Ελένη Ξ, profile picture
Uploaded byΕλένη Ξ
9,386 views

Sxolikos elyths, ellinikothta thw poihshs toy

Embed presentation

O ΣΧΟΛΙΚΟΣ Ο∆ΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ Ο∆ΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ Σ ΦΥΣΗ, Σ ΓΛ ΣΣΑ, Σ ΙΣΤΟΡΙΑ, Σ ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ Σ ΠΑΡΑ∆ΟΣΗ (ΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΛΑΪΚΗ) ∆ρ Χριστίνα Αργυροπούλου, Επίτιµη Σύµβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
• Α. ΕΡΓΟΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Ο∆ΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ • Ο Οδ. Ελύτης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1911 και πέθανε στην Αθήνα το 1996. Γιορτάζουµε τα 100 χρόνια από τη γέννησή του. Είναι ένας από τους σηµαντικότερους Έλληνες ποιητές και το 1979 τιµήθηκε µε το βραβείο Νόµπελ. • Η ποίησή του είναι φωτεινή και αισιόδοξη µε κυρίαρχα µοτίβα τον ήλιο ως φυσικό στοιχείο και τον Ήλιο ως σύµβολο, το φως, τη χαρά της ζωής, την Ελλάδα, τους έλληνες, τη γενιά, το Αιγαίο, τα νησιά, τη θάλασσα, τον έρωτα, τα νιάτα, τον µικρό και µεγάλο κόσµο, τον άνθρωπο, τη ∆ικαιοσύνη και την Ελευθερία. • Στο έργο του ανιχνεύονται γλωσσικές και υφολογικές επιδράσεις από τον Σολωµό, τον Κάλβο, από τα βυζαντινά και εκκλησιαστικά κείµενα και γενικά από ό,τι συγκροτεί την ελληνική παράδοση, παλιό και νέο.
• Ξεκινάει από τα πράγµατα, από το τοπίο και από τον χώρο της µνήµης. Ο Οδυσσέας Ελύτης χειρίζεται µε άνεση, µε ευαισθησία και µε ιδιαίτερη γνώση την ελληνική γλώσσα, που την αξιοποιεί ποιητικά σε όλη τη διαχρονική της πορεία και τη συγχρονική της εξέλιξη. • Είναι ποιητής και δοκιµιογράφος, πρέπει, όµως, να επισηµανθεί ότι στα δοκίµιά του Ανοιχτά Χαρτιά και Εν Λευκώ ο λόγος του είναι κοντά στον ποιητικό. Έχει γράψει τα πεζά η Μαγεία του Παπαδιαµάντη και Αναφορά στον Α.Εµπειρίκο και έχει κάµει πολλές µεταφράσεις. Η παραγωγή του Ελύτη είναι πλούσια και σε πολλούς άξονες, που κινούνται γύρω από το λεγόµενο σύγχρονο ή νεοελληνικό µύθο του Ελύτη. • Ο Ελύτης πρωτοδηµοσίευσε στο περιοδικό Νέα Γράµµατα το 1935, το 1940 τύπωσε τους Προσανατολισµούς, το 1942-43 τη συλλογή, Ήλιος ο Πρώτος, το 1945 ο Ανθυπολοχαγός της Αλβανίας, το 1959 το Άξιον Εστί, το 1960 Έξι και µία τύψεις, το 1971 το Φωτόδεντρο και η ∆εκάτη Τετάρτη οµορφιά και ο Ήλιος ο Ηλιάτορας, το 1972 τα Ρω του Έρωτα και το Μονόγραµµα, το 1974 τα Ετεροθαλή, το 1978 Μαρία Νεφέλη, το 1985 Ο Μικρός Ναυτίλος, τα έργα ∆υτικά της Λύπης και εκ του Πλησίον, εκδόθηκαν το 1997 και 1998 αντίστοιχα, δηλαδή µετά τον θάνατο του ποιητή.
• Στην ποίησή του όλες οι αισθήσεις αποκτούν ελληνική ιθαγένεια, αναδεικνύει τις ελληνικές αρετές και αξίες, την ελιά, το αµπέλι, τη θάλασσα, τον ελληνικό πολιτισµό, δηµιουργεί, δηλαδή, µια ελληνική µυθογένεση και αναδεικνύει το φυλετικό τοπίο «Είµαστε από καλή γενιά, χτίζουµε ονειρευόµαστε και τραγουδούµε!» (Ήλιος ο Πρώτος). • Το ήθος- ύφος ή το ύφος-ήθος και “η λεβεντιά” είναι στοιχεία της ποίησής του, π.χ. « παιδιά που µε νιώθετε- πατριωτάκια του ήλιου» (ό.π. σελ. 33). Ακόµα, στην ποίηση του Ελύτη υπάρχει το µαγικό, το θαυµατουργικό στοιχείο, π.χ. “Με βέργες και παράξενα πουλιά στα χέρια” κ.ά.
• Ο Ελύτης δίνει το ιστορικό του παρόν και κάνει κατάθεση ψυχής εκφράζοντας άλλες εµπειρίες µε το Άσµα Ηρωικό και Πένθιµο για τον Χαµένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας (1943). • Ακολουθεί ένα έργο-σύνθεση, Το Άξιον Εστί, που το δούλεψε πολλά χρόνια (1950-1959) και που υµνείται η Γη, η Ελευθερία και η ∆ικαιοσύνη. Ο Άνθρωπος µπαίνει στην ανώτερη κλίµακα των αξιών και η ανθρωπιά, ανεξάρτητα από φυλή, φύλο και εθνικότητα. Κύριες πηγές του Οδ. Ελύτη ήταν η Παλαιά και η Καινή ∆ιαθήκη, η εκκλησιαστική υµνογραφία, το δηµοτικό τραγούδι, ο Ερωτόκριτος, ο Κάλβος, ο Σολωµός, ο Παπαδιαµάντης, ο Μακρυγιάννης, τα αρχαία κείµενα, κυρίως η Σαπφώ, και η νεότερη ποίηση, ελληνική και ξένη. • Το Άξιον Εστί είναι η µνήµη και η Ιθαγένεια, δηλαδή η συνάντηση του τοπίου και της συνολικής του πολιτιστικής και πολιτισµικής παράδοσης. • Το Άξιον Εστί είναι Λόγος και Γλώσσα, καθώς ο Ελύτης ποιεί ποίηση από και µε την αδιαίρετη ελληνική γλώσσα από τον Όµηρο ως σήµερα και προχωράει πλάθοντας νέες πρωτόγνωρες λέξεις. • Στη δοµή του Άξιον Εστί έχοµε χωρισµό σε τρία µέρη αυτοτελή µε συνδετικό κρίκο το στίχο “Αυτός ο κόσµος ο µικρός, ο µέγας” µε ή χωρίς θαυµαστικό. Tα τρία µέρη είναι: Η Γένεσις, Τα Πάθη και Το ∆οξαστικόν.
• Πρώτο µέρος. Η Γένεσις. Πρόκειται για τη γέννηση του Ενός, για τη δηµιουργία του Κόσµου, που παίρνει ελληνική ιθαγένεια. Ο ποιητής ταυτίζεται µε τη µοίρα του Έθνους του και από το ατοµικό εκφράζει το γενικό. • ∆εύτερο µέρος. Τα Πάθη. Αναφέρονται στον Πόλεµο στην Αλβανία, στη Νίκη, στην Κατοχή, στην Απελευθέρωση και τον Εµφύλιο. Κυρίαρχα θέµατα είναι: η Γλώσσα, η Ελευθερία, η Μοίρα, η Μοναξιά, η Απελπισία, η ∆ιχόνοια, η Ματαιότης, ο Θρήνος, ο Θάνατος, το Κάλλος και ο Ποιητικός Λόγος. • Τρίτο µέρος. Το ∆οξαστικόν. Το δοξαστικό είναι ένα µεγαλυνάριο, όπου κορυφώνεται δοξαστικά όλη η σύνθεση, όπου ανυψώνεται κλιµακωτά και δραµατουργικά το µυστήριο της Ζωής, ως Γέννηση- Πάθος, ως Θάνατος- Ανάσταση- Αθανασία. Εδώ ο ποιητής υµνεί την Ελλάδα, την Ποίηση, την Αιωνιότητα, το αιώνιο Είναι, το “γίγνεσθαι” του Ηράκλειτου, το φευγαλέο “νυν”= τώρα, και το σταθερό “αιέν”= το πάντοτε του Παρµενίδη. Το Άξιον Εστί αναδίδει χυµούς ζωής, µουσική και ρυθµό, µια κίνηση όρχησης που διαπερνά το είναι κάθε ευαίσθητου δέκτη.
