Ч.Цэнд-Аюуш
101° 58'
33.835" E
47° 50'
14.524" N
28
8 өвөлжөө Өвгөн толгой Б.Нямжанцан
101° 59'
36.958" E
47° 50'
48.104" N
28
9 өвөлжөө Өвгөн толгой Д.Сугар
101° 59'
49.007" E
47° 51'
10.850" N
29
0 өвөлжөө Дулааны өвөр П.Батдорж
102° 1'
2.691" E
47° 49'
33.766" N
29
1 өвөлжөө
Дулааны
баруун х Д.Дулмаахүү
102° 1'
41.772" E
47° 50'
14.463" N
29
2 өвөлжөө Адуун чулуу Д.Бямбахүү
102° 1'
19.214" E
47° 50'
20.920" N
29
3 өвөлжөө Чулуун хороот Р.Пэрлийжамц
102° 1'
15.024" E
47° 51'
43.501" N

62. 241
29
4 өвөлжөө Улаан хороот Н.Туул
102° 1'
48.794" E
47° 52'
16.468" N
29
5 өвөлжөө Шовхын өвөр Д.Анхбат
102° 2'
1.703" E
47° 53'
18.378" N
29
6 өвөлжөө Хайлааст Н.Батжаргал
102° 2'
30.641" E
47° 53'
48.766" N
29
7 өвөлжөө Хайлааст Г.Нармандах
102° 3'
17.602" E
47° 54'
7.038" N
29
8 өвөлжөө Нүүдий өвөр Ц.Очирбат
102° 4'
1.943" E
47° 54'
15.030" N
29
9 өвөлжөө Дашхай Т.Мэнджаргал
102° 7'
5.959" E
47° 52'
11.503" N
30
0 өвөлжөө Дулааны өвөр Б.Мөнхбаяр
102° 4'
4.624" E
47° 50'
10.587" N
30
1 өвөлжөө Дулааны өвөр Д.Алтанхүү
102° 3'
57.993" E
47° 49'
59.129" N
30
2 өвөлжөө Сумын төв О.Дашдаваа
101° 59'
9.387" E
47° 47'
37.550" N
30
3 өвөлжөө Бургас Б.Бат-Эрдэнэ
102° 3'
31.739" E
47° 45'
29.246" N
30
4 өвөлжөө Бургас Д.Давааноров
102° 6'
43.029" E
47° 45'
21.780" N
30
5 өвөлжөө Хүрэн зулзага Ц.Шаравсүрэн
102° 7'
27.924" E
47° 45'
20.657" N
30
6 өвөлжөө Хүрэн зулзага Ц.Шаравсүрэн
102° 7'
21.965" E
47° 45'
11.013" N
30
7 өвөлжөө Дэлийн өвөр Ч.Балдан
102° 8'
7.626" E
47° 46'
9.890" N
30
8 өвөлжөө Улаан дэнж Б.Батмөнх
102° 6'
22.448" E
47° 46'
15.425" N
30
9 өвөлжөө
Норовлингийн
өв П.Батболд
102° 5'
35.567" E
47° 47'
31.133" N
31
0 өвөлжөө Норовлин О.Ганболд
102° 4'
54.797" E
47° 47'
15.647" N
31
1 өвөлжөө
Шар толгой
арал Ч.Ганболд
102° 4'
1.459" E
47° 47'
12.978" N
31
2 өвөлжөө
Голын хойд
бурга С.Дашдондог
102° 1'
47.167" E
47° 45'
43.547" N
31
3 өвөлжөө Хайрхан Г.Хүрэл-Эрдэнэ
101° 36'
8.975" E
47° 53'
43.364" N
31
4 өвөлжөө Бумбат Х.Мэндбаяр
101° 46'
41.750" E
47° 54'
13.020" N
31
5 Хаваржаа Замын толгой Ш.Сосорбурам
101° 58'
25.294" E
48° 2'
13.767" N
31
6 Хаваржаа Өгөөмөр өвөр С.Бямбажанцан
101° 59'
8.860" E
48° 3'
28.328" N
31
7 Хаваржаа Цагаан чулуут Л.Түмэндэмбэрэл
101° 57'
3.133" E
48° 4'
45.494" N
31
8 Хаваржаа Цагаан чулуут С.Болдбаатар
101° 56'
37.559" E
48° 4'
51.664" N
31
9 Хаваржаа Цагаан чулуут М.Ганболд
101° 57'
6.596" E
48° 4'
52.427" N
32
0 Хаваржаа Хар чулуут Д.Дашлхам
101° 57'
52.170" E
48° 4'
57.167" N

63. 242
32
1 Хаваржаа Хар чулуут М.Түмэндэмбэрэл
101° 57'
48.912" E
48° 5'
10.349" N
32
2 Хаваржаа Саравчин С.Базарсад
101° 58'
18.051" E
48° 5'
52.440" N
32
3 Хаваржаа Овоот дэл Д.Сайнбаяр
102° 1'
12.269" E
48° 4'
13.424" N
32
4 Хаваржаа Овоот дэл С.Жүгдэрхорол
102° 1'
14.154" E
48° 4'
18.198" N
32
5 Хаваржаа Гөрөөчин Ч.Очирбат
101° 59'
22.091" E
48° 5'
59.914" N
32
6 Хаваржаа Хавцгай Л.Оюунбаатар
102° 0'
41.090" E
48° 6'
19.662" N
32
7 Хаваржаа Урд толгой Д.Дашлхам
101° 56'
19.258" E
48° 6'
51.443" N
32
8 Хаваржаа Шар ширэнгэ Ш.Сосорбурам
101° 55'
42.625" E
48° 7'
9.539" N
32
9 Хаваржаа Дүгнэн С.Жүгдэрхорол
101° 55'
58.356" E
48° 8'
14.667" N
33
0 Хаваржаа Хамар даваа Ё.Дарамрэнцэн
102° 0'
27.948" E
48° 7'
15.038" N
33
1 Хаваржаа Хунх Х.Эрдэнэбаатар
102° 1'
58.488" E
48° 7'
33.123" N
33
2 Хаваржаа Ланс Б.Дамдиндорж
102° 3'
6.804" E
48° 5'
13.687" N
33
3 Хаваржаа Ямаахайт Ш.Цэрэндорж
102° 3'
24.823" E
48° 5'
9.271" N
33
4 Хаваржаа Ланс Х.Болдбаатар
102° 2'
52.569" E
48° 4'
51.305" N
33
5 Хаваржаа Хавчиг жалга Ч.Батсайхан
102° 1'
33.084" E
48° 1'
25.391" N
33
6 Хаваржаа Цайдам Н.Батцэрэн
102° 1'
18.649" E
48° 1'
6.892" N
33
7 Хаваржаа Билүүт Ц.Алтанхуяг
101° 59'
48.879" E
47° 59'
35.418" N
33
8 Хаваржаа Нурамт С.Чүлтэмнамдаг
102° 2'
43.194" E
48° 1'
8.408" N
33
9 Хаваржаа Ар мухар З.Батболд
102° 2'
41.305" E
47° 58'
51.614" N
34
0 Хаваржаа Ар мухар С.Төгсөө
102° 2'
53.056" E
47° 58'
29.430" N
34
1 Хаваржаа Ар мухар Ж.Баатар
102° 2'
58.423" E
47° 58'
28.453" N
34
2 Хаваржаа Эмээлт толгой Н.Мөнх-Эрдэнэ
102° 3'
41.669" E
48° 0'
35.239" N
34
3 Хаваржаа Улаан толгой Б.Болд-Эрдэнэ
102° 4'
59.689" E
48° 1'
34.728" N
34
4 Хаваржаа Гэлтгий О.Дашинжав
102° 6'
7.578" E
48° 2'
0.269" N
34
5 Хаваржаа Үйзэн Д.Лхагвасүрэн
102° 6'
54.368" E
48° 1'
56.589" N
34
6 Хаваржаа Олон цохио Д.Алтанхуяг
102° 6'
29.724" E
48° 0'
22.799" N
34
7 Хаваржаа Сүүж Т.Чүлтэмсүрэн
102° 8'
17.769" E
48° 3'
52.396" N

64. 243
34
8 Хаваржаа Сүүж Б.Шагдарсүрэн
102° 8'
45.814" E
48° 4'
17.496" N
34
9 Хаваржаа Хүүш Л.Дамдинсүрэн
102° 9'
35.467" E
48° 1'
27.274" N
35
0 Хаваржаа Их үнэгдэй Ц.Батбилэг
102° 11'
48.383" E
48° 0'
15.210" N
35
1 Хаваржаа Хоорон толгой Д.Шаравсүрэн
102° 12'
30.184" E
48° 0'
36.428" N
35
2 Хаваржаа Ар хүүш Д.Булгантамир
102° 13'
45.469" E
48° 2'
10.114" N
35
3 Хаваржаа Ар хүүш Д.Булгантамир
102° 15'
11.964" E
48° 2'
25.498" N
35
4 Хаваржаа Өвдөгийн бууц Ш.Анхбаяр
102° 12'
12.578" E
48° 2'
48.996" N
35
5 Хаваржаа Өндөр толгой И.Отгонбаяр
102° 11'
53.034" E
48° 2'
12.021" N
35
6 Хаваржаа Баян хөндий У.Цэрэнбат
102° 11'
22.104" E
48° 5'
3.834" N
35
7 Хаваржаа
Тулгатын
далан Ө.Батжаргал
102° 12'
9.210" E
48° 7'
1.731" N
35
8 Хаваржаа
Булгын
давааны ө Д.Адьхүү
102° 11'
34.952" E
48° 7'
31.398" N
35
9 Хаваржаа Шарил Ё.Болормаа
102° 10'
56.982" E
48° 7'
9.672" N
36
0 Хаваржаа Шарилын ам Д.Эрдэнэбаатар
102° 10'
12.486" E
48° 7'
30.772" N
36
1 Хаваржаа Цагаан чулуут З.Доржпалам
102° 9'
51.655" E
48° 6'
54.810" N
36
2 Хаваржаа Цахиурт Ш.Дашдондог
102° 10'
49.899" E
48° 6'
12.243" N
36
3 Хаваржаа Үүдий Ц.Алтангэрэл
102° 8'
4.622" E
48° 8'
19.501" N
36
4 Хаваржаа Огтор хунх П.Амгаланбаатар
102° 5'
49.064" E
48° 10'
14.746" N
36
5 Хаваржаа Ханан П.Мөнхтөр
102° 5'
8.799" E
48° 10'
34.356" N
36
6 Хаваржаа Ханхар Г.Пүрэвдорж
102° 4'
43.404" E
48° 11'
0.543" N
36
7 Хаваржаа
Жарантайн
өвөр З.Мөнхжаргал
102° 6'
3.763" E
48° 13'
26.893" N
36
8 Хаваржаа Гохиур Д.Сүхбат
102° 5'
40.555" E
48° 13'
32.167" N
36
9 Хаваржаа Тамган Г.Пүрэвдорж
102° 7'
49.410" E
48° 11'
6.219" N
37
0 Хаваржаа Ноёны бууц Д.Эрдэнэчимэг
102° 9'
35.096" E
48° 10'
12.454" N
37
1 Хаваржаа Ганц модны ар П.Аюуш
102° 9'
29.054" E
48° 9'
57.710" N
37
2 Хаваржаа Хан өндөр С.Болор-Эрдэнэ
102° 6'
59.443" E
48° 7'
11.607" N
37
3 Хаваржаа Цагд уул Ё.Анхбаяр
102° 6'
28.917" E
48° 4'
53.115" N
37
4 Хаваржаа Урт хөндий Ч.Гэрэлмаа
102° 4'
31.766" E
48° 5'
22.666" N

65. 244
37
5 Хаваржаа Чоймбол А.Нацаг
102° 4'
34.563" E
47° 51'
33.316" N
37
6 Хаваржаа Худгийн далан Н.Дэмбэрэл
102° 4'
32.959" E
47° 52'
26.167" N
37
7 Хаваржаа Худгийн далан Б.Анхбаяр
102° 4'
26.981" E
47° 52'
27.671" N
37
8 Хаваржаа Асгат улаан С.Батболд
102° 6'
33.146" E
47° 53'
53.485" N
37
9 Хаваржаа Асгат улаан Ц.Батбаатар
102° 6'
39.513" E
47° 53'
58.004" N
38
0 Хаваржаа Асгат улаан А.Батзориг
102° 6'
39.815" E
47° 54'
7.596" N
38
1 Хаваржаа Нарийн цохио М.Жигдүү
102° 7'
30.340" E
47° 55'
25.253" N
38
2 Хаваржаа Өндөр дэнж Н.Батболд
102° 8'
58.212" E
47° 57'
6.566" N
38
3 Хаваржаа
Нүүдийн
цохио П.Очирхуяг
102° 6'
47.816" E
47° 56'
32.895" N
38
4 Хаваржаа Цагаан толгой Н.Түвшинжаргал
102° 3'
43.474" E
47° 56'
15.696" N
38
5 Хаваржаа Хар энгэр Н.Алтанхуяг
102° 11'
54.042" E
47° 48'
6.456" N
38
6 Хаваржаа Хар энгэр Н.Амар
102° 10'
54.918" E
47° 48'
17.508" N
38
7 Хаваржаа Хэрэм Ч.Мөнх-Эрдэнэ
102° 10'
42.154" E
47° 48'
44.235" N
38
8 Хаваржаа Хайрханы ам Н.Нороврэнцэн
102° 9'
34.754" E
47° 56'
13.810" N
38
9 Хаваржаа Бага булаг Г.Агваансүрэн
102° 7'
6.164" E
47° 56'
48.033" N
39
0 Хаваржаа Ар завсар Ч.Баярсайхан
102° 8'
43.395" E
47° 59'
15.588" N
39
1 Хаваржаа
Бага үнэгдэй
өвө С.Жаргалсайхан
102° 13'
29.878" E
48° 0'
11.609" N
39
2 Хаваржаа
Өндөр толгойн
өв С.Амарсайхан
102° 13'
7.208" E
47° 59'
8.656" N
39
3 Хаваржаа
Худгийн
толгой Д.Галбадрах
102° 12'
11.025" E
47° 58'
50.174" N
39
4 Хаваржаа
Нарийн
хөндий Д.Батболд
102° 12'
35.774" E
47° 58'
7.358" N
39
5 Хаваржаа
Нарийн
хөндий С.Амарсайхан
102° 11'
50.409" E
47° 57'
4.214" N
39
6 Хаваржаа
Өндөр толгойн
өв Ё.Алтанхуяг
102° 12'
34.447" E
47° 56'
11.004" N
39
7 Хаваржаа
Хайрханы
өвөр Ё.Оргилбаатар
102° 11'
36.688" E
47° 55'
49.245" N
39
8 Хаваржаа
Цагаан
чулуутын Ч.Төгөлдөр
102° 11'
46.673" E
47° 53'
30.049" N
39
9 Хаваржаа Хадат Д.Пүрэвдорж
102° 12'
19.538" E
47° 53'
16.550" N
40
0 Хаваржаа Овоот П.Амарсайхан
102° 12'
46.664" E
47° 52'
22.159" N
40
1 Хаваржаа Улааны энгэр Д.Эрдэнэбулган
102° 14'
8.024" E
47° 52'
52.395" N

66. 245
40
2 Хаваржаа Хөнөг Ч.Эрдэнэбаатар
102° 15'
14.501" E
47° 52'
50.222" N
40
3 Хаваржаа Төмбөгөр Б.Сүхбат
102° 13'
47.547" E
47° 53'
50.046" N
40
4 Хаваржаа Төмбөгөр К.Баттулга
102° 14'
30.826" E
47° 53'
59.228" N
40
5 Хаваржаа
Өндөр хөхийн
өвө М.Удвалмаа
102° 15'
10.960" E
47° 54'
16.713" N
40
6 Хаваржаа Хонхор шанд Б.Аюур
102° 17'
54.463" E
47° 55'
11.569" N
40
7 Хаваржаа Тарвагачин Г.Дүйнхоржав
102° 19'
8.166" E
47° 55'
57.302" N
40
8 Хаваржаа Эх ус Д.Дэмбэрэлдорж
102° 19'
1.942" E
47° 55'
15.086" N
40
9 Хаваржаа Ангархай ам Ж.Бат-Өлзий
102° 23'
19.801" E
47° 54'
25.104" N
41
0 Хаваржаа
Дөрвөлжингий
н т Н.Сумбаа
102° 22'
42.796" E
47° 53'
4.440" N
41
1 Хаваржаа
Дөрвөлжингий
н т Н.Сумбаа
102° 22'
40.270" E
47° 52'
42.059" N
41
2 Хаваржаа Дунд ус И.Бат-Отгон
102° 21'
28.985" E
47° 53'
16.714" N
41
3 Хаваржаа Дунд ус Ч.Мөнхжаргал
102° 20'
21.236" E
47° 53'
29.800" N
41
4 Хаваржаа Нуурын дэнж Ч.Эрдэнэбаатар
102° 19'
46.654" E
47° 53'
51.614" N
41
5 Хаваржаа Дэлийн өвөр Б.Батжаргал
102° 8'
18.205" E
47° 47'
13.500" N
41
6 Хаваржаа Дэлийн өвөр Ж.Цийлаасүрэн
102° 10'
4.726" E
47° 47'
13.930" N
41
7 Хаваржаа Дэлийн өвөр Ц.Батсайхан
102° 10'
22.356" E
47° 47'
15.028" N
41
8 Хаваржаа
Нуурын хойд
дэнж Б.Нинжээ
102° 11'
1.627" E
47° 46'
38.714" N
41
9 Хаваржаа
Нуурын хойд
дэнж Ж.Мөнхдэлгэр
102° 12'
16.504" E
47° 46'
57.574" N
42
0 Хаваржаа
Нуурын хойд
дэнж Ц.Доржсүрэн
102° 12'
51.732" E
47° 46'
55.081" N
42
1 Хаваржаа
Нуурын хойд
дэнж Ж.Мөнхдэлгэр
102° 14'
9.375" E
47° 47'
13.601" N
42
2 Хаваржаа Шанд хоолой Ж.Мөнхдэлгэр
102° 13'
25.085" E
47° 49'
27.414" N
42
3 Хаваржаа
Өндөр дэлт
уул Г.Баярсайхан
102° 15'
48.742" E
47° 46'
3.198" N
42
4 Хаваржаа Цагаан эрэг Г.Эрдэнэбаяр
102° 14'
38.293" E
47° 45'
51.298" N
42
5 Хаваржаа
Цагаан
чулуутын Д.Мялаарав
102° 12'
20.947" E
47° 46'
0.567" N
42
6 Хаваржаа Цагаан чулуут Ч.Гомбосүрэн
102° 10'
11.666" E
47° 46'
4.572" N
42
7 Хаваржаа Будагтын ар П.Эрдэнэбат
102° 11'
14.070" E
47° 40'
39.835" N
42
8 Хаваржаа
Хавтгай
бургас Х.Хөөхуяг
102° 12'
36.258" E
47° 43'
36.489" N

67. 246
42
9 Хаваржаа
Цагаан
байшинт Т.Галбадрах
101° 56'
11.500" E
47° 46'
8.033" N
43
0 Хаваржаа Тулган чулуу Ш.Анхбаяр
101° 53'
0.671" E
47° 45'
22.121" N
43
1 Хаваржаа Тулган чулуу Б.Энхболд
101° 52'
56.592" E
47° 45'
18.987" N
43
2 Хаваржаа Тулган чулуу Б.Наранцэцэг
101° 52'
54.519" E
47° 45'
12.518" N
43
3 Хаваржаа
Овооны ар
эрэг Ч.Мөнх-Эрдэнэ
101° 49'
19.815" E
47° 45'
33.786" N
43
4 Хаваржаа
Овоотын
далан Б.Булгантамир
101° 48'
21.860" E
47° 45'
44.464" N
43
5 Хаваржаа Эрэг Г.Бэхжих
101° 47'
21.149" E
47° 45'
47.759" N
43
6 Хаваржаа Элст толгой Ш.Очирбат
101° 44'
59.353" E
47° 44'
32.998" N
43
7 Хаваржаа
Улаан
чулууны ам Д.Мөнгөншагай
101° 44'
22.708" E
47° 43'
40.638" N
43
8 Хаваржаа Оцонгийн ам М.Жаргалсайхан
101° 44'
14.399" E
47° 43'
23.346" N
43
9 Хаваржаа Дунх Ц.Хишигбат
101° 43'
39.298" E
47° 42'
6.769" N
44
0 Хаваржаа Ар урт Г.Даваагэрэл
101° 44'
29.846" E
47° 41'
0.681" N
44
1 Хаваржаа Сүүл толгой Д.Отгондагва
101° 43'
17.280" E
47° 40'
41.773" N
44
2 Хаваржаа Бямбын ам Д.Чимиддолгор
101° 41'
52.652" E
47° 41'
15.988" N
44
3 Хаваржаа
Харзатын урд
ам Д.Отгондагва
101° 41'
43.423" E
47° 39'
55.496" N
44
4 Хаваржаа Харзат С.Даариймаа
101° 41'
3.373" E
47° 40'
29.783" N
44
5 Хаваржаа Харзат Д.Цэцэг
101° 40'
40.851" E
47° 40'
23.259" N
44
6 Хаваржаа Өлгий С.Азбилэг
101° 35'
37.756" E
47° 40'
55.496" N
44
7 Хаваржаа
Хайрханы
өвөр О.Гантулга
101° 40'
17.276" E
47° 38'
44.723" N
44
8 Хаваржаа Асарт Н.Цэрэндорж
101° 40'
17.270" E
47° 38'
44.891" N
44
9 Хаваржаа Асарт А.Дэчинлхүндэв
101° 40'
18.543" E
47° 38'
41.227" N
45
0 Хаваржаа Асарт Н.Алагаа
101° 40'
18.499" E
47° 38'
41.266" N
45
1 Хаваржаа Асарт О.Ганбат
101° 40'
10.587" E
47° 38'
0.292" N
45
2 Хаваржаа Асарт Ц.Лхагваа
101° 40'
9.973" E
47° 38'
0.752" N
45
3 Хаваржаа Өлгий Б.Баасанхүү
101° 40'
1.878" E
47° 37'
9.355" N
45
4 Хаваржаа Дэлийн хажуу П.Гантулга
101° 50'
29.170" E
47° 43'
10.460" N
45
5 Хаваржаа Түрүү толгойн Д.Төгс
101° 52'
34.834" E
47° 43'
12.347" N

68. 247
45
6 Хаваржаа Түрүү толгойн Э.Шаравжамц
101° 53'
0.302" E
47° 43'
15.531" N
45
7 Хаваржаа
Нуурын урд
талд Ц.Лхагвасүрэн
101° 52'
34.882" E
47° 42'
12.577" N
45
8 Хаваржаа
Ухаа толгойн
өвөр Ж.Батсүх
101° 52'
4.779" E
47° 41'
52.956" N
45
9 Хаваржаа
Ухаа толгойн
өвөр С.Лхамсүрэн
101° 51'
56.710" E
47° 41'
50.387" N
46
0 Хаваржаа
Эрдэнэ
толгойн өвөр Л.Булганбаатар
101° 54'
5.498" E
47° 41'
31.370" N
46
1 Хаваржаа Ам эрэг Л.Отгонбаяр
101° 54'
5.552" E
47° 41'
31.376" N
46
2 Хаваржаа Ам эрэг С.Болд
101° 54'
3.042" E
47° 41'
34.905" N
46
3 Хаваржаа Эрэг Р.Энхсүлд
101° 53'
59.710" E
47° 40'
9.636" N
46
4 Хаваржаа Эрэг Д.Батболд
101° 53'
57.788" E
47° 39'
47.746" N
46
5 Хаваржаа
Баруун голын
ар Э.Лхагвасүрэн
101° 57'
42.334" E
47° 40'
53.870" N
46
6 Хаваржаа
Их бургасны
ар Д.Төмөрбаатар
101° 57'
58.372" E
47° 40'
36.710" N
46
7 Хаваржаа Бяцхан толгой Ч.Гонгорсүрэн
102° 4'
23.963" E
47° 43'
5.948" N
46
8 Хаваржаа Шовх А.Зоригоо
102° 3'
12.655" E
47° 42'
52.023" N
46
9 Хаваржаа Ар эрэг Ц.Төрмөнх
102° 0'
58.196" E
47° 43'
48.395" N
47
0 Хаваржаа Ар эрэг Ч.Цэвээн
102° 0'
32.951" E
47° 43'
49.610" N
47
1 Хаваржаа Ар эрэг П.Нэргүй
101° 59'
42.211" E
47° 43'
58.935" N
47
2 Хаваржаа Үзүүр эрэг Д.Сэнгэдорж
101° 59'
17.690" E
47° 44'
9.748" N
47
3 Хаваржаа Үзүүр эрэг Д.Цогтбаатар
101° 58'
43.347" E
47° 44'
16.105" N
47
4 Хаваржаа Голын эрэг С.Сүхбаатар
101° 58'
1.034" E
47° 41'
57.845" N
47
5 Хаваржаа Арал Г.Жигжид
101° 57'
6.685" E
47° 42'
11.425" N
47
6 Хаваржаа Голын эрэг С.Батдэлгэр
101° 56'
10.812" E
47° 42'
38.258" N
47
7 Хаваржаа
Нуурын зүүн
тал Л.Айлтгүйбаатар
101° 54'
19.560" E
47° 45'
0.409" N
47
8 Хаваржаа Хөх хошуу Д.Мөнхбаяр
101° 49'
31.002" E
47° 46'
50.058" N
47
9 Хаваржаа
Хар усны
бургас Г.Болдбаатар
101° 39'
23.708" E
47° 46'
9.662" N
48
0 Хаваржаа
Хэвтээгийн
доод О.Дашдорж
101° 36'
16.367" E
47° 46'
25.129" N
48
1 Хаваржаа
Баян уулын
доод Су.Батбаяр
101° 34'
2.465" E
47° 45'
24.404" N
48
2 Хаваржаа
Баян уулын
доод Б.Бямбадорж
101° 33'
57.647" E
47° 45'
24.464" N

69. 248
48
3 Хаваржаа
Баян уулын
доод Д.Цогтгэрэл
101° 33'
54.836" E
47° 45'
24.864" N
48
4 Хаваржаа Бүрдний тархи Ц.Батнасан
101° 32'
9.547" E
47° 45'
11.097" N
48
5 Хаваржаа Хоёр мод Ё.Батсайхан
101° 30'
19.557" E
47° 44'
13.914" N
48
6 Хаваржаа Цацьт эрэг Ш.Хатанбаатар
101° 25'
1.472" E
47° 45'
54.162" N
48
7 Хаваржаа Цацьт эрэг С.Болдбаатар
101° 24'
44.068" E
47° 45'
50.277" N
48
8 Хаваржаа Мануу Р.Цэнд-Аюуш
101° 27'
22.724" E
47° 49'
44.753" N
48
9 Хаваржаа Мануу С.Бямбасүрэн
101° 27'
47.931" E
47° 49'
56.050" N
49
0 Хаваржаа Холбоо С.Алтанбосго
101° 27'
34.049" E
47° 50'
32.152" N
49
1 Хаваржаа Холбоо С.Болдбаатар
101° 27'
36.756" E
47° 50'
35.620" N
49
2 Хаваржаа
Шандны улаан
тол Г.Баасанжав
101° 26'
8.773" E
47° 54'
31.541" N
49
3 Хаваржаа Галуут С.Бямбасүрэн
101° 28'
58.304" E
47° 55'
17.755" N
49
4 Хаваржаа
Бумбаны
тохой Л.Отгонбаатар
101° 31'
27.232" E
47° 47'
17.354" N
49
5 Хаваржаа Хонхор Б.Ёндон
101° 33'
39.096" E
47° 48'
41.328" N
49
6 Хаваржаа Халзан хар С.Чулуунбаатар
101° 34'
52.402" E
47° 48'
57.135" N
49
7 Хаваржаа Халзан хар Д.Оюунгэрэл
101° 35'
2.134" E
47° 49'
2.306" N
49
8 Хаваржаа Халзан хар Б.Нямсүрэн
101° 35'
1.811" E
47° 49'
6.884" N
49
9 Хаваржаа Даагийн тал Б.Ёндон
101° 35'
35.907" E
47° 51'
11.522" N
50
0 Хаваржаа Мээм Б.Лхагвасүрэн
101° 33'
35.844" E
47° 51'
32.196" N
50
1 Хаваржаа Манхан О.Дашдорж
101° 35'
16.607" E
47° 52'
23.960" N
50
2 Хаваржаа Эрэг Д.Лхагва
101° 37'
33.959" E
47° 52'
30.300" N
50
3 Хаваржаа Эрэг Г.Хүрэл-Эрдэнэ
101° 37'
36.816" E
47° 52'
29.765" N
50
4 Хаваржаа Хад мухар Су.Чулуунбаатар
101° 37'
3.206" E
47° 50'
40.192" N
50
5 Хаваржаа Хад мухар Ц.Төмөрбаатар
101° 36'
59.138" E
47° 50'
37.582" N
50
6 Хаваржаа Хад мухар Б.Бат-Эрдэнэ
101° 36'
36.845" E
47° 50'
31.387" N
50
7 Хаваржаа Дэл хад Ш.Энхбаатар
101° 35'
17.782" E
47° 47'
25.474" N
50
8 Хаваржаа
Баадайн
дөрөлж С.Амарсайхан
101° 36'
22.450" E
47° 48'
28.038" N
50
9 Хаваржаа Их дэл Л.Нямдорж
101° 37'
38.140" E
47° 47'
35.193" N

70. 249
51
0 Хаваржаа Олон толгой Л.Алтанцэцэг
101° 37'
39.261" E
47° 47'
16.566" N
51
1 Хаваржаа
Олон толгойн
бур Ш.Сүхбат
101° 36'
46.758" E
47° 46'
44.907" N
51
2 Хаваржаа Бага дэл Л.Самбуу
101° 39'
11.473" E
47° 47'
4.043" N
51
3 Хаваржаа
Цагаан эргийн
бу С.Лхагважав
101° 38'
45.903" E
47° 46'
26.605" N
51
4 Хаваржаа
Цагаан эргийн
булаг Л.Алтанцэцэг
101° 38'
47.816" E
47° 46'
27.361" N
51
5 Хаваржаа Урт хар толгой Б.Бямбадорж
101° 39'
48.640" E
47° 47'
6.344" N
51
6 Хаваржаа Арш ам Б.Башцэр
101° 40'
36.246" E
47° 47'
17.750" N
51
7 Хаваржаа Хар толгой ам Д.Жаргалсайхан
101° 40'
14.407" E
47° 46'
32.810" N
51
8 Хаваржаа Арш ам Б.Бямбадорж
101° 40'
43.096" E
47° 46'
32.127" N
51
9 Хаваржаа Мухар түрүү Б.Бат-Эрдэнэ
101° 41'
20.356" E
47° 46'
14.815" N
52
0 Хаваржаа Мухар түрүү Б.Башцэр
101° 41'
20.471" E
47° 46'
13.379" N
52
1 Хаваржаа Бунхант Д.Жавхлан
101° 40'
59.902" E
47° 47'
13.783" N
52
2 Хаваржаа
Тайжийн
хаваржаа С.Жангалавцог
101° 41'
44.059" E
47° 46'
53.933" N
52
3 Хаваржаа Дарцагт Энхээ
101° 43'
7.690" E
47° 47'
20.140" N
52
4 Хаваржаа Сөрт С.Пүрэвдорж
101° 46'
10.771" E
47° 49'
46.355" N
52
5 Хаваржаа Сөрт Т.Балдиржанцан
101° 48'
17.461" E
47° 49'
44.145" N
52
6 Хаваржаа Хөх хошуу Г.Түмэнсанжаа
101° 51'
3.545" E
47° 47'
29.748" N
52
7 Хаваржаа
Хөх хошуу
өвөр З.Лундаажанцан
101° 51'
0.167" E
47° 48'
12.340" N
52
8 Хаваржаа Доод жимгэр Д.Марууш
101° 42'
43.124" E
47° 51'
45.216" N
52
9 Хаваржаа Дугуй бууц С.Алтангэрэл
101° 42'
42.275" E
47° 52'
37.931" N
53
0 Хаваржаа Наран Т.Балдиржанцан
101° 40'
48.000" E
47° 53'
48.670" N
53
1 Хаваржаа Наран С.Лхагважав
101° 40'
44.952" E
47° 54'
10.657" N
53
2 Хаваржаа Наран Э.Билэгдэмбэрэл
101° 39'
48.250" E
47° 54'
27.212" N
53
3 Хаваржаа Наран С.Лхагважав
101° 38'
33.974" E
47° 55'
7.702" N
53
4 Хаваржаа Улаан толгой Б.Дашжамц
101° 53'
4.167" E
47° 50'
32.346" N
53
5 Хаваржаа Баян булаг С.Нямжав
101° 51'
3.624" E
47° 51'
15.701" N
53
6 Хаваржаа Баян булаг Х.Алтанболд
101° 51'
33.000" E
47° 51'
39.711" N

71. 250
53
7 Хаваржаа
Эхэтийн урд
салаа Ж.Ванчин
101° 48'
39.480" E
47° 51'
49.320" N
53
8 Хаваржаа
Эхэтийн урд
салаа Х.Отгонбат
101° 49'
31.742" E
47° 51'
55.107" N
53
9 Хаваржаа Бумбатын ам Д.Мэндсайхан
101° 47'
19.129" E
47° 55'
40.323" N
54
0 Хаваржаа
Холбоогийн
хойд Д.Болорчулуун
101° 48'
55.521" E
47° 53'
8.636" N
54
1 Хаваржаа Холбоо Д.Амарсайхан
101° 49'
27.663" E
47° 53'
1.487" N
54
2 Хаваржаа Холбоогийн эх П.Батбилэг
101° 48'
58.842" E
47° 52'
37.786" N
54
3 Хаваржаа Овоот Ж.Равдандорж
101° 46'
30.534" E
47° 54'
49.995" N
54
4 Хаваржаа Доохой О.Тольхүү
101° 43'
8.969" E
47° 54'
38.318" N
54
5 Хаваржаа Доохой Д.Мэндсайхан
101° 42'
18.120" E
47° 54'
41.829" N
54
6 Хаваржаа Нурамт Д.Гансүх
101° 43'
57.155" E
47° 55'
46.611" N
54
7 Хаваржаа Товгор Р.Батбаатар
101° 44'
6.452" E
47° 56'
6.139" N
54
8 Хаваржаа Хадат Л.Чагнаадорж
101° 44'
50.453" E
47° 55'
43.957" N
54
9 Хаваржаа Бунхан толгой Д.Отгонсүмбэр
101° 45'
40.416" E
47° 56'
12.753" N
55
0 Хаваржаа Замын толгой Х.Дагвадорж
101° 43'
39.440" E
47° 56'
45.044" N
55
1 Хаваржаа Цагаан арал Ц.Төмөрбаатар
101° 40'
28.282" E
47° 57'
0.000" N
55
2 Хаваржаа Баруун ам Д.Самбуу
101° 39'
40.111" E
47° 56'
52.187" N
55
3 Хаваржаа
Бүргэдийн
энгэр Н.Эрдэнэбаатар
101° 39'
39.339" E
47° 59'
43.422" N
55
4 Хаваржаа Шарил П.Батсүрэн
101° 43'
12.548" E
47° 58'
49.499" N
55
5 Хаваржаа
Маанийн
гозгор Н.Сандагдорж
101° 43'
51.552" E
47° 58'
46.946" N
55
6 Хаваржаа Шанд С.Чойжилсүрэн
101° 46'
33.982" E
47° 58'
9.292" N
55
7 Хаваржаа Зосын үзүүр Л.Батбаяр
101° 48'
53.228" E
47° 56'
42.033" N
55
8 Хаваржаа
Мухарын
хаваржаа Г.Дашравдан
101° 48'
9.014" E
47° 58'
4.683" N
55
9 Хаваржаа Хашаат Н.Батбаатар
101° 49'
50.582" E
48° 1'
6.180" N
56
0 Хаваржаа Давааны өвөр Б.Буяндэлгэр
101° 49'
32.647" E
48° 1'
53.773" N
56
1 Хаваржаа Хожигдой Б.Отгонбат
101° 51'
22.018" E
47° 59'
50.550" N
56
2 Хаваржаа Хадат Ш.Алтанхуяг
101° 52'
32.764" E
47° 56'
49.058" N
56
3 Хаваржаа Хадат Б.Ширээмашин
101° 52'
30.967" E
47° 56'
46.695" N