Β. Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΤΟ ∆ΗΜΟΤΙΚΟ, ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ Β1. ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ∆ΗΜΟΤΙΚΟΥ • ΤΑΞΕΙΣ Γ΄, ∆΄, Ε΄, Στ΄ • Γενικά για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας. Σε κάθε εκπαιδευτική βαθµίδα η διδασκαλία της λογοτεχνίας οφείλει να είναι ένα ταξίδι ευχάριστο και δηµιουργικό. • Η λογοτεχνία ως αισθητικό, πολιτιστικό και κοινωνικό φαινόµενο, ως µάθηµα και µάθηση διά βίου έχει έναν ξεχωριστό ρόλο στο σχολείο. • Η ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη µπορεί να προσεγγιστεί κειµενοκεντρικά σε µικρές οµάδες στην τάξη ή συνερευνητικά µε τη συµµετοχή όλων των µαθητών ή µε την οργάνωση ενός σχεδίου εργασίας ή µε την επιλογή ενός άξονα µελέτης, π.χ. του µοτίβου του ήλιου στην ποίηση του Ελύτη, ή της ελληνικότητας στην ποίησή του µε συν-αναγνώσεις και άλλων ποιηµάτων από τους µαθητές στο σπίτι ή και στο σχολείο σε συγκεκριµένους άξονες µελέτης. • Στόχος είναι οι µαθητές να απολαύσουν και να µελετήσουν σε βάθος την ποίηση του Ελύτη. • 2. Τάξεις Γ΄και ∆΄, «ο Γλάρος» (σελ. 152). Αξιοποίηση όσων δίνει το βιβλίο. • ∆ιερεύνηση µέσα από τις εικόνες (ανέµελοι γλάροι, προβληµατισµένοι άνθρωποι -πόλεµοι και αλλαγές στη ζωή τους). Συζητάµε την απουσία στίξης, το κεφαλαίο γράµµα αντί για τελεία, την παραδοσιακή εξωτερικά στροφή, αλλά και τη µοντέρνα γραφή στο περιεχόµενο, καθώς τα νοήµατα προεκτείνονται και ολοκληρώνονται στο τέλος του ποιήµατος, όχι σε κάθε στροφή.
Βέβαια, όσον αφορά τον άξονα της ελληνικότητας αυτή δηλώνεται ως τοπίο και ως ιστορία. Το ποίηµα ανήκει στη συλλογή Τα Ρω του Έρωτα, ενότητα «Χαµαιλέων», η οποία δηµοσιεύθηκε το 1972 (δικτατορία). • Ο ΓΛΑΡΟΣ • Στο κύµα πάει να κοιµηθεί • δεν έχει τι να φοβηθεί • Μήνας µπαίνει µήνας Βγαίνει • γλάρος είναι και πηγαίνει • Από πόλεµο δεν ξέρει • ούτε τι θα πει µαχαίρι • Ο Θεός του 'δωκε φύκια • και χρωµατιστά χαλίκια • • Αχ αλί κι αλίµονό µας • µες στον κόσµο το δικό µας • ∆ε µυρίζουνε τα φύκια • δε γυαλίζουν τα χαλίκια • Χίλιοι δυο παραφυλάνε • σε κοιτάν και δε µιλάνε • Είσαι σήµερα µονάρχης • κι ωσαµ' αύριο δεν υπάρχεις
• 3. Στο Ανθολόγιο των Ε΄και Στ΄τάξεων ανθολογείται ποίηµα που έχει ίδιο τίτλο µε τη συλλογή Ο ήλιος ο ηλιάτορας. Η χρονολογία έκδοσης της συλλογής, 1971, µας επιτρέπει να συνδέσουµε το νόηµα του κειµένου µε την ιστορική περιπέτεια της Ελλάδας. • Το ποίηµα έχει στηθεί θεατρικά µε τον Αφηγητή και µε προσωποποιηµένους τον Ήλιο και τους Ανέµους, οπότε µπορεί να διαβαστεί από τρεις µαθητές. • ∆οµείται σε τρία δίστιχα, όπου ο δεύτερος στίχος είναι πιο µέσα στη σελίδα από τον πρώτο, στοιχείο που σηµειολογικά δηλώνει ότι µπορεί να διαβαστεί ως συνέχεια του α΄ στίχου (πεζολογικός στίχος). • Ο Αφηγητής αποτελεί προσωπείο του Ελύτη, που παρουσιάζει το µοτίβο του ολοφώτεινου και προσωποποιηµένου ήλιου και µας ξεναγεί στην γεωγραφία της Ελλάδας. • Η λέξη «ηλιάτορας» πλάστηκε από τον ποιητή (νεολογισµός) και σηµατοδοτεί τη µεγάλη ηλιοφάνεια του ελλαδικού τόπου, που προσδιορίζεται καλύτερα µε το «πετροπαιχνιδάτορα», που δηλώνει το πετρώδες έδαφος των νησιών και της ηπειρωτικής Ελλάδας (η ελληνικότητα ως φύση και τόπος).
• Άλλα στοιχεία ελληνικότητας είναι το Ταίναρο, τα αµπέλια, οι ελιές, µε αποκορύφωµα τη δήλωση του Ήλιου σε ευθύ λόγο ότι «Σ΄ όλους τους τόπους κι αν γυρνώ/ µόνον ετούτον αγαπώ!» (θαυµαστικό για να φανεί η συναισθηµατική φόρτιση). • Ο ήλιος o ηλιάτορας, Οδυσσέας Ελύτης • Αφηγητής • Ο ήλιος ο ηλιάτορας • ο πετροπαιχνιδάτορας (προσωποποίηση, εικόνα) • Από την άκρη των άκρω (λαϊκή γλώσσα) • κατηφοράει στο Ταίναρο (εικόνα και τοπογεωγραφία) • Φωτιά ΄ναι το πηγούνι του • χρυσάφι το πιρούνι του (φωτεινότητα του ήλιου) • Ο Ήλιος • Ε, σεις στεριές και θάλασσες • τ’ αµπέλια κι οι χρυσές ελιές (προσφώνηση, ελληνικό τοπίο) • ακούτε τα χαµπέρια µου (προσωποποίηση, οικειότητα) • µέσα στα µεσηµέρια µου • «Σ’ όλους τους τόπους κι αν γυρνώ (ευθύς λόγος, αξία- αγάπη τόπου) • µόνον ετούτον αγαπώ!». Άνεµοι • Άκου κι εµάς που µόλις εγυρίσαµε (εντοπιότητα) • νησιά και πολιτείες που γνωρίσαµε
• Κρήτη και Μυτιλήνη Σάµο κι Ικαριά, (χαρτογράφηση της Ελλάδας) • Νάξο και Σαντορίνη Ρόδο Κέρκυρα • Σπίτια µεγάλα κι άσπρα, σπίτια βουερά (εικόνες τοπίου και ηχητικές-βουερά) • πάνω στη µαύρη πέτρα, πάνω στα νερά (ηφαιστειογενή εδάφη) • Ξάνθη Θεσσαλονίκη Βέροια Καστοριά • Γιάννενα Μεσολόγγι Σπάρτη και Μιστρά • Καµπαναριά και στέγες µες στη συννεφιά (συνεκδοχή, εικόνα) • κι όλα µαζί µια λύπη και µιαν οµορφιά. (σχολιασµός των αντιθέτων) • Παρατηρούµε ότι η ελληνικότητα δηλώνεται καθαρά από τους ταξιδιάρηδες Ανέµους, που µιλούν για τα νησιά και την οµορφιά του τόπου. Στο ποίηµα δίνεται η ελληνική ανθρωπογεωγραφία µε τα άσπρα σπίτια, µε τους ανθρώπους που µιλούν δυνατά και µε τα ηφαιστειογενή εδάφη και µε τα καµπαναριά, π.χ. «άσπρα σπίτια βουερά/πάνω στη µαύρη πέτρα πάνω στα νερά/ Ξάνθη Θεσσαλονίκη Βέροια Καστοριά/Γιάννενα Μεσολόγγι Σπάρτη και Μιστρά». • (ζωγραφική Ελύτη)
• Συνεπώς, η ελληνικότητα συµπεριλαµβάνει όλα τα άψυχα και έµψυχα, την οποία υµνεί ο Οδυσσέας Ελύτης µε υπέροχες εικόνες, µε ψυχοποιήσεις και µε την πολυφωνική δοµή του ποιήµατός του (πρόσωπα) και κυρίως µε το κυρίαρχο µοτίβο του Ήλιου. Οι µικροί µαθητές µπορούν να εκκινήσουν από τις εικόνες πατώντας στο κείµενο και να εντοπίσουν τις προσωποποιήσεις και στοιχεία του ελληνικού τοπίου. • Εναλλακτικές διδακτικές προσεγγίσεις • 1.Μπορεί να γίνει η µελέτη του ποιήµατος µε τη συνεργασία των µαθητών ανά δύο θρανία ή µε δοσµένες ερωτήσεις ή ανά πτέρυγα που αναλαµβάνει από µια ενότητα, σύµφωνα µε τα πρόσωπα, π.χ. • -ποιος µιλάει, για ποιο πράγµα, ποιο σχήµα λόγου αξιοποιεί και γιατί; • -ποια ρηµατικά πρόσωπα επιλέγονται, τι σας κάνει εντύπωση στον τρόπο που µιλάει ο αφηγητής και γιατί; • -τι πετυχαίνει µε την επανάληψη της στροφής και ποια αξία αναδεικνύεται; • -ποιες εικόνες σου αρέσουν; • -ποια στοιχεία αναδεικνύουν το ελληνικό τοπίο και γενικά την Ελλάδα ως τόπο και πολιτισµό, ως δεσµό του Έλληνα µε τον τόπο του; • -ζωγράφισε ή γράψε κάτι το δικό σου µε αφορµή το ποίηµα. • Επίσης, ως συν-ανάγνωση, θα πρότεινα να µελετήσουν σε οµάδες οι µαθητές όλη τη συλλογή και να την παρουσιάσουν σε εύθετο χρόνο, άλλοι να ζωγραφίσουν και άλλοι να προσπαθήσουν να φτιάξουν το δικό τους ποίηµα για την Ελλάδα ή την ιδιαίτερη πατρίδα τους. • (Εµπειρία µου από Αυστραλία , µε τη διδασκαλία αυτού του ποιήµατος)