72. 251
56
4 Хаваржаа Улаан толгой Н.Сүхбаатар
101° 52'
52.203" E
47° 56'
25.775" N
56
5 Хаваржаа Улаан толгой Н.Алтанхуяг
101° 52'
50.055" E
47° 56'
23.428" N
56
6 Хаваржаа Урд салаа Г.Дашдолгор
101° 54'
27.505" E
47° 58'
46.022" N
56
7 Хаваржаа Урд салаа Б.Батнайрамдал
101° 54'
46.874" E
47° 59'
24.588" N
56
8 Хаваржаа
Цагаан
давааны ө П.Жаргал
101° 54'
25.451" E
48° 0'
51.156" N
56
9 Хаваржаа Оготнын эх Б.Батсүх
101° 54'
14.941" E
48° 0'
41.403" N
57
0 Хаваржаа Ар булаг Ш.Алтанхуяг
101° 51'
33.896" E
48° 2'
47.081" N
57
1 Хаваржаа Согоот Я.Бавуудорж
101° 50'
4.583" E
48° 3'
35.764" N
57
2 Хаваржаа Цагаан дэл Б.Алтаншагай
101° 52'
25.803" E
48° 3'
44.436" N
57
3 Хаваржаа Бухны товгор О.Батжаргал
101° 51'
50.412" E
48° 4'
40.210" N
57
4 Хаваржаа Өндөр дэлгэр Я.Пэрлийлүндэв
101° 51'
5.356" E
48° 5'
9.258" N
57
5 Хаваржаа Ар завсар Б.Жавхлантөгс
101° 54'
52.844" E
48° 2'
50.798" N
57
6 Хаваржаа Ар хүйс Б.Болдбаатар
101° 56'
14.065" E
48° 1'
43.463" N
57
7 Хаваржаа Өвөр хүйс С.Алтаншагай
101° 56'
43.840" E
48° 1'
16.153" N
57
8 Хаваржаа Ханан чулуу Ц.Тогтуунбаатар
101° 57'
56.705" E
48° 1'
42.937" N
57
9 Хаваржаа Гэц даваа В.Батжаргал
101° 56'
6.342" E
47° 58'
53.767" N
58
0 Хаваржаа Хундан толгой С.Цэдэндорж
101° 57'
43.562" E
47° 58'
15.903" N
58
1 Хаваржаа Хундан толгой Ц.Тогтохбаяр
101° 57'
40.716" E
47° 57'
44.611" N
58
2 Хаваржаа Таравтунх Г.Давааням
101° 56'
8.704" E
47° 57'
39.297" N
58
3 Хаваржаа
Хойд
шаралдай Д.Баясгалан
101° 56'
40.098" E
47° 57'
4.535" N
58
4 Хаваржаа Бумбаны өвөр Ц.Тогтохбаяр
101° 58'
45.887" E
47° 57'
23.268" N
58
5 Хаваржаа Бятга Н.Дарханбаатар
102° 2'
38.234" E
47° 57'
5.223" N
58
6 Хаваржаа Бятгын өвөр Б.Жаргалсайхан
102° 1'
6.470" E
47° 55'
51.053" N
58
7 Хаваржаа Ханцуйн өвөр Ч.Болдбаатар
102° 0'
28.501" E
47° 55'
37.969" N
58
8 Хаваржаа Ханцуйн өвөр Д.Өрнөхбилэг
101° 59'
59.217" E
47° 55'
27.642" N
58
9 Хаваржаа Хар чулуут П.Батзаяа
101° 58'
53.840" E
47° 54'
37.973" N
59
0 Хаваржаа
Бөөгийн
толгой Сандуйжав
101° 59'
34.566" E
47° 54'
38.387" N

73. 252
59
1 Хаваржаа Том байр Д.Жамъяаншарав
101° 57'
26.254" E
47° 53'
9.837" N
59
2 Хаваржаа Чавганц Ч.Батбаатар
101° 58'
11.951" E
47° 51'
26.600" N
59
3 Хаваржаа
Цагаан
давааны б Б.Батцэрэн
101° 59'
25.196" E
47° 52'
50.564" N
59
4 Хаваржаа
Цагаан
давааны б Ж.Зоригтбаатар
101° 59'
5.786" E
47° 52'
45.101" N
59
5 Хаваржаа Борхоодой Я.Дэмбэрэл
101° 58'
45.013" E
47° 52'
45.373" N
59
6 Хаваржаа Эрдэнэ толгой Г.Давааням
101° 56'
26.703" E
47° 54'
22.072" N
59
7 Хаваржаа Эрдэнэ толгой Н.Мягмаржав
101° 56'
36.618" E
47° 54'
57.813" N
59
8 Хаваржаа Эрдэнэ толгой Б.Эрхэмбаяр
101° 57'
16.795" E
47° 55'
18.456" N
59
9 Хаваржаа Талын толгой Н.Ганзориг
101° 52'
19.889" E
47° 54'
5.432" N
60
0 Хаваржаа Шовгор Ч.Мөнх-Учралт
101° 53'
45.708" E
47° 54'
19.419" N
60
1 Хаваржаа Шовгор Я.Энхтамир
101° 53'
57.956" E
47° 53'
42.507" N
60
2 Хаваржаа Хэрмийн тал Х.Отгонбат
101° 54'
26.815" E
47° 53'
9.079" N
60
3 Хаваржаа Хэрмийн тал Х.Отгонбат
101° 54'
46.071" E
47° 52'
40.760" N
60
4 Хаваржаа Хэрмийн тал Б.Батцэрэн
101° 55'
10.079" E
47° 52'
20.117" N
60
5 Хаваржаа Хэрмийн тал Ч.Хатанбаатар
101° 55'
37.264" E
47° 51'
50.905" N
60
6 Хаваржаа Дунд гол Ж.Одгэрэл
101° 55'
29.013" E
47° 46'
21.239" N
60
7 Хаваржаа Дунд гол Д.Гантөмөр
101° 54'
24.971" E
47° 46'
5.871" N
60
8 Хаваржаа Хөх хошуу Х.Энхжаргал
101° 52'
22.005" E
47° 46'
40.902" N
60
9 Хаваржаа Хөх хошуу Х.Энхжаргал
101° 52'
23.306" E
47° 46'
41.429" N
61
0 Хаваржаа Балт Ж.Зоригтбаатар
101° 54'
28.133" E
47° 47'
16.142" N
61
1 Хаваржаа Хөх хошуу С.Сэр-Од
101° 55'
9.490" E
47° 47'
34.732" N
61
2 Хаваржаа Цагаан эрэг А.Бямбад
101° 55'
57.223" E
47° 47'
41.487" N
61
3 Хаваржаа Арлын дунд Б.Хүндэтбаатар
101° 56'
23.199" E
47° 47'
13.088" N
61
4 Хаваржаа
Өлөнгийн
орой Д.Батпүрэв
101° 54'
20.507" E
47° 49'
44.300" N
61
5 Хаваржаа Талын толгой Э.Бэхбат
101° 56'
2.264" E
47° 51'
22.965" N
61
6 Хаваржаа Шар ямаат Б.Дашжамц
101° 57'
18.883" E
47° 50'
3.166" N
61
7 Хаваржаа Цохын нуур П.Батжаргал
101° 56'
8.104" E
47° 49'
59.699" N

74. 253
61
8 Хаваржаа Цохын нуур Д.Лхагвасүрэн
101° 56'
28.796" E
47° 49'
30.260" N
61
9 Хаваржаа Цох Б.Анхбат
101° 57'
25.066" E
47° 49'
30.763" N
62
0 Хаваржаа Цох Ч.Цэнд-Аюуш
101° 57'
46.387" E
47° 49'
48.085" N
62
1 Хаваржаа Дашхай Ж.Цийлаасүрэн
102° 6'
19.093" E
47° 52'
2.104" N
62
2 Хаваржаа Дашхай Т.Мэнджаргал
102° 6'
7.317" E
47° 52'
7.767" N
62
3 Хаваржаа Сумын төв О.Дашдаваа
101° 59'
12.913" E
47° 47'
35.520" N
62
4 Хаваржаа
Энхтайвны
өвөр С.Дашдондог
101° 59'
59.694" E
47° 46'
45.515" N
62
5 Хаваржаа Бургасны ар Б.Бат-Эрдэнэ
102° 3'
22.035" E
47° 45'
42.268" N
62
6 Хаваржаа Хүрэн зулзага Х.Баасанбат
102° 7'
40.706" E
47° 45'
48.276" N
62
7 Хаваржаа Дэлийн өвөр Ш.Оюунцэцэг
102° 7'
27.125" E
47° 46'
15.661" N
62
8 Хаваржаа Хулхи дэрс Б.Батмөнх
102° 6'
38.992" E
47° 46'
53.776" N
62
9 Хаваржаа
Норовлингийн
өв Ш.Содбилэг
102° 4'
29.300" E
47° 46'
43.157" N
63
0 Хаваржаа
Норовлингийн
булаг Ш.Содбилэг
102° 5'
46.262" E
47° 47'
47.463" N
63
1 Хаваржаа Норовлин О.Ганболд
102° 4'
58.015" E
47° 47'
18.577" N
63
2 Хаваржаа
Жаал толгойн
өвөр Б.Сүхбат
102° 3'
44.616" E
47° 47'
51.856" N
63
3 Хаваржаа Барчингийн ар Р.Пэрлийжамц
102° 1'
25.674" E
47° 48'
5.733" N
63
4 Хаваржаа Цэцэг толгой Л.Баярхүү
102° 1'
8.377" E
47° 47'
32.018" N
63
5 Хаваржаа Нуур Л.Балжинням
101° 59'
28.182" E
47° 48'
11.003" N
63
6 Хаваржаа Хөх толгой Ө.Мялхаасүрэн
102° 5'
23.660" E
47° 48'
55.699" N
63
7 Хаваржаа Хөх толгой Б.Лхагважав
102° 6'
41.986" E
47° 50'
18.111" N
63
8 Хаваржаа Нурамт О.Тольхүү
101° 43'
57.300" E
47° 55'
56.800" N
63
9 Хаваржаа
Нуурын урд
тал Б.Энхтайван
101° 54'
3.600" E
47° 44'
8.100" N
64
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Нам ухаа Д.Шаравдорж
102° 10'
30.945" E
47° 49'
25.378" N
64
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Дунд оорцог Ш.Содбилэг
102° 8'
10.278" E
47° 49'
10.475" N
64
2
Өвөлжөө,
хаваржаа
Оорцогийн
хажуу Ш.Золзаяа
102° 7'
1.746" E
47° 50'
32.657" N
64
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Азаргын шил Б.Лувсангончиг
102° 10'
1.793" E
47° 53'
18.392" N
64
4
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хайрханы
өвөр Ё.Оргил
102° 11'
13.994" E
47° 55'
27.018" N

75. 254
64
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Азаргын өвөр А.Зоригтбаатар
102° 7'
35.442" E
47° 56'
54.866" N
64
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Өндөр толгой Д.Мөнхбаяр
102° 7'
49.326" E
47° 58'
1.707" N
64
7
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хадаасан
толгой Д.Барбаатар
102° 14'
8.730" E
47° 59'
40.565" N
64
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Өндөр толгой Д.Батгэрэл
102° 13'
17.849" E
47° 59'
21.589" N
64
9
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хавтгай
бургас Р.Эрдэнэбаатар
102° 13'
25.259" E
47° 43'
53.503" N
65
0
Өвөлжөө,
хаваржаа
Бямбын
хаваржаа Г.Дүгэрсүрэн
101° 41'
49.701" E
47° 41'
18.578" N
65
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Урд булаг О.Цэнджав
101° 37'
54.382" E
47° 39'
39.864" N
65
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Урд булаг Ч.Батрэнцэн
101° 37'
35.994" E
47° 39'
37.322" N
65
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Хойд булаг Д.Бямбахүрэн
101° 35'
32.178" E
47° 39'
3.419" N
65
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Борт Б.Ганбаатар
101° 34'
34.445" E
47° 39'
42.762" N
65
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Цагаан дэл С.Мөнхбаяр
101° 34'
35.853" E
47° 40'
52.121" N
65
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Цагаан дэл С.Пүрэвсүрэн
101° 34'
44.315" E
47° 40'
58.636" N
65
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Цагаан дэл П.Батбаяр
101° 34'
45.253" E
47° 41'
0.811" N
65
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Салхит С.Лхагвасүрэн
101° 34'
21.480" E
47° 41'
30.383" N
65
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Банзар заан Б.Амарсайхан
101° 39'
7.220" E
47° 36'
26.383" N
66
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Оройх Ё.Аюурзана
101° 39'
26.807" E
47° 36'
3.609" N
66
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Оройх Ё.Базарсад
101° 39'
26.740" E
47° 36'
3.627" N
66
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Оройх О.Самдан
101° 39'
26.675" E
47° 36'
6.574" N
66
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Оройх У.Ганхуяг
101° 39'
43.346" E
47° 36'
25.218" N
66
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Ганц мод Д.Доржзодов
101° 39'
46.030" E
47° 34'
52.932" N
66
5
Өвөлжөө,
хаваржаа
Дэл улаан
өвөр Д.Хүндэтбаатар
101° 47'
38.212" E
47° 39'
54.168" N
66
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Нурамт Б.Цэрэндаш
101° 48'
30.600" E
47° 39'
37.517" N
66
7
Өвөлжөө,
хаваржаа
Долоогийн
хонхор Б.Баттөмөр
101° 49'
14.846" E
47° 39'
25.848" N
66
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Нурамт Г.Энхбаатар
101° 48'
36.952" E
47° 43'
52.619" N
66
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Ар хүүш Ч.Баттулга
101° 50'
29.057" E
47° 43'
10.513" N
67
0
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хүүхдийн
өвөлжөө Т.Болд
101° 57'
57.404" E
47° 42'
24.380" N
67
1
Өвөлжөө,
хаваржаа
Жижиг
цахиурт Д.Тогтуунбаяр
101° 59'
25.700" E
47° 41'
0.445" N

76. 255
67
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Баруун гол Л.Лхасүрэн
101° 56'
38.328" E
47° 42'
34.317" N
67
3
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хар усны
тохой Д.Гүндсамбуу
101° 39'
19.110" E
47° 43'
50.904" N
67
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Улаан толгой С.Жигмэдсүрэн
101° 39'
14.386" E
47° 43'
49.575" N
67
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Улаан толгой С.Бат-Эрдэнэ
101° 39'
19.641" E
47° 43'
46.135" N
67
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Улаан толгой Ж.Булганбаатар
101° 39'
22.490" E
47° 43'
37.969" N
67
7
Өвөлжөө,
хаваржаа
Баруун ар
булаг Г.Болдбаатар
101° 39'
57.411" E
47° 42'
2.364" N
67
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Сүүж С.Рэнцэнхорол
101° 33'
36.601" E
47° 43'
2.790" N
67
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Ам эрэг С.Жанцансамбуу
101° 35'
5.270" E
47° 44'
45.546" N
68
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Ам эрэг Б.Алтанбагана
101° 35'
10.540" E
47° 44'
45.809" N
68
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Ам эрэг Б.Шаравпүрэв
101° 35'
14.878" E
47° 44'
49.394" N
68
2
Өвөлжөө,
хаваржаа
Баян уулын
өвөр Б.Энхтөр
101° 32'
42.586" E
47° 45'
20.800" N
68
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Хунгийн булаг Б.Цэдэвсүрэн
101° 22'
44.423" E
47° 39'
9.021" N
68
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Үзүүр бургас С.Аюуш
101° 24'
45.374" E
47° 45'
5.505" N
68
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Агьт гол З.Цэрэндорж
101° 28'
17.007" E
47° 47'
0.661" N
68
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Агьт тал М.Самбуу
101° 28'
8.590" E
47° 48'
39.825" N
68
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Галуутын эх П.Цогтбаяр
101° 29'
30.843" E
47° 55'
33.182" N
68
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Галуут Б.Эрдэнэбат
101° 27'
51.413" E
47° 54'
55.799" N
68
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Хэцийн өвөр Г.Эрдэнэчимэг
101° 27'
36.918" E
47° 53'
54.429" N
69
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Асгат П.Бүүвэйбаатар
101° 30'
3.603" E
47° 53'
57.406" N
69
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Асгат С.Бямбасүрэн
101° 30'
9.223" E
47° 53'
54.085" N
69
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Асгатын ам С.Хатанбаатар
101° 29'
50.946" E
47° 53'
0.189" N
69
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Дош Д.Доржсүрэн
101° 30'
19.147" E
47° 50'
53.419" N
69
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Дош З.Самбууням
101° 30'
9.373" E
47° 50'
32.319" N
69
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Дош П.Нэргүй
101° 30'
6.567" E
47° 50'
30.947" N
69
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Овооны өвөр П.Отгонбаатар
101° 31'
27.475" E
47° 49'
14.845" N
69
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Овооны өвөр С.Цэдэнбал
101° 30'
52.270" E
47° 48'
54.867" N
69
8
Өвөлжөө,
хаваржаа
Овоо баруун
хажу Р.Цэнд-Аюуш
101° 30'
10.736" E
47° 48'
58.701" N

77. 256
69
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Төмөрт өвөр Д.Сайнсанаа
101° 32'
12.356" E
47° 47'
23.527" N
70
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Майхан Ш.Дарамбазар
101° 34'
0.430" E
47° 50'
11.358" N
70
1
Өвөлжөө,
хаваржаа
Цагаан эргийн
бу Д.Батбилэг
101° 38'
44.180" E
47° 46'
28.277" N
70
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Мухар түрүү Г.Дувданпүрэв
101° 42'
32.465" E
47° 46'
34.957" N
70
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавагт В.Даваасамбуу
101° 44'
0.375" E
47° 46'
37.639" N
70
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавагт Д.Даваасүрэн
101° 43'
48.631" E
47° 46'
36.930" N
70
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавагт Г.Батмөнх
101° 43'
5.707" E
47° 46'
48.451" N
70
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавагт Ж.Ням-Очир
101° 46'
14.603" E
47° 47'
4.542" N
70
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавагт Л.Батбаяр
101° 46'
12.075" E
47° 47'
2.649" N
70
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Нимгэн чулуу Ц.Отгонбаяр
101° 44'
4.999" E
47° 49'
59.568" N
70
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Нимгэн чулуу Д.Цэвээннамжил
101° 44'
1.720" E
47° 50'
13.941" N
71
0
Өвөлжөө,
хаваржаа
Худгийн
толгой С.Галбадрах
101° 43'
10.247" E
47° 51'
0.153" N
71
1
Өвөлжөө,
хаваржаа
Худгийн
толгой С.Ганбат
101° 43'
7.159" E
47° 51'
4.232" N
71
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Доод жимгэр С.Санж-Очир
101° 42'
42.770" E
47° 51'
34.289" N
71
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Жимгэр С.Даваадорж
101° 42'
0.892" E
47° 52'
39.223" N
71
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Жимгэр Д.Ганзориг
101° 41'
55.863" E
47° 52'
38.922" N
71
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Жимгэр Л.Хүрэлчулуун
101° 41'
59.393" E
47° 52'
46.295" N
71
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Жимгэр Д.Ганзориг
101° 41'
42.704" E
47° 52'
49.630" N
71
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Жимгэр Л.Амарсайхан
101° 41'
13.062" E
47° 52'
38.250" N
71
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Наран Ч.Ичинхорлоо
101° 40'
16.038" E
47° 54'
1.364" N
71
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Наран Х.Дашдорж
101° 39'
43.963" E
47° 53'
59.883" N
72
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Наран Н.Балжинням
101° 39'
41.514" E
47° 54'
28.865" N
72
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Ганц мод Г.Хүрэл-Эрдэнэ
101° 37'
45.259" E
47° 53'
45.997" N
72
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Ганц мод Б.Дамдиндорж
101° 37'
42.109" E
47° 53'
44.573" N
72
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавар Б.Доржзодов
101° 36'
12.942" E
47° 54'
11.145" N
72
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Шавар Х.Энхжаргал
101° 36'
17.546" E
47° 54'
24.161" N
72
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Хайрхан Б.Дамдиндорж
101° 35'
14.689" E
47° 54'
48.313" N

78. 257
72
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Хайрхан С.Алтантогтох
101° 35'
3.607" E
47° 54'
42.261" N
72
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Хайрхан Д.Эрхэмбаяр
101° 35'
4.012" E
47° 54'
38.723" N
72
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Хайрхан Д.Долгорсүрэн
101° 34'
59.764" E
47° 54'
39.994" N
72
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Энгэр С.Нямдаваө
101° 36'
42.700" E
47° 52'
28.200" N
73
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Бор шороо Ж.Саянаанямбуу
101° 50'
11.566" E
47° 51'
39.755" N
73
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Бумбатын ам Д.Насанбаяр
101° 47'
54.103" E
47° 54'
15.168" N
73
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Хойд салаа Б.Даваасамбуу
101° 47'
33.067" E
47° 53'
34.440" N
73
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Хойд салаа Ж.Дашлүндэн
101° 47'
17.728" E
47° 53'
31.249" N
73
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Хойд салаа Ч.Мөнхбат
101° 46'
11.900" E
47° 53'
7.996" N
73
5
Өвөлжөө,
хаваржаа
Устын урд
салаа Д.Батболд
101° 47'
31.423" E
47° 53'
1.217" N
73
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Холбоо толгой П.Батсүрэн
101° 49'
21.884" E
47° 53'
5.862" N
73
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Бумбат Х.Мянганбаяр
101° 46'
6.312" E
47° 53'
59.465" N
73
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Урт булаг Ц.Төрбаатар
101° 45'
10.231" E
47° 54'
58.169" N
73
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Ар хөндий Б.Жанлив
101° 40'
57.390" E
47° 56'
31.451" N
74
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Баруун ам Р.Алтанхуяг
101° 39'
15.823" E
47° 56'
39.670" N
74
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Улаан хад Ж.Сэрээнэндорж
101° 40'
39.216" E
47° 57'
12.101" N
74
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Хавтгай Д.Цэрэнчимэд
101° 42'
5.770" E
47° 57'
31.802" N
74
3
Өвөлжөө,
хаваржаа
Түнтгэрийн
өвөр Ц.Батболд
101° 43'
49.505" E
47° 57'
49.694" N
74
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Хоёр толгой Ж.Нямтуул
101° 43'
21.123" E
47° 59'
0.095" N
74
5
Өвөлжөө,
хаваржаа
Маанийн
гозгор Л.Батбаяр
101° 43'
48.715" E
47° 58'
50.903" N
74
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Агуйт Ц.Жамъяансүрэн
101° 44'
12.501" E
47° 59'
29.954" N
74
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Агуйт Д.Гантулга
101° 44'
7.393" E
47° 59'
29.015" N
74
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Зүрх Ж.Уламбаяр
101° 44'
52.305" E
47° 59'
43.897" N
74
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Хашаат Л.Амаргэрэл
101° 49'
44.194" E
48° 1'
5.294" N
75
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Зүрх Д.Амартүвшин
101° 50'
9.980" E
48° 1'
22.316" N
75
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Ловон Д.Бат-Эрдэнэ
101° 50'
45.881" E
48° 0'
36.039" N
75
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Хулхи Т.Жанчиг
101° 51'
47.014" E
48° 5'
34.439" N

79. 258
75
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Давхар Х.Батжаргал
101° 57'
6.856" E
47° 57'
53.476" N
75
4
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хужиртын
булаг Д.Зоригоо
101° 57'
3.771" E
47° 56'
38.564" N
75
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Холбоо толгой Б.Эрдэнэбат
102° 0'
5.917" E
47° 57'
5.179" N
75
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Хадан хош Д.Оргил
102° 0'
49.819" E
47° 55'
55.747" N
75
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Арал П.Адъяахүү
101° 57'
8.035" E
47° 47'
10.936" N
75
8
Өвөлжөө,
хаваржаа
Балтгарын
эрэг Ж.Барсболд
101° 53'
48.562" E
47° 47'
26.724" N
75
9
Өвөлжөө,
хаваржаа
Балтгарын
хойд э Д.Алтангэрэл
101° 53'
46.172" E
47° 48'
8.548" N
76
0
Өвөлжөө,
хаваржаа
Жаргалант
булан Д.Баянжаргал
102° 0'
35.284" E
47° 46'
43.212" N
76
1
Өвөлжөө,
хаваржаа
Хайрханы
өвөр Ч.Тунгалаг
102° 2'
34.195" E
47° 46'
1.602" N
76
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Бургас Н.Лусмаа
102° 2'
24.687" E
47° 45'
46.793" N
76
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Бургас П.Мөнхбаяр
102° 2'
34.177" E
47° 45'
40.854" N
76
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Бургас О.Дорждулам
102° 5'
36.961" E
47° 45'
37.202" N
76
5
Өвөлжөө,
хаваржаа
Цагаан чулуут
булаг Л.Нэргүйбаатар
102° 8'
25.042" E
47° 46'
13.550" N
76
6
Өвөлжөө,
хаваржаа
Цагаан чулуут
булаг Л.Дорждулам
102° 8'
43.059" E
47° 46'
22.370" N
76
7
Өвөлжөө,
хаваржаа Барчин Л.Жамсранжав
102° 2'
54.488" E
47° 47'
16.794" N
76
8
Өвөлжөө,
хаваржаа Барчин Б.Баярсайхан
102° 2'
40.287" E
47° 47'
19.300" N
76
9
Өвөлжөө,
хаваржаа Барчин Ж.Болд
102° 2'
39.459" E
47° 47'
25.747" N
77
0
Өвөлжөө,
хаваржаа Нуур Т.Төрмөнх
101° 59'
37.459" E
47° 48'
7.032" N
77
1
Өвөлжөө,
хаваржаа Нуур Д.Сугар
101° 59'
37.265" E
47° 48'
8.626" N
77
2
Өвөлжөө,
хаваржаа Нуур Л.Батбаатар
101° 59'
34.115" E
47° 48'
10.580" N
77
3
Өвөлжөө,
хаваржаа Нуур О.Гансүх
101° 59'
7.682" E
47° 48'
27.821" N
77
4
Өвөлжөө,
хаваржаа Хайрхан Г.Батбаатар
101° 35'
4.000" E
47° 54'
33.700" N
77
5
Өвөлжөө,
хаваржаа Голын урд Г.Дашдондог
102° 3'
14.054" E
47° 45'
19.405" N
77
6
Өвөлжөө,
хаваржаа Баруун гол Т.Болд
101° 56'
43.600" E
47° 42'
30.400" N
77
7 Зуслан
Шовгорын
гозгор
101° 58'
51.833" E
48° 3'
21.318" N
77
8 Зуслан
Шовгорын
булаг
101° 58'
49.992" E
48° 3'
18.724" N
77
9 Зуслан Замын толгой
101° 58'
16.183" E
48° 3'
18.896" N

80. 259
78
0 Зуслан Замын толгой
101° 58'
9.121" E
48° 3'
11.966" N
78
1 Зуслан
Улаан
чулууны ов
101° 58'
54.208" E
48° 4'
30.509" N
78
2 Зуслан Өндөр дов
101° 59'
26.050" E
48° 4'
45.553" N
78
3 Зуслан
Тогтохын
булаг
102° 0'
27.899" E
48° 5'
10.107" N
78
4 Зуслан
Дөрвөн модны
дэн
101° 59'
2.618" E
48° 6'
54.356" N
78
5 Зуслан
Дөрвөн модны
дэн
101° 58'
10.619" E
48° 7'
7.572" N
78
6 Зуслан Хавцгай дэнж
102° 0'
38.094" E
48° 6'
44.346" N
78
7 Зуслан Хан өндөр
102° 5'
27.022" E
48° 6'
32.809" N
78
8 Зуслан
Цогзолын
өвөр
102° 3'
50.147" E
48° 6'
43.096" N
78
9 Зуслан
Хөшөөгийн
дэнж
102° 3'
15.321" E
48° 6'
34.745" N
79
0 Зуслан Лансын ам
102° 3'
33.366" E
48° 6'
24.591" N
79
1 Зуслан Лансын ам
102° 3'
55.768" E
48° 6'
32.478" N
79
2 Зуслан Зохын өвөр
102° 2'
28.967" E
48° 6'
3.214" N
79
3 Зуслан Овоот нуур
102° 1'
54.833" E
48° 5'
44.843" N
79
4 Зуслан Овоот нуур
102° 2'
19.829" E
48° 5'
49.003" N
79
5 Зуслан Ланс
102° 3'
2.701" E
48° 4'
14.749" N
79
6 Зуслан Гурван жалга
102° 1'
26.735" E
48° 0'
21.749" N
79
7 Зуслан Асгатын эх
102° 0'
40.959" E
47° 59'
42.250" N
79
8 Зуслан Асгатын эх
102° 1'
24.422" E
47° 59'
58.552" N
79
9 Зуслан Эмээлт толгой
102° 2'
55.859" E
48° 0'
39.855" N
80
0 Зуслан
Эмээлт
толгойн ө
102° 2'
58.813" E
48° 0'
3.506" N
80
1 Зуслан
Эмээлт
толгойн ө
102° 3'
16.655" E
47° 59'
55.007" N
80
2 Зуслан Ар мухар
102° 3'
13.751" E
47° 59'
26.166" N
80
3 Зуслан Эмээлт толгой
102° 3'
36.756" E
48° 0'
38.512" N
80
4 Зуслан Асгатын харз
102° 8'
2.504" E
48° 1'
34.237" N
80
5 Зуслан Асгатын харз
102° 8'
19.488" E
48° 1'
43.288" N
80
6 Зуслан Асгатын харз
102° 7'
51.630" E
48° 0'
55.145" N

81. 260
80
7 Зуслан
Хөшөөгийн
дэнж
102° 6'
9.969" E
48° 1'
21.640" N
80
8 Зуслан Асгатын гол
102° 8'
45.335" E
48° 1'
49.230" N
80
9 Зуслан Асгатын гол
102° 8'
50.984" E
48° 1'
54.121" N
81
0 Зуслан Бумбагар
102° 9'
3.975" E
48° 1'
51.387" N
81
1 Зуслан Шохойн чулуу
102° 9'
55.436" E
48° 1'
59.421" N
81
2 Зуслан Үнэгдэйн ар
102° 10'
17.673" E
48° 1'
33.742" N
81
3 Зуслан Цагаан дэл
102° 11'
32.106" E
48° 1'
27.209" N
81
4 Зуслан Ац толгой
102° 11'
52.542" E
48° 1'
33.244" N
81
5 Зуслан Бага үнэгдэй
102° 12'
38.270" E
48° 1'
39.156" N
81
6 Зуслан Үнэгдэйн ар
102° 12'
45.042" E
48° 1'
42.951" N
81
7 Зуслан
Тулгатын
далан
102° 12'
5.307" E
48° 5'
50.779" N
81
8 Зуслан Өндөр дэнж
102° 11'
56.236" E
48° 6'
17.913" N
81
9 Зуслан
Шил усны
дэнж
102° 11'
38.360" E
48° 6'
43.015" N
82
0 Зуслан
Цахиуртын
өвөр
102° 10'
54.379" E
48° 5'
55.028" N
82
1 Зуслан Сүүжийн ам
102° 10'
20.821" E
48° 5'
55.986" N
82
2 Зуслан Өндрийн ар
102° 10'
8.255" E
48° 5'
52.611" N
82
3 Зуслан
Цагаан уулын
өвөр
102° 9'
48.770" E
48° 5'
52.403" N
82
4 Зуслан
Хан өндрийн
өвөр
102° 8'
37.832" E
48° 6'
29.440" N
82
5 Зуслан
Хөнжлийн
дэнж
102° 7'
58.556" E
48° 9'
34.261" N
82
6 Зуслан Хөнжил
102° 7'
12.639" E
48° 9'
16.649" N
82
7 Зуслан Ноёны бууц
102° 9'
48.373" E
48° 10'
39.769" N
82
8 Зуслан Ноёны бууц
102° 9'
29.108" E
48° 10'
48.664" N
82
9 Зуслан Цагд уулын ам
102° 8'
6.306" E
48° 6'
28.445" N
83
0 Зуслан Булаг
102° 5'
33.049" E
47° 50'
24.445" N
83
1 Зуслан Булаг
102° 5'
25.795" E
47° 50'
39.326" N
83
2 Зуслан Худгийн далан
102° 4'
40.563" E
47° 52'
6.840" N
83
3 Зуслан
Саадаг
толгойн а
102° 14'
37.218" E
47° 54'
29.601" N

82. 261
83
4 Зуслан Хужирт
102° 18'
42.002" E
47° 55'
6.183" N
83
5 Зуслан Эх усны горхи
102° 18'
47.263" E
47° 55'
26.598" N
83
6 Зуслан Өргөн гарам
101° 54'
9.104" E
47° 45'
45.859" N
83
7 Зуслан Их хүүш
101° 50'
47.253" E
47° 39'
31.119" N
83
8 Зуслан Баруун гол
101° 56'
36.015" E
47° 41'
40.871" N
83
9 Зуслан
Баруун голын
ар
101° 57'
40.298" E
47° 41'
3.281" N
84
0 Зуслан
Хар усны
тохой
101° 40'
0.264" E
47° 45'
50.925" N
84
1 Зуслан
Хар усны
бургас
101° 39'
40.183" E
47° 45'
23.044" N
84
2 Зуслан Хүйсийн гарам
101° 34'
41.714" E
47° 46'
30.727" N
84
3 Зуслан
Хайрханы
булан
101° 25'
11.269" E
47° 44'
28.455" N
84
4 Зуслан Хүүсийн ам
101° 33'
59.360" E
47° 47'
9.821" N
84
5 Зуслан Хурлын дэнж
101° 43'
37.499" E
47° 46'
24.440" N
84
6 Зуслан Булт
101° 48'
57.120" E
47° 47'
25.778" N
84
7 Зуслан Сөрт ам
101° 47'
49.970" E
47° 47'
23.032" N
84
8 Зуслан Хаяа худаг
101° 58'
22.654" E
47° 47'
33.480" N
84
9 Зуслан Улаан хад
101° 51'
27.776" E
47° 51'
20.719" N
85
0 Зуслан Халзан гол
101° 47'
19.157" E
47° 55'
40.304" N
85
1 Зуслан Бунхан толгой
101° 45'
8.836" E
47° 56'
1.118" N
85
2 Зуслан
Бунхан
толгойн ү
101° 45'
19.305" E
47° 56'
6.620" N
85
3 Зуслан Замын толгой
101° 43'
24.222" E
47° 56'
24.727" N
85
4 Зуслан Тэргэн зам
101° 42'
8.107" E
47° 56'
20.408" N
85
5 Зуслан Шарил
101° 43'
18.950" E
47° 58'
52.223" N
85
6 Зуслан Арал
101° 57'
44.791" E
47° 46'
46.587" N
85
7 Зуслан Булаг
102° 5'
39.687" E
47° 50'
43.262" N
85
8 Зуслан Хэвтээ толгой
102° 7'
26.107" E
47° 45'
52.783" N
85
9 Зуслан Хэвтээ толгой
102° 7'
27.343" E
47° 45'
52.262" N
86
0 Зуслан Барчин
102° 2'
54.902" E
47° 47'
17.189" N

83. 262
86
1 Зуслан Таравтунх
101° 56'
21.123" E
47° 57'
45.236" N
86
2 Намаржаа
Шовгорын
булаг
101° 57'
55.329" E
48° 3'
57.994" N
86
3 Намаржаа
Хар чулуутын
үзүүр
101° 58'
37.857" E
48° 4'
52.229" N
86
4 Намаржаа
Хөшөөгийн
булаг
101° 59'
15.226" E
48° 4'
55.355" N
86
5 Намаржаа
Тогтохын
булаг
102° 0'
11.302" E
48° 4'
48.138" N
86
6 Намаржаа Овоот нуур
101° 57'
22.687" E
48° 6'
56.714" N
86
7 Намаржаа Барчингийн ам
101° 59'
17.606" E
48° 7'
13.884" N
86
8 Намаржаа Бумбагар
102° 4'
24.702" E
48° 6'
43.304" N
86
9 Намаржаа Бумбагар
102° 4'
35.121" E
48° 6'
44.792" N
87
0 Намаржаа Зохын өвөр
102° 3'
2.107" E
48° 6'
28.168" N
87
1 Намаржаа Асгатын эх
102° 1'
39.213" E
47° 59'
56.571" N
87
2 Намаржаа Асгатын эх
102° 1'
30.153" E
48° 0'
6.954" N
87
3 Намаржаа
Бурхантай
толго
102° 1'
59.426" E
48° 0'
34.044" N
87
4 Намаржаа Гурван жалга
102° 2'
44.724" E
48° 0'
41.495" N
87
5 Намаржаа Ар мухар
102° 2'
59.848" E
47° 58'
50.564" N
87
6 Намаржаа Улаан толгой
102° 5'
0.488" E
48° 1'
21.342" N
87
7 Намаржаа Асгатын харз
102° 8'
4.898" E
48° 1'
8.526" N
87
8 Намаржаа Асгатын гол
102° 6'
42.048" E
48° 0'
56.618" N
87
9 Намаржаа Асгатын гол
102° 6'
16.394" E
48° 0'
45.304" N
88
0 Намаржаа Өндөр эрэг
102° 10'
34.422" E
48° 2'
8.013" N
88
1 Намаржаа
Шохойн
чулууны ө
102° 10'
10.275" E
48° 2'
1.637" N
88
2 Намаржаа Хар толгой
102° 15'
18.403" E
48° 2'
9.881" N
88
3 Намаржаа Ар хүүш
102° 14'
45.091" E
48° 2'
20.873" N
88
4 Намаржаа Өндөр эрэг
102° 8'
51.438" E
48° 6'
28.515" N
88
5 Намаржаа
Цагаан уулын
ар
102° 8'
50.541" E
48° 6'
26.018" N
88
6 Намаржаа Үүдий
102° 8'
40.700" E
48° 8'
1.518" N
88
7 Намаржаа
Овгор улааны
үзү
102° 6'
40.233" E
48° 12'
13.231" N

84. 263
88
8 Намаржаа
Мухар
жаргалант
102° 6'
18.022" E
48° 6'
22.697" N
88
9 Намаржаа Нүүдий
102° 8'
24.920" E
47° 56'
46.611" N
89
0 Намаржаа Шар тохой
101° 51'
14.164" E
47° 43'
47.669" N
89
1 Намаржаа Ханх гол
101° 56'
7.121" E
47° 41'
9.920" N
89
2 Намаржаа Бумбатын ам
101° 47'
24.916" E
47° 54'
36.061" N
89
3 Намаржаа Бятга
102° 2'
6.515" E
47° 56'
44.487" N
89
4 Намаржаа Хэрмийн тал
101° 54'
27.806" E
47° 53'
22.299" N
89
5 Намаржаа Хэрмийн тал
101° 54'
46.792" E
47° 52'
44.146" N
89
6 Намаржаа Нүхэн баяр
101° 53'
24.351" E
47° 47'
20.523" N
89
7 Намаржаа Нүхэн баяр
101° 53'
7.950" E
47° 47'
14.506" N
89
8 Намаржаа
Жаргалант
булан
102° 0'
31.176" E
47° 46'
47.110" N
89
9 Намаржаа
Эх булгийн
дээд
102° 3'
28.223" E
47° 45'
56.695" N
90
0 Намаржаа
Эх булгийн
дээд
102° 3'
24.113" E
47° 46'
18.508" N
90
1 Намаржаа Шар толгой
102° 3'
38.405" E
47° 46'
15.272" N
90
2 Намаржаа Шар толгой
102° 4'
22.685" E
47° 46'
7.141" N
90
3 Намаржаа Шар толгой
102° 5'
29.817" E
47° 45'
52.279" N
90
4 Намаржаа Эх булан
102° 6'
9.221" E
47° 45'
37.179" N
90
5 Намаржаа
Цагаан чулуут
бу
102° 8'
19.064" E
47° 46'
2.368" N
90
6 Намаржаа Дэлийн өвөр
102° 8'
14.748" E
47° 46'
55.161" N
90
7 Намаржаа Хулхи дэрс
102° 6'
35.699" E
47° 46'
47.126" N
90
8 Намаржаа Эхэт
101° 49'
13.640" E
47° 51'
49.380" N
90
9
Зуслан,
намаржаа Худгийн далан
102° 4'
27.128" E
47° 52'
54.759" N
91
0
Зуслан,
намаржаа Улаан эрэг
102° 6'
16.664" E
47° 53'
37.166" N
91
1
Зуслан,
намаржаа Бүрд
102° 8'
22.474" E
47° 56'
5.837" N
91
2
Зуслан,
намаржаа Бүрдний эх
102° 8'
20.079" E
47° 56'
6.698" N
91
3
Зуслан,
намаржаа
Нарийн
цохионы ө
102° 8'
12.941" E
47° 56'
18.873" N
91
4
Зуслан,
намаржаа Хагийн тал
102° 12'
56.148" E
47° 58'
57.021" N

85. 264
91
5
Зуслан,
намаржаа
Нарийн
хөндий
102° 12'
58.673" E
47° 58'
9.286" N
91
6
Зуслан,
намаржаа
Нарийн
хөндий
102° 12'
51.562" E
47° 58'
4.735" N
91
7
Зуслан,
намаржаа Өвөр булаг
102° 13'
6.217" E
47° 55'
46.295" N
91
8
Зуслан,
намаржаа Азаргын шил
102° 11'
31.053" E
47° 53'
19.107" N
91
9
Зуслан,
намаржаа Хадат
102° 13'
15.897" E
47° 52'
56.749" N
92
0
Зуслан,
намаржаа Өвөр булаг
102° 14'
32.769" E
47° 55'
20.519" N
92
1
Зуслан,
намаржаа Дөрвөлжин
102° 21'
42.944" E
47° 52'
50.319" N
92
2
Зуслан,
намаржаа Дөрвөлжин
102° 21'
38.497" E
47° 52'
48.410" N
92
3
Зуслан,
намаржаа Эрэг толгой
102° 15'
19.167" E
47° 45'
47.865" N
92
4
Зуслан,
намаржаа Цагаан эрэг
102° 14'
12.582" E
47° 45'
50.457" N
92
5
Зуслан,
намаржаа Цагаан эрэг
102° 13'
10.258" E
47° 46'
4.673" N
92
6
Зуслан,
намаржаа
Цагаан
чулуутын
102° 11'
55.573" E
47° 45'
53.099" N
92
7
Зуслан,
намаржаа
Цагаан чулуут
булаг
102° 11'
39.119" E
47° 45'
54.755" N
92
8
Зуслан,
намаржаа
Хавтгай
бургас
102° 12'
6.994" E
47° 43'
21.516" N
92
9
Зуслан,
намаржаа
Хавтгай
бургас
102° 13'
10.287" E
47° 43'
54.183" N
93
0
Зуслан,
намаржаа
Норовлингийн
өв
102° 4'
36.984" E
47° 46'
27.240" N
93
1
Зуслан,
намаржаа Дэлийн өвөр
102° 7'
57.749" E
47° 46'
0.036" N
93
2
Зуслан,
намаржаа Бургас
102° 2'
53.326" E
47° 45'
47.852" N
93
3
Зуслан,
намаржаа Хагийн тал
102° 12'
25.480" E
47° 59'
24.575" N
93
4
Зуслан,
намаржаа Хөнөг
102° 13'
59.316" E
47° 52'
41.159" N
93
5
Зуслан,
намаржаа Ар завсар
102° 10'
11.982" E
47° 58'
54.854" N
93
6
Зуслан,
намаржаа Бор нуур
102° 10'
30.668" E
47° 57'
2.740" N
93
7
Зуслан,
намаржаа Шанд
102° 13'
18.064" E
47° 51'
6.351" N
93
8
Зуслан,
намаржаа Шинэ ус
102° 6'
14.279" E
47° 49'
37.330" N
93
9
Зуслан,
намаржаа Үнэгдэйн өвөр
102° 13'
14.989" E
47° 59'
58.153" N
94
0
Зуслан,
намаржаа Хайрханы ам
102° 9'
21.226" E
47° 56'
38.834" N
94
1
Зуслан,
намаржаа Өргөн гарам
101° 54'
38.522" E
47° 45'
44.483" N

86. 265
94
2
Зуслан,
намаржаа Шар тохой
101° 51'
25.157" E
47° 43'
46.996" N
94
3
Зуслан,
намаржаа Түрүүгийн ар
101° 51'
44.313" E
47° 43'
35.355" N
94
4
Зуслан,
намаржаа Түрүүгийн ар
101° 51'
54.734" E
47° 43'
29.546" N
94
5
Зуслан,
намаржаа
Шар тохойн
баруу
101° 51'
19.479" E
47° 43'
32.319" N
94
6
Зуслан,
намаржаа Овооны ар
101° 50'
3.149" E
47° 45'
29.624" N
94
7
Зуслан,
намаржаа
Лүнгийн
овооны а
101° 50'
0.820" E
47° 45'
34.953" N
94
8
Зуслан,
намаржаа
Лүнгийн
овооны а
101° 50'
10.297" E
47° 45'
40.678" N
94
9
Зуслан,
намаржаа
Шавагт
хорхойн г
101° 46'
15.488" E
47° 46'
45.003" N
95
0
Зуслан,
намаржаа Шавагт
101° 45'
37.731" E
47° 46'
28.600" N
95
1
Зуслан,
намаржаа Шавагт
101° 45'
36.628" E
47° 46'
27.140" N
95
2
Зуслан,
намаржаа Шавагт дэнж
101° 44'
51.625" E
47° 45'
53.359" N
95
3
Зуслан,
намаржаа
Улаан
чулууны ам
101° 44'
33.708" E
47° 43'
47.215" N
95
4
Зуслан,
намаржаа
Улаан
чулууны ам
101° 44'
33.035" E
47° 43'
42.059" N
95
5
Зуслан,
намаржаа Хясаан дэнж
101° 43'
32.267" E
47° 41'
56.391" N
95
6
Зуслан,
намаржаа Хясаан дэнж
101° 43'
31.599" E
47° 41'
54.279" N
95
7
Зуслан,
намаржаа Ар урт ам
101° 43'
37.356" E
47° 41'
43.742" N
95
8
Зуслан,
намаржаа Ар урт
101° 45'
35.907" E
47° 40'
42.322" N
95
9
Зуслан,
намаржаа Бямбын ам
101° 42'
35.980" E
47° 41'
8.964" N
96
0
Зуслан,
намаржаа Харзатын ам
101° 42'
5.721" E
47° 40'
16.976" N
96
1
Зуслан,
намаржаа Урд булаг
101° 38'
6.663" E
47° 39'
50.850" N
96
2
Зуслан,
намаржаа Урд булаг
101° 38'
1.734" E
47° 39'
51.990" N
96
3
Зуслан,
намаржаа Хойд булаг
101° 34'
38.183" E
47° 39'
38.670" N
96
4
Зуслан,
намаржаа Борт
101° 34'
38.136" E
47° 39'
38.830" N
96
5
Зуслан,
намаржаа Хайрханы ар
101° 35'
37.836" E
47° 40'
55.496" N
96
6
Зуслан,
намаржаа Хайрханы ар
101° 35'
44.496" E
47° 41'
3.907" N
96
7
Зуслан,
намаржаа Хайрханы ар
101° 36'
13.262" E
47° 41'
15.748" N
96
8
Зуслан,
намаржаа Хонхор элс
101° 37'
41.451" E
47° 41'
52.712" N

87. 266
96
9
Зуслан,
намаржаа Асарт
101° 41'
16.729" E
47° 38'
40.193" N
97
0
Зуслан,
намаржаа Асарт
101° 41'
24.870" E
47° 38'
44.051" N
97
1
Зуслан,
намаржаа Асарт
101° 41'
33.055" E
47° 38'
44.373" N
97
2
Зуслан,
намаржаа Асарт
101° 41'
11.588" E
47° 38'
33.524" N
97
3
Зуслан,
намаржаа Өлгий
101° 40'
1.786" E
47° 37'
9.349" N
97
4
Зуслан,
намаржаа Оройх
101° 39'
48.552" E
47° 36'
23.057" N
97
5
Зуслан,
намаржаа
Цагаан
толгойн а
101° 40'
39.338" E
47° 36'
15.353" N
97
6
Зуслан,
намаржаа
Цагаан
толгойн а
101° 40'
40.951" E
47° 36'
15.982" N
97
7
Зуслан,
намаржаа
Цагаан
толгойн а
101° 40'
43.296" E
47° 36'
16.168" N
97
8
Зуслан,
намаржаа Цагаан толгой
101° 40'
11.076" E
47° 36'
4.968" N
97
9
Зуслан,
намаржаа Хөх эрэг
101° 39'
16.348" E
47° 34'
27.411" N
98
0
Зуслан,
намаржаа
Цагаан
овооны дэ
101° 48'
27.073" E
47° 39'
36.582" N
98
1
Зуслан,
намаржаа
Ухаа толгойн
зүү
101° 52'
31.048" E
47° 42'
9.543" N
98
2
Зуслан,
намаржаа Өргөн шовх
102° 1'
58.745" E
47° 43'
27.978" N
98
3
Зуслан,
намаржаа Тамирын урд
101° 57'
40.742" E
47° 45'
0.341" N
98
4
Зуслан,
намаржаа Тамирын урд
101° 57'
51.951" E
47° 45'
18.415" N
98
5
Зуслан,
намаржаа Баруун гол
101° 55'
58.582" E
47° 41'
47.708" N
98
6
Зуслан,
намаржаа Овгор сайр
101° 55'
57.669" E
47° 43'
13.778" N
98
7
Зуслан,
намаржаа Сүүл толгой
101° 55'
47.478" E
47° 43'
22.051" N
98
8
Зуслан,
намаржаа Хаяа худаг
101° 41'
27.667" E
47° 36'
31.100" N
98
9
Зуслан,
намаржаа Тамирын урд
102° 1'
29.793" E
47° 45'
7.748" N
99
0
Зуслан,
намаржаа Арал
101° 56'
50.892" E
47° 40'
53.751" N
99
1
Зуслан,
намаржаа
Сүүл толгойн
ар
101° 55'
20.580" E
47° 43'
56.660" N
99
2
Зуслан,
намаржаа
Жижиг
цахиурын у
101° 59'
9.446" E
47° 41'
9.379" N
99
3
Зуслан,
намаржаа Ханх
101° 56'
7.262" E
47° 40'
27.881" N
99
4
Зуслан,
намаржаа
Шавагтын
дэнж
101° 45'
2.385" E
47° 45'
56.173" N
99
5
Зуслан,
намаржаа
Хар усны
бургас
101° 39'
33.222" E
47° 45'
55.057" N

88. 267
99
6
Зуслан,
намаржаа
Хэвтээгийн
доод
101° 36'
40.272" E
47° 46'
23.861" N
99
7
Зуслан,
намаржаа
Хэвтээгийн
үүд
101° 35'
27.265" E
47° 46'
32.549" N
99
8
Зуслан,
намаржаа
Баян уулын
доод
101° 33'
45.914" E
47° 45'
48.283" N
99
9
Зуслан,
намаржаа
Баян уулын
өвөр
101° 33'
2.077" E
47° 44'
53.747" N
10
00
Зуслан,
намаржаа
Баян уулын
бүрд
101° 32'
28.133" E
47° 45'
9.295" N
10
01
Зуслан,
намаржаа Хунгийн булаг
101° 22'
0.605" E
47° 39'
42.395" N
10
02
Зуслан,
намаржаа Цацьт эрэг
101° 24'
51.717" E
47° 45'
53.666" N
10
03
Зуслан,
намаржаа Гүн эрэг
101° 27'
1.906" E
47° 46'
41.026" N
10
04
Зуслан,
намаржаа Агьт ам
101° 28'
37.578" E
47° 47'
17.321" N
10
05
Зуслан,
намаржаа Галуут
101° 27'
59.636" E
47° 54'
54.149" N
10
06
Зуслан,
намаржаа Галуут ам
101° 26'
43.328" E
47° 54'
30.690" N
10
07
Зуслан,
намаржаа
Бумбаны
тохой
101° 31'
22.074" E
47° 47'
10.290" N
10
08
Зуслан,
намаржаа Хужирт тархи
101° 39'
46.750" E
47° 51'
45.233" N
10
09
Зуслан,
намаржаа
Цагаан эргийн
булаг
101° 39'
35.477" E
47° 46'
32.432" N
10
10
Зуслан,
намаржаа Наран
101° 40'
16.136" E
47° 53'
32.314" N
10
11
Зуслан,
намаржаа
Согтуугийн
булаг
101° 41'
15.748" E
47° 45'
35.100" N
10
12
Зуслан,
намаржаа Эхэт
101° 50'
10.630" E
47° 51'
49.940" N
10
13
Зуслан,
намаржаа Цагаан арал
101° 40'
45.079" E
47° 56'
58.487" N
10
14
Зуслан,
намаржаа
Түнтгэрийн
худаг
101° 44'
14.048" E
47° 57'
56.676" N
10
15
Зуслан,
намаржаа Баруун булаг
101° 44'
15.255" E
47° 58'
5.361" N
10
16
Зуслан,
намаржаа Агуйтын ам
101° 45'
0.293" E
47° 58'
46.629" N
10
17
Зуслан,
намаржаа Бүрд
101° 45'
21.590" E
47° 58'
17.410" N
10
18
Зуслан,
намаржаа Үхэр чулуу
101° 48'
5.566" E
47° 58'
50.949" N
10
19
Зуслан,
намаржаа Хашаат
101° 49'
55.162" E
48° 1'
9.463" N
10
20
Зуслан,
намаржаа Урд салаа
101° 52'
24.059" E
47° 57'
50.036" N
10
21
Зуслан,
намаржаа Хойд салаа
101° 53'
50.513" E
47° 59'
21.234" N
10
22
Зуслан,
намаржаа Хойд салаа
101° 54'
0.924" E
47° 59'
34.121" N

89. 268
10
23
Зуслан,
намаржаа Оготнын эх
101° 55'
17.283" E
48° 0'
26.400" N
10
24
Зуслан,
намаржаа Оготны эх
101° 55'
6.655" E
48° 0'
42.995" N
10
25
Зуслан,
намаржаа Согоот
101° 51'
21.208" E
48° 4'
4.894" N
10
26
Зуслан,
намаржаа Согоот
101° 51'
10.148" E
48° 3'
54.793" N
10
27
Зуслан,
намаржаа Бухны товгор
101° 51'
54.709" E
48° 4'
11.360" N
10
28
Зуслан,
намаржаа Ондгой нуур
101° 53'
47.300" E
48° 4'
22.333" N
10
29
Зуслан,
намаржаа Ондгой нуур
101° 54'
25.042" E
48° 3'
35.853" N
10
30
Зуслан,
намаржаа Оготнын ам
101° 55'
28.585" E
48° 2'
48.931" N
10
31
Зуслан,
намаржаа
Бөөгийн
толгойн
101° 58'
59.849" E
47° 55'
15.422" N
10
32
Зуслан,
намаржаа Шовгор
101° 53'
9.981" E
47° 53'
40.301" N
10
33
Зуслан,
намаржаа Шовгор
101° 53'
17.539" E
47° 53'
44.962" N
10
34
Зуслан,
намаржаа
Өлөнгийн
тархи
101° 55'
4.507" E
47° 50'
34.737" N
10
35
Зуслан,
намаржаа
Өлөнгийн
тархи
101° 55'
4.263" E
47° 50'
27.771" N
10
36
Зуслан,
намаржаа Цагаан чулуут
102° 10'
42.643" E
47° 46'
1.085" N
10
37
Зуслан,
намаржаа Шонхор
101° 56'
28.860" E
47° 58'
46.160" N
10
38
Зуслан,
намаржаа
Хужиртын
булаг
101° 57'
57.337" E
47° 56'
37.737" N
10
39
Зуслан,
намаржаа Бятга гол
102° 2'
1.568" E
47° 56'
31.134" N
10
40
Зуслан,
намаржаа
Сүүл толгойн
ар
101° 43'
9.200" E
47° 41'
16.100" N
10
41
Зуслан,
намаржаа Цагаан эрэг
101° 57'
17.250" E
47° 47'
43.274" N
Хавсралт 5.2.1.8 Усан хангамжын дэлгэрэнгүй судалгаа
Хүснэгт 5. Голын мэдээлэл
№ Гол, горхины нэр Цутгал гол Уртраг Өргөрөг
1 Бодонтын хойд гол Бодонтын гол 102.04 48.18
2 Улаан чулуутын гол Хавчуугийн гол 102.18 48.10
3 Асгатын гол Хавчуугийн гол 102.14 48.03
4 Модон овооны ар гол Бодонтын гол 102.13 48.19
5 Хужиртын гол Бодонтын гол 101.98 47.93
6 Агуйтын гол Халзан гол 101.74 47.98
7 Халзангийн гол Хойд тамир 101.69 47.95
8 Ээзгийнгийн гол Хойд тамир 101.71 47.81
9 Ар хужиртын шуудуу Хойд тамир 101.74 47.72

90. 269
10 Шивэртийн гол Хойд тамир 101.53 47.59
Хүснэгт 5. Нуурын мэдээлэл
Д/Д Нуур, тойрмын нэр Уртраг Өргөрөг
1 Бага тойром 101.7 47.8
2 Ар нуур согоот 101.5 48.1
3 Онцгой нуур 101.6 48.1
4 Борт нуур 102.0 48.1
5 Сэргэсэн нуур 102.0 48.1
6 Өгөөмрийн ар нуур 101.6 48.1
7 Хагийн нуур 102.3 47.6
8 Хужиртын цагаан нуур 102.3 47.6
9 шар нуур 102.6 48.1
10 цайдам нуур 102.6 47.9
11 Хойгийн нуур 102.7 48.0
12 Өгөөмөрийн өврийн нуур 102.0 48.1
Хүснэгт 5. Булгийн мэдээлэл
Д/Д Булгийн нэр ТАЙЛБАР Өргөрөг Уртраг
1 Өвөр булаг Хаших шаардлагатай 47.93 102.21
2 Шовгорын булаг ширгэсэн 48.06 101.98
3 Маагийн булаг Хаших шаардлагатай 48.14 101.92
4 Цэнхэрийн булаг 47.95 102.33
5 Хөшөөт булаг Ширгэдэг багасдаг 48.08 101.99
6 Урд булаг Хаших шаардлагагүй 48.12 101.92
7 Хар гуя булаг Ширгэсэн 48.18 102.04
8 Модон овооны өврийн булаг Хаших шаардлагагүй 48.17 102.12
9 Шил усны булаг Хаших шаардлагатай 48.10 102.19
10 Сүүжийн булаг Хаших шаардлагатай 48.08 102.15
11 Цуухын булаг Хаших шаардлагатай 47.96 101.94
12 Оготнын булаг Ширгэсэн 48.01 101.92
13 Чивааны булаг Хаших шаардлагатай 48.05 101.92
14 Хөшөөгийн булаг Хаших шаардлагатай 48.06 101.92
15 Ар булаг Хаших шаардлагатай 48.05 102.88
16 Галт эргийн булаг Хаших шаардлагатай 48.05 101.86
17 Согоотын булаг Хаших шаардлагатай 48.06 101.86
18 Хүнхээлтийн булаг Ширгэсэн 48.03 101.83
19 Өндөр овооны булаг Хаших шаардлагатай 48.03 101.83
20 Бунхны булаг Хашаа нурсан 48.00 101.79
21 Хүрээний булаг Хаших шаардлагатай 47.98 101.81
22 Хэсэг өлөнгийн булаг Ширгэсэн 47.97 101.81
23 Зосын булаг Хаших шаардлагатай 47.96 101.81
24 Дашын благ Хаших шаардлагатай 47.96 101.84
25 Хошигдой булаг Хаших шаардлагатай 48.00 101.86
26 Хөндлөнгийн урд салаа Хаших шаардлагатай 47.97 101.89
27 Эрэгцэгийн ар булаг Хаших шаардлагатай 47.96 101.88
28 Шанд булаг Хаших шаардлагатай 47.99 101.81
29 Зүрхийн булаг Хаших шаардлагатай 47.99 101.75
30 Хүрээ нутаг рашаан 47.61 101.53
31 Шарилын булаг Хаших шаардлагатай 47.98 101.73

91. 270
32 Огторын булаг Хаших шаардлагатай 47.97 101.74
33 Цагаан овооны булаг Хаших шаардлагатай 47.95 101.66
34 Арал толгойн булаг Хаших шаардлагатай 47.83 101.70
35 Сөртийн булаг Хаших шаардлагатай 47.83 101.77
36 Гол модны булаг Хаших шаардлагатай 47.90 101.60
37 Хайрханы баруун салаа Ширгэсэн 47.91 101.58
38 Асгатын булаг Хаших шаардлагатай 47.91 101.51
39 Галуутын доод булаг Хашаа нурсан 47.91 101.47
40 Өлөнгийн тархи булаг ширгэсэн 47.86 101.92
41 Завсрын булаг ундарга бага 47.98 101.94
42 Тулгатын булаг ундарга бага 48.13 102.15
43 Өгөөмөрийн булаг ундарга бага 48.07 101.99
44 Адаг ус 2009 оноос ширгэсэн 47.88 102.39
45 дунд булаг усгүй 47.97 101.81
46 Шанаганы булаг Ширгэсэн 47.62 101.73
47 Хунгийн булаг усгүй 47.70 101.46
48 Ар улаан чулуу усгүй 47.56 101.59
49 Усан түрүүгий булаг ундарга сайн 47.59 101.57
50 Өвөр улаан чулуу ундарга маш бага 47.54 101.59
51 Доохой ширгэсэн 47.91 101.72
52 хавцгайтын булаг бага ундаргатай 48.01 101.84
53 их хавцалын булаг бага ундаргатай 47.99 101.84
54 Тэргэн зам усгүй 47.94 101.70
Хүснэгт 6. Худгийн мэдээлэл
Д/
Д Газар нутгийн нэр
Эзэмшигчийн
нэр Худгийн төрөл x y
1 Оготоно худаг Давааням Гүн өрөм 101.90 48.01
2 Хужиртын хүрэн худаг Жамьяншарав Гүн өрөм 101.94 47.90
3 Цагаан чулуутын худаг Нинжбадьгар Гүн өрөм 101.99 47.88
4 Дайр бор ужигийн худаг Т.Отгонбаатар Гүн өрөм 102.03 47.86
5 Хүүшийн амны худаг Гүн өрөм 102.16 48.03
6 Ужигийн хүрэн худаг Гүн өрөм 102.00 47.83
7 Хар чулуутын өвөрийн худаг Ш.Анхбаяр Гүн өрөм 102.21 48.04
8 Сүүжийн хүрэн худаг Баттулга Гүн өрөм 102.15 48.07
9 Нүүдий худаг Болороо Гүн өрөм 102.14 48.13
10 Ханангын арын худаг Гүн өрөм 102.08 48.18
11 Гөрөөчин Сайнбаяр Гүн өрөм 102.00 48.09
12 Асгатын эхийн худаг-1 Одог мяд Гүн өрөм 102.01 48.00
13 Хан чулууны худаг Түмэн дэмбэрэл Гүн өрөм 101.99 48.03
14 Асгатын эхийн худаг-2 Алтан хуяг Гүн өрөм 102.03 48.00
15 Ар мухарын худаг С.Батболд Гүн өрөм 102.05 47.98
16 Сумын төв Даваасүрэн Гүн өрөм 102.97 47.80
17 Сумын төв Амар түвшин Гүн өрөм 102.09 47.83
18 Сумын төв Золзаяа Гүн өрөм 102.13 47.83
19 сумын төв Мөнхучрал гүн өрөм 101.89 47.90
20 сумын төв Даваа Гүн өрөм 100.97 47.79

92. 271
21 хойд худаг Чойдог Гүн өрөм 101.98 47.80
22 Улаан дэнж Д.Батмөнх Гүн өрөм 102.12 47.78
23 сумын төв Мөнхбаяр Гүн өрөм 102.05 47.79
24 Хөх давааны өвөр Н.Алтанхуяг Гүн өрөм 102.13 47.83
25 Хүрэн шанд Амар Гүн өрөм 102.23 47.83
26 Хүрэн шанд Бат-эрдэнэ Гүн өрөм 102.22 47.85
27 Хөнөг багийн төвийн хажуудах Мэндбат Гүн өрөм 102.24 47.88
28 Хөнөгийн эх худаг Зоригтбаатар Гүн өрөм 102.21 47.88
29
Сумын төвөөс-23км Өвөр булаг-
н худаг Алтан хуяг Гүн өрөм 102.20 47.89
30
Сумын төвөөс-24км бүрдний эх
худаг Жигүү Гүн өрөм 102.15 47.94
31 Батбилэг Гүн өрөм 102.12 47.94
32 Бүрдний худаг Чинзориг Гүн өрөм 102.18 47.98
33 Хагийн тал Д.Галбадрах Гүн өрөм 102.21 47.98
34 Баяраа Гүн өрөм 102.26 48.00
35 Хагийн тал худаг С.Амарсайхан Гүн өрөм 102.26 47.97
36
Сумын төвөөс-25км хужиртын
худаг Сүхээ Гүн өрөм 102.30 47.93
37 Гүн өрөм 102.30 47.92
38 Сумын төвөөс-31км Гүн өрөм 102.43 47.92
39 Хасу шивэрт рашааны худаг Хасу Шивэрт Гүн өрөм 101.53 47.65
40 Хоршоолол багийн төв худаг Баттулга Гүн өрөм 101.52 47.65
41 Тамир зуслан худаг Тамир зуслан Гүн өрөм 101.54 47.59
42 Цагаан дэлийн худаг Бавуудорж Гүн өрөм 101.87 48.06
43 Ороохын худаг Ганхуяг Гүн өрөм 101.67 47.60
44 Урд булгийн эхний худаг Отгондагва Гүн өрөм 101.63 47.65
45 Хайрханы худаг Гантулга Гүн өрөм 101.63 47.70
46 Овооны худаг Мөнх-эрдэнэ Гүн өрөм 101.80 47.74
47 Түрүүгийн ар Шар тохойн худаг Шаравжамц Гүн өрөм 101.86 47.72
48 Хойморийн худаг Бадамсамбуу Гүн өрөм 101.23 47.81
49 Хойморийн худаг-2 Нийтийн Гар 101.38 47.81
50 Агьтын дунд худаг Бямбасүрэн. Гүн өрөм 101.42 47.86
51 Агьтын дээд худаг Баяраа Гүн өрөм 101.45 47.88
52 Даагын тал Чулуунбаатар Гүн өрөм 101.58 47.85
53 Энгэрийн худаг Нийтийн 101.61 47.88
54 Шовхын эрэг Д.Лхагваа Гүн өрөм 101.63 47.87
55 Нарангийн амны худаг Билэгдэмбэрэл Гүн өрөм 101.68 47.88
56 Нимгэн чулуу Марууш Гүн өрөм 101.73 47.84
57 Бултын худаг Балдаржанцан Гүн өрөм 101.80 47.83
58 Хөндлөнгийн худаг Лхагважав Гүн өрөм 101.69 47.81
59 Шовгорын худаг Мөнхөө Гүн өрөм 101.89 47.90
60 Хэрэлийн тал Гүн өрөм 101.93 47.86
61 Цац хуучин багийн төв Дашсүрэн Гүн өрөм 101.77 47.95
62 Дашийн гар худаг Даш Богино яндант 101.51 47.84
63 Нарангийн гар худаг Нийтийн Энгийн уурхай 101.67 47.90

93. 272
64 Донидын гар худаг Нийтийн Энгийн уурхай 101.70 47.88
65 Шонхорын худаг Батжаргал Богино яндант 101.94 47.98
66 Давхарын худаг Богино яндант 101.96 47.96
67 Нурамтын өврийн худаг Чүлтэмсүрэн Богино яндант 102.19 48.17
68 Тулгатын далан худаг Эрдэнэ баатар Богино яндант 102.19 48.12
69 Цагаан чулуутын худаг Галбадрах
Богино яндант
эргүүлдэг 101.95 48.08
70 Гурван талын худаг Жамсранжав
Богино яндант
эргүүлдэг 102.03 48.01
71 Азаргын шил Богино яндант 102.18 47.89
72 Хайрханы ар завсрын худаг Батболд Богино яндант 102.16 47.94
73 Сумын төвөөс-25км Ар завсар Мөнх-эрдэнэ
Богино яндант
эргүүлдэг 102.15 47.97
74 Нарийн хөндийн худаг Батбаатар Эргүүлдэг 102.22 47.97
75 Шанган худаг Богино яндант 101.73 47.63
76 Хадатын даваа Богино яндант 101.79 47.61
77 Бортын худаг Батнасан Богино яндант 101.53 47.85
78 Шовгорын өвөр худаг Х.Отгонбат Богино яндант 101.91 47.88
79 Эхтийн худаг Богино яндант 101.86 47.86
80 Холбоо толгойн худаг П.Бат-эрдэнэ Богино яндант 101.83 47.88
81 Бумбатын худаг Х.Мэндбаяр Богино яндант 101.77 47.90
Хавсралт 5.8.1 Сумын түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлийн судалгаа
2018.10.13
2010 оны 6 сард Батцэнгэл сумын Засаг Даргын Тамгын Газар, Соёлын
төв, Багийн засаг дарга нар болон МУИС-ийн Улаанбаатар Сургуулийн Нийгмийн
Ухааны Факультетын Археологи, Түүхийн тэнхимийн оюутнуудын хамт Батцэнгэл
сумын (Дайрбор, Хөнөг, Улаанчулуу, Баян-Уул, Цац, Дэл) нутгаар археологийн
хайгуул судалгаа хийж олон тооны дурсгалуудыг шинээр нээн илрүүлж эрдэм
шинжилгээний тодорхойлолт, гар болон гэрэл зураг үйлдэн баримтжуулсан.
Археологийн судалгаа явуулах зорилго: Батцэнгэл сумын бүх нутгаар
археологийн хайгуул судалгаа явуулж өмнө нь бүртгэгдсэн түүх, археологийн
дурсгалуудыг дахин нягтлах, мөн шинээр илрэн олдсон дурсгалуудыг шинжлэх
ухааны үүднээс баримтжуулж тэдгээрийн тодорхойлолт, гар болон гэрэл зургийг
үйлдэн, GPS багажаар байршлыг нь тогтоох явдал юм.
Судалгааны ажлын ач холбогдол: Сумын түүх соёлын дурсгалт зүйлийн
бүртгэл мэдээллийн санг шинэ мэдээ баримтаар баяжуулах, түүхийн хэдэн үеийн
ямар төрлийн дурсгалууд ямар түүхийг өгүүлэх баримт болох, тэдгээрийн ач
холбогдлыг сумын удирдлагуудад тайлбарлан таниулж түүх соёлын үнэт
өвөөрөө бахархах мөн хайрлан хамгаалах зэрэг оршино.
Гарсан үр дүн: Археологийн хайгуул судалгааны ажлыг хийж гүйцэтгэхээс
өмнө сумын бүртгэл мэдээллийн санд давхардсан тоогоор 28 газарт 500 гаруй
дурсгалууд бүртгэгдсэн байв. Тодруулбал: Хүннүгийн үед холбогдох Худгийн
толгойн 306 булш, Солби уулын 198 булш, Хүрэл зэвсгийн үед холбогдох
Шивэртын амны 31 буган чулуу хөшөө, эртний Түрэгийн үед холбогдох Тоглохын
талын язгууртны тахилын онгон зэрэг цөөн тооны дурсгал бүртгэгдсэн харин
бусад дурсгалууд нь тодорхойгүй аман мэдээнүүд байна. Хайгуулын явцад Баян-

94. 273
Уул багийн нутагт 43 газарт 606 дурсгал, Дэл багт 57 газарт 168 дурсгал, Цац
багт 80 газарт 268 дурсгал, Улаанчулуу багт 29 газарт 62 дурсгал, Хөнөг багт 31
газарт 194 дурсгал, Дайрбор багт 65 газарт 518 дурсгалыг бүртгэн тэмдэглэсэн.
Эдгээр 6 багийн дурсгалыг нэгтгэн дүгнэвэл 305 дурсгалт газарт 18 төрлийн
хүрэл зэвсгийн үеэс XVIII зууны үеийг хүртэлх нийт 1820 археологийн дурсгал
бүртгэгджээ. Эдгээр дурсгалуудыг Улсын бүртгэл мэдээллийн санд
бүртгүүлэхээр ажиллаж байна. Судалгааны багийн бүртгэсэн дурсгалуудыг
нэгтгэн хүснэгтээр үзүүлбэл:
Хүснэгт 01 Археологийн дурсгалууд
№ Батцэнгэл сумын нийт археологийн дурсгалууд Тоо ширхэг
1 Хиргисүүр 346
2 Буган чулуу хөшөө 46
3 Дөрвөлжин булш 121
4 Мөнгөн тайга хэлбэрийн булш 45
5 Мөнх хайрхны соёлын булш 4
6 Хөшөө чулуу 6
7 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн чулуун байгууламж (Хүрэл
зэвсгийн үеийн)
25
8 Чулуун байгууламж (Хүрэл зэвсгийн үеийн) 50
9 Хадны зураг 10 газарт
10 Хүннү булш 987
11 Түрэг булш 6
12 Түрэгийн тахилын онгон 56
13 Түрэгийн үеийн хүн чулуу 7
14 Чулуун хонь 1
15 Монгол гүрний үеийн булш 10
16 Хот суурингийн үлдэгдэл 1
17 Төвд бичээс 1 газарт
18 Он цаг тодорхойгүй жижиг булш 98
Нийт 1820
Баян-Уул багийн нутаг дахь археологийн дурсгалууд
Археологийн хайгуул судалгааны ажлыг Баян-Уул багийн дараахь
газруудаар хийсэн болно. Үүнд: Баян-Уул толгой, Бүрд, Шивэртийн ам, Цацын
дэнж, Хад мухар, Таван шовх, Хар толгой, Ээзгий толгой, Хужиртын
хөндий,Худгийн толгой, Улаан толгой, Ээзгийтийн хужирт г.м. Мөн тэмдэглэл
хөтлөхдөө тухайн багийн эхний хоёр үсгийг томоор бичин кодын аргаар кодлон
дугаарлав. Тухайлбал: Баян-Уул багийг БУ, Улаанчулуу багийг УЧ, Дэл багийг
ДЭ, Хөнөг багийг ХӨ, Дайрбор багийг ДБ, Цац багийг ЦА хэмээн тус тус кодлов.
Баян-Уул багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудыг
төрлөөр нь ангилсан байдал
Хүснэгт 02.