• 2. Εργασία σε δοσµένες ερωτήσεις ή σε άξονες µε τους µαθητές χωρισµένους σε µικρές οµάδες (διάταξη θρανίων ανά δύο), π.χ. • -άλλοι εντοπίζουν τα παράλογα στοιχεία/ υπερρεαλιστικά στοιχεία, • -άλλοι την ελληνικότητα µέσα από γεωγραφικά, ιστορικά ή άλλα στοιχεία, • -άλλοι τις εικόνες, τον τρόπο της γλωσσικής τους διάρθρωσης, τα πρόσωπα, • -άλλοι τον τίτλο, τον τίτλο της συλλογής και τη δοµή και στίξη του ποιήµατος. • Τέλος γίνεται συζήτηση και ολοκλήρωση της ερµηνείας µε ανασύνθεση του όλου και γίνονται κάποιες εργασίες εικαστικές ή απόπειρα λογοτεχνικής γραφής από τους µαθητές ή µετατροπή του ποιητικού σε πεζό λόγο κ.ά.
• Β2. ΑΝΘΟΛΟΓΗΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ Ο∆. ΕΛΥΤΗ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ • ΚΝΛ, Α΄ Γυµνασίου «Κάτω στης µαργαρίτας το αλωνάκι», «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι». • Το ποίηµα του Οδ. Ελύτη, «Κάτω στης µαργαρίτας το αλωνάκι» ανήκει στη συλλογή Ήλιος ο Πρώτος, που δηµοσιεύθηκε µέσα στην Κατοχή 1942-43. Ο ποιητής πολεµάει το σκοτάδι µε το φως και τον θάνατο µε τον έρωτα και τη ζωή. ∆ίνονται οι εικόνες του ποιήµατος και συζητούνται αν εµπεριέχουν µεσογειακά και ελληνικά στοιχεία, βιώµατα από τα παιδικά χρόνια, µνήµες, όνειρα και ελπίδες. Επίσης, διερευνάται το ερωτικό στοιχείο. • Το αλώνι µε τις µαργαρίτες διαβάζεται και ως αλώνι της µαργαρίτας, χωρίς κεφαλαίο (µ, Μ), ο χορός µε τα µελισσόπουλα, που στον λαϊκό λόγο λέγονται έτσι τα παιδιά ως παιδόπουλα. Ο ήλιος προσωποποιείται, το υγρό στοιχείο συγκροτεί αντίθεση µε τη φωτιά και τη ζέστη του καλοκαιριού. Τα στάχυα συνειρµικά συνδέονται µε το καλοκαίρι και µε το αλωνάκι και θυµίζουν µεσογειακό ελληνικό τοπίο, όπου και ο ουρανός ακόµα παίρνει τα χρώµατα των ανθρώπων (µελαψοί, µαυρισµένοι). • VII • Κάτω στης µαργαρίτας το αλωνάκι • Στήσαν χορό τρελό τα µελισσόπουλα • Ιδρώνει o ήλιος τρέµει το νερό • Φωτιάς σουσάµια σιγοπέφτουνε • Στάχια ψηλά λυγίζουνε τον µελαψό ουρανό.
• Η επόµενη στροφή αποδίδεται µε πολλές εικόνες, συνεικόνες (άνθρωποι, άµαξες και άλογα) σε λαϊκό ελληνικό λόγο (αλόγατα, κατηφοριά, δεντρών, αζαλιά κ.ά.). Η ζέστη του καλοκαιριού ξυπνάει τα ερωτικά συναισθήµατα, οι µαρµαρένιες γούρνες παραπέµπουν στον λαϊκό υλικό πολιτισµό. • Το ερωτικό ξύπνηµα των κοριτσιών δίνεται στην τρίτη στροφή, π.χ. «µυρίζει πυρκαγιά» (µεταφορά), δηλαδή η εφηβεία έχει βρει τα αγοροκόριτσα. Είναι ολοφάνερο ότι φύση και έρωτας συνυπάρχουν σε αυτό το ποίηµα που το διαπερνάει η ελληνικότητα κυρίως ως λαϊκός λόγος. • Με χείλια µπρούντζινα κορµιά γυµνά • Τσουρουφλισµένα στο τσακµάκι του οίστρου • Εέ! εέ! Tραντάζοντας διαβαίνουν οι αµαξάδες • Στο λάδι της κατηφοριάς τ' αλόγατα βουλιάζουν • Τ' αλόγατα ονειρεύovται • Μια πολιτεία δροσερή µε γούρνες µαρµαρένιες • Ένα τριφύλλι σύννεφο έτοιµο να χυθεί • Στους λόφους των λιγνών δεντρών που ζεµατάν τ΄αυτιά τους • Στα ντέφια των µεγάλων κάµπων που χοροπηδάν τις καβαλίνες τους. • • Πέρα µέσ' στα χρυσά νταριά κοιµούνται αγοροκόριτσα • Ο ύπνος τους µυρίζει πυρκαγιά • Στα δόντια τους ο ήλιος σπαρταράει • Απ' τη µασχάλη τους γλυκά στάζει το µοσχοκάρυδο • Κι η άχνα πιωµένη µε βαρειές χτυπιές παραπατά • Στην αζαλιά στην έλισσα και στη µοσκοϊτιά ! • Νταριά = κεχριά για ωδικά πτηνά
• Από τη συλλογή Τα ρω του έρωτα, ενότητα «Αφανέρωτα», ανθολογείται και το ποίηµα µε τίτλο • «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι». • Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • τ' άγριο µαλλί σου στην τρικυµία • το ραντεβού µας η ώρα µία Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • τα µαύρα µάτια σου το µαντίλι • την εκκλησούλα µε το καντήλι • Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • κι εµάς τους δύο χέρι µε χέρι • • Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • µε τα µισόλογα τα σβησµένα • τα καραβόπανα τα σχισµένα • Μες στις αφρόσκονες και τα φύκια • όλα τα πήρε τα πήγε πέρα • τους όρκους που έτρεµαν στον αέρα Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • κι εµάς τους δύο χέρι µε χέρι
• Αφού γίνει µια πρώτη προσέγγιση µέσα από τις εικόνες του ποιήµατος, αναδεικνύεται το νόηµα των ερώτων του καλοκαιριού και ο στόχος της επανάληψης του στίχου «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι». • Στη συνέχεια, σύµφωνα µε τον άξονα «Η ελληνικότητα στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη» οι µαθητές διερευνούν και συζητούν τα στοιχεία που παραπέµπουν στην ελληνικότητα, όπως είναι: η εικόνα του καλοκαιριού, η κόρη µε µαύρα µάτια και η εκκλησούλα κοντά σε µια ακρογιαλιά. • Θα µπορούσαµε να φανταστούµε ένα νησιώτικο τοπίο όπου δύο νέοι παρά τους όρκους και το πάθος του καλοκαιρινού έρωτα (χέρι µε χέρι, έτρεµαν), όταν έρχεται ο Σεπτέµβρης όλα τα ξεχνάνε και όλα σβήνουν, π.χ.« τα καραβόπανα τα σχισµένα». • Με αφορµή αυτά τα δύο ποιήµατα οι µαθητές θα µπορούσαν να οργανώσουν ένα σχέδιο εργασίας µε θέµα «Η φύση και ο έρωτας» στην ποίηση του Ελύτη. • 2. ΚΝΛ, Β΄ Γυµνασίου «Πίνοντας ήλιο κορινθιακό» • Είναι ένα ποίηµα ευχάριστο, γεµάτο εικόνες και δράση (ρηµατικός λόγος). Η ελληνικότητα δηλώνεται ρητά µε τον κορινθιακό ήλιο, µε τα αρχαία µάρµαρα, όπως συνάγεται από το «διαβάζοντας τα µάρµαρα», δηλαδή τον αρχαίο πολιτισµό, µε το µεσογειακό τοπίο (αµπέλια, θάλασσες, καµάκι για τα ψάρια) και µε το µοτίβο του ήλιου. • Στη β΄στροφή ακολουθούν υπερρεαλιστικές εικόνες που εµπλέκουν τη φύση, τα δέντρα (λεµονιές) µε τα όνειρα, µε τις ελπίδες, µε τα αισθήµατα (πράσινα πουλιά, γύρη καλοκαιριάς) και µε την αισιοδοξία για έναν καλύτερο κόσµο « Όµορφος από την αρχή στα µέτρα της καρδιάς».