95. 274
№ Дурсгалын төрөл Газрын нэр Дурсгалын
дугаар
Тоо
ширхэг
Хэдэн
газарт
1 Хүннү булш Баян-уул толгойд БУ-01-1 36 1
2 Жижиг булш Баян-уул толгойд БУ-01-2 28 1
3 Монгол булш Баян-уул толгойд БУ-01-3 4 1
4 Дөрвөлжин булш Баян-уул толгойд БУ-01-4 6 1
5 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Баян-уул толгойд БУ01-5 2 1
6 Хиргисүүр Баян-уул толгойд БУ-01-6 13 1
7 Чулуун байгууламж Баян-уул толгойд БУ-01-7 5 1
8 Мөнх хайрхан соёлын
булш
Баян-уул толгойд БУ-01-8 2 1
9 Түрэгийн тахилын
онгон
Бүрд БУ-02 1 1
10 Буган хөшөө Шивэртын ам БУ-03 31 1
11 Дөрвөлжин булш Шивэртын ам БУ-03 24 1
12 Хиргисүүр Цацын дэнж БУ-04 2 1
13 Хиргисүүр Хужиртын эх БУ-05 2 1
14 Дөрвөлжин булш Хужиртын эх БУ-05 4 1
15 Хүннү булш Хужиртын эх БУ-05 1 1
16 Хиргисүүр Хад мухарын өвөлжөө БУ-06 1 1
17 Хиргисүүр Таван шовхын энгэр БУ-07 1 1
18 Түрэгийн тахилын
онгон
Таван шовхын зүүн
урд энгэр
БУ-08 5 1
19 Хиргисүүр Таван шовхын зүүн
урд энгэр
БУ-08 2 1
20 Хиргисүүр Таван шовхын зүүн
урд энгэр
БУ-09 1 1
21 Хиргисүүр Хайрханы хөндий
Шивэртийн ам
БУ-10 1 1
22 Дөрвөлжин булш Хайрханы хөндий
Шивэртийн ам
БУ-10 2 1
23 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Хар толгойн өвөр БУ-11 1 1
24 Жижиг булш Хар толгойн баруун
талд
БУ-12 1 1

96. 275
25 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Хар толгойн баруун
урд
БУ-13 1 1
26 Түрэгийн тахилын
онгон
Хар толгойн баруун
урд
БУ-14 3 1
27 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Хар толгойн баруун
талд
БУ-15 1 1
28 Дөрвөлжин булш Хар толгойн баруун
талд
БУ-15 4 1
29 Хиргисүүр Ээзгий толгойн урд
өвөр
БУ-16 3 1
30 Дөрвөлжин булш Ээзгий толгойн урд
өвөр
БУ-16 3 1
31 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Ээзгий толгойн урд
өвөр
БУ-16 3 1
32 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Ээзгий толгойн урд
өвөр
БУ-16 1 1
33 Хиргисүүр Хужиртын хөндий
Худгийн толгой
БУ-17 1 1
34 Хиргисүүр Худгийн толгойн
өвөлжөө
БУ-18 1 1
35 Хүннү булш Худгийн толгой БУ-18 306 1
36 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Худгийн толгойн зүүн
энгэр
БУ-19 1 1
37 Хүннү булш Худгийн толгойн зүүн
энгэр
БУ-20 1 1
38 Хиргисүүр Улаан толгойн баруун
талд
БУ-21 5 1
39 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Улаан толгойн баруун
талд
БУ-21 8 1
40 Хиргисүүр Улаан толгойн зүүн
талд
БУ-22 3 1
41 Дөрвөлжин булш Улаан толгойн зүүн
талд
БУ-22 11 1
42 Буган хөшөө Улаан толгойн зүүн
талд
БУ-22 2 1
43 Хүннү булш Ээзгийтийн хужирт БУ-23 72 1
Нийт 606 43

97. 276
Баян-Уул багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудын нэгдсэн
хүснэгт
Хүснэгт 03.
Нийт дурсгал
№ Дурсгалын төрөл Тоо ширхэг Хэдэн газар
1 Хиргисүүр 37 13
2 Дөрвөлжин булш 54 7
3 Буган чулуун хөшөө 33 2
4 Мөнх хайрханы соёлын булш 2 1
5 Мөнгөн тайга хэлбэрийн булш 4 3
6 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн чулуун
байгууламж
13 5
7 Чулуун байгууламж 5 1
8 Хүннү булш 416 5
9 Түрэгийн тахилын онгон 9 3
10 Монгол гүрний үеийн булш 4 1
11 Он цаг тодорхойгүй үеийн булш 29 2
Нийт 606 43
Дэл багийн нутаг дахь археологийн дурсгалууд
Судалгааг Дэл багийн Дэлийн ам, Дэлийн булаг, Дэл уул, Хар чулуут,
Тээлийн ам, Уст хавчиг, Мөнгөний ар, Хөх эрэг, Хоёр мод, Донгийн даваа, Дунд
уул, Хүрээ нутгийн рашаан, Шивэртийн амралт, Шивээт хайрхан, Урд булаг,
Омбын ам, Ар үзүүрийн ам г.м газраар хийсэн археологийн судалгаанд дараахь
олдворуудыг илрүүлсэн болно.
Хүснэгт 04.
№ Дурсгалын төрөл Газрын нэр Дурсгалын
дугаар
Тоо
ширхэг
Хэдэн
газарт
1 Хиргисүүр Дэлийн ам-01 ДЭ-01 1 1
2 Жижиг булш Дэлийн ам-02 ДЭ-02 1 1
3 Хиргисүүр Дэлийн ам-03 ДЭ-03 1 1
4 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Дэлийн ам-03 ДЭ-03 1 1
5 Чулуун байгууламж Дэлийн ам-03 ДЭ-03 1 1
6 Жижиг булш Дэлийн ам-03 ДЭ-03 1 1

98. 277
7 Жижиг булш Дэлийн ам-04 ДЭ-04 1 1
8 Жижиг булш Дэлийн булаг-01 ДЭ-05 1 1
9 Хиргисүүр Дэлийн булаг-01 ДЭ-05 1 1
10 Хиргисүүр Дэлийн булаг-02 ДЭ-06 1 1
11 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Дэлийн булаг-02 ДЭ-06 1 1
12 Жижиг булш Дэлийн булаг-02 ДЭ-06 1 1
13 Хиргисүүр Дэл уул-01 ДЭ-07 2 1
14 Дөрвөлжин булш Дэл уул -02 ДЭ-08 1 1
15 Хиргисүүр Хар чулуут ДЭ-09 3 1
16 Хүннү булш Хар чулуут ДЭ-09 2 1
17 Хиргисүүр Тээлийн ам-01 ДЭ-10 1 1
18 Хиргисүүр Тээлийн ам-02 ДЭ-11 2 1
19 Буган чулуун хөшөө Тээлийн ам-03 ДЭ-12 4 1
20 Хиргисүүр Уст хавчиг-01 ДЭ-13 5 1
21 Жижиг булш Уст хавчиг-02 ДЭ-13 3 1
22 Жижиг булш Уст хавчиг-03 ДЭ-14 1 1
23 Жижиг булш Мөнгөний ар ДЭ-15 2 1
24 Хиргисүүр Мөнгөний ар ДЭ-15 1 1
25 Чулуун байгууламж Хөх эрэг-01 ДЭ-16 16 1
26 Жижиг булш Хөх эрэг-02 ДЭ-17 1 1
27 Чулуун байгууламж Хөх эрэг-02 ДЭ-17 1 1
28 Жижиг булш Хөх эрэг-03 ДЭ-18 1 1
29 Хүн чулуун хөшөө Хөх эрэг-04 ДЭ-19 1 1
30 Жижиг булш Хөх эрэг-05 ДЭ-20 2 1
31 Түрэгийн тахилын
онгон
Хоёр мод ДЭ-21 9 3
32 Хиргисүүр Донгийн даваа ДЭ-22 1 1
33 Түрэгийн тахилын
онгон
Дунд уул-01 ДЭ-23 1 1
34 Буган чулуун хөшөө Дунд уул-02 ДЭ-24 1 1
35 Жижиг булш Дунд уул-03 ДЭ-25 1 1
36 Чулуун байгууламж Дунд уул-04 ДЭ-26 1 1

99. 278
37 Түрэгийн тахилын
онгон
Хүрээ нутгийн
рашаан-01
ДЭ-27 4 1
38 Чулуун байгууламж Хүрээ нутгийн
рашаан-02
ДЭ-28 8 1
39 Түрэг булш Хүрээ нутгийн
рашаан-03
ДЭ-29 2 1
40 Жижиг булш Хүрээ нутгийн
рашаан-03
ДЭ-29 2 1
41 Хиргисүүр Шивэртийн амралт ДЭ-30 3 1
42 Жижиг булш Шивэртийн амралт ДЭ-30 1 1
43 Дөрвөлжин булш Урд булаг ДЭ-31 2 1
44 Жижиг булш Урд булаг ДЭ-31 1 1
45 Буган чулуун хөшөө Урд булаг ДЭ-31 1 1
46 Хиргисүүр Шивээт хайрхан-01 ДЭ-32 1 1
47 Хиргисүүр Шивээт хайрхан-02 ДЭ-33 1 1
48 Түрэгийн тахилын
онгон
Шивээт хайрхан-03 ДЭ-34 1 1
49 Жижиг булш Шивээт хайрхан-04 ДЭ-35 5 1
50 Хүннү булш Омбын ам-01 ДЭ-36 54 1
51 Түрэг булш Омбын ам-01 ДЭ-36 1 1
52 Түрэгийн тахилын
онгон
Омбын ам-01 ДЭ-36 2 1
53 Хиргисүүр Омбын ам-02 ДЭ-37 1 1
54 Жижиг булш Омбын ам-03 ДЭ-38 2 1
55 Хиргисүүр Ар үзүүрийн ам ДЭ-39 1 1
Нийт 168 57
Дэл багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудын нэгдсэн хүснэгт
Хүснэгт 05
№ Дурсгалын төрөл Тоо ширхэг
1 Хиргисүүр 26
2 Дөрвөлжин булш 3
3 Буган чулуун хөшөө 6

100. 279
4 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн чулуун байгууламж
/Хүрэл зэвсгийн үеийн/
2
5 Чулуун байгууламж 27
6 Хүннү булш 56
7 Түрэгийн тахилын онгон 17
8 Түрэг булш 3
9 Он цаг тодорхойгүй үеийн булш 27
Нийт 168
Цац багийн нутаг дахь археологийн дурсгалууд
Цац багийн Талын толгой, Устын ам, Урд салааны ам, Хойд салааны ам,
Бумбатын ам, Өндөрийн өвөр, Нурамтын ам, Сэрвэнт, Шаваг толгой, Замын
толгой, Хадан хошуу, Бурхан толгой, Агуйт, Зүрх уул, Зосын эрэг, Цацын рашаан,
Бурханы булаг, Яргайтын ам, Омбын өвөлжөө, Хожгодойн ам, Хүйсийн ам, Үзүүл
өвөлжөө г.м газарт хийсэн судалгаагаар дараах дурсгалуудыг илрүүлэв.
Хүснэгт 06.
№ Дурсгалын төрөл Газрын нэр Дурсгалын
дугаар
Тоо
ширхэг
Хэдэн
газарт
1 Хиргисүүр Талын толгой ЦА-01 1 1
2 Дөрвөлжин булш Талын толгой ЦА-01 1 1
3 Чулуун байгууламж Талын толгой ЦА-01 1 1
4 Хиргисүүр Устын ам ЦА-02 3 1
5 Дөрвөлжин булш Устын ам ЦА-02 1 1
6 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Устын ам ЦА-02 1 1
7 Хиргисүүр Урд салааны ам ЦА-03 2 1
8 Түрэгийн тахилын
онгон
Урд салааны ам ЦА-03 6 1
9 Хиргисүүр Хойд салааны ам ЦА-04 2 1
10 Дөрвөлжин булш Хойд салааны ам ЦА-04 1 1
11 Хиргисүүр Урд салааны ам ЦА-05 1 1
12 Дөрвөлжин булш Урд салааны ам ЦА-05 2 1
13 Хиргисүүр Бумбатын ам ЦА-06 1 1
14 Хиргисүүр Өндөрийн өвөр ЦА-07 7 1
15 Жижиг булш Өндөрийн өвөр ЦА-07 1 1

101. 280
16 Хиргисүүр Нурамтын ам ЦА-08 1 1
17 Хиргисүүр Сэрвэнт ЦА-09 2 1
18 Дөрвөлжин булш Сэрвэнт ЦА-09 2 1
19 Хиргисүүр Шаваг толгой ЦА-10 6 1
20 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Шаваг тлгой ЦА-10 1 1
21 Жижиг булш Шаваг толгой ЦА-10 3 1
22 Түрэг булш ЦА-11 1 1
23 Хүннү булш Замын тогой ЦА-12 60 1
24 Мөнх хайрханы соёлын
булш
Хадан хошуу ЦА-13 1 1
25 Хиргисүүр Бурхан толгой ЦА-14 3 1
26 Түрэгийн тахилын
онгон
Бурхан толгой ЦА-14 2 1
27 Дөрвөлжин булш Бурхан толгой ЦА-14 2 1
28 Хүннү булш Бурхан толгой ЦА-14 4 1
29 Төвд бичээс Агуйт ЦА-15 1 1
30 Хиргисүүр Зүрх уул ЦА-16 1 1
31 Чулуун байгууламж Зүрх уул ЦА-16 1 1
32 Хот суурингийн
үлдэгдэл
Зосын эрэг ЦА-17 2 1
33 Хиргисүүр Цацын рашаан ЦА-18 2 1
34 Дөрвөлжин булш Цацын рашаан ЦА-18 2 1
35 Хүннү булш Цацын рашаан ЦА-18 1 1
36 Жижиг булш Цацын рашаан ЦА-18 1 1
37 Жижиг булш Бурханы булаг ЦА-19 1 1
38 Жижиг булш Бурханы булаг ЦА-20 3 1
39 Хиргисүүр Бурханы булаг ЦА-21 3 1
40 Түрэгийн тахилын
онгон
Бурханы булаг ЦА-21 5 1
41 Хиргисүүр Яргайтын ам ЦА-22 5 1
42 Түрэгийн тахилын
онгон
Яргайтын ам ЦА-22 2 1
43 Чулуун байгууламж Яргайтын ам ЦА-22 2 1

102. 281
44 Хиргисүүр Омбын өвөлжөө ЦА-23 2 1
45 Жижиг булш Омбын өвөлжөө ЦА-23 8 1
46 Хиргисүүр Хожгодойн ам ЦА-24 2 1
47 Түрэг булш Хожгодойн ам ЦА-24 4 1
48 Хүннү булш Хүйсийн ам ЦА-24 1
49 Хадны зураг Хожгодойн ам ЦА-24 3 1
50 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Хүйсийн ам ЦА-25 1 1
51 Хиргисүүр Хүйсийн ам ЦА-25 12 1
52 Жижиг булш Хүйсийн ам ЦА-25 2 1
53 Дөрвөлжин булш Хүйсийн ам ЦА-25 2 1
54 Хиргисүүр Үзүүр өвөлжөө ЦА-26 1 1
55 Хиргисүүр Үзүүр өвөлжөө ЦА-27 1 1
56 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Үзүүр өвөлжөө ЦА-27 1 1
57 Түрэгийн тахилын
онгон
Үзүүр өвөлжөө ЦА-28 4 1
58 Хиргисүүр Үзүүр өвөлжөө ЦА-29 5 1
59 Хүннү булш Үзүүр өвөлжөө ЦА-29 1 1
60 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Үзүүр өвөлжөө ЦА-29 1 1
61 Хиргисүүр ЦА-30 9 1
62 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
ЦА-30 2 1
63 Жижиг булш ЦА-30 12 1
64 Хиргисүүр ЦА-31 1 1
65 Хиргисүүр Сэрвэнгийн ам ЦА—32 3 1
66 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Сэрвэнгийн ам ЦА-32 1 1
67 Жижиг булш Сэрвэнгийн ам ЦА-32 1 1
68 Чулуун байгууламж Сэрвэнгийн ам ЦА-32 1 1
69 Хадны зураг Хадан хошуу ЦА-33 1
70 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Хадан хошуу ЦА-33 2 1

103. 282
71 Дөрвөлжин булш Хадан хошуу ЦА-33 3 1
72 Хиргисүүр Дэндгэр ЦА-34 1 1
73 Дөрвөлжин булш Дэндгэр ЦА-34 4 1
74 Хиргисүүр ЦА-35 2 1
75 Хүннү булш ЦА-35 1 1
76 Хиргисүүр Бятга ЦА-36 5 1
77 Хүннү булш Бятга ЦА-36 1 1
78 Хиргисүүр Хужиртын эх ЦА-37 8 1
79 Дөрвөлжин булш Хужиртын эх ЦА-37 7 1
80 Хадны зураг ЦА-38 1
Нийт 268 80
Цац багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудын нэгдсэн хүснэгт
Хүснэгт 07.
№ Дурсгалын төрөл Тоо ширхэг
1 Хиргисүүр 88
2 Дөрвөлжин булш 27
3 Мөнгөн тайга хэлбэрийн булш 9
4 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн чулуун байгууламж /Хүрэл
зэвсгийн үеийн/
3
5 Чулуун байгууламж 5
6 Хүннүгийн жирийн иргэдийн булш 73
7 Түрэгийн тахилын онгон 20
8 Мөнх хайрхны соёлын булш 1
9 Түрэг булш 3
10 Он цаг тодорхойгүй жижиг булш 34
11 Хот суурингийн үлдэгдэл 1
12 Хадны зураг 3
13 Төвд бичээс 1
Нийт 268
Улаанчулуу багийн нутаг дахь археологийн дурсгалууд

104. 283
Улаанчулуу багийн Олон цохио, Асгатын гол, Үнэгдэй, Бумбгар толгой,
Санжийн ам, Хүүшийн ам, Хөшөө чулуут, Хар чулуут, Сүүжийн ам, Хулганат уул,
Үйзэн уул, Янгиртын ам, Янгиртын ар үзүүр, Цагт уул, Үйзэнгийн ам г.м газраар
судалгаа хийв.
Хүснэгт 08.
№ Дурсгалын төрөл Газрын нэр Дурсгалын
дугаар
Тоо
ширхэг
Хэдэн
газарт
1 Хиргисүүр Олон цохио УЧ-01 2 1
2 Жижиг булш Олон цохио УЧ-02 1 1
3 Хиргисүүр Асгатын гол УЧ-03 1 1
4 Хиргисүүр Үнэгдэй УЧ-04 1 1
5 Жижиг булш Үнэгдэй УЧ-04 1 1
6 Хиргисүүр Бумбгар толгой УЧ-05 1 1
7 Дөрвөлжин булш Бумбгар толгой УЧ-05 1 1
8 Хиргисүүр Санжийн ам УЧ-06 2 1
9 Хиргисүүр Хүүшийн ам УЧ-07 1 1
10 Хөшөө чулуу Хөшөө чулуут УЧ-08 1 1
11 Дөрвөлжин булш Хөшөө чулуут УЧ-08 1 1
12 Дөрвөлжин булш Хар чулуут УЧ-09 1 1
13 Хиргисүүр Хар чулуут УЧ-09 8 1
14 Мөнгөн тайга хэлбэрийн
булш
Хар чулуут УЧ-09 1 1
15 Хиргисүүр Сүүжийн ам УЧ-10 1 1
16 Хиргисүүр Хулганат уул УЧ-11 3 1
17 Жижиг булш Хулганат уул УЧ-11 1 1
18 Мөнгөн тайга хэлбэрийн
булш
Хурганат уул УЧ-11 1 1
19 Хиргисүүр Үйзэн уул УЧ-12 23 1
20 Дөрвөлжин булш Үйзэн уул УЧ-12 1 1
21 Мөнгөн тайга хэлбэрийн
булш
Үйзэн уул УЧ-12 1 1
22 Хөшөө чулуу Үйзэн уул УЧ-12 1 1
23 Хадны зураг Янгиртын ам УЧ-13 1 1
24 Хадны зураг Янгиртын ам УЧ-13 1 1

105. 284
25 Хиргисүүр Янгиртын ам УЧ-13 1 1
26 Хиргисүүр Янгиртын ар үзүүр УЧ-14 1 1
27 Хиргисүүр Янгиртын ар үзүүр УЧ-15 1 1
28 Хүн чулуун хөшөө Цагт уул УЧ-16 1 1
29 Хүн чулуун хөшөө Үйзэнгийн ам УЧ-17 1 1
Нийт 62 29
Улаанчулуу багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудын нэгдсэн
хүснэгт
Хүснэгт 09.
№ Дурсгалын төрөл Тоо ширхэг
1 Хиргисүүр 46
2 Дөрвөлжин булш 4
3 Мөнгөн тайга хэлбэрийн булш 3
4 Он цаг тодорхойгүй жижиг булш 3
5 Хөшөө чулуу 2
6 Хадны зураг 2
7 Хүн чулуу 3
Нийт 62
Хөнөг багийн нутаг дахь археологийн дурсгалууд
Хөнөг багийн Шинэ усны эх, Их оорцог, Худгийн далан, Ангалаганы эх,
Бага уул , Их үнэгдэй, Булгийн шанд, Хөшөөт, Цагаан чулуут, Эмээл толгой гэх
газруудаар хийсэн судалгаа.
Хүснэгт 10.
№ Дурсгалын төрөл Газрын нэр Дурсгалын
дугаар
Тоо
ширхэг
Хэдэн
газарт
1 Хиргисүүр Шинэ усны эх-01 ХӨ-01 1 1
2 Дөрвөлжин булш Шинэ усны эх-02 ХӨ-02 1 1
3 Чулуун байгууламж Шинэ усны эх-02 ХӨ-02 1 1
4 Хиргисүүр Их оорцог-01 ХӨ-03 1 1
5 Хиргисүүр Их оорцог-02 ХӨ-04 1 1

106. 285
6 Хиргисүүр Худгийн далан ХӨ-05 1 1
7 Хиргисүүр Ангалаганы эх ХӨ-06 1 1
8 Хиргисүүр Нүүдийн даваа ХӨ-07 1 1
9 Жижиг булш Бага уул ХӨ-07 1 1
10 Чулуун байгууламж Бага уул ХӨ-07 1 1
11 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Бага уул ХӨ-07 1 1
12 Дөрвөлжин булш Бага уул ХӨ-07 2 1
13 Хиргисүүр Бор азарга ХӨ-07 2 1
14 Хадны зураг Их үнэгдэй-01 ХӨ-08 1 1
15 Хадны зураг Их үнэгдэй-02 ХӨ-09 1 1
16 Хадны зураг Их үнэгдэй-03 ХӨ-10 1 1
17 Хадны зураг Булгийн шанд ХӨ-11 1 1
18 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Булгийн шанд ХӨ-11 1 1
19 Дөрвөлжин булш Булгийн шанд ХӨ-11 1 1
20 Жижиг булш Булгийн шанд ХӨ-11 1 1
21 Хиргисүүр Булгийн дээд цохио ХӨ-12 2 1
22 Мөнх хайрханы соёлын
булш
Булгийн дээд цохио ХӨ-12 1 1
23 Хөшөө чулуу Хөшөөт ХӨ-13 1 1
24 Хадны зураг Цагаан чулуут ХӨ-14 1 1
25 Хиргисүүр Цагаан чулуут ХӨ-14 1 1
26 Түрэгийн тахилын
онгон
Цагаан чулуут ХӨ-15 1 1
27 Хүн чулуу хөшөө Цагаан чулуут ХӨ-16 1 1
28 Буган чулуу хөшөө Булгийн шуудуу ХӨ-17 2 1
29 Хүннү булш Дунд оорцог ХӨ-18 141 1
30 Түрэг тахилын онгон Дунд оорцог ХӨ-18 4 1
31 Хүннү булш Эмээл толгой ХӨ-19 16 1
Нийт 194 31
Хөнөг багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудын нэгдсэн хүснэгт
Хүснэгт 11.

107. 286
№ Дурсгалын төрөл Тоо ширхэг
1 Хиргисүүр 11
2 Дөрвөлжин булш 4
3 Мөнгөн тайга хэлбэрийн булш 1
4 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн чулуун байгууламж /Хүрэл
зэвсгийн үеийн/
1
5 Чулуун байгууламж 3
6 Хүннү булш 157
7 Түрэгийн тахилын онгон 5
8 Мөнх хайрханы соёлын булш 1
9 Буган чулуун хөшөө 2
10 Он цаг тодорхойгүй жижиг булш 2
11 Хөшөө чулуу 1
12 Хадны зураг 5
13 Хүн чулуун хөшөө 1
Нийт 194
Дайрбор багийн нутаг дахь археологийн дурсгалууд
Судалгааны II баг Хөнөг багийн дурсгалуудыг бүртгэн тэмдэглэсний дараа
Дайрбор багийн нутгаар археологийн хайгуул судалгааны ажлыг хийж
гүйцэтгэсэн бөгөөд хайгуулын ажлаа Барчин, Дайрбор, Энхтайваны эрүү, Дунд
оорцог, Хөл толгой, Булгийн шуудуу, Өлгий хөндий, Дарцаг толгой, Цувраа
цохио, Норивлон, Даллах толгой, Дулаан уул, Ус тардаг, Сумын төв, Тоглохын
тал зэрэг газарт хийж гүйцэтгэн олон тооны археологийн дурсгалыг шинээр нээн
илрүүлсэн.
Хүснэгт 12.
№ Дурсгалын төрөл Газрын нэр Дурсгалын
дугаар
Тоо
ширхэг
Хэдэн
газарт
1 Дөрвөлжин булш Энхтайваны эрүү-01 ДБ-01 1 1
2 Буган чулуун хөшөө Энхтайваны эрүү-01 ДБ-01 1 1
3 Хиргисүүр Энхтайваны эрүү-01 ДБ-01 2 1
4 Монголын үеийн булш Энхтайваны эрүү-01 ДБ-01 6 1

108. 287
5 Хөшөө чулуу Энхтайваны эрүү-02 ДБ-02 1 1
6 Хүннү булш Өлгий хөндий ДБ-03 41 1
7 Дөрвөлжин булш Өлгий хөндий ДБ-03 1 1
8 Дөрвөлжин булш Бирчингийн шил ДБ-03 9 1
9 Хиргисүүр Бирчингийн шил ДБ-03 3 1
10 Буган чулуун хөшөө Бирчингийн шил ДБ-03 1 1
11 Хүннү булш Барчингийн завсар ДБ-04 45 1
12 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Барчингийн завсар ДБ-04 10 1
13 Хиргисүүр Барчингийн завсар ДБ-04 20 1
14 Хиргисүүр Дайрбор уул ДБ-05 20 1
15 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Дайрбор уул ДБ-05 10 1
16 Хиргисүүр Дарцаг толгой ДБ-06 5 2
17 Хиргисүүр Дарцаг толгой ДБ-06 1 1
18 Дөрвөлжин булш Дарцаг толгой ДБ-06 1 1
19 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Дарцаг толгой ДБ-06 1 1
20 Жижиг булш Дарцаг толгой ДБ-06 1 1
21 Хиргисүүр Дарцаг толгой ДБ-07 1 1
22 Хөшөө чулуу Дарцаг толгой ДБ-07 1 1
23 Дөрвөлжин булш Дарцаг толгой ДБ-07 2 1
24 Хиргисүүр Дарцаг толгой ДБ-08 1 1
25 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Дарцаг толгой ДБ-08 1 1
26 Дөрвөлжин булш Цувраа цохио ДБ-09 1
27 Хиргисүүр Цувраа цохио ДБ-09 1
28 Буган чулуун хөшөө Цувраа цохио ДБ-09 1
29 Хиргисүүр Норивлон ДБ-10 26 1
30 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Норивлон ДБ-10 3 1
31 Хиргисүүр Норивлон ДБ-11 14 1
32 Дөрвөлжин булш Норивлон ДБ-11 4 1

109. 288
33 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Норивлон ДБ-11 3 1
34 Хүннү булш Норивлон ДБ-11 1 1
35 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Норивлон ДБ-11 2 1
36 Хиргисүүр Даллах тогой ДБ-12 2 1
37 Хөшөө чулуу Даллах тогой ДБ-12 1 1
38 Жижиг булш Даллах тогой ДБ12 2 1
39 Дөрвөлжин булш Улаан дэнж ДБ-13 4 1
40 Хиргисүүр Улаан дэнж ДБ-13 1 1
41 Цагирган байгууламж Улаан дэнж ДБ-13 10 1
42 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Улаан дэнж ДБ-13 1 1
43 Хиргисүүр Хэвтээ толгой ДБ-14 1 1
44 Дөрвөлжин булш Хэвтээ толгой ДБ-14 5 1
45 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Хэвтээ толгой ДБ-14 1 1
46 Буган чулуун хөшөө Хэвтээ толгой ДБ-14 1 1
47 Буган чулуун хөшөө Ус тардаг ДБ-15 1 1
48 Хиргисүүр Дулаан уул ДБ-16 1 1
49 Хиргисүүр Дулаан уул ДБ-17 18 1
50 Хиргисүүр Дулаан уул ДБ-18 6 11
51 Хиргисүүр Дулаан уул ДБ-19 1 1
52 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн
чулуун байгууламж
Дулаан уул ДБ-19 1 1
53 Дөрвөлжин булш Дулаан уул ДБ-19 1 1
54 Хиргисүүр Дулаан уул ДБ-20 8 1
55 Мөнгөн тайга
хэлбэрийн булш
Дулаан уул ДБ-20 1 1
56 Хиргисүүр Дулаан уул ДБ-21 3 1
57 Дөрвөлжин булш Цагаан шовх ДБ-22 1 1
58 Хиргисүүр Цагаан шовх ДБ-22 4 1
59 Хүннү булш Солби уул ДБ-23 198 2
60 Буган чулуун хөшөө Сумын төв ДБ-24 1 1

110. 289
61 Түрэгийн язгууртны
тахилын онгон
Тоглохын тал ДБ-25 1 1
62 Хүн чулуун хөшөө Тоглохын тал ДБ-25 3 1
63 Чулуун хонь хөшөө Тоглохын тал ДБ-25 1 1
Нийт 518 65
Дайрбор багийн нутаг дахь археологийн дурсгалуудын нэгдсэн хүснэгт
Хүснэгт 13.
№ Дурсгалын төрөл Тоо ширхэг
1 Хиргисүүр 138
2 Дөрвөлжин булш 29
3 Мөнгөн тайга хэлбэрийн булш 28
4 Тэгш өнцөгт хэлбэрийн чулуун байгууламж /Хүрэл
зэвсгийн үеийн/
6
5 Цагирган чулуун байгууламж 10
6 Хүннү булш 285
7 Түрэг язгууртны тахилын онгон 1
8 Чулуун хонь 1
9 Буган чулуун хөшөө 5
10 Он цаг тодорхойгүй жижиг булш 3
11 Хөшөө чулуу 3
12 Монгол гүрний үеийн булш 6
13 Хүн чулуу 3
Нийт 194

111. 290
№
Бүртгэлийн
дугаар
Дурсгалт газрын нэр Төрөл зүйл
Тоо
ширхэг
1 650200053 Ээзгийтийн хужиртын хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 1
2 650200163 Бор азарагын нурууны булш, хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
3 650200142 Их үнэгдэй хадны зураг
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал -> 2.1 Сийлмэл
зураг 1
4 650200116 Дугуйн амны хүн чулуун хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.2 Хүн чулуу -> 6.2.2 Түрэг 1
5 650200033 Улаан толгойн хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 1
6 650200105 Улаан чулуутын хурлын туурь
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.5 Сүм
хийдийн турь 1
7 650200213 Дарцаг толгойн хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
8 650200253 Бага барчингийн булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
9 650200223 Норвилон уулын булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
10 650200316 Дунд уулын буган хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
11 650200243 Жаал толгойн булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
12 650200082 Хожгодойн амны хадны зураг, хиргисүүр
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал -> 2.1 Сийлмэл
зураг 1
13 650200065 Зосын үзүүрийн хэрэм
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.2 Эртний хот
-> 5.2.7 Тодорхойгүй 1
14 650200266 Энх тайваны Эрүүний дурсгал 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
15 650200303 Усангын амны түрэг булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.7 Түрэг булш 1
16 650200023 Солби уулын хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 1
17 650200152 Цагаан чулуутын хадны зураг, тахилын онгон
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал -> 2.1 Сийлмэл
зураг 1
18 650200126 Цагд уулын хүн чулуун хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.2 Хүн чулуу -> 6.2.2 Түрэг 1
19 650200093 Хужиртын эхний булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
20 650200075 Бунхантын хийдийн туурь
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.5 Сүм
хийдийн турь 1
21 650200233 Хэвтээ толгойн булш, хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
22 650200133 Үйзэн уулын хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1

112. 291
23 650200193 Дунд оорцогын хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 1
24 650200203 Дулаан уулын хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 1
25 650200296 Хөх эргийн хүн чулуу хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.2 Хүн чулуу -> 6.2.2 Түрэг 1
26 650200276 Эрдэнэтолгойн дурсгал 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
27 650200175 Хэрмийн хөндийн хэрэм
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.2 Эртний хот
-> 5.2.7 Тодорхойгүй 1
28 650200186 Дулааны булгын буган хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
29 650200283 Омбын амны хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 1
30 650200053001 Ээзгийтийн хужиртын хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 72
31 650200163001 Бор азарагын нурууны булш, хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 8
32 650200142001 Их үнэгдэй хадны зураг
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал -> 2.1 Сийлмэл
зураг 1
33 650200116001 Дугуйн амны хүн чулуун хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.2 Хүн чулуу -> 6.2.2 Түрэг 1
34 650200033001 Улаан толгойн хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 10
35 650200213001 Дарцаг толгойн хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 18
36 650200253001 Бага барчингийн булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 40
37 650200223001 Норвилон уулын булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 40
38 650200105001 Улаан чулуутын хурлын туурь
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.5 Сүм
хийдийн турь 8
39 650200243001 Жаал толгойн булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 30
40 650200316001 Дунд уулын буган хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
41 650200082001 Хожгодойн амны хадны зураг, хиргисүүр
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал -> 2.1 Сийлмэл
зураг 1
42 650200065001 Зосын үзүүрийн хэрэм
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.2 Эртний хот
-> 5.2.7 Тодорхойгүй 1
43 650200303001 Усангын амны түрэг булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.7 Түрэг булш 8
44 650200266001 Энх тайваны Эрүүний дурсгал 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 2
45 650200023001 Солби уулын хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 190
46 650200093001 Хужиртын эхний булш хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 13

113. 292
47 650200075001 Бунхантын хийдийн туурь
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.5 Сүм
хийдийн турь 7
48 650200233001 Хэвтээ толгойн булш, хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 9
49 650200133001 Үйзэн уулын хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 28
50 650200126001 Цагд уулын хүн чулуун хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.2 Хүн чулуу -> 6.2.2 Түрэг 1
51 650200152001 Цагаан чулуутын хадны зураг, тахилын онгон
2. Хадны зураг, бичгийн дурсгал -> 2.1 Сийлмэл
зураг 1
52 650200193001 Дунд оорцогын хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 41
53 650200203001 Дулаан уулын хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 20
54 650200175001 Хэрмийн хөндийн хэрэм
5. Барилга, архитектурын дурсгал -> 5.2 Эртний хот
-> 5.2.7 Тодорхойгүй 1
55 650200296001 Хөх эргийн хүн чулуу хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.2 Хүн чулуу -> 6.2.2 Түрэг 1
56 650200276001 Эрдэнэтолгойн дурсгал 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 4
57 650200186001 Дулааны булгын буган хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
58 650200283001 Омбын амны хүннү булш 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.6 Хүннү булш 54
59 650200274002 Эрдэнэтолгойн дурсгал
4. Тахил тайлгын байгууламж -> 4.1 Тахилын онгон
-> 4.1.2 Хашлага чулуу 1
60 650200336002 Луу гүний хүрээний туурь, буган хөшөө 6. Хөшөө дурсгал -> 6.1 Буган чулуун хөшөө 1
61 650200264002 Энх тайваны Эрүүний дурсгал
4. Тахил тайлгын байгууламж -> 4.1 Тахилын онгон
-> 4.1.2 Хашлага чулуу 3
62 650200154002 Цагаан чулуутын хадны зураг, тахилын онгон
4. Тахил тайлгын байгууламж -> 4.1 Тахилын онгон
-> 4.1.2 Хашлага чулуу 1
63 650200083002 Хожгодойн амны хадны зураг, хиргисүүр 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 13
64 650200103002 Улаан чулуутын хурлын туурь 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 10
65 650200263003 Энх тайваны Эрүүний дурсгал 3. Булш оршуулгын дурсгал -> 3.3 Хиргисүүр 7
32 дурсгалт газрын 648
Аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2018 оны 06 сарын 11 өдрийн 33 дугаар тогтоолын хавсралт

114. 293
Хавсралт 7 Төлөвлөгөө боловсруулах судалгааны ярилцлага, уулзалтанд
оролцогчдын бүртгэл
1. Төрийн бус байгууллага сумын иргэд
№ Овог нэр Нас Хүйс Албан тушаал Гар утас Гарын
үсэг
1 Ч.Одонтунгалаг 54 эм ЭМТ, НЭМ ажилтан 88125754
2 Н.Жаргалсайхан 57 эр Жолооч 89814140
3 Д.Орхонтамир 31 эм ХААТ-ийн дарга 99977663
4 Г.Гантуяа 30 эм Соёлын төв бичиг
хэрэг
91100927
5 Н.Алтанчимэг 44 эм Соёлын төв багш 88262430
6 Х.Хажидмаа 40 эм Үйлчлэгч 94070614
7 С.Жаргал 35 эм Цаг уурч 88774010
8 Ж.Алтангэрэл 57 эр Байгаль хамгаалагч 98330965
9 Б.Алтанчимэг 34 эм Нийгмийн ажилтан 88277078
10 П.Лхамжав 35 эм МЭТ мэргэжилтэн 88999488
11 Б.Цэдэнсодном 60 эм Халуун ус 98181437
12 Г.Ганцэцэг 60 эм Гуталчин 98252280
13 Ж.Баттулга 59 эм Оёдолчин 99797687
14 Я.Дэмбэрэл 63 эр Хүнсний ногоо 89895673
15 Н.Сэржмядаг 40 эм малчин 98805546
16 Ш.Энх-Амгалан 58 эр худалдагч 89238101
17 С.Дамбаа 67 эр Мужаан 88252290
18 Д.Самбуу 37 эр малчин ц 95333568
19 Б.Амарсанаа 37 эм Оёдол 88890509
20 А.Ариунзаяа 31 эм Оёдол 80174817
2. Сумын Засаг даргын тамгын газрын ажилтан /Удирдах болон
гүйцэтгэх түвшний албан хаагчид/
№ Овог нэр Нас Хүйс Албан тушаал Гар утас Гарын
үсэг
1 Д.Батбаатар 42 Эр Татварын байцаагч 88697117
2 Н.Жаргалсайхан 57 эр Жолооч 89814140
3 Д.Орхонтамир 31 эм ХААТ-ийн дарга 99977663
4 Ш.Нэргүйбаатар 32 эр ЗДТГ дарга 88776665
5 Н.Мөнхбаяр 52 эм ИТХ дарга 99264366
6 Х.Амарсайхан 46 эр БЗДарга Дайр бор 91612376
7 Б.Бямбадорж 49 эр БЗДарга Баян-Уул 98176010
8 Х.Хажидмаа 40 эм Үйлчлэгч 94070614
9 Д.Батдэлгэр 46 эр ЗДО 98807374
10 Ж.Алтангэрэл 57 эр Байгаль хамгаалагч 98330965
11 Ж.Мэндбат 45 эр БЗДарга Хөнөг 97056300
12 Б.Алтанчимэг 34 эм Нийгмийн ажилтан 88277078
13 П.Лхамжав 35 эм МЭТ мэргэжилтэн 88999488
14 Э.Буян-Өлзий 51 эм МЭТ байцаагч 86019588
15 Т.Холбообаатар 53 эр БОХУБайцаагч 99831760
16 Н.Нарболд 55 эр Байгаль хамгаалагч 99020981
17 С.Мөнхбат 48 эр Байгаль хамгаалагч 96057274
18 Ч.Нансалмаа 37 эм Улсын байцаагч 93074230
19 Д.Баянжаргал 47 эр Сумын ЗД 95112335
20 Б.Итгэлмаа 41 эм Газрын даамал 88697060