• Πίνοντας ήλιο κορινθιακό • ∆ιαβάζοντας τα µάρµαρα • ∆ρασκελίζοντας αµπέλια θάλασσες • Σηµαδεύοντας µε το καµάκι ΄Ενα τάµα ψάρι που γλιστρά • Βρήκα τα φύλλα που ο ψαλµός του ήλιου αποστηθίζει • Τη ζωντανή στεριά που ο πόθος χαίρεται • Ν' ανοίγει. • Πίνω νερό κόβω καρπό • Χώνω το χέρι µου στις φυλλωσιές του ανέµου • Οι λεµονιές αρδεύουνε τη γύρη της καλοκαιριάς • Τα πράσινα πουλιά σκίζουν τα όνειρά µου • Φεύγω µε µια µατιά • Ματιά πλατιά όπου ο κόσµος ξαναγίνεται • Όµορφος από την αρχή στα µέτρα της καρδιάς.
• Αν ληφθεί υπόψη ότι η συλλογή εκδόθηκε το 1971, τα ιστορικά συµφραζόµενα είναι εύγλωττα, δηλαδή η ελπίδα ότι η δικτατορία θα λήξει και ο κόσµος θα γίνει και πάλι όµορφος «πράσινα πουλιά/[…]/ο κόσµος ξαναγίνεται/όµορφος από την αρχή στα µέτρα της καρδιάς./». • Ενδεικτική πρόταση για εργασία σε οµάδες είναι η συγκρότηση ενός σχεδίου εργασίας µε θέµα: Tο µοτίβο του ήλιου και oι πολυσηµικές συνδηλώσεις του µε βάση τη συλλογή, Ήλιος ο Πρώτος και το Άξιον Εστί, καθώς πολλά ποιήµατα έχουν µελοποιηθεί και θα είναι κάπως οικεία στους µικρούς µαθητές. Μπορεί, ακόµα, να δοθεί ως εργασία στο σπίτι ή στο σχολείο σε οµάδες µαθητών η συνανάγνωση ποιηµάτων από τα παλιά βιβλία µε ανάδειξη της ελληνικότητας και του µοτίβου του ήλιου.
• 3. ΚΝΛ Γ΄ Γυµνασίου, Το Άξιον Εστί « Η Γένεσις, ΄Ύµνος Γ΄», «Τα Πάθη, Ψαλµός Ε΄» και από τη συλλογή Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη οµορφιά, «∆ώρο ασηµένιο ποίηµα». • Και τα τρία ποιήµατα µπορούν να µελετηθούν από οµάδες µαθητών. Κάθε οµάδα αναλαµβάνει από ένα ποίηµα στον άξονα της ελληνικότητας και πώς, κειµενικά, αυτή διατυπώνεται (εικόνες, γλώσσα, µεταφορές, επαναλήψεις κ.ά.). • Εναλλακτικά, µπορεί να γίνει µελέτη στην τάξη του πρώτου ποιήµατος και να επεξεργαστούν σε οµάδες οι µαθητές τα δύο άλλα είτε γενικά ως προς την ελληνικότητα ή σε δοσµένες ερωτήσεις µέσα από τις οποίες θα αναδεικνύεται η γραφή του ποιητή, οι τεχνικές του, η γλώσσα, το ύφος και η ελληνικότητα. • Αξιοποιούνται οι πληροφορίες του βιβλίου και της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Το απόσπασµα είναι από τον Γ΄ Ύµνο. • Το Άξιον Εστί µιµείται στη δοµή την τριµερή της Παλαιάς και Καινής ∆ιαθήκης, εκδίδεται το 1959 και µελοποιείται το 1964. Με βάση αυτή τη σύνθεση του Άξιον Εστί (Η Γένεσις, Τα Πάθη, Το ∆οξαστικόν) βραβεύεται ο ποιητής µε το Νόµπελ(1979).
• Το Άξιον Εστί « Η Γένεσις, ΄Ύµνος Γ΄» • Τότε είπε και γεννήθηκεν η θάλασσα • Και είδα και θαύµασα • Και στη µέση της έσπειρε κόσµους µικρούς κατ' εικόνα και οµοίωσή µου: • Ίπποι πέτρινοι µε τη χαίτη ορθή • και γαλήνιοι αµφορείς • και λοξές δελφινιών ράχες • η Ίος η Σίκινος η Σέριφος η Μήλος • «Κάθε λέξη κι από 'να χελιδόνι • για να σου φέρνει την άνοιξη µέσα στο θέρος» είπε • Και πολλά τα λιόδεντρα • που να κρησάρουν στα χέρια τους το φως • κι ελαφρό ν' απλώνεται στον ύπνο σου • και πολλά τα τζιτζίκια • που να µην τα νιώθεις • όπως δε νιώθεις το σφυγµό στο χέρι σου • αλλά λίγο το νερό • για να το 'χεις Θεό και να κατέχεις τι σηµαίνει ο λόγος του • και το δέντρο µονάχο του • χωρίς κοπάδι • για να το κάνεις φίλο σου • και να γνωρίζεις τ' ακριβό του τ' όνοµα
• φτενό στα πόδια σου το χώµα • για να µην έχεις πού ν' απλώσεις ρίζα • και να τραβάς του βάθους ολοένα • και πλατύς επάνου ο ουρανός • για να διαβάζεις µόνος σου την απεραντοσύνη. • ΑΥΤΟΣ • ο κόσµος ο µικρός, ο µέγας! • Κατά την επεξεργασία διερευνούµε την πρόσληψη των µαθητών, δηλαδή τι κατάλαβαν, τι τους άρεσε, τι τους δυσκόλεψε και διευρύνουµε την πρόσληψή τους µε αναφορά στη γέννηση της θάλασσας και των νησιών, π.χ. «έσπειρε κόσµους µικρούς», συζητάµε το ελληνικό τοπίο (τζιτζίκια, ελαιώνες, αµπέλια, µοναχικό δέντρο, λίγο νερό, γαλανός ουρανός), που διαπλέκεται µε τον ελληνικό πολιτισµό (ίπποι πέτρινοι, αµφορείς κ. ά.). • Επίσης, συζητάµε τη σχέση του ανθρώπου µε το φτωχικό, πετρώδες τοπίο, που αγωνίζεται, όπως η ρίζα του δέντρου, και βαθαίνει στον στοχασµό του. • Έτσι, ο µικρόκοσµος του ελληνικού νησιώτικου τοπίου εγκιβωτίζεται στην απεραντοσύνη του κόσµου ως ένας µικρός, θαυµαστός και µέγας κόσµος, τον οποίο ο ποιητής δηµιούργησε ποιητικά, τον θαύµασε και δέθηκε µαζί του µε µια ξεχωριστή αγάπη. • Συνεπώς, µέσα από λέξεις και εικόνες αποκωδικοποιείται το ποίηµα της δηµιουργίας της θάλασσας και των νησιών, µε τον πολιτισµό και την ανθρωπογεωγραφία του, µε την ελληνική ιθαγένεια και ταυτότητα, που δίνονται από τον Ελύτη µε τη µοντέρνα γραφή του (γλώσσα, ποιητική ενότητα, πεζολογικός στίχος, απουσία στίξης και οµοιοκαταληξίας κ.ά.).
• Τα άλλα δύο ποιήµατα µελετώνται από τους µαθητές σε οµάδες. ∆ηλαδή, µια οµάδα µπορεί να ασχοληθεί µε το περιεχόµενο, η άλλη µε τη µορφή των ποιηµάτων και µια άλλη παρουσιάζει τη συλλογή Το Άξιον Εστί. • Η εργασία µπορεί να γίνει και µε κάποιες ερωτήσεις ως πυξίδα, εστιάζοντας στο τοπίο και την ιστορία, καθώς γεωγραφία, ιστορία και παράδοση αδερφώνονται και το παρελθόν καθοδηγεί µε τις αξίες του το παρόν και το µέλλον. • Αναδεικνύονται στα «Πάθη, Ε΄» ο τόπος και οι αξίες του, η ελληνικότητα ως ελευθερία, ως ορθοδοξία (βρέφος της Άνοιξης, φωτιά= πόλεµος, λάµψη = νίκη), ως µνήµη και ιστορία µε τη λέξη «βουνά» και τις ρητορικές ερωτήσεις (τι, ποιος, ποιοι, πότε ποιων, πόσων), δηλαδή ως χρέος, καθώς τα βουνά οι λαοί σηκώνουν στους ώµους τους, ως µνήµη δρώσα, ως «άκαυτη βάτος». ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΜΟΥ στα βουνά • και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώµο τους • και πάνω τους η µνήµη καίει • άκαυτη βάτος. • Μνήµη του λαού µου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω. •
• Ταράζεται ο καιρός • κι απ' τα πόδια τις µέρες κρεµάζει • αδειάζοντας µε πάταγο τα οστά των ταπεινωµένων. • Ποιοι, πώς, πότε ανέβηκαν την άβυσσο; • Ποιες, ποιων, πόσων οι στρατιές; • Τ' ουρανού το πρόσωπο γυρίζει κι οι εχθροί µου έφυγαν µακριά. • Μνήµη του λαού µου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω. • Εσύ µόνη απ' τη φτέρνα τον άντρα γνωρίζεις • Εσύ µόνη απ' την κόψη της πέτρας µιλάς • Εσύ την όψη των αγίων οξύνεις • κι εσύ στου νερού των αιώνων την άκρη σύρεις • πασχαλιάν αναστάσιµη! • Αγγίζεις το νου µου και πονεί το βρέφος της Άνοιξης! • Τιµωρείς το χέρι µου και στα σκότη λευκαίνεται! • Πάντα πάντα περνάς τη φωτιά για να φτάσεις τη λάµψη. • Πάντα πάντα τη λάµψη περνάς • για να φτάσεις ψηλά τα βουνά τα χιονόδοξα. • Όµως τι τα βουνά; Ποιος και τι στα βουνά; • Τα θεµέλιά µου στα βουνά • και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώµο τους • και πάνω τους η µνήµη καίει • άκαυτη βάτος!
• ∆ύο άλλες οµάδες µαθητών αναλαµβάνουν να παρουσιάσουν το ποίηµα «∆ώρο ασηµένιο ποίηµα», εκδόθηκε µε τη συλλογή Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη οµορφιά το 1971, τότε ο ποιητής βρίσκεται λόγω της δικτατορίας στη Γαλλία. • Στο ποίηµα η γλώσσα ταυτίζεται µε τη φύση, η ιστορία είναι παρούσα µε τους ποικιλώνυµους εχθρούς που πέρασαν από την Ελλάδα. • Σε αυτή τη χώρα ο ποιητής προσφέρει αυτό που µπορεί, δηλαδή ένα ποίηµα ως δώρο, ένα ξεχωριστό ποίηµα «ασηµένιο» σαν τις ασηµοκάρφωτες βυζαντινές εικόνες, µε όλες τις συνδηλώσεις. • Συνεπώς, και το ποίηµα αυτό διαπερνάται από την ελληνικότητα ως γλώσσα, ως ιστορία, ως µνήµη, ως ξεχωριστή χώρα και ως πολύτιµο εικόνισµα.
∆ώρο ασηµένιο ποίηµα • Ξέρω πως είναι τίποτε όλ' αυτά και πως η γλώσσα που µιλώ δεν έχει αλφάβητο/ • Αφού και ο ήλιος και τα κύµατα είναι µια γραφή συλλαβική που την αποκρυπτογρα-/ • -φείς µονάχα στους καιρούς της λύπης και της εξορίας/ • Κι η πατρίδα µια τοιχογραφία µ' επιστρώσεις διαδοχικές φράγκικες ή σλαβικές που/ • αν τύχει και βαλθείς για να την αποκαταστήσεις πας αµέσως φυλακή και δίνεις λόγο/ • Σ' ένα πλήθος Εξουσίες ξένες µέσω της δικής σου πάντοτε/ • Όπως γίνεται για τις συµφορές/ • Όµως ας φανταστούµε σ' ένα παλαιών καιρών αλώνι που µπορεί να 'ναι και σε/ πολυκατοικία ότι παίζουνε παιδιά και ότι αυτός που χάνει/ • Πρέπει σύµφωνα µε τους κανονισµούς να πει στους άλλους και να δώσει µιαν αλήθεια/ • Οπόταν βρίσκονται στο τέλος όλοι να κρατούν στο χέρι τους ένα µικρό • ∆ώρο ασηµένιο ποίηµα
• Θα µπορούσε, ακόµα, να συγκροτηθεί ένα σχέδιο εργασίας µε τα ανθολογηµένα ποιήµατα της Γ΄ τάξης του γυµνασίου από τα παλιά και τα νέα βιβλία σε δοσµένους άξονες, ώστε οι µαθητές να απολαύσουν την ποίηση του Ελύτη, να την κατανοήσουν και να στοχαστούν πάνω στις αξίες και τον σεβασµό αυτού του τόπου µε ό,τι τον συγκροτεί. • Εναλλακτικές προτάσεις διδακτικής • α. Μπορεί να δοθεί το θέµα «Η ελληνικότητα στην ποίηση του Οδ. Ελύτη» και να γίνει ένα σχέδιο εργασίας/ project από τους µαθητές που είναι χωρισµένοι σε οµάδες και µελετούν τον άξονα «ελληνικότητα»: • -ως φύση και τοπίο (εικόνες και µοτίβα), • -ως γλώσσα, ως µοντέρνα γραφή, ως πολιτισµό, ήθη και έθιµα, • β. Εναλλακτικά, µπορεί να µελετηθεί ευρύτερα άλλος άξονας, π.χ. Το µοτίβο του ήλιου στην ελληνική λογοτεχνία µέσα από ποικίλα λογοτεχνικά κείµενα διαφόρων ποιητών (δηµοτικό τραγούδι, Ελύτης, Σεφέρης, Σικελιανός) και να συγκροτηθεί ένα σχέδιο εργασίας. Θα έχουν, όµως, προσεγγιστεί σε γενικές γραµµές τα ποιήµατα στο σχολείο µε όλους τους µαθητές.
• Οι άξονες µελέτης µπορούν, ενδεικτικά να είναι: • -Παρουσίαση του «Ήλιου» ως ποιητικού µοτίβου µε την αξιακή του φόρτιση, µέσα από επιλεγµένα νεοελληνικά έργα ή και αρχαιότερα κείµενα, π.χ. Όµηρος, λυρική ποίηση, τραγωδία. • - Ο ήλιος σε σχέση µε τη ζωή ανθρώπων και φυτών (Βιολογία), ως παράγοντας για την οικονοµία µιας χώρας κ.ά. • -Ο ήλιος ως φυσικό στοιχείο-Σύµπαν (Φυσική, Μαθηµατικά) • - Ο ήλιος σε εικαστικές απεικονίσεις και στον λαϊκό λόγο • Οι εργασίες των µαθητών λαµβάνονται υπόψη στην αξιολόγηση, όπου διερευνάται και η εξέλιξη του ίδιου µαθητή στο µάθηµα. • Β3. Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ Ο∆ΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑΣ • Στο λύκειο ανθολογούνται στα ΚΝΛ, Β΄ τεύχος, πολλά ποιήµατα του Ελύτη, όπως: Η τρελή ροδιά και Η Μαρίνα των βράχων, από τη συλλογή Προσανατολισµοί και την ενότητα «Η Θητεία του Καλοκαιριού», [Στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα…], από τη συλλογή Ήλιος ο Πρώτος, «Τα Πάθη, άσµα η΄», συλλογή Το Άξιον Εστί και «Ο Ύπνος των Γενναίων» από τη συλλογή Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό, που µπορούν να µελετηθούν στους άξονες: • α) Η ελληνικότητα στην ποίηση του Ελύτη, • β) Η παρουσία της φύσης και η µυθογένεση του Ελύτη, • γ) Η παρουσία της γυναίκας ως κόρης, ως έφηβης, ως γυναίκας, ως µάνας και ως αγαπηµένης στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη.