115. 294
3. Төрийн үйлчилгээний ажилчид /Багш, эмч, туслах үйлчилгээний
ажилтан/
№ Овог нэр Нас Хүйс Албан тушаал Гар утас Гарын
үсэг
1 Г.Гантуяа 30 эм Соёлын төв бичиг хэрэг 91100927
2 Н.Алтанчимэг 44 эм Соёлын төв багш 88262430
3 Б.Пүрэвдулам 25 эм Багш 80802959
4 Г.Нямдаваа 45 эм Багш 88815783
5 Б.Баттулга 61 эр Технологийн багш 88583831
6 Б.Майдар 38 эр Дүрслэх урлагийн багш 88998220
7 Т.Бадамгарав 46 эм Цэцэрлэг эрхлэгч 95737799
8 Е.Чимэдлхам 29 эм Цэцэрлэг арга зүйч 88204449
9 Б.Лхагвасүрэн 29 эм Багш 90948080
10 Г.Баярбаатар 29 эр Багш 99654665
11 О.Цэвэгмаа 34 эм Нийг. даатгал байцаагч 94100384
12 Ч.Одонтунгалаг 54 эм ЭМТ, НЭМ ажилтан 88125754
13 П.Батдорж 48 эр ЭМТ дарга 88801959
14 С.Жаргал 35 эм Цаг уурч 88774010
15 Х.Алтанцэцэг 44 эм Нябо 80749808
16 Ц.Алтантогос 36 эм ХААТ мэргэжилтэн 99410150
17 Ч.Сайнбаяр 49 эр ЭБС захирал 96007196
18 Д.Ачлай 46 эр Сахиул 98802828
19 Б.Алтангэрэл 41 эр БИНХ төлөөлөлгч 98861019
20 Б.Мянганмягмар 345 эр Төслийн идэвхжүүлэгч 94118754
21 Г.Ганчимэг 30 эм Цэцэрлэг багш 88897819
22 О.Энхжаргал 33 эм Төрийн сан 80234623
4. Тариалан эрхлэгч үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, аж ахуй эрхлэгчид,
хувиараа бизнес эрхлэгч,
№ Овог нэр Нас Хүйс Албан тушаал Гар утас Гарын
үсэг
1 Я.Дэмбэрэл 62 эр Халуун ус 89895673
2 Б.Цэдэнсодном 60 эм Халуун ус 98181437
3 Г.Ганцэцэг 60 эм Гуталчин 98252280
4 Ж.Баттулга 59 эм Оёдолчин 99797687
5 Г.Ариунзаяа 31 эм Оёдолчин 98174817
6 Д.Өнөржаргал 44 эм оёдолчин 88246817
7 Ш.Өнөр 39 эм Оёдолчин 98892885
8 Б.Энхтуяа 33 эм Талх нарийн боов 95333561
9 Д.Анхбаатар 41 эр Модон эдлэл 88776955
10 Х.Энх-Оюун 36 эм Оёдол 98150815
11 Л.Болорцэцэг 36 эм Үсчин 80262880
12 Б.Амарсанаа 37 эм Оёдол 88890509
13 А.Ариунзаяа 31 эм Оёдол 80174817
14 Д.Санжмятав 55 эм худалдагч 95834524
15 С.Дашбалбар 70 эм Худалдагч 98991027
16 В.Энхбаатар 46 эр Худалдагч 94719723
17 Ж.Наранцацрал 52 эм Малчин 98176768
18 Х.Ариунсайхан 53 эм оёдолчин 98603313
19 Ц.Энхмандах 55 эм худалдагч 98851045
20 С.Баасанжаргал 45 эм худалдагч 99633999

116. 295
21 Ж.Сарангуа 41 эм Худалдагч 94042171
22 Ө.Тогтуунбаатар 41 эр Хувиараа 83116868
23 Б.Довчин 45 эр Хувиараа 98120925
24 Д.Батзаяа 42 эр Малчин 98689099
25 Н.Долгорсүрэн 58 эм ББХ тэргүүн 99062839
26 Б.Алтанхуяг 42 эр Хүнсний ногоо
27 Н.Бямбасүрэн 30 эм Хүнсний ногоо 89911021
28 Я.Дэмбэрэл 45 эр Хүнсний ногоо
29 Д.Равдандорж 60 эр Хүнсний ногоо
30 Н.Нарболд 55 эр Байгаль хамгаалагч 99020981
31 Я.Дэмбэрэл 63 эр Хүнсний ногоо 89895673
32 Н.Сэржмядаг 40 эм малчин 98805546
33 Ш.Энх-Амгалан 58 эр худалдагч 89238101
34 Т.Дэмбэрэл 63 эр малчин 89895673
35 Н.Сэржмядаг 40 эм хувиараа 98805546
5. Нийгмийн эмзэг бүлгийн иргэд /Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, өрх
толгойлсон иргэд, амьжиргааны түвшнээс доогуур орлоготой өрх,
иргэд гэх мэт/
№ Овог нэр Нас Хүйс Албан тушаал Гар утас Гарын
үсэг
1 Ё.Цэрэндаваа 49 эм малчин улаанчулуу 98197928
2 Т.Анхтуяа 35 эм малчин улаанчулуу 98165089
3 Ш.Уулаа 52 эм малчин улаанчулуу 98151658
4 Н.Сүрэнхорол 62 эм Тэтгэвэр улаанчулуу 98899929
5 Ж.Анхтуяа 45 эм оёдолчин хувиараа 89130331
6 С.Дамбаа 67 эр Мужаан Д.бор 88252290
7 Д.Самбуу 37 эр малчин цац 95333568
8 З.Өнөр-Амгалан 28 эм малчин цац 80451042
9 Ж.Наранцацрал 52 эм малчин цац 98176768
10 Ц.Наранцэцэг 55 эм оёдолчин Д.бор 88962293
11 Ц.Алтанхишиг 45 эм малчин Д.Бор 80662373
12 Р.Алтанхуяг 50 эр малчин Д.Бор 95935986
13 Ц.Энхмандах 55 эм үйлчлэгч д.бор 98851045
14 Б.Амартайван 57 эр малчин цац 98822246
15 Ж.Оюун-Эрдэнэ 50 эм малчин цац 98822248
16 Ц.Энх-Амгалан 26 эм ажилгүй Д.Бор 89719311
17 Ц.Ганболд 45 эр Төрийн банк сахиул галч 98814363
18 Г.Нармандах 64 эр малчин 86982466
19 Ц.Дашдулам 49 эм малчин цац 86705575
20 Ж.Наранцэцэг 45 эм малчин цац 98238900
21 Ш.Энх-Амгалан 58 эр малчин Д.Бор 89238101
22 Я.Дэмбэрэл 63 эр малчин цац 89895673
23 Н.Сэржмядаг 40 эм малчин Д.Бор 98805546
24 Б.Бургалдай 68 эм өндөр настан Д.Бор 88977870
25 Д.Дэлгэрмөрөн 36 эм ажилгүй Д.Бор 94003833

117. 296
26 С.Хажидмаа 26 эм малчин Д.Бор 98830389
27 Ч.Туяа 64 эм малчин улаанчулуу 80764808
28 Д.Оюунцэрэн 52 эм өндөр настан 99747751
29 Ц.Гандолгор 39 эм ажилгүй 86211661
30 Д.Цэнд-аюуш 67 эм малчин Хөнөг 88606810
31 Б.Амгаланбаатар 50 эр ажилгүй 88991719
32 Ж.Батдэлгэр 50 эр Галч 88388278
33 О.Энхжаргал 33 эм т/санч, улаанчулуу 80234623
34 Ц.Алтантогос 36 эм мэргэжилтэн цац 89510424
35 Ц.Баасанбат 52 эр ажилгүй 88404994
36 Д.Болорцэцэг 42 эм ажилгүй 80810828
37 Ё.Дорждулам 64 эм Цац баг малчин 88405809
38 Т.Батмөнх 53 эр ажилгүй 88977448
39 Н.Баттөмөр 29 эм Цац баг малчин 88926272
40 М.Наранцэцэг 48 эм ажилгүй 88915848
41 Л.Амаржаргал 43 эм ажилгүй 89690237
42 М.Жаргалтуяа 47 эм ажилгүй 88337013
43 Ц.Энхмандах 55 эм Зорилтот бүлэг 98851045
Хавсралт 8.1.1.1 Махны олон улсын органик зах зээлийн боломж, тавигдах
шаардлага
Монгол улсын эдийн засгийг солонгоруулах, уул уурхайн хамаарлыг багасгах нэг
гарц нь уламжлалт МАА-н бүтээгдэхүүнийхээ чанарыг баталгаажуулан органик
хүнсний өндөр үнэ бүхий экспортын зах зээлд гарах явдал гэдэгтэй маргах хүн
үгүй болжээ.
Учир нь эрчимжсэн аргаар үйлдвэрлэсэн хүнс, түүхий эдийн амт чанар, эрүүл
мэндийн баталгаанд эргэлзэж, байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүнийг эрэлхийлэх
хандлага дэлхийн хүн амын өндөр орлоготой давхаргад бий болон тэлж байна.
АНУ-д эрчимжсэн фермийн хүчит тэжээлээр бордсон үхрийн мах нийт
хэрэглээний 97%-ийг эзэлдэг бөгөөд ийм мах амтгүй, шүүс багатай байдгаас
гадна зүрх судасны өвчнөөс сэргийлэх үйлчилгээтэй Омега-3 тосны хүчлийн
агууламж бэлчээрийн махнаас 2 дахин бага байдаг байна. Харин органик аргаар
үйлдвэрлэсэн мах нь нийт хэрэглээний 3%-г бүрдүүлдэг бөгөөд эрүүл мэндэд ач
тустай тул өндөр үнэтэй зорилтот зах зээлийн хэрэгцээг хангаж байна. 2015 онд

118. 297
явуулсан жижиглэнгийн үнийн судалгаагаар 1 кг эрчимжсэн фермийн үхрийн мах
11 доллар байхад бэлчээрийн органик мах 17.4 доллар буюу зөрөө нь 58% буюу
15000 төгрөгөөр илүү байна. АНУ-ын үхрийн махны зах зээл 80 тэрбум доллар
бөгөөд жилийн хэрэглээ нь 12 сая тонн, үүний 3% гэдэг нь 360 мянган тонн буюу
манай улсын 5 төрлийн малын махны экспортын боломжоос давсан тоо юм.
БНХАУ-д байгаль орчны бохирдол хурцдаж, хүн амын орлого нэмэгдэж байгааг
дагаад органик бүтээгдэхүүний зах зээл сүүлийн 10 жилд 30 дахин өссөн байна.
Үүнээс улбаалан өвөр Монголын байгалийн бэлчээрт идээшилсэн органик малын
мах үнэд орж байна. Бээжинд үхрийн мах кг нь 76 юань буюу 10.7 доллар байгаа
бол өвөр Монголын органик хонины мах кг нь 104 юань буюу 15 доллар байна.
ОХУ-ын төвийн хотуудад органик үхрийн мах ангиллаасаа хамаараад кг нь 650-
2300 рубль буюу 11-38 доллар байна.
Ийнхүү Европын холбоо, Япон зэрэг дэлхийн өндөр хөгжилтэй бүс нутаг төдийгүй
манай хөрш БНХАУ, ОХУ-д ялгаагүй органик хүнсний үнэ нийтийн хэрэглээний
хүнснээс өндөр үнэтэй, хүн амын орлогын өсөлтийг дагаад хэрэглээ нь цаашид
ч өсөх хандлагатай байна. Иймд олон улсын зорилтот зах з ээлийн хэрэгцээтэй
харьцуулбал манай нийлүүлэлт далайд дуслын төдий буюу хангалттай эрэлт
байна гэсэн үг.
Гагцхүү энэ боломжийг ашиглах бодлогын бодитой алхам, өөрчлөлтийг цаг
алдалгүй хийж чадах эсэхээс Монгол малын бүтээгдэхүүн дэлхийд үнэлэгдэх
эсэх нь хамаарч байна.
МАА-н органик бүтээгдэхүүнд тавигдаж байгаа олон улсын зах зээлийн
шаардлага. Өндөр үнэтэй, үйлдвэрлэгч болгон хүрэх гэж тэмүүлдэг өрсөлдөөн
ихтэй тул органик хүнсэнд өндөр шаардлага тавьж, түүнийгээ стандартаар
баталгаажуулан зөвхөн ийм шаардлагад нийцсэн хүнсийг органик гэж хүлээн
зөвшөөрч, худалдан авч байна.
БНХАУ-д органик хөдөө аж ахуйг тодорхойлохдоо бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх,
боловсруулах, тээвэрлэх, хэрэглэх бүх шатанд байгаль орчин, агаар, хөрс, ус,
биологийн төрөл зүйлийг хамгаалж, сайжруулдаг, байгалийн нөөцийг экологийн
тэнцвэр, нийгмийн тэгш ёсны зарчимд нийцүүлэн ашигладаг хөдөө аж ахуй гэсэн
байна.
БНХАУ-ын Стандартын газраас баталж, 2013 оны 3-р сарын 1-ний өдрөөс эхлэн
мөрдөж байгаа GB/T 19630.1—2011 дугаар бүхий үндэсний стандартад органик
МАА-н тэжээлийн холбогдолтой дараах шаардлагыг тусгажээ. Үүнд:
8.4.1 Органик МАА-н үйлдвэрлэл органик тэжээл ашиглана.
8.4.4 Малын өдөр бүрийн тэжээлийн хэрэгцээг баталгаатай бүдүүн
тэжээлээр хангана. Бүдүүн тэжээл (бэлчээр, өвс, сүрэл, дарш) нь хуурай жинд
шилжүүлснээр малын хоногийн тэжээлийн хэрэгцээний 60%-с доошгүйг хангасан
байна.
8.11.1 Мал, шувуунаас байгаль орчинд үзүүлж буй нөлөөллийг нарийн
харгалзан үзнэ. Мал, шувууны тоо нь газрын даацаас хэтэрч болохгүй.
Бэлчээрийн даац хэтрүүлэхийн сөрөг үр дагавраас урьдчилан сэргийлсэн арга
хэмжээг авсан байна” гэж заажээ.

119. 298
Олон улсын хэмжээнд өргөн хэрэглэгддэг Европт төвтэй хойд Америк,
Африкт салбар бүхий “Органик ХАА-н хөдөлгөөний олон улсын холбоо”
/International Federation of Organic Agriculture Movements, IFOAM/-с гаргасан
стандартын зааварт мөн тэжээл, бэлчээртэй холбоотой дараах шаардлагууд
орсон байна. Үүнд:
2.2.4. Бэлчээрийн даацыг хэтрүүлэн талхлах, ус бохирдуулж болохгүй.
5.1.3 Малын тав тухыг хангах дараах арга хэмжээг зайлшгүй авна. Үүнд:
e) Үхрийг сүргээр бэлчээрлэх боломжтой байлгах
5.5.7 Хивэгч малыг өдөр бүр бүдүүн тэжээлээр тэжээнэ. Бэлчээрийн
улирлын нийт хугацаанд хивэгч малыг байнга бэлчээрлүүлнэ. Цаг агаар, хөрс
зэрэг шалтгааны улмаас бэлчээх боломжгүй тохиолдолд бэлчээлгүй шинэ
органик бүдүүн тэжээлээр тэжээж болно. Гэхдээ ингэж тэжээх хэмжээ нь
бэлчээрийн улиралд бэлчээрээс идэх нийт тэжээлийн 20%-с ихгүй байна.
5.6.1 Малын эрүүл мэнд, тав тухыг хангах замаар өвчлөлөөс сэргийлэх
дараах арга хэмжээг авсан байна. Үүнд:
а. Бэлчээрийн оновчтой даацыг барих
б. Бэлчээрийн сэлгээ, менежмент нэвтрүүлэх
АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн яамнаас батлан мөрддөг органик МАА-н зааварт
олон шаардлага орсны дотор:
“Хивэгч мал бэлчээрийн улиралд 120 хоногоос багагүй хугацаагаар
бэлчээрлэсэн байна. Цаг агаарын улмаас дээрх хугацаа дундаа тасарч болох
боловч, бэлчээрээс идэх тэжээлийн хэмжээ нь хуурай жинд шилжүүлснээр нийт
тэжээлийн 30%-с доошгүй байна.
Бэлчээрийн даацыг оновчтой хэмжээнд барьж, бэлчээрийг хэт ашиглах,
дутуу ашиглахаас сэргийлэх, бэлчээрийг сэлгээтэйгээр аль болох олон төрлийн
малаар ашиглана.
Бэлчээрийн хөрс, ус, биологийн төрөл зүйлийг хамгаалж, бэлчээрийн
менежментийн төлөвлөгөө, бэлчээр ашиглалтын бүртгэл хөтөлсөн байна” гэжээ.
ОХУ-д органик хүнсний хуулийн төслөө Хөдөө аж ахуйн яам нь боловсруулж
дээш нь өргөн бариад байгаа бөгөөд одоогоор ГОСТ 56508-2015 дугаар бүхий
“Органик үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн: үйлдвэрлэл, хадгалалт, тээвэрлэлтийн
горим” нэртэй улсын стандартыг 2016 оны 1-р сарын 1-ээс мөрдөж байна. Энэхүү
стандартад бэлчээрийн асуудлыг ялгаагүй чухалчлан авч үзсэн бөгөөд малын
тэжээлд бүдүүн тэжээлийн эзлэх хувь хуурай жинд шилжүүлснээр 60-с доошгүй,
бэлчээрийн тэжээлийн эзлэх хувь 20-с доошгүй байна гэж заасны дээр 1 га
бэлчээрт байвал зохих малын тооны дээд хязгаарыг бэлчээрийн ургац, чанараас
хамааруулан ялгавартай тогтоон мөрдөж байна.

120. 299
Хавсралт 8.1.1.2 Малын сүргийн эргэлт мал буурах үе, таван төрлөөр

121. 300

122. 301

123. 302

124. 303

125. 304

126. 305
Малын сүргийн эргэлт мал өсөх үе, таван төрлөөр /2027он/

127. 306
Адууны сү ргийн эргэлт 2022 он
Малын
нас, хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Азарга 0 517 0 57 57 0 0 517
4
настай
эр 3107 0 3002 2863 140 0 3107
эм 10332 0 1148 683 465 0 10332
3
настай
эр 3204 0 3204 0 144 3060 3204
эм 3204 0 3204 1912 144 1148 3204
2
настай
эр 3355 0 3355 0 151 3204 3355
эм 3355 0 3355 0 151 3204 3355
1
настай
эр 3513 0 3513 0 158 3355 3513
эм 3513 0 3513 0 158 3355 3513
Төл 0 7026 0 0 0 7026 0
Дүн 34100 7026 24351 5515 1511 24351 34100
Адууны сү ргийн эргэлт 2023 он
Малын
нас, хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Азарга 0 517 0 57 26 0 0 548
4
настай
эр 3107 0 3000 1373 142 0 4593
эм 10332 0 1148 57 471 0 10952
3
настай
эр 3204 0 3202 0 146 3058 3202
эм 3204 0 3202 1910 146 1148 3202
2
настай
эр 3355 0 3353 0 153 3202 3353
эм 3355 0 3353 0 153 3202 3353
1
настай
эр 3513 0 3472 0 160 3353 3472
эм 3513 0 3472 0 160 3353 3472
Төл 0 6943 0 0 0 6943 0
Дүн 34100 6943 24259 3366 1531 24259 36146

128. 307
Адууны сү ргийн эргэлт 2024 он
Малын
нас, хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Азарга 0 548 0 61 28 0 0 580
4
настай
эр 4593 0 2993 1540 212 0 5834
эм 10952 0 1217 54 506 0 11609
3
настай
эр 3202 0 3198 0 148 3054 3198
эм 3202 0 3198 1837 148 1217 3198
2
настай
эр 3353 0 3311 0 155 3198 3311
эм 3353 0 3311 0 155 3198 3311
1
настай
эр 3472 0 3636 0 160 3311 3636
эм 3472 0 3636 0 160 3311 3636
Төл 0 7272 0 0 0 7272 0
Дүн 36146 7272 24561 3459 1645 24561 38315
Адууны сү ргийн эргэлт 2025 он
Малын
нас, хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Азарга 0 580 0 64 30 0 0 615
4
настай
эр 5834 0 2984 1713 273 0 6832
эм 11609 0 1290 50 543 0 12306
3
настай
эр 3198 0 3156 0 150 3048 3156
эм 3198 0 3156 1758 150 1290 3156
2
настай
эр 3311 0 3466 0 155 3156 3466
эм 3311 0 3466 0 155 3156 3466
1
настай
эр 3636 0 3808 0 170 3466 3808
эм 3636 0 3808 0 170 3466 3808
Төл 0 7616 0 0 0 7616 0
Дүн 38315 7616 25198 3551 1766 25198 40614
Адууны сү ргийн эргэлт 2026 он
Малын
нас, хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн

129. 308
Азарга 0 615 0 68 31 0 0 652
4
настай
эр 6832 0 2938 1925 324 0 7522
эм 12306 0 1367 46 583 0 13044
3
настай
эр 3156 0 3302 0 150 3007 3302
эм 3156 0 3302 1639 150 1367 3302
2
настай
эр 3466 0 3627 0 164 3302 3627
эм 3466 0 3627 0 164 3302 3627
1
настай
эр 3808 0 3987 0 180 3627 3987
эм 3808 0 3987 0 180 3627 3987
Төл 0 7974 0 0 0 7974 0
Дүн 40614 7974 26206 3642 1896 26206 43050
Адууны сү ргийн эргэлт 2027 он
Малын
нас, хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуулалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Азарга 0 652 0 65 26 0 0 691
4
настай
эр 7522 0 3078 1970 361 0 8269
эм 13044 0 1304 -104 626 0 13827
3
настай
эр 3302 0 3453 0 158 3143 3453
эм 3302 0 3453 1839 158 1304 3453
2
настай
эр 3627 0 3796 0 174 3453 3796
эм 3627 0 3796 0 174 3453 3796
1
настай
эр 3987 0 4174 0 191 3796 4174
эм 3987 0 4174 0 191 3796 4174
Төл 0 8348 0 0 0 8348 0
Дүн 43050 8348 27294 3730 2035 27294 45633
Ү хрийн сү ргийн эргэлт 2022 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Бух 0 631 0 105 105 0 0 631
3
настай
эр 2897 0 2185 2805 93 0 2897
эм 12621 0 1578 1174 404 0 12621
2
настай
эр 4154 0 4154 1731 133 2290 4154
эм 4154 0 4154 1731 133 1578 4154
1
настай
эр 4291 0 4291 0 137 4154 4291
эм 4291 0 4291 0 137 4154 4291
Төл 0 8582 0 0 0 8582 0
Дүн 33040 8582 20758 7545 1037 20758 33040

130. 309
Ү хрийн сү ргийн эргэлт 2023 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Бух 0 631 0 105 67 0 0 669
3
настай
эр 2897 0 2836 2800 97 0 4199
эм 12621 0 1578 396 424 0 13379
2
настай
эр 4154 0 4147 1073 140 2941 4147
эм 4154 0 4147 1073 140 1578 4147
1
настай
эр 4291 0 4241 0 144 4147 4241
эм 4291 0 4241 0 144 4147 4241
Төл 0 8482 0 0 0 8482 0
Дүн 33040 8482 21294 5410 1089 21294 35022
Ү хрийн сү ргийн эргэлт 2024 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Бух 0 669 0 111 71 0 0 709
3
настай
эр 4199 0 3364 4051 148 0 5167
эм 13379 0 1672 399 471 0 14181
2
настай
эр 4147 0 4091 526 146 3475 4091
эм 4147 0 4091 526 146 1672 4091
1
настай
эр 4241 0 4442 0 149 4091 4442
эм 4241 0 4442 0 149 4091 4442
Төл 0 8883 0 0 0 8883 0
Дүн 35022 8883 22214 5573 1209 22214 37124
Ү хрийн сү ргийн эргэлт 2025 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Бух 0 709 0 118 76 0 0 752
3
настай
эр 5167 0 3681 4977 190 0 5708
эм 14181 0 1773 400 522 0 15032
2
настай
эр 4091 0 4278 141 151 3799 4278
эм 4091 0 4278 141 151 1773 4278
1
настай
эр 4442 0 4651 0 163 4278 4651
эм 4442 0 4651 0 163 4278 4651
Төл 0 9303 0 0 0 9303 0
Дүн 37124 9303 23431 5735 1340 23431 39351
Ү хрийн сү ргийн эргэлт 2026 он
Орлого Зарлага

131. 310
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Төл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Эцсийн
үлдэгдэл
Бух 0 752 0 125 80 0 0 797
3
настай
эр 5708 0 3989 5418 219 0 6295
эм 15032 0 1879 400 577 0 15934
2
настай
эр 4278 0 4473 0 164 4114 4473
эм 4278 0 4473 0 164 1879 4473
1
настай
эр 4651 0 4870 0 179 4473 4870
эм 4651 0 4870 0 179 4473 4870
Төл 0 9741 0 0 0 9741 0
Дүн 39351 9741 24679 5898 1482 24679 41712
Ү хрийн сү ргийн эргэлт 2027 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Бух 0 797 0 133 85 0 0 845
3
настай
эр 6295 0 4161 5575 252 0 6931
эм 15934 0 1992 398 637 0 16890
2
настай
эр 4473 0 4676 0 179 4294 4676
эм 4473 0 4676 0 179 1992 4676
1
настай
эр 4870 0 5099 0 195 4676 5099
эм 4870 0 5099 0 195 4676 5099
Төл 0 10198 0 0 0 10198 0
Дүн 41712 10198 25835 6058 1637 25835 44215
Хонины сү ргийн эргэлт 2022 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 4495 0 1124 989 135 0 4495
2
настай
эр 42954 0 32153 41665 1289 0 32153
эм 112379 0 22476 19104 3371 0 112379
1
настай
эр 44951 0 44951 10326 1349 33277 44951
эм 44951 0 44951 10326 1349 22476 55752
Төл 0 89903 0 0 0 89903 0
Дүн 249730 89903 145655 82411 7492 145655 249730
Хонины сү ргийн эргэлт 2023 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 4495 0 1124 620 144 0 4855

132. 311
2
настай
эр 32153 0 33363 31124 1029 0 33363
эм 112379 0 22476 9889 3596 0 121369
1
настай
эр 44951 0 43828 9026 1438 34487 43828
эм 55752 0 43828 9026 1784 22476 66294
Төл 0 87655 0 0 0 87655 0
Дүн 249730 87655 144618 59685 7991 144618 269708
Хонины сү ргийн эргэлт 2024 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 4855 0 1214 660 165 0 5243
2
настай
эр 33363 0 32040 32229 1134 0 32040
эм 121369 0 24274 10438 4127 0 131078
1
настай
эр 43828 0 46120 9083 1490 33254 46120
эм 66294 0 46120 9083 2254 24274 76803
Төл 0 92240 0 0 0 92240 0
Дүн 269708 92240 149768 61494 9170 149768 291285
Хонины сү ргийн эргэлт 2025 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 5243 0 1311 703 189 0 5663
2
настай
эр 32040 0 32845 30887 1153 0 32845
эм 131078 0 26216 11011 4719 0 141565
1
настай
эр 46120 0 48499 10304 1660 34155 48499
эм 76803 0 48499 10304 2765 26216 86017
Төл 0 96998 0 0 0 96998 0
Дүн 291285 96998 157369 63209 10486 157369 314588
Хонины сү ргийн эргэлт 2026 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 5663 0 1416 747 215 0 6116
2
настай
эр 32845 0 34814 31597 1248 0 34814
эм 141565 0 28313 11608 5379 0 152890
1
настай
эр 48499 0 50963 10426 1843 36230 50963
эм 86017 0 50963 10426 3269 28313 94972
Төл 0 101926 0 0 0 101926 0
Дүн 314588 101926 166469 64805 11954 166469 339755
Хонины сү ргийн эргэлт 2027 он

133. 312
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 6116 0 1529 795 245 0 6605
2
настай
эр 34814 0 37494 33421 1393 0 37494
эм 152890 0 30578 12231 6116 0 165121
1
настай
эр 50963 0 53511 9902 2039 39022 53511
эм 94972 0 53511 9902 3799 30578 104205
Төл 0 107023 0 0 0 107023 0
Дүн 339755 107023 176623 66252 13590 176623 366935
Ямааны сү ргийн эргэлт 2022 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 2079 0 520 453 67 0 2079
2
настай
эр 23767 0 16822 23006 761 0 16822
эм 51985 0 10397 8733 1664 0 51985
1
настай
эр 19494 0 19494 1529 624 17342 19494
эм 19494 0 19494 1529 624 10397 26439
Төл 0 38989 0 0 0 38989 0
Дүн 116820 38989 66728 35250 3738 66728 116820
Ямааны сү ргийн эргэлт 2023 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 2079 0 520 287 67 0 2246
2
настай
эр 16822 0 16231 16284 538 0 16231
эм 51985 0 10397 4575 1664 0 56144
1
настай
эр 19494 0 19234 2120 624 16751 19234
эм 26439 0 19234 2120 846 10397 32311
Төл 0 38469 0 0 0 38469 0
Дүн 116820 38469 65617 25385 3738 65617 126166
Ямааны сү ргийн эргэлт 2024 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 2246 0 561 305 76 0 2425
2
настай
эр 16231 0 15124 15679 552 0 15124
эм 56144 0 11229 4828 1909 0 60635
эр 19234 0 20492 2895 654 15686 20492

134. 313
1
настай эм 32311 0 20492 2895 1099 11229 37581
Төл 0 40985 0 0 0 40985 0
Дүн 126166 40985 67899 26602 4290 67899 136259
Ямааны сү ргийн эргэлт 2025 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 2425 0 606 325 87 0 2619
2
настай
эр 15124 0 15222 14580 544 0 15222
эм 60635 0 12127 5093 2183 0 65486
1
настай
эр 20492 0 21829 3927 738 15828 21829
эм 37581 0 21829 3927 1353 12127 42004
Төл 0 43657 0 0 0 43657 0
Дүн 136259 43657 71613 27851 4905 71613 147160
Ямааны сү ргийн эргэлт 2026 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 2619 0 655 346 100 0 2829
2
настай
эр 15222 0 15959 14643 578 0 15959
эм 65486 0 13097 5370 2488 0 70725
1
настай
эр 21829 0 23248 4386 829 16614 23248
эм 42004 0 23248 4386 1596 13097 46172
Төл 0 46495 0 0 0 46495 0
Дүн 147160 46495 76206 29130 5592 76206 158932
Ямааны сү ргийн эргэлт 2027 он
Малын нас,
хүйс
Эхний
үлдэгдэл
Орлого Зарлага
Эцсийн
үлдэгдэлТөл
Нас
дэвшиж
ирсэн
Борлуу-
лалт
Зүй бус
хорогдол
Ахлах
насанд
дэвшсэн
Хуц 2829 0 707 368 113 0 3055
2
настай
эр 15959 0 17066 15320 638 0 17066
эм 70725 0 14145 5658 2829 0 76383
1
настай
эр 23248 0 24754 4545 930 17773 24754
эм 46172 0 24754 4545 1847 14145 50389
Төл 0 49507 0 0 0 49507 0
Дүн 158932 49507 81425 30436 6357 81425 171647

135. 314
Хавсралт 8.1.1.3 МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөр
1. Үндэслэл
Батцэнгэл сум 1990 онд 108820 толгой буюу 301954 хонин толгойтой тэнцэх тооны
малтай, нэг хонин толгойд 1 га бэлчээр ногдож зудын үед ашиглах нөөцтэй байв. Малын
тоо бэлчээрийн харьцаа зохистой түвшинд байсан бөгөөд малаас болж бэлчээрийн
талхлагдах явдал гардаггүй байжээ.
Эдүгээ малын тоо асар ихээр өсөж, 2019 оны дүнгээр 433727-д хүрсэн нь 791998 хонин
толгойтой тэнцэж байна. Нэг хонин толгойд ногдох бэлчээр 0.39 га болтлоо буурч
бэлчээрийн хүрэлцээ 2.6 дахин багасаж, даац 3.8 дахин хэтрээд байна. Бэлчээрийн
даац хэтэрснээс мал хэвийнхээс 79.4 хувь дутуу идээшилж давжааран, ашиг шим нь
багасахын зэрэгцээ өвчин, ган зудад эмзэгшин, зах зээлийн үнэлгээ нь буурч байна.
Бэлчээрийн даац хэтэрсний улмаас ган, зуднаар орох нөөц бэлчээргүй болж, эрсдэлд
нэн өртөмхий болов. 2009-2010 оны зуднаар нийт малынхаа 20 шахам хувийг
хорогдуулан жишээ бий. Малын тооны хойноос хөөцөлдсөн сэтгэлгээ малын ашиг шим,
бүтээмжит чанарыг дээшлүүлэх боломжид харалган хандахад хүргэлээ. Малаа зах
зээлд борлуулахдаа хамтрах бус хотноосоо ганц нэгээр сугачаа борлуулдгаас болоод
малын чанарт тавигдаж буй шаардлагыг хангаж, үнэ хүргэхэд саад болж байна.
Хөтөлбөрийн зорилго нь малын тооны хойноос хөөцөлдсөн сэтгэлгээг өөрчилж,
бэлчээрт ээлтэй аргаар мал аж ахуйг эрхлэх, малчдын орлогыг нэмэгдүүлж амьжиргааг
нь тогтвортой болгох арга замыг нэвтрүүлэх
2. Хөтөлбөрийн зорилго
МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөр нь дараах зорилгыг хангахад чиглэнэ. Үүнд:
2.1 Байгальд ээлтэй аргаар МАА-н салбарыг хөгжүүлж, өрсөлдөх чадварыг нь
дээшлүүлэх малчдын жилийн бодит мөнгөн орлогыг (инфляцыг оруулалгүй тооцсон
мөнгөн орлого) 5 жилийн эцэст 50-аас доошгүй хувиар өсгөх
3. МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийн зорилго, хэрэгжүүлэх механизм
Малын тооны хойноос хөөцөлдсөн явцгүй сэтгэлгээг өөрчилж, бэлчээрт ээлтэй аргаар
малчдын орлогыг нэмэгдүүлж амьжиргааг нь тогтвортой болгох арга замыг нэвтрүүлэхэд
төслийн зорилго чиглэх болно.
Төслийн зорилгыг хэрэгжүүлэх механизм:
• Малчдын бүлэг ба сумын Засаг даргын хооронд байгуулах бэлчээр ашиглалтын гэрээ
(БАГ), түүнчлэн малчдын бүлгийн гишүүн бус хувь малчин өрх ба сумын Засаг даргын
хооронд байгуулах малын тоог цөөлөх гэрээ нь малын тоог бэлчээрийн даацад
тохируулах үүднээс зохистой хэмжээнд бууруулах гол механизм болно.
• Мал аж ахуйн эрсдэлийн сан (МААЭС) нь бэлчээр, мал аж ахуйн эрсдэлийн
менежментийн чиглэлээр малчдаас санал болгосон арга хэмжээ болон малын
чанарыг хянаж, баталгаажуулах цэгийн үйл ажиллагааг санхүүжүүлж, борлуулах
малын тоо, үнийг өсгөх гол механизм болно.
• Туршилтын төслийг хэрэгжүүлэх малчдын ба сумын төр захиргааны байгууллагыг
чадавхжуулах үйл ажиллагаа хэрэгжинэ.
4. Төслийн үр өгөөж
4.1 Чадавхжуулах: Бэлчээрт ээлтэй аргаар орлого нэмэгдүүлэх мэдлэг, чадвартай
болно.
4.2 БАГ ба малын тоо цөөлөх гэрээ: Бэлчээрийн даац хэтрэлтийг зогсоон бэлчээрийн
чанар, малын ашиг шим сайжирч, малчдын орлого өсөж, ган, зудын эрсдэлээс
хамгаалагдана.

136. 315
4.3 МААЭС: Бэлчээр, мал аж ахуйн эрсдэлийн менежмент, өртөг нэмэгдүүлэх үйл
ажиллагааг санхүүжүүлэх баталгаатай эх үүсвэртэй болно.
4.4 Ямааны ноолуур зохистой самнаж, ялган нэг цэгээр борлуулж, илүү үнэ хүргэх
сургалт, туршилтыг малчид, орон нутгийн байгууллага, хоршоо, боловсруулах
үйлдвэртэй хамтран хэрэгжүүлнэ
5. МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийн агуулга гарах үр дүн
5.1 Төслийн агуулга
МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийн агуулга нь харилцан уялдаа бүхий дараах үйл
ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд оршино. Үүнд:
5.1.1 Бэлчээр ашиглуулах гэрээ (БАГ)-ий хариуцлага, хэрэгжилтийг сайжруулах
замаар бэлчээрийг эзэнтэй болгон уул уурхай зэрэг бусад эдэлбэрт
алдахаас сэргийлэх, зохистой ашиглаж, даацыг нь зохицуулах үр өгөөжтэй
хэрэгсэл болгох
5.1.2 Бэлчээрийн даацыг жил бүр тооцож, даацаас хэтэрсэн малыг аж ахуйн
эргэлтэд оруулдаг тогтолцоог нэвтрүүлэх
5.1.3 Аж ахуйн эргэлтэд орж байгаа мал, бүтээгдэхүүнийг зах зээлд хүргэх шат
дамжлага (анхан шатны боловсруулалт, тээвэрлэлт, борлуулалт г.м.)-ыг
малчдын байгууллага (бүлэг/нөхөрлөл, хоршоо г.м.)-ны бүтцээр зохион
байгуулж, зах зээлд борлуулах бүтээгдэхүүний хэмжээ, үнэлэмж,
гишүүдийн хүртэх ашгийг нэмэгдүүлэх
5.1.4 Малыг аж ахуйн эргэлтэд оруулснаас олох орлогоос малын чанар,
бүтээгдэхүүний стандарт, боловсруулалтын төвшнийг сайжруулахад
хөрөнгө оруулах замаар зах зээлд өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх
5.1.5 МАА-н эрсдэлтэй тэмцэх, мал, бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулах
хөрөнгийн тогтвортой эх үүсвэрийг суманд бүрдүүлэх үүднээс орон нутгийн
хөгжлийн сан, малчдаас нийлүүлэх хандивын эх үүсвэрээс бүрдэх МАА-н
эрсдэлийн санг байгуулж, ажиллуулах
5.1.6 БАГ байгуулсан малчдын байгууллага (бүлэг/нөхөрлөл) нь гэрээт бэлчээр
дээр байгаа зэрлэг амьтан, ургамал зэрэг биологийн олон янз байдал,
байгалийн баялгийг гэрээгээр хамгаалж, ашиг хүртдэг, орлогоо
нэмэгдүүлж, байгаль орчныг хамгаалахад хувь нэмэр оруулдаг болох
5.2 МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр гарах үр дүн
Төслийг хэрэгжүүлснээр дараах үр дүн гарна. Үүнд:
5.2.1 Экологийн цэвэр бүтээгдэхүүнийг тасралтгүй үйлдвэрлэж, нөхөн сэргэх
чадвар бүхий сэргэг бэлчээр
5.2.2 Байгалийн эрсдэлээс хамгаалагдсан бөгөөд бүтээгдэхүүнийхээ чанараар
олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвар бүхий МАА-н салбар
5.2.3 Бохирдол, талхагдлаас ангид унаган төрх, биологийн олон янз байдал
бүхий онгон цэвэр байгаль орчин
5.2.4 Сумынхаа эдийн засаг, нийгэм, байгаль орчны хөгжлийг нутгийн
иргэдийнхээ эрх ашигт нийцүүлэн алсын хараатай удирдан чиглүүлдэг
орон нутгийн захиргаа
5.2.5 Дээрх бүх нөхцөлийг хангасан орчинд амар тайван хамтран ажиллаж,
амьжиргаагаа баталгаажуулсан малчин өрх
6. МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга зам
Бодлогоор хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа нь малчдын олон жил хэвшсэн сэтгэлгээг
өөрчлөх шинэлэг агуулгатай тул зөвлөх мэргэжлийн чадварлаг багийн
удирдлагын дор бодлогын үзэл санааг бүрэн хүлээж авч, ойлгон дэмжигчдээр
хянаж болохуйц бага хэмжээнд туршилтаар эхлүүлэн түүний үр дүн, үлгэр жишээг
ашиглан хамрах хүрээг үе шаттайгаар өргөжүүлэх бодлого барьж ажиллана.

137. 316
6.1 Бэлтгэл үе шат (2021-2022 он):
6.1.1 Бодлогын зорилго, үр өгөөж, малчид хэрхэн оролцож, ашиг хүртэх
талаар тодорхой ойлголт өгөх сургалт зохион байгуулна.
6.1.2 Төслийн хөтөлбөрийг сумын удирдлагаар хэлэлцүүлж батлуулна.
6.1.3 Сургалтын үр дүнг хүлээж авч 3-д заасан үйл ажиллагааг
хэрэгжүүлэхийг сайн дураар хүлээн зөвшөөрөх малчдын
бүлэг/нөхөрлөл болон хувь малчин өрхийг сонгон авч тэдний чадавхыг
бэхжүүлэх замаар төслийг хэрэгжүүлнэ.
6.1.4 Үйл ажиллагааны үр дүнг нэгтгэн дүгнэж, хэрэгжүүлэх үе шатанд
шилжинэ.
6.2 Хэрэгжүүлэх үе шат (бэлтгэл үе шатнаас цааш үргэлжилнэ):
6.2.1 Бэлтгэл шатны үр дүн, ашиг тусыг ойлгож, 3-д заасан үйл ажиллагааг
сайн дураар хэрэгжүүлэх малчин өрхийн тоог жил бүр нэмэгдүүлэн
цаад тал нь 5 жилийн дотор 100 хувьд хүргэх зорилттой ажиллана.
Хэрэгжүүлэх хуваарь:
Малчин өрхийн 20 хувийг 2023 онд
Малчин өрхийн 21-40 хувийг 2024 онд
Малчин өрхийн 41-60 хувийг 2025 онд
Малчин өрхийн 61-80 хувийг 2026 онд
Малчин өрхийн 81-100 хувийг 2027 онд
6.3 Ажлын хуваарь, зохион байгуулалт
6.3.1 Хөтөлбөрийн ач холбогдлыг ойлгуулах сургалтыг малчдын дунд зохион
байгуулах, зорилго, агуулга, ач холбогдол, малчид хэрхэн хамрагдаж ашиг
хүртэх, сумаас малчин өрхтэй байгуулах үлгэрчилсэн гэрээний талаарх
мэдээллийг багтаасан нугалбарыг малчин өрх, хот айл бүрд тараах,
сурталчлах– Жил бүр I-VI сар
6.3.2 Хөтөлбөрийн ач холбогдлыг ойлгосны үндсэн дээр сайн дураар хамрагдах
малчдын бүлэг/нөхөрлөлөөс хамрагдах хүсэлтийг хүлээн авах (хүсэлтэд
хамрагдах өрх, бүлэг, нөхөрлөлийн гишүүдийн тоо, нэрс, гэрээгээр ашиглах
бэлчээрийн газрын байршил, хэмжээ, түүний бүдүүвч зураг, хил заагаас 2
км доторх хөрш малчдын зөвшөөрлийн гарын үсгийг хавсаргасан байх) -
Жил бүрийн IX сараас өмнө саналыг авч, III улирлын багийн ИНХ-аар
хэлэлцүүлэх
6.3.3 Малчдын бүлэг/нөхөрлөлөөс гаргасан хүсэлтийг үндэслэн Засаг дарга БАГ
байгуулах (Хавсралт 1) - Жил бүрийн IV улирал
6.3.4 БАГ байгуулсан малчдын бүлэг/нөхөрлөлөөс ирүүлсэн хүсэлтийг үндэслэн
гэрээт бэлчээр дээрх ан амьтан, ургамал зэрэг биологийн олон янз
байдлыг хамгаалах, ашиглах гэрээ (Хавсралт 2) байгуулах- Жил бүр
6.3.5 МАА-н эрсдэлийн санг байгуулж, захиран зарцуулах журам (Хавсралт 3) –
ын журмыг малчид, багийн ИНХ-аар хэлэлцүүлэн саналыг авч ИТХ-аар
батлуулах - Бэлтгэл үе шатны хугацаанд
6.3.6 Хөтөлбөрт хамрагдах малчдын бүлгийн гэрээт бэлчээрийн ургац тогтоож
даацын үнэлгээ гаргах – Хэрэгжүүлэх шатны жил бүрийн VIII сар
6.3.7 Бэлчээрийн даацыг үндэслэн борлуулах мал, бүтээгдэхүүнд анхан шатны
боловсруулалт хийх, тээвэрлэх, борлуулах ажлыг малчдын байгууллага
(бүлэг/нөхөрлөл, хоршоо)-ны бүтцээр зохион байгуулах, эргээд гишүүдэд
ашиг хүртээх – Хэрэгжүүлэх шатны жил бүрийн VII-XII сар
6.3.8 Хөтөлбөрт хамрагдсан малчдын бүлэг/нөхөрлөл, хувь малчин өрхийн
малын тоог бэлчээрийн даацад нийцүүлэх 5 жилийн төлөвлөгөө
боловсруулж, хэрэгжүүлэх, малаа аж ахуйн эргэлтэд оруулан борлуулж,
олсон орлогоос малын чанар, бүтээгдэхүүний стандарт, боловсруулалтын
төвшнийг сайжруулахад хөрөнгө оруулах, МАА-н эрсдэлийн сангийн

138. 317
хандиваа төлж, сангаас бэлчээрийн менежмент, МАА-н эрсдэлийг
бууруулах, өртгийн сүлжээний чиглэлээр санал боловсруулж, сангаас
санхүүжилт авч хэрэгжүүлэх, Хэрэгжүүлэх шатны жил бүр
6.3.9 Хөтөлбөрт хамрагдсан малчид, малчдын бүлэг/нөхөрлөл МАА-н эрсдэлийн
сангийн хандиваа дансаар төлөх – Хэрэгжүүлэх шатны жил бүрийн 15/III-
15/V дотор
6.3.10 Малчдаас төлсөн хандиваар МАА-г дэмжих зорилтот санг байгуулах -
Хэрэгжүүлэх шатны жил бүрийн II сар
6.3.11 МАА-г дэмжих зорилтот санг батлагдсан журмын дагуу захиран зарцуулах
6.3.12 БАГ-ний хэрэгжилтэд оролцооны арга (Хавсралт 4)-р хяналт тавих, тэргүүн
туршлагыг дэлгэрүүлэх – Хэрэгжүүлэх шатны жил бүр
6.3.13 МАА-г дэмжих хөтөлбөрийн үйл ажиллагаа, зорилтот сангийн
зарцуулалтыг оролцогч малчдад тайлагнах – Хэрэгжүүлэх шатны жтл бүр
улиралд 1, жилд 4 удаа
6.4 Удирдлага, хяналт
6.4.1 Төслийн хэрэгжилтийг сумын Засаг дарга хариуцаж, ИТХ-д тайлагнах
бөгөөд шаардлагатай санхүүжилтийг Төсвийн тухай хуулийн 58.4.5, 58.4.6,
60.2 дахь заалтыг үндэслэн жил бүр сумын төсөвт суулгаж, төсөл,
хөтөлбөр, хандив, хандивын нэмэлт эх үүсвэрийг ашиглана.
6.4.2 Бодлогын хэрэгжилтийг төлөвлөх, зохион байгуулах, хяналт тавихад
малчдын байгууллагуудын төлөөллийг оролцуулах үүднээс тэдний
төлөөллийг багтаасан ажлын хэсэг байгуулж ажиллаж болно.
7. МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийн эдийн засгийн үндэслэл тооцоо
7.1 Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр малчин өрхийн орлого нэмэгдэх нь
Малыг аж ахуйн эргэлтэд оруулан бэлчээрийн ачааллыг бууруулснаар бэлчээрийн гарц,
зүйлийн бүрэлдэхүүнийг сайжруулан МАА-н үндэс болсон бэлчээрээ хамгаалах,
ингэснээр малынхаа ашиг шим, чанарыг сайжруулан орлогоо нэмэгдүүлэх нь МАА-н
тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийн эдийн засгийн үндэслэл юм. Ийм бодит үндэслэл
байгаа болох нь шинжлэх ухааны үндэстэй сүргийн бүтцийн тооцоогоор батлагдаж
байна.
Сумын дундаж малчин өрх дээр малынхаа тоог жилд дунджаар 5% бууруулах, жилд
малыг 6-10 хувиар өсгөх гэсэн 2 хувилбараар сүргийн эргэлтийн нарийвчилсан тооцоог
хийн харьцуулав. Сүргийн эргэлтийг үндэслэн хийсэн орлогын тооцоог Хүснэгт 1-д
харуулав.
Хүснэгт 1 Малтай өрхийн малын тоо буурсан ч орлого нэмэгдэх тооцоо
Үзүүлэлт Суурь Жил 1 Жил 2 Жил 3 Жил 4 Жил 5
Сумын мал, мянган толгой 433727 412041 391439 371867 353273 335610
Сумын мал, мянган хонин толгой
791998 752398 714778 679039 645087 612833
Малчин өрхийн малын тоо, хонин
толгой
762 724 688 654 621 590
Малчин өрхийн нийт орлого 1
,
мянган төгрөг
19221 30498 30876 31242 31593 31547
Өрхийн дотооддоо хэрэглэсэн
бүтээгдэхүүн, мянган төгрөг
2587 2587 2587 2587 2587 2587

139. 318
Малчин өрхийн мөнгөн орлого,
мянган төгрөг
16634 27910 28289 28654 29006 28960
Мал цөөлснөөр хадгаламж,
хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэр
бүрдүүлэх боломж 2
, мянган
төгрөг
0 4223 4128 4035 3944 3856
1 хонин толгойд ногдох мөнгөн
орлого, мянган төгрөг
20.4 38.5 41.1 43.8 46.7 49.1
Тайлбар: 1
Малын тоо буурсан ч малчин өрхийн орлого өсөж байгаа нь бүтээмжийн
өсөлтөөс буюу малын ашиг шим дээшилж, хорогдол багасан эх малын хувийн жин
дээшилж, сүргийн бүтэц сайжирснаар гарч байгаа юм. Дээрх орлого нь жилд дунджаар
10 хувиар нэмэгддэг МАА-н бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийг оруулаагүй бөгөөд учир
нь инфляцын түвшин мөн 10 хувь орчим байгаа тул бодит орлогод үзүүлэх нөлөө нь
ойролцоогоор тэг гэж үзэж болох юм.
2
Малын тоог барих эсвэл өсгөх тохиолдолд ашиглах бүтээгдэхүүн нь орлого болдог,
харин малын тоог бууруулах нь орлого олох хэрэгслээ худалдаж байгаа учраас
орлогод тооцогдохгүй. Өөрөөр хэлбэл мал гэдэг хөрөнгөө мөнгө болгож байгаа хэлбэр
бөгөөд цаашид хадгаламж юм уу мал аж ахуй, жижиг дунд үйлдвэрлэлд оруулах
хөрөнгийн эх үүсвэр болгон ашиглаж болно. Дээрх хүснэгт дээр энэхүү боломж 1 өрхөд
дунджаар 4 сая төгрөг буюу 10 өрхтэй бүлэг дээр жилдээ 40 сая төгрөг
хуримтлагдаж байна. Үүнээс малын чанар, эрүүл мэндийг сайжруулах, бүтээгдэхүүнээ
боловсруулж, зах зээлд үнэ хүргэж борлуулах, гэрээт бэлчээр дээрх амьтан, ургамал
зэргээр ашиг орлогоо цаашид улам бүр нэмэгдүүлэхэд хөрөнгө оруулах боломжтой
юм.
Дээрх хүснэгтэд харуулснаар малын тоо буурч, бэлчээрийн хүрэлцээ сайжирснаар
малын ашиг шим нэмэгдэж, өрхийн дотоод хэрэгцээг хасаад үлдэх жилийн мөнгөн
орлого суурь онд 21.2 саяас 36.5 сая төгрөгөөр, нэг хонин толгой малаас авах
орлого буюу бүтээмж 21 мянган төгрөгөөс 49.9 мянган төгрөг болж 2.4 дахин өсөж
байна.
Бүтээмжийн өсөлтөд нөлөөлөгч малын ашиг шим нь орон нутгийн онцлог нөхцөлийг
харгалзан бодитой бөгөөд хүрэх бүрэн боломжтойгоор тооцогдсон болно.
Малын тоо толгойг өнөөгийн байдлаар өсгөсөн тохиолдолд малчин өрхийн орлогын
тооцоог хүснэгт 2-д үзүүлэв.
Хүснэгт 2 Малчин өрхийн малын тоог өсгөх тооцоо
Үзүүлэлт Суурь
Жил
1
Жил 2 Жил 3 Жил 4 Жил 5
Сумын мал, мянган толгой 433727 459751 487336 516576 547570 580425
Сумын мал, мянган хонин
толгой 791998 839518 889889 943282 999879 1059872
Малчин өрхийн малын тоо,
хонин толгой 762 815 871 931 996 1065
Малчин өрхийн нийт орлого 1
,
мянган төгрөг 19221 19221 19734 20245 20754 21258
Өрхийн дотооддоо хэрэглэсэн
бүтээгдэхүүн, мянган төгрөг 2587 2587 2587 2587 2587 2587
Малчин өрхийн мөнгөн
орлого, мянган төгрөг 16634 16634 17146 17658 18167 18671
1 хонин толгойд ногдох
мөнгөн орлого, мянган төгрөг 20.7 20.7 20.0 19.3 18.6 17.9
Дээрх хүснэгтээс харвал малчин өрхийн орлого малын тоог цөөлөх хувилбараас бага
өсөж байна.

140. 319
7.2 Бэлчээрийн ачаалал буурах нь
Жил бүр 6% бууруулснаар бэлчээрийн даац 3.8 дахин хэтэрч байсан бол 5 жилийн
дараа 2.77 дахин хэтрэлттэй болон буурч, бэлчээр сэлгэх, ган, зудын үед ашиглах нөөц
нутаг гаргах зэрэг боломж бүрдэнэ. Түүнчлэн зэрлэг амьтны идэш тэжээлийн олдоц энэ
хэмжээгээр сайжирна гэсэн үг юм.
Хүснэгт 3 Бэлчээрийн даац, ачааллын тооцоо (малын тоо буурах нөхцөлд)
Үзүүлэлт Суурь Жил 1 Жил 2 Жил 3 Жил 4 Жил 5
Бэлчээрийн даац ашиглалтын хувь 485.1 461.6 438.9 417.4 396.9 377.4
Харин малын тоог цаашид өсгөөд байвал бэлчээрийн даац хэтрэлт 5 жилийн дараа 14
дахин хэтрэх бөгөөд малын дутуу хооллолтоос үүдэлтэй ашиг шим, орлогын алдагдал
их хэмжээгээр нэмэгдэж, биологийн төрөл зүйлд бүр ч их аюул учруулах юм.
7.3 Хандив төлөх нь малчин өрхөд дарамт болох эсэх
Дунджаар 944 хонин толгой толгой мал бүхий малчин өрх жилдээ энэ жишгээр 472,000
төгрөгийн бэлчээр ашигласны хандив төлөхөөр байгаа нь малыг эргэлтэд оруулснаар
жил бүр олох нэмэгдэл орлогынхоо 9.4 хувийг зарцуулах тул малчинд энэ нь ямар ч
дарамт болохгүй юм.
8. Төр, засгийн бодлоготой уялдах нь
“Монгол мал” үндэсний хөтөлбөрийн заалтуудаас:
3.4.1.1.бэлчээрийг зохистой ашиглах менежментийн нэгдсэн системийг бий
болгож, дэд хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, бэлчээр нутгийн ашиглалт, кадастрын зураглалыг
бүс, аймаг, сумаар гаргаж, тухайн нутагт байх боломжтой малын тоо, төрлийг тогтоож,
мэдээллийн сан бий болгох;
3.4.1.3.малын тоо, төрлийг бэлчээрийн даацтай уялдуулах, бэлчээрийн даац
хэтэрсэн нутагт байлгах малын тооны дээд хязгаарыг тогтоож, түүнээс давуулахгүй
байлгах эдийн засгийн хөшүүргүүдийг бий болгох;
3.4.1.4.малчин болон мал бүхий иргэдээс малынх нь төрөл, бүс нутгийн онцлогийг
харгалзан бэлчээр ашигласны төлбөр авах эрх зүйн орчныг бүрдүүлж, түүний тодорхой
хэсгийг бэлчээр хамгаалах, сайжруулахад ашиглах;
3.4.4.4.түргэн өсөлттэй махны чиглэлийн малыг үржүүлж, өсвөр насанд нь
эрчимтэй бордон мах үйлдвэрлэх үр ашигтай арга, технологийг нэвтрүүлж, өвөлжих
малын тоог цөөлөх;
3.5. Мал, малын гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний бэлтгэлийн системийг
боловсронгуй болгож түүний чанараас хамаарсан эдийн засгийн хөшүүрэг бий болгон
зорилтот зах зээлийг хөгжүүлэх;
3.5.1.3.сум бүрд мал нядалгааны болон арьс ширний анхан шатны тордолт хийх
цех байгуулж, мал, мах бэлтгэл, технологийн тээвэр бүхий борлуулалтын нэгдсэн
сүлжээ бий болгох;
3.5.2.1.малчдын үүсгэл санаачилгаар бэлчээрийн менежмент, хадлан, тэжээл
үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн гаралтай түүхий эд бэлтгэн нийлүүлэх, мал эмнэлэг,
үржлийн ажил, үйлчилгээний чиглэлээр сумдад байгуулагдсан хоршоо, мах, сүүний
чиглэлийн үхрийн эрчимжсэн аж ахуй эрхэлж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгжийг хөрөнгө
оруулалт, зээл, татварын бодлогоор дэмжих;
............................ аймгийн ..................................... сумын ИТХ-ын тогтоол
20.... оны ...-р сарын..... өдөр Дугаар
МАА-Н ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖЛИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ТУХАЙ

141. 320
Төсвийн тухай хуулийн 58.4.5, 58.4.6, 60.2 дахь заалт, Сангийн сайдын 2014 оны 3-р
сарын 6-ний өдрийн 43-р тушаалаар батлагдсан “Орон нутгийн хөгжлийн сангийн
заавар”, “Монгол улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын
тухай” хуулийн 18 дугаар зүйлийн 1.2-ийн, “з” заалтыг үндэслэн мал аж ахуйн салбарыг
тогтвортой хөгжлийн замд оруулан өрсөлдөх чадварыг нь дээшлүүлэх, сумын нутаг
дэвсгэр дээрх биологийн олон янз байдлыг хадгалж хамгаалах, малчдын орлогыг
тогтвортой өсгөн амьжиргааг нь баталгаажуулах зорилгоор ТОГТООХ НЬ:
Нэг. “Батцэнгэл сумын МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөр”-ийг нэгдүгээр хавсралтаар
баталсугай.
Хоёр. Батцэнгэл сумын “МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж, үр дүнг
жил бүр ИТХ-д тайлагнаж, хөтөлбөрийг цаашид тогтвортой үргэлжлүүлэх, энэ үүднээс
шаардагдах МААЭС-н санхүүжилтийг жил бүрийн сумын төсөвт суулгаж ажиллахыг
сумын Засаг дарга /.................................../-д даалгасугай
.
Гарын үсэг
Хуулбарыг:
1. Засаг дарга
2. ЗДТГ-ын дарга
3. ХААТ-ийн дарга
4. МЭТ-ийн дарга
5. Төрийн сангийн төлөөлөгч
6. Багийн ИНХ-ын дарга
7. Багийн Засаг дарга нарт
............................ аймгийн ..................................... сумын
ИТХ-ын №- р тогтоолын Хавсралт №1
Улсын бүртгэлийн дугаар ______
БЭЛЧЭЭР АШИГЛУУЛАХ ГЭРЭЭ
20 __ оны __ сарын __-ны өдөр
Сумын Засаг Даргын захирамжийн дугаар: ______
Гэрээний дугаар: _____
Энэ гэрээг НЭГ ТАЛААС _____________________ аймаг/хотын
________________________ сум/дүүргийн
Засаг дарга (цаашид “Өмчлөгч” гэх), НӨГӨӨ ТАЛААС _________________________
аймаг/хотын
________________________ сум/дүүргийн Хавсралт 1-д дурдсан
______________________________ (малчдын бүлэг, цаашид “Ашиглагч” гэх) гишүүд
бэлчээрийг ашиглах, хамгаалах талаар харилцан тохиролцож, Монгол улсын засаг
захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 18.1.2.з, 29.1.3.м,
Захиргааны хариуцлагын тухай хуулийн 7, Иргэний хуулийн 189, 195-р зүйлийн 1.2.3,
196-р зүйлийн 1.2, 198-р зүйлийн 1-6, 199-р зүйлийн 1, 327-р зүйл, 481-р зүйл, Байгаль
орчныг хамгаалах тухай хуулийн 4.1.3, 4.2.3, 49, 57, 58-р зүйл, Газрын тухай хуулийн 52-
р зүйл, Хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх тухай хуулийн 7.1.4, Байгалийн
ургамлын тухай хуулийн 14.1, 14.3, Ургамал хамгааллын тухай хуулийн 10.1.8, 13.2,
Усны тухай хуулийн 13.1.3, 23.1, Малын генетик нөөцийн тухай хуулийн 18,3, 18.4, сумын
Засаг даргын ....... оны ....... тоот захирамжийг тус тус үндэслэн энэхүү гэрээг байгуулав.
Нэг. Нийтлэг үндэслэл

142. 321
Энэхүү гэрээгээр малчдын бүлэгт бэлчээрийг ашиглуулах, хамгаалахтай холбогдон
үүсэх харилцааг зохицуулна.
Хоёр. Бэлчээр ашиглалтын зориулалт, хэмжээ, байршил, даац чадавх, төлөв
байдал
2.1 Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэх зориулалтаар малчдын бүлэг бэлчээр ашиглана.
2.2 “ ______________________ ” малчдын бүлгийн ашиглах бэлчээрийн талбайг
_________ га-аар тогтоов. Гэрээгээр ашиглах бэлчээрийн зургийг энэхүү гэрээнд
хавсаргав. (Хавсралт II)
2.3 Бэлчээрийн зуны дээд ургац, олон жилийн дунджаар:
2.3.1 “ ______________________ ” малчдын бүлгийн бэлчээрийн зуны дээд ургац
_____ кг/га.
2.4 Гэрээгээр ашиглуулах бэлчээрийн газрын хэмжээ, даацыг хонин толгойд
шилжүүлснээр (давхардуулахгүйгээр, аль тохирохыг бөглөх) дараах жишиг
үзүүлэлтээр тогтоов. Үүнд:
2.4.1.1 “ ” малчдын бүлгийн өвөлжөө, хаваржаа бэлчээр болох
нэртэй газарт, хэмжээ га, даац хонин толгойгоос
хэтрэхгүйгээр байхаар тооцно.
2.4.1.2 Гэрээгээр ашиглуулах бэлчээрийн даацад өвсөн тэжээлт зэрлэг
(Халиу буга, баданга хүдэр, хар сүүлтий зээр, бор гөрөөс, бөхөн,
аргаль хонь, янгир, хулан, тахь.......................................................... г.м)
амьтдыг оруулан тооцно.
2.5 Бэлчээр ашиглагчдын мэдээлэл (Хавсралт №01), бэлчээрийн төлөв байдал,
чанарын хянан баталгаа, даац чадавхын зураглал (Хавсралт №02), бэлчээрийн
газрын төлөв байдлын шилжилтийн загвар (Хавсралт №03) болон гэрээний
биелэлтийг үнэлэх суурь мэдээллүүд (Хавсралт №04)-ийг тус тус хавсаргав.
2.5. Гэрээний хугацаа 15 жил байна.
Гурав. Бэлчээр өмчлөгчийн эрх, үүрэг
3.1. Өмчлөгч нь дараах эрх, үүрэгтэй.
3.1.1. Бэлчээр ашиглалт, бэлчээрийн төлөв байдалд тогтмол хяналт тавьж, цаг үеийн
байдал хүндэрсэн үед бэлчээр ашиглагчдын бэлчээрийн даацад тохируулан отор
нүүдлийг зохион байгуулах;
3.1.2. Ашиглагчдын бэлчээрт зохих зөвшөөрөлгүй малаа оруулсан гаднын малчдыг
нүүлгэх арга хэмжээ авах;
3.1.3. Ашиглагч болон бусад этгээд гэрээт бэлчээрийн төлөв байдлыг доройтуулсан,
хохирол учруулсан, даац хэтрүүлсэн тохиолдолд буруутай этгээдээр нөхөн
төлүүлэх, хохирлыг арилгуулах талаар шийдвэр гаргах, шаардлагатай арга
хэмжээг төлөвлөх, хэрэгжилтийг зохион байгуулах;
3.1.4. Энэ гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол бэлчээрт хөрөнгө оруулалт (худаг, уст цэг
гаргах, хашаа, хороо засах) хийхийг ашиглагчаас шаардах;
3.1.5. Ашиглагчийн гэрээнд заасан эрхийг бусад этгээд зөрчвөл гэрээ болон холбогдох
хууль тогтоомжийн дагуу тухайн этгээдэд хариуцлага хүлээлгэх;
3.1.6. Гэрээт бэлчээрт орсон буюу зэрэгцээ байрладаг зэрлэг амьтад ундаалдаг булаг,
шанд, баян бүрд, ашигладаг хужир мараа бүхий газрыг тухайн амьтдын
идээшилж ундаалдаг үеийн хэрэгцээнд тулгуурлан малын хөлөөс чөлөөлүүлэх
арга хэмжээ авах
3.1.7. Бэлчээрт үзүүлэх нөлөөллийг үндэслэн тогтоосон аливаа нөхөн төлбөрийг
тогтоох, хуримтлагдсан санг бэлчээр зохион байгуулалт, мал сүргийн чанар,
эрүүл мэндийг сайжруулах эрсдэлээс хамгаалах арга хэмжээнд зарцуулах
Дөрөв. Бэлчээр ашиглагчийн эрх, үүрэг

143. 322
4.1.Бэлчээр ашиглагч нь дараах эрх, үүрэгтэй:
4.1.1. Бэлчээрийг мал аж ахуй эрхлэх зориулалтаар төлөвлөгөөтэйгөөр зохистой
ашиглах;
4.1.2. Гэрээний хугацааг сунгуулахаар ашиглуулагчид хүсэлт гаргах;
4.1.3. Бэлчээрт учруулсан хохирлыг буруутай этгээдээр төлүүлэхээр шаардах;
4.1.4. Энэхүү гэрээнд заасан бэлчээрт бусад этгээд дур мэдэн ашигласан бол энэ
талаарх үйл ажиллагааг зогсоох талаар шаардлага тавих;
4.1.5. Бэлчээрт байлгавал зохих малын тоо (хонин толгойд шилжүүлснээр)-г энэхүү
гэрээний 2.4-д заасан даацад тохируулах, төлөв байдлыг суурь түвшин (хавсралт
№04) -ээс нь доройтуулахгүйгээр ашиглах;
4.1.6. Бэлчээр ашиглагчдын бусад малчид, бүлгийн ашиглаж байгаа бэлчээрийн хил
заагийг хүндэтгэн ган, зуд зэрэг байгалийн эрсдэл тохиолдсон үед бэлчээрийн
даацыг хэтрүүлэлгүй мал оруулах, тогтоосон журмын дагуу дайран өнгөрөхөөс
бусад тохиолдолд мал оруулахгүй байх
4.1.7. Бэлчээр ашиглагчдын бүлгийн гишүүд нь бусад малчдын ашиглаж байгаа
бэлчээрийн хил заагийг хүндэтгэн ган, зуд зэрэг байгалийн эрсдэл тохиолдсон
үед бэлчээрийн даацыг хэтрүүлэлгүй мал оруулах, тогтоосон журмын дагуу
дайран өнгөрөхөөс бусад тохиолдолд мал оруулахгүй байх
4.1.8. Гэрээт бэлчээрт орсон буюу зэрэгцээ байрладаг зэрлэг амьтад ундаалдаг булаг,
шанд, баян бүрд, ашигладаг хужир мараа бүхий газрыг тухайн амьтдын
идээшилж ундаалдаг үеийн хэрэгцээнд тулгуурлан малын хөлөөс чөлөөлөх
4.1.9. Бэлчээрт үзүүлэх нөлөөллийг үндэслэн тогтоосон аливаа нөхөн төлбөрийг төлөх,
хуримтлагдсан сангаас ашиг хүртэж, бэлчээр зохион байгуулалт, мал сүргийн
чанар, эрүүл мэндийг сайжруулах эрсдэлээс хамгаалах арга хэмжээнд зарцуулах
4.1.10. Гишүүнчлэл солигдсон нөхцөлд өмчлөгчид мэдэгдэх.
Тав. Бэлчээр ашиглах эрх дуусгавар болох
5.1.Дараах тохиолдолд бэлчээр ашиглах эрх дуусгавар болно.
5.1.1. Гэрээний хугацаа дууссан бөгөөд талууд гэрээг сунгах тухай хүсэлт гаргаагүй.
5.1.2. Бэлчээр ашиглагч гэрээг цуцлах хүсэлт гаргасан.
5.1.3. Бэлчээрийг хүний эрүүл мэнд, байгаль орчин, үндэсний аюулгүй байдлын ашиг
сонирхлын эсрэг ашигласан нь тогтоогдсон.
Зургаа. Гэрээг цуцлах
6.1. Энэ гэрээг холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу болон гэрээнд заасан хугацаанаас
нь өмнө дараах үндэслэлээр цуцалж болно.
6.1.1. Бэлчээрийн төлөв байдлыг биологийн босго утгыг давуулж байгалийн аясаар
нөхөн сэргэх боломжгүй болтол нь доройтуулсан нь нотлогдсон.
6.1.2. Гэрээнд заасан бэлчээрийг зориулалтын дагуу ашиглаагүй, худаг зэрэг
бэлчээрийн мал маллагааны дагалдах хэрэглэгдэхүүнийг дахин сэргэшгүйгээр
эвдэж гэмтээсэн.
6.1.3. Гэрээний үүргээ биелүүлээгүй, удаа дараа, ноцтой зөрчсөн нь баримт, эрх бүхий
байгууллагын эрхзүйн баримт бичгээр нотлогдсон.
6.1.4. Энэхүү гэрээнд зааснаас бусад тохиолдолд бэлчээр ашиглуулагч нь өөрийн
санаачилгаар хугацаанаас нь өмнө энэхүү гэрээг цуцлахыг хориглоно.
Долоо. Давагдашгүй хүчин зүйл:
7.1.Урьдчилан мэдээлэх, мэдэх боломжгүй зуд, ган, үер зэрэг байгалийн аюултай
үзэгдэл, түймэр, мал амьтны гоц халдварт өвчний тархалт, эдгээртэй холбоотой
хорио цээр, нийтийн дайчилгааны улмаас талууд гэрээгээр хүлээсэн үүргээ

144. 323
биелүүлэх боломжгүй болсон тохиолдолд гэрээнд тусгасан нөхцөлийн талаар
харилцан үүрэг хүлээхгүй.
Найм. Хориглох зүйл
8.1.Байгаль орчинд хохирол учруулах аливаа үйл ажиллагаа явуулах;
8.2.Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэх зориулалтаар гэрээгээр олгогдсон бэлчээрийг
бусдын мал бэлчээх, дайран өнгөрөхөд саад болох хэмжээнд хаших,
8.3.Хүн, малын ундны усны зориулалтаар худаг гаргахаас өөр зорилгоор бэлчээрийн
хэвлийг хөндөх;
8.4.Бэлчээрт сөрөг нөлөө үзүүлэх үйл ажиллагаа явуулах;
8.5.Өвөлжөө, хаваржааны доорх газрыг болон гэрээгээр ашиглалтад олгогдсон
бэлчээрийг барьцаалах, худалдах, бэлэглэх;
8.6.Талууд бэлчээр, түүнтэй дагалдах бусад эд хөрөнгө болон тоног төхөөрөмжийг
бүхэлд нь буюу зарим хэсгийг нь бусдад шилжүүлэх, түрээслэх, худалдах;
Ес. Хариуцлага
9.1.Талууд гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй бол Монгол улсын захиргааны
хариуцлагын тухай хууль, Газрын тухай хууль, Байгаль орчныг хамгаалах тухай
хууль, Иргэний хууль болон холбогдох бусад хуульд заасан үндэслэлээр дараах
хариуцлага хүлээнэ.
Арав. Талуудын хооронд үүсэх маргааныг шийдвэрлэх
10.1. Бэлчээр ашиглалт, хамгаалалтын талаарх маргааныг харилцан зөвшилцөх
журмаар шийдвэрлэнэ. Эс тохиролцвол, Газрын тухай хуульд заасны дагуу
шийдвэрлүүлнэ.
10.2. Хэрэв талууд Засаг даргын шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл бусад эрх бүхий
байгууллагад хандаж болно.
Арван нэг. Бусад
11.1. Талуудын төлөөлөл гарын үсэг зурсан өдрөөс эхлэн энэхүү гэрээг хүчин төгөлдөр
болсонд тооцно.
11.2. Гэрээнд хавсаргасан нэр бүхий баримт бичгүүд түүний салшгүй хэсэг мөн.
11.3. Энэхүү гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол бусад асуудлыг Монгол улсын холбогдох
хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулна.
11.4. Энэхүү гэрээг ___ эх хувь үйлдэж, 201___ оны ___-р сарын ___ -ны өдөр гарын үсэг
зурав. Гэрээний нэг хувийг талуудад албан хэрэгцээнд зориулан хадгалуулав.
ГЭРЭЭ БАЙГУУЛСАН:

145. 324
Ашиглуулагчийг төлөөлж:
Сумын газрын даамал
___________ овогтой ____________
Гарын үсэг ____________________
Ашиглагчийг төлөөлж:
“___________” малчдын бүлгийн ахлагч
____________ овогтой _____________
Гарын үсэг ____________________
Регистр № _____________________
Харилцах утас: _________________
Регистр №________________________
Харилцах данс: ___________________
Харилцах утас: ___________________
Гэрээний хавсралт баримт бичгүүд:
Хавсралт 1. Бэлчээр ашиглагч малчдын хэсэг, бүлгийн гишүүн өрх
/гишүүдийн/ мэдээлэл
Хавсралт 2. Гэрээт бэлчээрийн хэмжээ байршил, улирлын хуваарийн зураг
Хавсралт 3. Бэлчээрийн газрын экологийн чадавхын зураглал, бэлчээрийн төлөв
байдал, шилжилтийн загвар (экологийн бүлгүүдээр)
Хавсралт 4. Бэлчээр ашиглуулах гэрээний биелэлтийг фото мониторингийн аргаар
үнэлэх суурь мэдээлэл
Бэлчээр ашиглуулах ... тоот гэрээний хавсралт № 01
Бэлчээр ашиглагч “.................................” малчдын бүлгийн гишүүн өрхийн судалгаа
№ Овог нэр Ам бүл
Малын тоо Нийт малын тоо
Тэмээ Адуу Үхэр Хонь Ямаа
Бодит
толгой
Хонин
толгойгоор
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Дүн

146. 325
Бэлчээр ашиглуулах ... тоот гэрээний хавсралт № 02-н жишээ
Гэрээгээр ашиглуулах бэлчээрийн газрын байршил, улирлын хуваарь