• Αναλυτικότερα, τα ποιήµατα Η τρελή ροδιά και Η Μαρίνα των βράχων µπορούν να συνεξεταστούν στον άξονα έρωτας, γυναίκα, φύση, αισιοδοξία, από δύο µε τέσσερις οµάδες µαθητών, αφού τους δοθούν κάποιες ερωτήσεις και αφού ενηµερωθούν για την ποιητική τέχνη του Ελύτη. • ς κατακλείδα θα πρέπει να σχολιάσουν και τον τρόπο που γράφει ο ποιητής (το πώς, ερωτήσεις, επαναλήψεις, ψυχοποίηση αψύχων, συνεικόνες κ.ά.) και το περιεχόµενο (το τι), καθώς µορφή και περιεχόµενο είναι αδιαχώριστα. Στοιχεία κοµβικά στα δύο ποιήµατα, που πρέπει να ληφθούν υπόψη, είναι το λογοτεχνικό ρεύµα και τα ιστορικά συµφραζόµενα. • Η συλλογή, Προσανατολισµοί, όπου ανήκουν, έχει ελληνικό χρώµα, έρωτα και αισιοδοξία. Η µνήµη γίνεται ποιητική νοηµοσύνη, η φθορά και ο θάνατος υπερσκελίζονται από το φως του Αιγαίου, το τοπίο αναδεικνύεται µε ποιητικές εικόνες για τον έρωτα, τη θάλασσα, τα νησιά, τα πλοία, τους ανέµους, τη γυναίκα ως Μαρίνα στον βράχο ή τη Ροδιά ως τρελή και ερωτευµένη, που πολεµάει το σκοτάδι µε τον έρωτα και την ελπίδα. • Στο ποίηµα, Η Μαρίνα των Βράχων, το τοπίο είναι βραχώδες, είναι τοπίο σκληρό της δοκιµασίας, το λιµάνι της θάλασσας οδηγεί σε ρεµβασµό, το θαλασσινό ελληνικό τοπίο είναι εµφανές, όπως και τα ερωτικά σκιρτήµατα (θύελλα, τρικυµία), π.χ. «µια τρικυµία στα χείλη». Η µνήµη ως βίωµα είναι παρούσα τον Σεπτέµβριο µε το τέλος του Καλοκαιριού, της ρέµβης και του έρωτα. • Ο ποιητής παρουσιάζει την Μαρίνα της αθωότητας και το µέστωµά της ως γυναίκας, π.χ. «Ανάσκελη να χαίρεσαι την αυγή των πραγµάτων/[...]/ • Έχεις µια γεύση τρικυµίας στα χείλη/ • Κι ένα φόρεµα κόκκινο σαν το αίµα/ […]/ • Μα πού γύριζες;/ • Ολονυχτίς τη σκληρή ρέµβη της πέτρας και της θάλασσας/[…]/ »
• Η θηλυκή ύπαρξη διαπερνάει την ποίηση του Ελύτη ως µορφή δρώσα, ως αρχετυπική µορφή, ως έρωτας και οµορφιά. Ο Ελύτης είναι ένας ποιητής αισθησιακός. Επίσης, και τα δύο ποιήµατα, Μαρίνα των βράχων και Τρελή ροδιά υπονοούν τον άλλον, αυτόν που προκαλεί τον έρωτα, καθώς δηλώνεται, ποιητικά, ότι η ανεµελιά τελειώνει, οπότε το κορίτσι γίνεται γυναίκα και το παιδί άντρας, π.χ. • «Κι ο ήλιος στέκεται από πάνω του θηρίο ελπίδας/ • Κι εσύ πιο κοντά του σφίγγεις έναν έρωτα/ • Έχοντας µια πικρή γεύση τρικυµίας στα χείλη,/ • ∆εν είναι για να λογαριάζεις γαλανή ως το κόκαλο/ άλλο καλοκαίρι /[…]/ Στυλωµένη στους βράχους δίχως χτες και αύριο, • Στους κινδύνους των βράχων µε τη χτενισιά της θύελλας • Θ΄ αποχαιρετήσεις το αίνιγµά σου». • Στο ποίηµα, Η τρελή ροδιά, η ροδιά είναι σύµβολο γονιµότητας και ερωτισµού, είναι ένα δέντρο της ελληνικής φύσης, που δένεται µε τη λόγια και λαϊκή του παράδοση (αγγεία και επιτύµβιες στήλες, έθιµα του γάµου και της πρωτοχρονιάς). Ο ποιητής από τους πρώτους στίχους δίνει τον ελληνικό χώρο, την παιδική µνήµη την οικειότητα και την αθωότητα «τρελή = ανέµελη», π.χ. «Σ΄ αυτές τις κάτασπρες αυλές όπου φυσά ο νοτιάς/Σφυρίζοντας σε θολωτές κάµαρες, πέστε µου είναι η τρελή ροδιά/Που σκιρτάει στο φως σκορπίζοντας το καρποφόρο γέλιο της/Με ανέµου πείσµατα και ψιθυρίσµατα, πέστε µου είναι η τρελή ροδιά/ Που σπαρταράει µε φυλλωσιές νιογέννητες τον όρθρο/
• Ανοίγοντας όλα τα χρώµατα ψηλά µε ρίγος θριάµβου;». • Στην επόµενη στροφή ο χώρος της κάµαρης διευρύνεται µε τους κάµπους και το ξύπνηµα του έρωτα των κοριτσιών, π.χ. «Όταν στους κάµπους που ξυπνούν ολόγυµνα κορίτσια», εδώ ο έρωτας αντιµάχεται «τη συννεφιά του κόσµου». • Στην τρίτη στροφή εµφανίζεται το µοτίβο του ήλιου, ένας ήλιος εκτυφλωτικός, που επηρεάζει την τρελή ροδιά και φέρνει ελπίδα « Ζώνοντας τον αιώνιον ήλιο µε χιλιάδες πρίσµατα/Εκτυφλωτικά, πέστε µου είναι η τρελή ροδιά/Που αρπάει µια χαίτη [...]/Που ξεφωνίζει την καινούρια ελπίδα που ανατέλλει;». • Στη συνέχεια, η τρελή ροδιά ως γυναίκα βρίσκεται σε τοπίο θαλασσινό µε καράβια και χαιρετάει µε το µαντίλι της, στοιχείο και εικόνα, που παραπέµπουν σε δηµοτικά και άλλα τραγούδια. • Η φύση, η µνήµη και η ελληνικότητα αποκαλύπτουν το µυστήριο του έρωτα, προµηνύουν το φως και τη διέξοδο στο αδιέξοδο, η ροδιά, τελικά, γίνεται δηµιουργική δύναµη, π.χ. «Σε µεσοφούστανα πρωταπριλιάς και σε τζιτζίκια δεκαπενταύγουστου/ Πέστε µου, αυτή που παίζει, αυτή που οργίζεται, αυτή που ξελογιάζει/ […]/Πέστε µου, αυτή που ανοίγει τα φτερά στο στήθος των πραγµάτων/Στο στήθος των βαθιών ονείρων µας, είναι η τρελή ροδιά;».
• Η συλλογή Ήλιος ο Πρώτος συνεχίζει το κλίµα των Προσανατολισµών, τα µοτίβα είναι πιο συγκεκριµένα (Καλοκαίρι, Ήλιος, έρωτας, Ελλάδα, γενιά, γυναίκα). Η συλλογή εκδόθηκε το 1943. • Τόσο το ποίηµα [Στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα…], όσο και «Τα Πάθη, άσµα η΄» από Το Άξιον Εστί και «Ο Ύπνος των Γενναίων» από τη συλλογή Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό µπορούν να προσεγγιστούν στον άξονα της ελληνικότητας ως φύσης και ιστορίας είτε κειµενοκεντρικά το πρώτο στην τάξη και σε οµάδες τα άλλα δύο είτε όλα µε τους µαθητές χωρισµένους σε µικρές οµάδες, µέσα στην τάξη, και µε προετοιµασία από το σπίτι. • Στο ποίηµα [Στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα…], έχουµε αφήγηση, απλή και κατανοητή, αλλά η πορεία στα κτήµατα γίνεται πνευµατική πορεία σε συγκεκριµένο τόπο, τον ελληνικό, π.χ. «στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα/ Με τις γυναίκες τους ήλιους τα σκυλιά µας/». Ο ρηµατικός λόγος δίνει συνοπτικά τον χρόνο, παρουσιάζεται η ξενοιασιά της ζωής και το νερό ως συνώνυµο µε τις πατρογονικές αξίες (απόφαση λευτεριάς), καθώς έρχεται από τους αιώνες, π.χ. «Παίξαµε τραγουδήσαµε ήπιαµε νερό/ Φρέσκο καθώς ξεπήδαγε από τους αιώνες/ […]/ Ξέραµε πως δεν ήταν να σβηστεί ποτές/ [… ]/Το βράδυ ανάψαµε φωτιά/Και τραγουδούσαµε γύρω- τριγύρω».