147. 326
Бэлчээр ашиглуулах ... тоот гэрээний хавсралт № 03
Бэлчээрийн газрын гэрээт талбайн
экологийн чадавхын зураг, бэлчээрийн
төлөв байдал, шилжилтийн загвар,
Энэхүү зургаас үзэхэд
“.........................” хэсгийн малчдын бүлгийн
бэлчээрийн нийт газар нь (...................га)
мал бэлчээрлэлтийг тэсвэрлэх, ашиглалтын
дараа сэргэн ургах чадавхаараа
1.Чулуурхаг хөрстэй уул толгодын
Хялгана-үетэн-алаг өвст бэлчээр (.........
га), 2.Элсэнцэр хөрстэй уулын бэл хөндийн
Харгана- үетэнт бэлчээр (......... га),
3.Хөнгөн шавранцар хөрстэй уулын бэл
хөндийн Хялгана-хазаар-алаг өвст бэлчээр
(.............. га), 4.Нугын чийглэг хөрстэй
голын хөндийн Дэрст цайдам (............. га)
гэсэн экологийн 4 бүлэгт хуваагдаж байна.
Эдгээр экологийн 4 бүлэг нэг бүр дээр
бэлчээрийн төлөв байдал ашиглалтын
нөлөөгөөр хэрхэн өөрчлөгддөг, сэргэн ургах
ямар боломжууд буйг загвараар
илэрхийлсэн нь гэрээний талбай дахь
ашиглалтын үр нөлөөг хянаж үнэлэх суурь
болно.
Төлөв байдал шилжилтийн загвар Элсэнцэр хөрстэй уулын бэл хөндийн Харганат
бэлчээрийн жишээн дээр:
Энэхүү загварт
үзүүлснээр Элсэнцэр
хөрстэй уулын бэл
хөндийн Харганат
бэлчээр нь Харгана-
хялганат, Харгана- агь-
алаг өвст, Харгана-
ширэгт, Харгана- нэг
наст алаг өвст болон
Гуу жалга бүхий
доройтсон гэсэн 5
төрлийн төлөв байдалд
шилжих боломжтой.
Өөрөөр хэлбэл, малын
даацыг хэтрүүлэн
ашиглах, авто машины
эмх замбараагүй, зам,
улирлын сэлгээ
хийлгүйгээр удаан
хугацаагаар давтаж
ашиглах зэргээс эдгээр төлөв байдлуудад шилжин доройтдог. Гэрээний байгуулсан
даруйд тухайн бэлчээрийн төлөв байдлыг тодорхойлж түүнийгээ суурь түвшин болгож

148. 327
авах бөгөөд биелэлтийг үнэлж дүгнэхдээ Хавсралт №04-д үзүүлсний дагуу жил бүрийн
мониторингийн дүнг үндэслэнэ.
Бэлчээр ашиглуулах ... тоот гэрээний хавсралт № 04
Гэрээний энэхүү хавсралт нь гэрээний биелэлтийг, өөрөөр хэлбэл гэрээт
ашиглагчид бэлчээрийг хэрхэн зүй ашиглаж буйг үнэлэх суурь мэдээлэл болох бөгөөд
гэрээт бэлчээрийн газрын төлөв байдлын лавлагаа түвшний экологийн бүлэг бүрээр
гаргасан мэдээллийг Төлөв байдал, шилжилтийн загвар дээр үндэслэн тодорхойлох
бөгөөд суурь түвшний мэдээллийг гэрээ байгуулсан даруйд фото мониторингийн аргаар
тодорхойлно. Цаашид тухайн тогтсон цэг дээр, тогтсон хугацаанд давтан үнэлгээ хийж
мэдээллийг санд оруулан боловсруулалт хийж ашиглана.
Хүснэгт 1. Биелэлтийг үнэлэх суурь мэдээлэл, ............................... бэлчээр ашиглагчдын
бүлгийн жишээн дээр:
Лавлагаа
суурь
түвшин,
2015 оноор 2016 2017 ... 2030
Чадавхийн
хэмжээ
суурь
түвшин,
2015 оноор 2016 2017 ... 2030
№01.
47.6168
104.70324
Чулуурхаг хөрстэй
уул толгодын Хялгана-
үетэн- алаг өвст
бэлчээр
Хялганат
төлөв
байдал
Үетэнт төлөв
байдал
хялгана>25%
үетэн<25%
үетэн:20%
агь: 10%
хялгана: 5%
№02.
47.41905
105.21957
Хөнгөн шавранцар
хөрстэй уулын бэл
хөндийн Хялгана-
хазар- алаг өвст
бэлчээр
Хялганат
төлөв
байдал
Ширэг
улалжит
төлөв
байдал
хялгана>10%
хазаар>10%
улалж<10%
улалж: 30%
хазаар: 8%
хялгана: 6%
№03.
47.42006
105.07794
Элсэнцэр хөрстэй бэл
хөндийн Харгана-
үетэнт бэлчээр
Харгана
үетэнт
төлөв
байдал
Нэг наст
зонхилсон
харганат
төлөв
байдал
үетэн>15%
харгана: 5-
10%
харгана: 5%
нэг настууд:
28%
№04.
47.56583,
105.02301
Голын нугын дэрст
цайдам
Дэрс
үетэнт
төлөв
байдал
Дэрс таанат
төлөв
байдал
Дэрс: 5-10%
Үетэн>15%
Хөгширсөн
дэрс: 5%
таана: 9%
нэг настууд:
12%
Бэлчээрийн газрын төлөв байдлын түвшин Гол заагуур ургамлын бүрхэц
Экологийн бүлэг
Хяналтын
цэгийн
дугаар,
байршил

149. 328
Хавсралт 8.1.1.4 МАА-н эрсдэлийн сангийн үйл ажиллагааны журам
Нэг. Нийтлэг үндэслэл
“Сумын мал аж ахуйн эрсдэлийн сангийн үйл ажиллагааны журам”-ыг сумын МАА-н
тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх санхүүгийн эх үүсвэрийг малчдаас
оруулсан хандивын хэмжээгээр нэмэгдүүлэн зориулалтын дагуу зарцуулахад мөрдөнө.
Хоёр. Мал аж ахуйн эрсдэлийн сан бүрдүүлэх, зарцуулах
2.1 Мал аж ахуйн эрсдэлийн сан (цаашид сан гэх)-гийн эх үүсвэрийг 1 хонин толгойд
500 төгрөгөөр тооцсон малчдаас нийлүүлэх хандив, шаардлагатай
санхүүжилтийг Төсвийн тухай хуулийн 58.4.5, 58.4.6, 60.2 дахь заалтыг үндэслэн
1 хонин толгойд 300 төгрөгөөр тооцсон орон нутгийн хөгжлийн сангийн
санхүүжилтээр бүрдүүлж жил бүр сумын төсөвт суулгаж, төсөл, хөтөлбөр,
хандив, хандивын нэмэлт эх үүсвэрийг ашиглана.
2.2 Санд оруулах хандивыг малчид сайн дураар төлөх бөгөөд үүний үр дүнд сангаас
ашиг хүртэх эрх нээгдэнэ.
2.3 БАГ байгуулсан малчдын бүлэг/нөхөрлөл (цаашид хандив төлөгч гэх)-ээс санд
төлөх хандивыг тухайн суман дахь ХААН банканд байгаа сангийн тусгай дансанд
бэлнээр төлнө. Энэхүү дансыг тухайн сумын ХААН банканд хоршоо нээнэ.
Хандив төлөгч энэхүү зааварт хавсаргасан төслийн А-1 маягтын дагуу сангаас
авах хөрөнгөөр хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төслөө гаргана.
2.4 Хандивын хэмжээг урьд оны эцэст А дансаар тоологдсон бүх малын тоог хонин
толгойд шилжүүлж, нэг хонин толгойд 500 төгрөгөөр бодож оногдуулна.
2.4.1 Ингэхдээ Өмнөх оны жилийн эцсийн мал тооллогын дүнг үндэслэн
малчдын бүлэг/нөхөрлөлийн малын тоог төрлөөр гаргана.
2.4.2 Малын тоог хонь 1, ямаа 0.9, тэмээ 5, үхэр 6, адуу 7 гэсэн илтгэлцүүрээр
хонин толгойд шилжүүлнэ.
2.5 Тухайн малчдын бүлэг/нөхөрлөлд харьяалагдах өрх тавиул малд ноогдох
хандивыг төлөөлөн төлөх буюу эзнээр нь төлүүлж, сангаас санхүүжилт авч
болно.
2.6 Хандивыг 3 дүгээр сарын 15-с 6 сарын 1-ны дотор багтаан төлнө.
2.7 МАА-н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх 5 жилийн хугацаанд сан нь
дараах байдалтай байна.
2.8 Үүнд:
Үзүүлэлт оноор 2023 2024 2025 2026 2027
Малын тоо, хонин толгой 752398 714778 679039 645087 612833
Малын хөтөлбөрт
хамрагдах %
20 40 60 80 100
Малын хамрагдах хонин
толгой
150480 285911 407424 516070 612833
1 х/т –д 500-р тооцсон
малчдын хандив, сая
төгрөг
75.2 143.0 203.7 258.0 306.4
1 х/т –д 300-р тооцсон
ОНХС-ийн санхүүжилт, сая
төг
45.1 85.8 122.2 154.8 183.8
Сангийн нийт орлого, сая
төг
120.4 228.7 325.9 412.9 490.3

150. 329
Малчдаас гарах саналыг
санхүүжүүлэхээр тэдэнд
буцаан олгох, сая төг
100.1 190.1 270.9 343.2 407.5
Үүнээс: малчдын эрсдэлийг
бууруулах саналыг
санхүүжүүлэхэд олгох, сая
төгрөг
54.9 104.4 148.7 188.4 223.7
Үүнээ: малын чанарыг
хянаж, баталгаажуулах
цэгээр дамжуулан малчдад
буцаан олгох, сая төг
45.1 85.8 122.2 154.8 183.8
Сумын мэдэлд үлдэх сая
төг
20.3 38.6 55.0 69.7 82.7
2.9 Бэлчээр, эрсдэлийн менежмент зэрэг чиглэлээр малчдаас гарах саналыг дараах
байдлаар санхүүжүүлнэ. Үүнд:
2.9.1 Энэхүү санхүүжилтийн зорилго нь Төсвийн хуулийн 58.4-д заасны дагуу
бэлчээрийн менежмент, МАА-н эрсдэлийг бууруулах, малын чанар эрүүл
мэндийг сайжруулах, мал, бүтээгдэхүүнийг борлуулах, байгаль хамгаалах
зэрэг сумын төсвөөс санхүүжүүлбэл зохих чиглэлд нийцүүлэн малчдаас гарах
саналыг хэрэгжүүлэхэд чиглэнэ.
2.9.2 Малчдын бүлэг малын хонин толгой дутам 500 төгрөгөөр тооцсон хандиваа
төлж байж, сангийн хөрөнгөөс санхүүжилт авах эрх нээгдэнэ. Хандиваа
төлөөгүй малчдын бүлэг/нөхөрлөл сангаас санхүүжилт авах эрхгүй.
2.9.3 Санхүүжилтийг гагцхүү Хавсралт 1-д байгаа жагсаалтад заасан ажлыг
гүйцэтгэхэд зарцуулна. Үүнээс өөр чиглэлээр гаргасан хүсэлтийг
санхүүжүүлэхгүй.
2.9.4 Хандив төлөгч нь сангаас санхүүжилт авах саналын төслийн А-1 маягтыг
бөглөж, ХАА-н тасагт биеэр авчирч хянуулаад хандиваа төлснөөр сангаас
санхүүжилт авах эрх нээгдэнэ.
2.9.4.1 Хандив төлөгч гэрээ байгуулж, нийт санхүүжилтийн 80 хувийг авч ажлаа
гүйцэтгэнэ. Санхүүжилтийн хэмжээ нь нэг хонин толгойд 365 төгрөг байна.
Санхүүжилтийг хандив төлөгчийн дансанд бэлэн бусаар буюу банкаар
шилжүүлнэ.
2.9.5 Хандиваа төлсөн малчдын бүлэг/нөхөрлөл жил бүр сангаас авсан
санхүүжилтээ заавал зарцуулах шаардлагагүй бөгөөд хэд хэдэн жил бүхлээр
нь буюу хэсгээр нь дундын санд хуримтлуулан шаардлагатай үед гагцхүү энэ
журамд заасан зориулалтын дагуу зарцуулж болно.
2.9.6 Сангаас санхүүжүүлсэн ажлын хэрэгжилт, гүйцэтгэлд сумын ХААТ, багийн
дарга хяналт тавина.
2.9.6.1 Санхүүжилтийн үлдэх 20 хувийг ажил дууссаны олгоно. Хандив төлөгч
сангийн зарцуулалтын гүйцэтгэлийн маягт № 4-ийг бөглөж, ХААТ-т өөрийн
биеэр хүлээлгэн өгнө. Ажлын гүйцэтгэлийг багийн дарга нар хянаж дүгнэлт
гаргана. Дүгнэлт гарснаас хойш 10 хоногийн дотор үлдэгдэл 20 хувийг хандив
төлөгчийн дансанд банкаар шилжүүлнэ.
2.10 Сумын төвд байгуулах малын чанарыг хянаж, баталгаажуулах цэгээр
борлуулсан малд олгох урамшлын санг нэг хонин толгойд 300 төгрөгөөр тооцож
байгуулна.
2.10.1 Урамшууллыг малын чанарыг хянаж, баталгаажуулах цэгээр оруулж,
тэнцүүлсэн малын толгой дутам олгоно.
2.10.2 Урамшууллын хэмжээ нь нэг хонин толгойд 750 төгрөгөөс хэтрэхгүй байна.
2.11 МАА-н эрсдэлийн сангийн 16.875 хувь буюу хонин толгой тутам 135
төгрөгийг сум өөрийн мэдэлд эсвэл хариуцан ажиллах хоршоонд үлдээж, “МАА-

151. 330
н тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, хяналт тавих, тэргүүн туршлага,
шилдэг арга барилыг сурталчлах, дэлгэрүүлэх, Малын чанарыг хянаж,
баталгаажуулах цэгийн үйл ажиллагаанд зарцуулна.
Журмын хавсралт 1: Сумын бэлчээрийн мал аж ахуйн эрсдэлийн сангаас
санхүүжүүлэх боломжтой ажлын жагсаалт
1. Хадлангийн талбай бууцаар бордох
2. Булгийн эх хаших, булаг тохижуулах
3. Бэлчээрийн хортон, мэрэгч, царцаатай тэмцэх арга хамжээ авах
4. Тэжээлийн олон наст ургамлын үр бэлтгэж, бэлчээр, хадлан сайжруулах
5. Гэрээт бэлчээр дээрх амьтан, ургамал хамгаалах
6. Гүний худгийн насос, онгоц засах
7. Усан сан, хөв байгуулах, засах
8. Байгаль хамгаалах зорилгоор мод, бут тарих, амьтан хамгаалах, нутагшуулах
9. Гэрээт бэлчээрийн ургац тогтоох, хяналтын хэмжилт хийх ажлыг гишүүдийн
хүчээр гүйцэтгэх
10. Бэлчээр ашиглалтын гэрээ, Мал аж ахуйн эрсдэлийн сангаас санхүүжүүлж
хэрэгжүүлсэн ажлын хэрэгжилтэд БАХ/Бүлгийн ахлагчийн зүгээс хяналт тавих
11. Өвс, тэжээл бэлтгэх, түүнд зориулж дундын сан бүрдүүлэх
12. Малын хашаа, саравч засварлах, дулаалах
13. Өвс, тэжээлийн хашаа, жижиг агуулах засварлах
14. Бага оврын цас хагалагч /дальпуу/хийх
15. Гар худаг гаргах, лайдах, худгийн хашлага, ам, ховоо, онгоц засах
16. Хадлан, тэжээлийн жижиг оврын техник худалдан авах
17. Орлого нэмэгдүүлэх зорилгоор төмс, хүнсний ногоо, мод, жимс, жимсгэнэ тарих
18. Хадлангийн талбайн хөцөө засах
19. Үржлийн мал худалдан авах
20. Малын эрүүл мэндийг сайжруулах арга хэмжээ авах
21. МАА-н бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, борлуулах, чанар, стандартыг
сайжруулах арга хэмжээ авах
СУМЫН БЭЛЧЭЭРИЙН МАЛ АЖ АХУЙН ЭРСДЭЛИЙН САНГААС САНХҮҮЖҮҮЛЭХ
САНАЛЫН МАЯГТ
Маягт А-1 Төслийн код.........
1 Аймаг
2 Сум
3 Төслийн байршил (баг, газрын нэр)
4 Төслөөр хийгдэх ажлын агуулга,
хэмжээ
5 Ашиг хүртэгч өрхийн тоо, тэргүүний
нэр
6 БАХ, бүлэг/нөхөрлөлийн ахлагчийн
овог, нэр
7 Ашиг хүртэгчээс оруулах хандив (нийт
малыг хонин толгойд шилжүүлээд
500-төгрөгөөр үржүүлсэн мөнгөн дүн)
*
8 Сумын мал аж ахуйн сангаас авах
мөнгөн дүн (хонин толгойд 365 төгрөг)

152. 331
9 Төслийн зардлын задаргаа (зардлын
төрлүүд)
- Материал
-
-
-
- Тээврийн зардал
-
-
-
- Тоног төхөөрөмж хөлслөх
зардал
-
-
-
Нийт дүн
10 Ажлыг гүйцэтгэх хугацаа он сар, өдөр
(4-р сарын 10-с 12-р сарын 1-ний
дотор багтсан байна)
Эхлэх .........сар.......өдөр
Дуусах ... ....сар.......өдөр
*Малын тоог хонин толгойд шилжүүлэхдээ: хонь- 1, ямаа- 2, тэмээ- 5, үхэр- 6,
адуу- 7 гэсэн илтгэлцүүрээр бодно
Маягтыг бөглөсөн .............................../ /Бүлэг/нөхөрлөлийн ахлагчийн овог
нэр/
.........он .......... сар ........ өдөр
СУМЫН БЭЛЧЭЭРИЙН МАЛ АЖ АХУЙН ЭРСДЭЛИЙН САНГИЙН ЗАРЦУУЛАЛТЫН
ГҮЙЦЭТГЭЛИЙН МАЯГТ
МАЯГТ №4 Төслийн код........
1 Аймаг
2 Сум
3 Төслийн байршил (Баг, газрын нэр)
4 Төслөөр хийсэн ажлын агуулга, хэмжээ
5 Ашиг хүртэгч өрхийн тоо, тэргүүний нэр
6 Бүлэг/нөхөрлөлийн ахлагчийн овог нэр
Зардлын төрөл Үнийн
дүн
Он
сар
өдөр
Гүйцэтгэгчийн
Овог нэр
регистрийн
дугаар*
Нийлүүлэгчийн
овог нэр
регистрийн
дугаар*
Гарын үсэг
I Материалууд
II Тээврийн
зардал
III Тоног
төхөөрөмж

153. 332
хөлсөлсний
зардал
Нийт дүн
Хянагч, үнэлээчийн
дүгнэлт
* Хувь хүн иргэд хоорондоо ажил гүйлгээ хийсэн бол маягтад бараа, үйлчилгээ
нийлүүлсэн иргэн “нийлүүлэгч” гэсэн баганад, түүнийг хүлээж авч, ажил үйлчилгээ
гүйцэтгэсэн төсөл хэрэгжүүлэгч “гүйцэтгэгч” гэсэн баганад регистр, гарын үсгээ
зурна. Бараа, үйлчилгээг гаднаас аваагүй өөрөө гаргаж төсөл хэрэгжүүлсэн бол
зөвхөн “гүйцэтгэгч” гэсэн баганад регистр, гарын үсгээ зурна.
Аж ахуйн нэгж, компаниар ажил гүйцэтгүүлсэн, бараа материал авсан бол зарлагын
баримт, падан хавсаргана .
Маягтыг бөглөсөн ............................ / /Бүлэг/нөхөрлөлийн ахлагчийн овог нэр/
Хүлээн авсан ................................... … / / Сумын ХААТ-ийн дарга/
Ажлыг хянасан .........................................../ /Багийн Засаг дарга /
........он ....... сар....... өдөр
Хянасан: Сумын засаг дарга .................................... / /
Сумын бэлчээрийн МАА-н эрсдэлийн сангийн саналын ажил гүйцэтгэх гэрээ
1. Гэрээний оролцогч талууд
1.1. Бэлчээр, эрсдэлийн менежментийн ажлыг гүйцэтгэх зорилгоор нэг талаас сумын
бэлчээрийн мал аж ахуйн эрсдэлийн сан (цаашид сан гэх)-г төлөөлж
............................аймгийн. ..........................сумын Сумын ХААТ-ийн дарга албан
тушаалтай ............................, нөгөө талаас гэрээт ажил гүйцэтгэгч
.......................багийн байнгын оршин суугч, бүлэг/нөхөрлөлийн ахлагч
.................................. нар харилцан хариуцлага хүлээн оролцоно.
2. Малчны бүлэг/нөхөрлөлийн эрх, үүрэг
2.1. Сумын бэлчээрийн МАА-н эрсдэлийн санд өөрийн өмчийн болон хотонд байгаа
тавиул малыг хонин толгойд шилжүүлснээр 1 хонин толгой тутамд 500 төгрөгөөр
бодож хандив төлснөөр санхүүжилт авах эрх нээгдэнэ.
2.2. Малчны бүлэг/нөхөрлөл нь “Сумын бэлчээрийн МАА-н ахуйн эрсдэлийн сангийн
үйл ажиллагааны журам”-ыг хэрэгжүүлэх зааварт заагдсан малчдаас гарах
саналыг хэрэгжүүлэхэд сангийн санхүүжилтийг ашиглана.
2.3. Ажил гүйцэтгэхтэй холбогдон гарч болзошгүй аваар, осол эндэл, бэртэлд, өр
төлбөр болон бусад гарз хохирлыг гүйцэтгэгч тал дангаар хариуцна.
2.4. Сангийн санхүүжилтээр хийсэн ажлын гүйцэтгэл, хөрөнгийн зарцуулалтад тавих
хяналт шалгалтын үйл ажиллагаанд тусалж, хамтран ажиллана.
3. Сумын бэлчээрийн мал аж ахуйн эрсдэлийн сангийн үүрэг
3.1. Гэрээт ажлыг санхүүжүүлэх үүрэгтэй ба гэрээнд заасан ажлыг гүйцэтгэх
хуваарийн дагуу санхүүжилтийг олгоно. Санхүүжилтийг малчны бүлгийн хандив
төлсөн малын хонин толгой дутам 365 төгрөгөөр тооцож, бүлэг/нөхөрлөлийн
ахлагчийн /итгэмжлэгдсэн нэг гишүүний/ дансанд бэлэн бусаар шилжүүлнэ.
3.2. Гэрээ байгуулсны дараа ажил гүйцэтгэгчид санхүүжилтийн 80 хувийг олгох
бөгөөд ажил дуусаж тайлан өгснөөс хойш 10 хоногийн дотор үлдэгдэл 20 хувийг
олгоно.

154. 333
4. Гэрээний хүчинтэй байх хугацаа
4.1. Энэхүү гэрээ нь гэрээнд хоёр тал гарын үсэг зурснаар хүчинтэй болох бөгөөд
хот айл, малчны бүлэг төслийн ажлыг гүйцэтгэж, санхүүжилтээ бүрэн авснаар
дуусгавар болно. Гэрээт ажлыг сангийн үйл ажиллагааны төслийн А-1 маягтад
заасан хугацаанд гүйцэтгэнэ. Энэ хугацаа нь 20.... оны 4-р сарын 10-с 12-р
сарын 1-ний дотор багтсан байна.
5. Маргаантай асуудлыг шийдвэрлэх
5.1. Энэхүү гэрээний гүйцэтгэл болон хэрэгжилттэй холбоотой үүссэн маргаантай
асуудал болон зөрчилдөөнийг гэрээнд оролцогч талууд эвээр/зөвшилцөх
байдлаар/ шийдвэрлэх боломжгүй тохиолдолд Монгол Улсад мөрдөгдөж байгаа
хуулийн дагуу шүүхээр шийдвэрлүүлнэ.
6. Гэрээг хоёр хувь үйлдэн 201.. оны .... сарын ... ны өдөр талууд гарын үсэг зурав.
Гэрээ байгуулсан:
Санг төлөөлж: Ажил гүйцэтгэгчийг төлөөлж:
Сумын ХААТ-ийн дарга
.......................................................
/овог нэр/
........................................................
гарын үсэг
Хот айл, малчны бүлгийн ахлагч
...................................................................
/овог нэр/
...................................................................
гарын үсэг

155. 334
Хавсралт 8.2 Хот суурин газрын ерөнхий төлөвлөгөө
Зураг 9.10. Сумын төвийн ерөнхий төлөвлөлт /эх сурвалж: Зууны гүүр ХХК/

156. 335
Зураг 9.11. Сумын төвийн Цахилгаан хангамж төлөвлөлт /эх сурвалж: Зууны гүүр ХХК/

157. 336
Зураг 9.12. Сумын төвийн дулаан хангамж төлөвлөлт /эх сурвалж: Зууны гүүр ХХК/

158. 337
Зураг 9.13. Сумын төвийн холбоо мэдээллийн сүлжээ /эх сурвалж: Зууны гүүр ХХК/
Хавсралт 8.4 Усан хангамжын төлөвлөлт
Шинээр гаргах худгууд

159. 338
Д/д Багуудын нэрс Худаг гаргах газрын нэрс хугацаа
1 ДЭЛ баг 1.Эрх нарийн 2. Хайлааст 3.Луузан 4.
Чөдөр
2020-2027
2 БАЯН-УУЛ баг 1.Хужиртын тойром.3.Агьтын мануу. 2020 - 2027
3 ЦАЦ баг 1. Хярын өвөлжөө. Хэрмийн тал. Бятга,
Доохой, Жаргалант
2020 -2027
4 УЛААН ЧУЛУУ баг 1. Лансын эх 2. Гөрөөчин.3. Ханан
чулуут
2020 -2027
5 ХӨНӨГ баг 1. Хагийн дөрөлжийн зүүн тал, 2.
Азаргын шил цагаан чулуут.
2020 -2027
Хашиж, хамгаалах булаг шандууд
Д/д Багийн нэр Газрын нэр солбилцол хугацаа
1 Улаанчулуу Цохиот бууцны
булаг
Xd xm xs Yd ym ys 2020-
2027
2 Улаанчулуу Хавцгайн булаг 102 0 34.9 48 6 41.0
3 Улаанчулуу Эмээл толгойн
булаг
102 4 3.3 48 1 14.2
4 Улаанчулуу Хөндлөн булаг 102 2 32.2 48 4 13.3
5 Улаанчулуу Хэцийн булаг 102 07 46.5 48 04 36.9
6 Улаанчулуу Цагаан чулуутын
булаг
101 59 13.9 48 4 59.9
7 Улаанчулуу Цахиуртын булаг 102 2 59.0 48 0 33.1
8 Улаанчулуу Шил усны булаг 102 3 32.0 48 0 34.9
9 Улаанчулуу Хонгорын булаг 101 58 40.9 48 4 21.6
10 Улаанчулуу Булгийн давааны
өвөр
102 2 58.6 47 58 37.8
11 Улаанчулуу Хүрдэн толгойн
өврийн булаг
12 Хөнөг Нүүдийн булаг 102 6 23.5 47 56 17.2
13 Хөнөг Их усны булаг 102 19 37.3 47 55 11.2
14 Хөнөг Дунд усны булаг 102 08 48.6 48 04 04.6
15 Хөнөг Өвөр булаг 102 14 14.9 47 55 00.1
16 Хөнөг Цэнхэрийн булаг 102 20 04.2 47 57 11.4
17 Хөнөг Шинэ ус 102 5 33.0 47 49 36.1
18 Дэл Нарангийн булаг 101 49 9,8 47 41 47,7
19 Дэл Харзатын булаг 101 40 27,8 47 40 12,0
20 Дэл Тэрэгтийн булаг 101 47 7.3 47 38 33.9
21 Дэл Даргиагийн булаг 101 47 8.1 47 39 8.1
22 Дэл Урд булаг 101 37 58,3 47 39 6,0
23 Дэл Хойд булаг 101 35 46,4 47 39 52,8
24 Дэл Бяцханы булаг 101 35 24,4 47 37 59,3
25 Дэл Дэлийн булаг 101 48 46,1 47 41 44,2
26 Дэл Ар уртын булаг
27 Дэл Асартын булаг 101 40 56,7 47 38 32,2
28 Дэл Ар улаан чулуут
булаг
101 36 29,2 47 32 56,0
29 Баян уул Сөртийн булаг 101 48 14,0 47 49 39,0
30 Баян уул Бортын булаг 101 35 3,8 47 44 43,1
31 Баянуул Хайрханы зүүн
булаг
101 34 59,2 47 51 11,9

160. 339
32 Баянуул Галуутын булаг 101 26 53,2 47 52 45,8
33 Баянуул Хоймрын булаг
/чивх/
101 31 41,9 47 51 52,0
34 Баянуул Овоотын эхний
булаг
35 Баянуул Хужиртын эхний
булаг
36 Баянуул Цацын булаг
37 Цац Баянбулаг. 101 47 16.7 47 52 49.6
38 Цац Ар булаг 101 48 53 47 59 4.8
39 Цац Урд салааны
булаг
101 51 26.1 47 59 45.2
40 Цац Хөшөөгийн булаг. 101 55 23.7 47 55 57.5
41 Цац Бунхны булаг 101 42 15.3 47 56 28.2
42 Цац Цуухын булаг
43 Цац Шонхорын булаг 101 56 35,2 47 58 48,0
44 Цац Завсрын булаг
Бороо цасны ус хуримтлуулах хөв бий болгох
№ Багийн нэр Газрын нэр уртраг Өргөрөг
1 Улаан чулуу Улаан үзүүр 102° 7' 16.924" E 48° 11' 50.023" N
2 Улаан чулуу Гүзээ нуурын орчим 102° 0' 46.569" E 48° 5' 13.338" N
3 Хөнөг Хагийн тал 102° 15' 12.188" E 47° 57' 28.369" N
4 Цац Зүрхийн булаг 101° 44' 50.613" E 47° 58' 50.212" N
5 Цац Өлгий хонхор 101° 44' 23.915" E 47° 56' 15.800" N
6 Дэл Хайлааст 101° 51' 10.325" E 47° 39' 55.770" N

161. 340
Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын
Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын
2020 оны ..... сарын ..... өдрийн ...... дугаар тогтоолын
1-р хавсралт.
Хавсралт 9 Сумын нутаг дэвсгэрийн хөгжлийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөө
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
0 1 2 3 4 5 6 7 8
СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ХӨГЖЛИЙН ЕРӨНХИЙ ТӨЛӨВЛӨГӨӨГ ИРГЭД ОЛОН НИЙТЭД СУРТАЛЧЛАХ, ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЧИГЛЭЛЭЭР ХИЙГДЭХ БЭЛТГЭЛ
АЖИЛ
1. Төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх үйл
ажиллагаа, хүрэх үр дүнг ил тод
сурталчлах, танилцуулга хийх
2020-2026 Хэвлүүлсэн
материалын тоо.
Бүх багийн төв,
Соёлын төв, ИТХ,
ЗДТГ
Төлөвлөгөөний
нэгдсэн схем
зураг,
сурталчилгаа
Олон нийт
мэдээллээр
хангагдсан байна
Материал
хэвлэх,
сурталчилг
ааны
зардал
жил бүр
0.5 сая.төг
Орон нутгийн
төсөв
ИТХ-ын
ажлын алба,
ЗДТГ-ын
дарга
2. Сумын эдийн засгийн үндсэн
салбар болсон МАА-н
тогтвортой хөгжлийн
хөтөлбөрийн зорилго,
хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа,
гарах дүнг ойлгуулах,
хэрэгжүүлэх чадавхыг
бэхжүүлэх сургалтыг малчдын
дунд зохион байгуулан
хөтөлбөрт сайн дураар
оролцоход нь дэмжлэг үзүүлэх
2020-2021 Сургалтад
хамрагдсан
малчин өрхийн
тоо
Сумын малчин
өрхийн 12.5%
буюу128
малчин өрх
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
3 сая
төгрөг
Орон нутгийн
төсөв
Сумын засаг
дарга, ХАА-н
тасаг
3. Төлөвлөгөөнд тусгагдсан
сургалтын төрөл, чиглэлийн
дагуу сургалтуудын төлөвлөгөө
гаргах, зохион байгуулах
2020-2022 Хүний тоо Идэвх оролцоо
сул
300-аас доошгүй хүн
сургалтад
хамрагдсан байна.
Төлөвлөгө
өгөөр
Төсөл
хөтөлбөрийн
санхүүжилт
Орон нутгийн
төсөв
ИТХ-ын
ажлын алба,
ЗДТГ-ын
дарга
4. Газрын нэгдмэл сангийн үндсэн
ангилал хооронд шилжүүлэх
төлөвлөлтийг жил бүрээр арга
хэмжээг хэрэгжүүлэхийн өмнөх
жил гүйцэтгэж байх
Жил бүр ГНС-ийн үндсэн
ангилал шилжих
нөхцөлд хийгдсэн
байх
ГНС-ийн
үндсэн
ангиллыг
шилжүүлсэн
Газрын тухай
хуулийн дагуу ГНС-
ийн ангиллын тайлан,
бүртгэл хийгдсэн
байна
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын засаг
дарга, газрын
даамал

162. 341
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
ЗГ-ийн тогтоол
огт гараагүй
СУРГАЛТ ХӨГЖҮҮЛЭЛТ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ЧИГЛЭЛЭЭР ХИЙХ АЖЛУУД
5. Мал, малын түүхий эдийг
сумын төвийн нэг цэгээр чанар,
гарал, үүслийн үзлэг, хянан
баталгаа хийлгэдэг болох
чадавхыг бий болгох
2020-2022 Сумын төвийн нэг
цэгийн хяналтаар
дамжсан мал,
түүхий эдийн
хэмжээ
Одоогоор
хэрэгжээгүй
Зах зээлд борлуулж
байгаа мал, түүхий
эдийн 70%-с
доошгүйг хамруулдаг
болох
- Орон нутгийн
төсөв, дэмжигч
төсөл
хөтөлбөр, МАА-
н эрсдэлийн
сангийн
хөрөнгө
Сумын ИТХ,
ЗДТГ, Сумын
засаг дарга
6. Байгаль хамгаалах иргэдийн
нөхөрлөлүүдийг чадавхжуулах
үүднээс ижил төрлийн үйл
ажиллагаа явуулж өөр аймаг
суманд хэрэгжиж үр дүнгээ
өгсөн сайн туршлага бүхий
байгууллагын үйл
ажиллагаатай танилцуулах
Үндсэн чиглэл:
Мал бэлчээж буй ойг хамгаалах
Ховор ан амьтан, ашигт
ургамал хамгаалах,
нутагшуулах
Тогтмол Байгаль
хамгаалах
иргэдийн
нөхөрлөлийн үйл
ажиллагаа,
хэрэгжүүлсэн
ажлын үр дүн
Байгаль
хамгаалах
нөхөрлөлүүдий
н үйл
ажиллагаа сул,
үр дүн
тодорхойгүй,
үндсэн
чиглэлээ
тодорхой
болгоогүйн
улмаас
хэрэгжүүлэх
үйл
ажиллагааны
төлөвлөгөө
хэрэгжихгүй
байна
Зорилго, зорилтоо
зөв тодорхойлж,
хэрэгжүүлэх үйл
ажиллагааны
төлөвлөгөөгөө
боловсруулан
түүнийгээ бүрэн
хэрэгжүүлж үр дүнг
нь үзэж чаддаг
болсон байх
- Үйл
ажиллагааны
зардлаар
болон төсөл
хөтөлбөрийн
хөрөнгө
оруулалт болон
ЗДТГ, Багийн
ИНХ, иргэд
7. Мал, амьтнаас хүнд
халдварладаг /зооноз/ өвчнөөс
мал сүрэг, хүн амаа урьдчилан
сэргийлэх, хамгаалахын тулд
сумын эрүүл мэндийн төвтэй
хамтран сургалт, сурталчилгаа
хүн амын дунд зохион явуулах
Тогтмол Сургалтад
хамрагдсан
өрхийн тоо
Сургалт
тогтмол
хийгддэггүй,
хүрэлцээ муу
Бүх малчин өрх
жилдээ 1 удаа
сургалтад хамрагддаг
болох
Сумын Мал
эмнэлгийн
тасаг болон
хувийн
нэгжүүдийн үйл
ажиллагааны
зардлаар
Сумын Мал
эмнэлгийн
тасаг

163. 342
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
8. Бэлчээрийн даац, чадавхын
талаар мэдээллээр сумын
удирдлага, иргэд, олон нийтийг
тогтмол хангаж ажиллах
Тогтмол Бэлчээрийн даац
хэтэрсэн
Мэдээлэл
байдаг хэдий ч
хандлага
байхгүй
Малчид бэлчээрийн
даацад тохирсон
ашиглалт бий болно.
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын газрын
даамал, ХАА-
н тасаг, Ус
цаг уурын
харуул
9. Малын тэжээлийн
үйлдвэрлэлийг дэмжих, хадлан,
тэжээлийн ургамал тариалах
арга технологид сургах
2021 оноос 1 хонин толгойд
ногдох тэжээл,
тэжээл нэгжээр
2019 онд 1
хонин толгойд
3.1 кг тэжээл
нэгжтэй тэнцэх
хэмжээний
тэжээл
бэлтгэдэг,
ихэнх
тэжээлийг
гаднаас
худалдан авдаг
1 хонин толгойд
ноогдох тэжээл
нэгжийг 15.2 кг
болгож 4.9 дахин
нэмэгдүүлнэ
950.4 сая
төгрөг
/ногоон
тэжээлийг
нэмэгдүүл
эх эд/
Тэжээл
бэлтгэгч аж
ахуйн нэгжүүд,
төсөл
хөтөлбөрийн
хөрөнгө
оруулалт
Сумын Засаг
дарга, ХАА-н
тасаг, тэжээл
бэлтгэгч аж
ахуйн нэгжүүд
10. Сүргийн бүтцийг сайжруулах
талаар олон нийтэд сургалт,
сурталчилгаа зохион байгуулах
2021-2027 Сургалтад малчин
өрхийн тоо
Сумын малчин
өрхийн 12.5%
буюу128
малчин өрх
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
3 сая
төгрөг
Орон нутгийн
төсөв, төсөл
хөтөлбөрийн
санхүүжилт
ЗДТГ, ХАА-н
тасаг
СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ХӨГЖЛИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХТЭЙ ХОЛБООТОЙ СУМЫН ИТХ, ЗАСАГ ДАРГЫН ЗҮГЭЭС ГАРГАХ ШИЙДВЭР, ЭРХ
ЗҮЙН БАРИМТ БИЧИГ ГАРГАХ ЧИГЛЭЛЭЭР
11. Сумын эдийн засаг, иргэдийн
амьжиргааны үндэс болсон
МАА-н тогтвортой хөгжлийн
хөтөлбөрийг батлуулах
Урт
хугацаанд
тогтвортой
хэрэгжүүлэх
МАА-н тогтвортой
хөгжлийн
хөтөлбөр
МАА-н
тогтвортой
хөгжлийн
хөтөлбөргүй
МАА-г тогтвортой
хөгжлийн замд
оруулах дунд
хугацааны зорилго,
хүрэх үр дүнг
тодорхой заасан
хөтөлбөртэй болно
- Орон нутгийн
төсөв, төсөл
хөтөлбөрийн
дэмжлэг, МАА-
н эрсдэлийн
сангийн орлого
Сумын ИТХ,
Засаг дарга,
ХАА-н тасаг
Малчдын
бүлгүүд
12. Малчдын бүлэгтэй хийх
бэлчээр ашиглалтын гэрээг шат
дараатай нэвтрүүлэх
2021-2027 Бэлчээр
ашиглалтын гэрээ
ENSURE
төслийн
хүрээнд сумын
малчин өрхийн
12.5%
хамрагдсан
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын Засаг
дарга Багийн
ИНХ, Газрын
даамал

164. 343
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
13. Хүний үйл ажиллагааны улмаас
бэлчээрт учирч байгаа
хохирлыг тооцох, нөхөн
төлүүлэх эрх зүйн баримт
бичигтэй болох
2024 Эрх зүйн баримт
бичиг
Бэлчээрийн
төлбөр байхгүй
Бэлчээр хамгаалах
сан бий болсон
байна. Бэлчээрийг
нөхөн сэргээх арга
хэмжээ хэрэгжсэн
байна.
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын ИТХ,
сумын Засаг
дарга
14. Малчдын бүлгийн бэлчээр, ус
ашиглах журмыг батлуулж,
мөрдүүлэх
2021-2027 Малчдын бүлгийн
бэлчээр, ус
ашиглах журам
ENSURE
төслийн
хүрээнд сумын
малчин өрхийн
12.5% журмаа
баталж
мөрдөнө.
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
- Үйл
ажиллагаагаар
Малчдын
бүлэг
15. Малчдын бүлгүүд малын тоог
бэлчээрийн даацад нийцүүлэх
5 жилийн төлөвлөгөөг баталж
хэрэгжүүлэх
2021-2027 Малчдын бүлгийн
бэлчээр, ус
ашиглах журам
ENSURE
төслийн
хүрээнд сумын
малчин өрхийн
12.5%
төлөвлөгөөг
баталж
мөрдөнө.
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
- Үйл
ажиллагаагаар
Сум, багийн
Засаг дарга,
газрын
даамал, МАА-
н
мэргэжилтэн
16. Бэлчээрийн даацад тохируулан
отроор ирэх малын тоог
тогтоох, гэрээний эрх зүйн
харилцаанд шилжих
2021 оноос Эрх зүйн баримт
бичиг
Сумд дундын отрын
бүсийн даац
багтаамжийг жил бүр
тогтоож даацад
тохирсон мал
оторлуулдаг болсон
байна.
Үйл
ажиллагааны
зардлаар
Сумын ИТХ
Засаг дарга
ХАА-н тасаг
Газрын
даамал
17. Ховор амьтан ургамлын тархац
бүхий газарт бэлчээр ашиглах
гэрээнд нэмэлт заалт оруулж,
батлах
2021 оноос Эрх зүйн баримт
бичиг
Албан бус
харилцаагаар
зохицуулагдаж
буй
Ховор амьтан
ургамлын тархац,
нүүдлийн болон
бэлчээрийн газар
хамгаалагдаж
зохицуулалттай
болно.
- Үйл
ажиллагаагаар
Сум, Багийн
засаг дарга,
Багийн ИНХ,
Газрын
даамал

165. 344
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
18. Отор нүүдэл хийхэд мөрдөх
журам боловсруулж сумын
ИТХ-р батлуулан мөрдүүлэх,
отор нүүдэл хийх иргэдэд
таниулах, зэргэлдээ сумын
удирдлагуудад хүргүүлэх
2021 оноос Эрх зүйн баримт
бичиг
Отор, нүүдлийн үед
нүүдлийн тодорхой
маршруттай болж
орон нутгийн
иргэдтэй үүсэх
зөрчил, маргаан
буурна
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын ИТХ
Засаг дарга
Газрын
даамал
19. Бусдын гэрээгээр ашиглаж
байгаа бэлчээрийг дайран
өнгөрөх журмыг батлуулж,
мөрдүүлэх
2021 оноос Бусдын гэрээгээр
ашиглаж байгаа
бэлчээрийг
дайран өнгөрөх
журам
Ийм журам
байхгүй
Журамтай болж нийт
малчид мөрддөг
болно
- Сумын ИТХ
Засаг дарга
Газрын
даамал
ХАА-н тасаг
СУМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ХӨГЖЛИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨНИЙ ХҮРЭЭНД ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ АРГА ХЭМЖЭЭ
20. МАА-н тогтвортой хөгжлийн
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж,
малын тоо толгойг цөөлж
чанаржуулах, сүргийн бүтцээ
зөв зохион байгуулж, сүргийн
эргэлтийн төлөвлөлтийг
хэрэгжүүлж, малын чанарыг
сайжруулах
Урт
хугацаанд
тогтвортой
хэрэгжүүлэх
Малын тоо
бэлчээрийн
даацад тохирч,
малын дутуу
хооллолт эрс
багасаж, ашиг
шим, малчдын
орлого нэмэгдэнэ
Бэлчээрийн
даац
хэтрэлтийн
улмаас малын
дутуу хооллолт
79% байна.
Малын дутуу
хооллолт 6 пунктээр
буурч, малчин өрхийн
жилийн дундаж
мөнгөн орлого 16.6
саяас 28.9 сая төгрөг
болж 74%-р өснө.
- Орон нутгийн
төсөв, төсөл
хөтөлбөрийн
дэмжлэг, МАА-
н эрсдэлийн
сангийн орлого
Сумын ИТХ,
Засаг дарга,
Газрын
даамал, ХАА-
н тасаг
Малчдын
бүлгүүд
21. Малчдын бүлгийг байгуулах,
тэдний хэрэгжүүлэх бэлчээрийн
менежментийн арга хэмжээг
сумын газар зохион
байгуулалтын төлөвлөгөөнд
тусгаж батлуулах
2021-2027 Бэлчээрийг
гэрээгээр ашиглах
малчдын бүлгүүд
ENSURE
төслийн
хүрээнд сумын
малчин өрхийн
12.5%
хамрагдсан
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
- Үйл
ажиллагаагаар
Сум, Багийн
засаг дарга,
Багийн ИНХ,
газрын
даамал
ХАА-н тасаг
22. Бэлчээр гэрээгээр ашиглаж буй
малчдын бүлгүүдийн эрх
ашгийг хамгаалах, МАА-н
үйлдвэрлэл, борлуулалтын
талаар төрийн байгууллага,
худалдан авагчидтай харьцах
эрх үүрэг бүхий малчдын
байгууллагыг хуулийн
этгээдийн түвшинд байгуулах
2020-2021 Малчдын
байгууллага
байгуулагдаж
зохион
байгуулалтад
орсон байна
ENSURE
төслийн
хүрээнд сумын
малчин өрхийн
12.5%
хамрагдана
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
- Үйл
ажиллагааны
зардлаар
Сумын засаг
дарга, ХАА-н
тасаг,
Малчдын
бүлгүүд

166. 345
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
23. Малчдын бүлэгтэй бэлчээр
ашиглалтын гэрээг байгуулах
2021-2027 Бэлчээр
ашиглалтын гэрээ
ENSURE
төслийн
хүрээнд сумын
малчин өрхийн
12.5%
хамрагдсан
Сумын малчин өрх
100% хамрагдана
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын Засаг
дарга Багийн
ИНХ, Газрын
даамал
24. Ховор амьтан ургамлын тархац
бүхий газарт бэлчээр ашиглагч
малчдын бүлэгтэй тусгай
нөхцөл бүхий гэрээ байгуулна.
2021 оноос Зан заншил, ёс
суртахууны хэм
хэмжээгээр
зохицуулагдаж
буй
Ховор амьтан
ургамлын тархац,
нүүдлийн болон
бэлчээрийн газар
хамгаалагдаж
зохицуулалттай
болно.
- Үйл
ажиллагаагаар
Сум, Багийн
засаг дарга,
Багийн ИНХ,
Газрын
даамал
25. Жил тойрон сэлгээгүй ашиглаж
буй бэлчээрийн ачааллыг
бууруулах, бэлчээр
ашиглалтын хуваарь сэлгээг
жил бүрийн ГЗБ-н
төлөвлөгөөнд тусгаж
хэрэгжүүлэх
Жил бүр Хуваарь,
сэлгээтэйгээр
зохион
байгуулалттай
ашигладаг
бэлчээрийн эзлэх
%
Бэлчээрийн
даац их
хэтэрсэн тул
сэлгээ хийх
боломж
хязгаарлагдма
л байна
Бэлчээрийн 30%-с
доошгүйд бэлчээрийн
ачаалал буурснаар
сэлгээ хийх боломж
сайжирч, бэлчээрийн
доройтол буурна
- Үйл
ажиллагаагаар
Сум, Багийн
засаг дарга,
Багийн ИНХ
26. Бэлчээрийн даац хэтрэлт,
ачааллыг бууруулах
2021-2027 Хувь Бэлчээрийн
даац 385%-р
хэтэрсэн
Бэлчээрийн даац
хэтрэлт 277% болж
буурна.
Үйл
ажиллагаагаар
Сум, Багийн
засаг дарга,
Багийн ИНХ,
МЭҮТ, Газрын
даамал,
Малчид
27. Малын тоог бэлчээрийн даацад
тохируулах
2021-2027 Малын тоо
/хонин толгой/
791998 Малын тоог 612833
болгож, 23%-р
бууруулна
28. Батцэнгэл сум нь ойт хээр
болон хээрийн бүсэд
хамрагддаг бөгөөд бэлчээр нь
бүхэлдээ сэргэх чадавхын
ангиллаар III-р түвшинд багтаж
байна. Энэ нь ургамлын
зүйлийн бүрдэл доройтсон ба
2020-2026 Сэргэх чадавхын
зэрэг
III Бэлчээрийн ачааллыг
бууруулснаар
бэлчээрийн сэлгээг
нэвтрүүлэх
боломжтой болж,
сэргэх чадавхын I-II
- Үйл
ажиллагаагаар
Сум, Багийн
засаг дарга,
Багийн ИНХ,
Газрын
даамал

167. 346
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
малын хөлийн талхагдал их
байгаагийн сөрөг үр нөлөө юм.
түвшинд шилжүүлэх
нөхцөл бүрдэнэ
29. “Малын генетик нөөцийн тухай”
хуульд заасны дагуу үржлийн
ажлыг шаталсан хэлбэрээр
хэрэгжүүлэх
2021 оноос Үхэр, хонь, ямаан
сүрэгт орон
нутгийн онцлогт
тохирсон шилмэл
үүлдэр, омгийн
малаар
сайжруулалт
хийнэ
Мал
үржүүлгийн
ажил шинжлэх
ухааны
үндэслэл
муутай,
замбараагүй
явагдаж байна.
Мал үржүүлгийг
шинжлэх ухааны
үндэслэлтэй,
төлөвлөгөөтэй
хэрэгжүүлснээр
малын ашиг шим
сайжирна.
Төслөөр Орон нутгийн
төсөв, МАА-н
эрсдэлийн сан,
төсөл
хөтөлбөрийн
хөрөнгө
оруулалт
Сумын ИТХ,
Засаг дарга,
ХАА-н тасаг
Малчдын
бүлгүүд
30. Алатау үүлдрийн 20 үнээтэй
сүүний ферм байгуулж, сумын
төвийн сүүний хэрэгцээг хангах
2021-2023 Хагас эрчимжсэн
сүүний ферм
Сүүний
төрөлжсөн
ферм байхгүй
Жилдээ 20000
литрээс багагүй сүү
үйлдвэрлэж, сумын
төвийн хэрэгцээнд
нийлүүлнэ.
98 сая
төгрөг
Хувийн салбар,
төсөл,
хөтөлбөрийн
дэмжлэгтэйгээр
Засаг дарга,
ХАА-н тасаг
малчид
31. Мал, амьтны гоц халдварт,
зооноз, шинэ, дахин сэргэж
байгаа халдварт өвчнөөс
урьдчилан сэргийлэх
дархлаажуулалтыг шинжлэх
ухааны нотолгоо, тархвар зүйн
судалгааг үндэслэн төлөвлөж,
хяналтад авах
2021-2027 Мал, амьтны гоц
халдварт, зооноз,
шинэ, дахин
сэргэж байгаа
халдварт өвчнөөс
эрүүл байх
Эрүүл бүсийн
шаардлага
хангадаггүй
Мал, амьтны гоц
халдварт, зооноз,
шинэ, дахин сэргэж
байгаа халдварт
өвчнөөс эрүүл бүс
болох
- Эрүүл бүс
болгоход
чиглэсэн улс,
аймаг, сумын
төсөв, төсөл
хөтөлбөрийн
дэмжлэг
Сумын ИТХ,
Засаг дарга,
Мал
эмнэлгийн
тасаг, малчид
32. Мал эмнэлгийн үйлчилгээний
нэгжийн мэргэжлийн үйлчилгээ
үзүүлэх итгэмжлэл бүхий
малын эмч нарын хөдөлмөр
хамгааллын хувцасны хангамж,
шаардлагатай тариур, бусад
багаж хэрэгслийн хангамжийг
сайжруулах
2021-2027 Малын эмч нарын
хөдөлмөр
хамгааллын
хувцасны
хангамж,
шаардлагатай
тариур, бусад
багаж хэрэгслийн
хангамж
Хангамж муу Хангамжийг
шаардлагын түвшинд
хүргэнэ
10 сая
төгрөг
Мал эмнэлгийн
үйлчилгээний
нэгж, Төсөл,
хөтөлбөр
Мал
эмнэлгийн
тасаг, мал
эмнэлгийн
үйлчилгээний
нэгж
33. Шаардлага гарсан үед
өвөлжөө, хаваржаа болон
халдварт өвчин гарсан
Жил бүр Халдваргүйжүүлэх
арга хэмжээнд
хамрагдсан
Хамрагдалт
сул
Хамрагдалтыг 100%-
д хүргэнэ
1 сая
төгрөг
Мал эмнэлгийн
үйлчилгээний
нэгж
Мал
эмнэлгийн
тасаг, мал

168. 347
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
голомтот цэг газарт
халдваргүйжүүлэлтийг хийх
өвөлжөө,
хаваржаа, өвчин
гарсан голомтот
цэгийн тоо
эмнэлгийн
үйлчилгээний
нэгж
34. Бэлчээрийн усан хангамжийг
сайжруулах зорилгоор худаг
гаргах
2021-2027 Байгуулсан худаг
уст цэгийн тоо
61 гүний
худагтай
17 худаг шинээр
гаргана
425 сая
төгрөг
Улс, орон
нутгийн төсөв,
төсөл хөтөлбөр
Сумын Засаг
дарга, Сумын
газрын
даамал, ХАА-
н тасаг
35. Бэлчээрийн усан хангамжийг
сайжруулах зорилгоор булаг,
шандын эхийг хамгаалах
2021-2027 Эхийг нь
хамгаалах булаг
шандын тоо
Булаг, рашаан
54 үүнээс
ширгэсэн 14
44 булаг, шандын
эхийг хашиж
хамгаална
8.8 сая
төгрөг
Орон нутгийн
төсөв, төсөл
хөтөлбөр, МАА-
н эрсдэлийн
сан
Сумын газрын
даамал, Мал
эмнэлэг,
үржлийн
тасаг, Сумын
Засаг дарга,
малчдын
бүлэг, малчид
36. Боломжтой газруудад хөв
байгуулах:
1. Улаан үзүүр
2. Гүзээ нуурын орчим
3. Хагийн тал
4. Зүрхийн булаг
5. Өлгий хонхор
6. Хайлааст
2021-2027 Мал болон хадлан
тариалангийн
талбай услах
боломжтой хөвийн
тоо
0 6 хөв шинээр
байгуулна
95 сая
төгрөг
Улс, орон
нутгийн төсөв,
төсөл,
хөтөлбөр
Сумын ИТХ
Сумын Засаг
дарга,
Сумын газрын
даамал,
ХАА-н тасаг
37. Бэлчээрийг улирлын
хуваарьтай сэлгэн ашиглах
бэлчээрийн менежментийн
төлөвлөгөөг гэрээ байгуулсан
малчдын бүлэг тус бүрээр
багийн иргэдийн нийтийн хурал
болон сумын иргэдийн
төлөөлөгчдийн хурлаар
батлуулж хэрэгжүүлэх
2022 оноос Бэлчээрийн
менежментийн
төлөвлөгөө
4 Бэлчээрийн
менежментийн
төлөвлөгөө
Малчдын
бүлгүүд,
гишүүн малчид
Сумын ИТХ
Засаг дарга
ХАА-н тасаг
Газрын
даамал
Малчдын
бүлэг
38. Бэлчээрийн хортон мэрэгчтэй
тэмцэх
2021-2027 Хортон мэрэгч
тархсан талбай, га
Сумын нийт
нутгийн 36.6%
Хортон мэрэгч
тархсан нийт талбайд
Улсын төсөв
Төсөл хөтөлбөр
Сумын ИТХ
Засаг дарга

169. 348
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
буюу 129485 га
талбай
хортон мэрэгчтэй
тэмцсэнээр
бэлчээрийн гарцыг
нэмэгдүүлнэ
ХАА-н тасаг
Газрын
даамал
Малчдын
бүлэг
39. Сумын засаг даргатай гэрээ
байгуулсан малчдын бүлгийн
бэлчээрийн газрыг кадастрын
мэдээллийн санд бүртгэж
баталгаажуулах
2021-2027 Баталгаажуулсан
малчдын бүлгийн
тоогоор
..... Нийт малчдын
бүлгийн хил зааг
баталгаажсан байна.
Үйл
ажиллагаагаар
Сумын газрын
даамал,
Аймгийн
ГХБХБГ
40. Малчдын бүлгийн гэрээний
биелэлтийг дүгнэх
Жил бүр Дүгнүүлсэн
бүлгийн тоогоор
... Нийт малчдын
бүлгүүд жил бүр
дүгнүүлж хэвшинэ
Үйл
ажиллагаагаар
Сумын газрын
даамал,
багийн
Иргэдийн
нийтийн
Аймгийн
ГХБХБГ
41. Бэлчээрийн сэлгээ, өнжөөж
амраах хуваарийг Багийн ИНХ-
аар хэлэлцүүлж, Сумын тухайн
жилийн газар зохион
байгуулалтын төлөвлөгөөнд
тусган батлуулж мөрдүүлэх
Жил бүр Бэлчээрийн
талхагдал буурна.
Бэлчээрийн төлөв
байдал сайжирна.
Үйл
ажиллагаагаар
Багийн Засаг
дарга, Сумын
ИТХ, Сумын
Газрын
даамал
42. Мал эрүүлжүүлэх ажлын
хүрээнд зөөврийн ванн бүхий
мал угаалгын цэг байгуулах
байгуулах
2021-2027 Байгуулсан ванны
тоогоор
Бүх багийн
зуслангийн бүст
угаалгын ваннтай
болсон байна
Хувийн ХО,
ОНХС
Төсөл хөтөлбөр
Засаг дарга
ХАА-н
мэргэжилтэн
Мал эмнэлэг,
43. МАА-н бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх
2021-2027 Үйлдвэрлэх мах,
тонн
Сүү, мянган литр
2561.9 тонн
мах
3327.9 мянган
литр сүү
4948 тонн мах
3426 мянган литр сүү
Орон нутгийн
төсөв, МАА-н
эрсдэлийн сан
Төсөл хөтөлбөр
Сумын ИТХ
Засаг дарга
ХАА-н тасаг
Малчдын
бүлэг
44. Газар тариалангийн
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг
нэмэгдүүлэх
2021-2027 Төмс, хүнсний
ногоо, жимс,
жимсгэнэ, тэжээл
тонноор
8 тонн төмс
9.5 тонн
хүнсний ногоо
163.4 тонн төмс
354.1 тонн хүнсний
ногоо
1848 сая
төгрөг
Орон нутгийн
төсөв, хувийн
хөрөнгө
оруулалт
Сумын ИТХ
Засаг дарга
ХАА-н тасаг

170. 349
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
4.3 тонн жимс
жимсгэнэ
17 тонн ногоон
тэжээл
272.4 тонн жимс
жимсгэнэ
280 тонн ногоон
тэжээл
Төсөл хөтөлбөр Тариачид
Ногоочид
45. Зэрлэг амьтны /халиун буга,
бор гөрөөс, зэрлэг гахай,
тарвага/ тархац нутгийг
хамгаалах арга хэмжээг
бэлчээр ашиглалт, ойн
менежментийн төлөвлөгөөтэй
хамтатган боловсруулах
2021-2027 Нийт тархац
нутагт
хамгаалагдсан
газрын эзлэх хувь
Нийт тархац нутагт
хамгаалагдсан
газрын эзлэх хувь
100-д хүргэнэ
- Орон нутгийн
төсөв, байгаль
хамгаалах сан
Төсөл хөтөлбөр
Сумын ИТХ
Засаг дарга
Газрын
даамал
Байгаль
орчны
байцаагч
Малчдын
үлэг, Ойн
нөхөрлөлүүд
46. Хадлангийн 1393 га газрыг
илрүүлэн хадлан байнга
бэлтгэдэг болох
2021-2027 Хадлангийн
талбайн хэмжээ,
га
1393 га газрын
байршил,
төлөв байдлын
мэдээлэл
тодорхойгүй
945 га баталгаат
хадлангийн
талбайтай болж 567
тонн хадлан бэлтгэнэ
- Сумын төсөв
МАА-н
эрсдэлийн сан
Хувийн хөрөнгө
оруулалт
Сумын ИТХ,
Засаг дарга,
Газрын
даамал ХАА-н
тасаг
Малчид
47. Хадах боломжтой бэлчээрийн
талбайгаас хадлан авч,
тэжээлийн хангамжийг
дээшлүүлэх
2021-2027 Хадах боломжтой
талбайн хэмжээ,
га
Хэмжээ,
байршил
тодорхойгүй
31420 га-с 18852
тонн хадлан
бэлтгэнэ.
- Сумын төсөв
МАА-н
эрсдэлийн сан
Хувийн хөрөнгө
оруулалт
Сумын ИТХ,
Засаг дарга,
ХАА-н тасаг
Малчид
48. Тариалангийн атаржсан газрыг
ашиглаж эргэлтэд оруулах
2021-2027 га 1859 га Нийт атаржсан
газрыг эргэлтэд 100%
оруулж, атаржсан
газаргүй болно.
- Сумын төсөв
МАА-н
эрсдэлийн сан
Хувийн хөрөнгө
оруулалт
Сумын засаг
дарга
ХАА-н тасаг
Тариалан
эрхлэгчид
49. Экологийн цэвэр органик МАА-
н бүтээгдэхүүнээрээ олон
улсын зах зээлд өрсөлдөх
эхлэлийг тавих
2021-2027 120 хоногоос
доошгүй даац нь
тохирсон бэлчээрт
идээшилсэн,
эрүүл МАА-н
бүтээгдэхүүн
365 хоног
бэлчээрт
идээшилсэн,
эрүүл ба даац
тохирсон байх
Эрүүл, даац тохирсон
байх шаардлагыг
хангахын тулд малын
тоог цөөлөх хөтөлбөр
хэрэгжинэ
- Сумын төсөв
МАА-н
эрсдэлийн сан
Хувийн хөрөнгө
оруулалт төсөл
хөтөлбөрийн
Сумын Засаг
дарга, ЗДТГ
Жижиг дунд
үйлдвэрлэлий
н асуудал

171. 350
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
шаардлагыг
хангаагүй
хөрөнгө
оруулалт
хариуцсан
ажилтан
50. Хот тосгон бусад суурин газрын
газар ашиглалтын зориулалтын
бүсчлэлийг баталгаажуулах
2020 Газар ашиглалтын
зориулалтын
бүсчлэл тодорхой
бус
Газар ашиглалтын
зориулалтын бүсчлэл
тодорхой болж хот
суурин газрын
хөгжлийн төлөвлөгөө
хэрэгжинэ
- Үйл
ажиллагааны
зардлаар
Сумын Засаг
дарга, Сумын
ИТХ
51. Шинэчилсэн хот суурины
эдэлбэр газрын хил заагийг
батлах тэмдэгжүүлэх, Хот
тосгон бусад суурин газрын
ангиллыг шинэчлэн тогтоож
ГНС-ийн ангилалд бүртгэх
Жил бүр Хот суурины
эдэлбэр газар
тэлж буй хэмжээ
Хот тосгон бусад
суурин газрын
ангиллыг шинээр
тогтооно
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын ИТХ,
Сумын засаг
дарга, Газрын
даамал
52. Аж ахуйн нэгж, айл өрхийн бие
засах газрын асуудлыг шинэ
технологийн дагуу сонголт
хийж, нэвтрүүлэх
2021 оноос тоо Хүрэлцээ,
Эрүүл ахуйн
шаардлага
хангахгүй
Орчны бохирдол
багасаж, эрүүл ахуйн
нөхцөл сайжирна
1 нь 0.8 төсвөөс Сумын Засаг
дарга
ЗДТГ, албан
байгууллага,
ААН
53. “Сум, багийн хогийн төвлөрсөн
цэг”-ийг үлгэр жишээ
тохижуулах ажлыг зохион
байгуулах, иргэд, аж ахуйн
нэгжийн дэмжлэг, туслалцаа
авах санаачилгыг өрнүүлэх
2021-2027 Тохижуулсан
цэгээр
Сумын төвөөс
5 орчимд км-т
хогийн цэгтэй,
хашаажуулсан.
Цэгийн газрыг
доош нь ухаж
хог тогтоох,
булшлах
нөхцөлийг бага
зэрэг
бүрдүүлсэн.
Сумын нутаг
дэвсгэрийн
байгалийн унаган
төрх байдлыг
тогтвортой хадгалж,
нутаг дэвсгэртээ хог
хаягдал хаядаггүй
сум болно
30,0 Улс орон
нутгийн
төсвөөр
Сумын ИТХ
Засаг дарга
албан
байгууллага,
ААН
Иргэд
54. Хог хаягдлыг боловсруулах
технологийг шинэчлэх
2021-2027 Шаардагдах
техник,
технологийн
шийдлүүд
Хогны нэг
машинтай
бүхээггүй
Хогны машин
(бүхээгтэй,
шахагчтай)
Хог ангилан ялгах
сав (150кг, листэн
төмөр)
105.3 сая
төгрөг
Улс орон
нутгийн
төсвөөр
Сумын ИТХ
Засаг дарга

172. 351
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
Хог шатааж эрчим
үйлдвэрлэх үйлдвэр
55. Сумын усан хангамжийн эх
үүсвэрийн хамгаалалтын
бүсийг тогтоох тэмдэгжүүлэх,
хамгаалалтын дэглэмийг
мөрдүүлэх
2020-2021 га Усны сан бүхий
газрын эрүүл ахуйн
шаардлага
хангагдсан байна.
Цэгийн
тоогоор
Аймаг сумын
төсвөөс
Аймгийн
Засаг дарга
Сумын Засаг
дарга
Аймгийн
ГХБХБГ
Газрын
даамал
56. Сумын төвийн гудамж замыг
засварлах тэмдэгжүүлэх, олон
салаа замаар зорчихгүй байх
нөхцөл бүрдүүлэх, хотын
хөгжлийн төлөвлөгөөнд
тусгасан замаар зорчуулах
2020 оноос Замын
байгууламжийн
тоогоор
Тодорхойлсон
зорчих хэсэг
байхгүй дураар
зорчиж байгаа
Тэмдэг тэмдэглэгээ,
хаалт хийгдэнэ
зорчих хэсэг
тодорхой болсон
байна.
- Сумын төсвөөс Сумын Засаг
дарга
ЗДТГ, газрын
даамал
57. Хотын хөгжлийн ерөнхий
төлөвлөгөөнд нэмэлт өөрчлөлт
оруулах, хэсэгчилсэн ерөнхий
төлөвлөгөө боловсруулах
2021 оноос Баримт бичиг 1 1 50.0 Сумын төсөв,
ОНХ сан
Сумын төрийн
сангийн
дарга,
архитектор,
газрын
даамал
58. Ойжуулалт хийж ойн талбайг
нэмэгдүүлэх, хамгаалах арга
хэмжээ
2021-2027 Ойжуулсан болон
ойн хамгаалсан
талбайн хэмжээ
499 га талбайд
ойжуулалт, 583 га
талбайд байгалийн
сэргэн ургалтад
туслах, 5227 га
талбайд өсвөр модыг
хамгаалах араг
хэмжээ авна
- Орон нутгийн
төсөв
Төсөл,
хөтөлбөр, үйл
ажиллагаагаар
Засаг дарга
БО-ны
байцаагч
Газрын
даамал
Ойн нөхөрлөл
59. Ойн арчилгааны огтлолт,
цэвэрлэгээ
2021-2027 Хамгаалагдсан
заган ойн талбайн
хэмжээ
Нарийн
төлөвлөөгүй
явдаг
311 га талбайгаас
5263.5 шоо метр мод
огтолж, 44910 шоо
метр нөөц бүхий 1118
га талбайд унанги
мод цэвэрлэх,
- Хувийн салбар
Ойн
нөхөрлөлүүд
Засаг дарга
БО-ны
байцаагч
Газрын
даамал
Ойн нөхөрлөл

173. 352
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
1308910 шоо метр
нөөц бүхий 21069 га
талбайд хатсан мод
цэвэрлэнэ
60. Ойн нөхөрлөлд гэрээгээр
эзэмшүүлэх
2021-2027 Нүүрс, шахмал
түлшний давуу
талын ойлголт
хангалтгүй
Загийн
хэрэглээ
нийтлэг байгаа
8 хэсэглэлийн 7013
га ойг нөхөрлөлүүдэд
эзэмшүүлнэ
Орон нутгийн
төсөв
Төсөл,
хөтөлбөр, Ойн
нөхөрлөлүүд
ИТХ, Засаг
дарга
БО-ны
байцаагч
Газрын
даамал
Ойн нөхөрлөл
61. Усны сан бүхий газрын
хамгаалалтын бүсийн хил
заагийг тогтоох, ГНС-ийн
ангиллыг шинэчлэн тогтоох
2020-2021 Усны сан бүхий
газрын
хамгаалалтын
бүсийн хэмжээ, га
572 20712.2 га
хамгаалалтын бүс
тодорхой болж усны
сан бүхий газрын
газар ашиглалтын
хянах боломжтой
болно
Улсын төсвөөс Аймгийн
Засаг дарга
Сумын Засаг
дарга
Газрын
даамал
62. Усны сан бүхий газарт явуулж
буй газар ашиглалтын байдалд
үнэлгээ хийх хамгаалалтын
бүсийн дэглэмийг мөрдүүлэх,
хуулийн хэрэгжилтийг хангах
Дэглэм горим зөрчигдсөн газар
эзэмших гэрчилгээг цуцлах
шаардлагатай газруудыг нөхөх
олговортойгоор эргүүлэн авах
ажлыг зохион байгуулах
2020-2021 Илэрсэн зөрчлөөр - Усны сан бүхий
газрын эрүүл ахуйн
шаардлага
хангагдсан байна.
Улсын төсвөөс Аймгийн
Засаг дарга
Сумын Засаг
дарга
Аймгийн
ГХБХБГ
Газрын
даамал
63. Улсын ТХГН-д авах тамирын
голын хөндий байгалийн нөөц
газрын зориулалтаар Улсын
тусгай хамгаалалтад авах
газрын хил заагийг нарийвчлан
тогтоох, орон нутгийн иргэдийн
саналыг авах, ИТХ-аар
ТӨСӨЛ, Га
Мэдээлэл хийж,
тухайн газрын
ашиглалтад
тогтмол хяналт
тавина.
- 47740 га
/Тамирын голын
хөндий-47740 га,/
Үйл
ажиллагаагаар
ИТХ-н дарга
Засаг дарга
Газрын
даамал
Байгаль
орчны
мэргэжилтэн

174. 353
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
хэлэлцүүлэн төслийг дээд
шатны байгууллагад хүргүүлэх,
64. Уг газруудыг Орон нутгийн
хамгаалалтад авах шийдвэр
гарах хүртэлх хугацаанд тухайн
газарт нэмж газар олголт
хийхгүй байх ИТХ-ын тогтоол
гаргаж олон нийтэд мэдээлэх
ТӨСӨЛ, Мэдээлэл хийж,
тухайн газрын
ашиглалтад
тогтмол хяналт
тавина.
- 236 га Үйл
ажиллагаагаар
ИТХ-н дарга
Засаг дарга
Газрын
даамал
Байгаль
орчны
мэргэжилтэн
65. Орон нутгийн хөгжил, иргэдийн
амьжиргааг дэмжих төсөл
хөтөлбөр, хэрэгжүүлэх чиглэл,
байршил, шаардлагатай
хөрөнгө оруулалтын хэмжээг
тогтоосон нарийвчилсан зураг
төсөл, ТЭЗҮ боловсруулах
ЗГ-с хэрэгжүүлэх хөтөлбөрт
саналаа өгөх
Жил бүр Нарийвчилсан зураг
төсөл, ТЭЗҮ
боловсруулагдсан
ЗГ-с хэрэгжүүлэх
хөтөлбөрт оруулсан
санал тусгагдсан
байх
Улсын төсөв
Орон нутгийн
төсөв
Төсөл
хөтөлбөрийн
дэмжлэг
ИТХ
ЗДТГ
66. Эвдэрсэн доройтсон, нөхөн
сэргээх шаардлагатай
газруудад нөхөн сэргээлтийн
арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх
Жил бүр га 38.54 0 103.0 Улсын төсөв
Орон нутгийн
төсөв
Төсөл
хөтөлбөрийн
дэмжлэг
Засаг дарга
Газрын
даамал
Байгаль
орчны
мэргэжилтэн
67. Орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авсан газруудын
хамгаалалтын бүсийн хил
заагийг тэмдэгжүүлэх,
2020 оноос Газрын
мэдээллийн санд
бүртгэл
Тэмдэгжүүлэлт,
мэдээллийн самбар
байршуулсан байна.
- Үйл
ажиллагаагаар
Сумын Засаг
дарга, Сумын
ИТХ
68. Хөшөө цайдам-Өгийн нуур-
Гурван Тамирын бэлчир-Агуйт-
Цацын дэнж-Шивэртийн
рашаан-Тайхар чулуу гэсэн
чиглэлийн маршрут. Энэхүү
аялал жуулчлалын гол
цэгүүдийг Олон Улсын аялал
2021 оноос Тодорхойгүй Орон нутагт аялал
жуулчлалын салбар
хөгжинө
Үйл
ажиллагаагаар
Хувийн салбар
Засаг дарга
ЗДТГ
ИТХ
Нутгийн
зөвлөл
Аж ахуйн
нэгжүүд

175. 354
Д/д Хэрэгжүүлэх арга хэмжээ Хэрэгжүүлэ
х хугацаа
Гарах үр дүн Төсвийн
төсөөлөл
/сая төг/
Эх үүсвэр Хариуцах
эзэнШалгуур
үзүүлэлт /хэмжих
нэгж/
Суурь
үзүүлэлт
Хугацааны эцэст
жуулчлалын маршрутад
оруулах
69. Тогтоосон аялал жуулчлал,
амралт зугаалгын бүс нутагт
зураг төсөл боловсруулах,
хөрөнгө оруулагчдыг татах
2021 оноос Боловсруулсан
төсөл, хөтөлбөр
Хэрэгжилт хангагдсан
байна.
Үйл
ажиллагааны
зардлаар
Хувийн салбар
Засаг дарга
ИТХ
Аж ахуйн
нэгжүүд
70. Чингэлт Уул, Бөхөн шарын
нуруунд аялал жуулчлалын бааз
байгуулах
Тамирын гол дагуу Эко
загасчлал, тур байгуулах
2021-2023 Тодорхойгүй Орон нутагт аялал
жуулчлалын салбар
хөгжинө
Үйл
ажиллагаагаар
Хувийн салбар
Засаг дарга
ЗДТГ
ИТХ
Нутгийн
зөвлөл
Хувийн
салбар
71. Түүх соёлын дурсгалуудад
судалгаа хийлгэх,
Тохижуулалт, хөрөнгө оруулалт
хийж музей, үзмэр бүхий
барилга байгууламж барих
боломжтой газруудыг
мэргэжлийн байгууллагаар
тогтоолгох
2020 оноос Түүх соёлын
дурсгалуудад
үнэлгээ хийгдээгүй
Түүх соёлын
дурсгалуудад үнэлгээ
хийгдэж аялал
жуулчлалын
бүтээгдэхүүн болсон
байна.
60.0 Орон нутгийн
төсөв
Хувийн салбар
Төсөл хөтөлбөр
Сумын Засаг
дарга, ЗДТГ
Аж ахуйн
нэгжүүд