• Η φωτιά παραπέµπει στον πόλεµο (1943), ο όρκος στη φωτιά, η επανάληψη, η υπόρρητη σχέση µε το δηµοτικό τραγούδι, το στίγµα της γενιάς, η παρουσία του εµείς –του ποιητή µε τους οµοεθνείς του-, όλα αναδεικνύουν την ελληνικότητα ως ιστορία, ως γλώσσα και ως πολιτισµό (µοντέρνα γραφή, επιλεκτική στίξη, εικόνες, αξίες). Ο ποιητής µιλάει ως πνευµατικός ηγέτης της γενιάς του, π.χ. • «Φωτιά ωραία φωτιά µη λυπηθείς τα κούτσουρα • Φωτιά ωραία φωτιά µη φτάσεις ως τη στάχτη • Φωτιά ωραία φωτιά καίγε µας • Λέγε µας τη ζωή. • Εµείς τη λέµε τη ζωή την πιάνουµε απ΄τα χέρια/[… ]/ • Εµείς τη λέµε τη ζωή πηγαίνουµε µπροστά • Και χαιρετούµε τα πουλιά της που µισεύουνε • Είµαστε από καλή γενιά»
• Τα ποιήµατα «Τα Πάθη, άσµα η΄» (Το Άξιον Εστί) και «Ο Ύπνος των Γενναίων» (Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό) µπορούν να µελετηθούν από οµάδες µαθητών µε συν- ανάγνωση στον άξονα της ελληνικότητας και σε δοσµένους υποάξονες µελέτης, όπως: • Να περιγραφούν και να σχολιαστούν οι οπτικές και ακουστικές εικόνες από την οπτική της ελληνικότητας. • Να δοθεί η θέση των γυναικών στον πόλεµο. • Να αναδειχθούν οι αξίες που απορρέουν από τα ποιήµατα και να σχολιαστούν στοιχεία της παράδοσης, λόγια και λαϊκά. • Να παρουσιαστεί ο ποιητής και το έργο του και να δοθούν στοιχεία της ποιητικής του Ελύτη ως µοτίβα, ως γλώσσα και ως τεχνική • Παίρνοντας αφορµή από τα ανθολογηµένα ποιήµατα του Ελύτη στο λύκειο (ΚΝΛ., Β΄ τεύχος) να αναπτυχθεί ως µετακειµενική γλωσσική και λογοτεχνική δραστηριότητα από τους µαθητές το θέµα: Ο Ελύτης του ελληνισµού, ποίηση και ποιητική. • Η συµµετοχική µελέτη των ποιηµάτων του Ελύτη θα αφήσει σηµαντικό γλωσσικό και αξιακό εκτόπισµα στους µαθητές µας.
• Άλλωστε στα ποιήµατα θίγονται θέµατα σύγχρονα, ο ποιητής µετουσιώνει ποιητικά βιώµατά του και του λαού του, στον Άξιον Εστί (Πάθη, άσµα η΄), όπως είναι η κατοχή, µε τους θανάτους και την πείνα, µε τη δεινή θέση των γυναικών και του άµαχου πληθυσµού κ.ά. Θέµατα, γραφή, µεταφορές και αλληγορίες, εικόνες και στίξη σχολιάζονται. Το µοτίβο του ήλιου δεν είναι χαρούµενο, αλλά µε τον ήλιο και την ηµέρα γνωστοποιείται ο άδικος χαµός των Ελλήνων από τους κατακτητές, ελπίδα δεν υπάρχει πουθενά «δεν έσταξε ούτε σταγόνα πράσινο αίµα». «ΓΥΡΙΣΑ τα µάτια * δάκρυα γιοµάτα • κατά το παραθύρι • Και κοιτώντας έξω * καταχιονισµένα • τα δέντρα των κοιλάδων • Αδελφοί µου, είπα * ως κι αυτά µια µέρα • κι αυτά θα τ' ατιµάσουν • Προσωπιδοφόροι * µες στον άλλο αιώνα • τις θηλιές ετοιµάζουν • ∆άγκωσα τη µέρα * και δεν έσταξε ούτε • σταγόνα πράσινο αίµα • Φώναξα στις πύλες* κι η φωνή µου πήρε • τη θλίψη των φονιάδων • Μες στης γης το κέντρο* φάνηκε ο πυρήνας • που όλο σκοτεινιάζει • Κι η αχτίδα του ήλιου * γίνηκεν, ιδέστε • ο µίτος του Θανάτου!
• πικρές γυναίκες * µε το µαύρο ρούχο • παρθένες και µητέρες • Που σιµά στη βρύση * δίνατε να πιούνε • στα αηδόνια των αγγέλων • Έλαχε να δώσει * Και σε σας ο Χάρος • τη φούχτα του γεµάτη • Μέσ΄ απ' τα πηγάδια * τις κραυγές τραβάτε • των αδικοσκοτωµένων • • Τόσο δεν αγγίζουν * η φωτιά µε το άχτι • που πένεται ο λαός µου • Του Θεού το στάρι * στα ψηλά καµιόνια • το φόρτωσαν και πάει • Μες την έρµη κι άδεια * πολιτεία µένει • το χέρι που µονάχα • Με µπογιά θα γράψει * στους µεγάλους τοίχους • Ψ ΜΙ ΚΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» • […………………………………………..]
Στο ποίηµα, Ο Ύπνος των Γενναίων, ο ποιητής ποιεί µνηµόσυνο στους αγωνιστές του αλβανικού µετώπου το 1940-41, όπου πολέ- µησε και ο ίδιος. Εικόνες σκληρές µεταδίδουν το κλίµα εκείνης της εποχής, αλλά ο ποιητής δίνει και µηνύµατα αισιοδοξίας µε την Αρετή, όνοµα σύµβολο, που εργάζεται σκληρά και από το αίµα των γενναίων βγαίνει ήδη καπνός από τον οποίο θα ανθοφορήσει η Ελευθερία. Ζωντανοί και πεθαµένοι πολεµούν πλάι πλάι. • Ο Ύπνος των Γενναίων Μυρίζουν ακόµη λιβανιά, κι έχουν την όψη καµένη από το πέρασµά τους στα Σκοτεινά Μεγάλα Μέρη. • Κει που µεµιάς τους έριξε το Ασάλευτο Μπρούµυτα, σ' ένα χώµα που κι η πιο µικρή ανεµώνα • του θα 'φτανε να πικράνει τον αέρα του Άδη • • ( Το ΄να χέρι µπρος, έλεγες πολεµούσε ν΄αρπαχτεί απ΄το/ µέλλον, τ΄ άλλο απ΄ την έρµη κεφαλή, στραµµέ- • νη µε το πλάι, Σα να θωρεί στερνή φορά, µέσα στα µάτια ενός ξεκοι- • λιασµένου αλόγου, σωρό τα χαλάσµατα καπνίζοντας) Κει τους απάλλαξε ο Καιρός. Η φτερούγα η µια, η πιο κόκκινη, κάλυψε τον κόσµο, την ώρα που η άλλη, α-/ βρή, σάλευε κιόλας µες στο διάστηµα,
Και καµιά ρυτίδα ή τύψη, αλλά σε βάθος µέγα [… ] • • Ήλιος νέος, αγίνωτος ακόµη, [… ] • Πλάση από γδικιωµένα αισθήµατα έλαµπε, απαράλλαχτη/ κι αναστραµµένη να τη διαβαίνουν οι ίδιοι τώρα, µε /θανατωµένο µέσα τους το ∆ήµιο, • Χωρικοί του απέραντου γαλάζιου! […] • Όλη µέρα τώρα η µικρή Αρετή κατεβαίνει κι εργάζεται/ σκληρά στα µέρη όπου η γη από άγνοια σήπονταν, κι / • είχαν οι άνθρωποι ανεξήγητα µελανουργήσει, [… ]/ • Και η άχνα που ανεβαίνει απ' τις κοιλάδες, έχουν να κά-/ νουν πως δεν είναι λέει καπνός, µα η νοσταλγία που/ ξεθυµαίνει από τις χαραµάδες του ύπνου των Γενναίων.
Επίλογος • Είναι ολοφάνερο ότι η ποίηση του Ελύτη είναι φωτεινή, στοχαστική, ελληνική και πανανθρώπινη και προσφέρεται σε πολλές αναγνώσεις και εναλλακτικές διδακτικές προσεγγίσεις. Η αξιοποίηση και της µελοποιηµένης ποίησής του συµβάλλει στην καλύτερη κατανόησή της και, φυσικά, η ένταξή της στο ιστορικό και κοινωνικό της πλαίσιο. Πάντα, όµως, προέχει οι µαθητές να ανακαλύπτουν την ποίηση του Ελύτη και µε µαθητοκεντρικές πρακτικές να την κατανοούν, να την απολαµβάνουν και να την επεκτείνουν, προσλαµβάνοντας αξίες και έµµεσα βιώµατα που στηρίζουν τον άνθρωπο διά βίου. • Εννοείται ότι η µελέτη της ποίησης δεν είναι έργο µόνον των µαθητών αλλά όλων των ανθρώπων. ∆ιότι οι λογοτέχνες µας, παλιοί και σύγχρονοι, µας τιµούν ως λαό και µας προεκτείνουν, πνευµατικά, ως άτοµα.
• ∆ρ Χριστίνα Αργυροπούλου, Επίτιµη Σύµβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, • Αντιπρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων • Αθήνα 2011

More Related Content

PDF
Οδυσσέας Ελύτης - Πίνοντας ήλιο κορινθιακό
byvserdaki
 
PPSX
Βίκη Καχριμάνη Κουμανταρεας λογοτεχνια-β3
byΑφροδίτη Διαμαντοπούλου
 
PDF
Μένης Κουμανταρέας, Γραφείον ευρέσεως εργασίας, Κείμενα Β Γυμνασίου
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
PDF
Αρχαία Ελληνικά Γ Γυμνασίου Ενότητα 2 : Θυσία για την πατρίδα Φύλλο εργασίας
bymvourtsian
 
PDF
test-eisagogi-antigoni
byKoumpi's Ideas
 
PDF
H ζωή στη Σύμη
byMaria Michali
 
PDF
ομηρου οδυσσεια ε 311 420
byvaralig
 
DOC
ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΤΕΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΚΥΜΑ ΤΟΥ ΛΟΥΙΣ ΣΕΠΟΥΛΒΕΔΑ
bygymagias
 
Οδυσσέας Ελύτης - Πίνοντας ήλιο κορινθιακό
byvserdaki
 
Βίκη Καχριμάνη Κουμανταρεας λογοτεχνια-β3
byΑφροδίτη Διαμαντοπούλου
 
Μένης Κουμανταρέας, Γραφείον ευρέσεως εργασίας, Κείμενα Β Γυμνασίου
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
Αρχαία Ελληνικά Γ Γυμνασίου Ενότητα 2 : Θυσία για την πατρίδα Φύλλο εργασίας
bymvourtsian
 
test-eisagogi-antigoni
byKoumpi's Ideas
 
H ζωή στη Σύμη
byMaria Michali
 
ομηρου οδυσσεια ε 311 420
byvaralig
 
ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΤΕΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΚΥΜΑ ΤΟΥ ΛΟΥΙΣ ΣΕΠΟΥΛΒΕΔΑ
bygymagias
 

What's hot

PDF
ΘΟΥΡΙΟΣ-ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
byAlexandra Gerakini
 
PPT
28η οκτωβρίου 1940
byAristea Papantonopoulou
 
PPTX
Διονύσιος Σολωμός, Η καταστροφή των Ψαρών
byMatoula Mk
 
PDF
Έρμαν Έσε, Ο Λύκος. Κείμενα Β΄ Γυμνασίου
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
PDF
Γιάννης Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυ...
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
PPT
Η θυσία της Ιφιγένειας
bystamatiademogianni
 
PDF
Οδύσσεια α γυμνασίου,ενότητα 11η - σχέδιο μαθήματος-φύλλο εργασίας
byvserdaki
 
PDF
γραπτός Vs προφορικός λόγος και κείμενο
byAngeliki Chroni
 
PDF
Ομήρου Οδύσσεια, Βασικοί όροι και στοιχεία τεχνικής
byvaralig
 
PPT
οδυσσεια εισαγωγη
byΚατερίνα Προκοπίου
 
PDF
ΙΛΙΑΔΑ Γ - ΤΕΙΧΟΣΚΟΠΙΑ
byΕΛΕΝΗ ΜΟΥΤΑΦΗ
 
DOCX
Φύλλο εργασίας -Γλώσσα Γ Γυμνασίου-Ενότητα 6
bymvourtsian
 
PDF
Νεοελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 6 Φύλλο εργασίας
bymvourtsian
 
DOCX
Ιλιάδα, σχόλια στη ραψωδία Γ
byvaralig
 
DOC
Σολωμος σεναριο διδασκαλιας
byΚατερίνα Μακριδάκη
 
DOC
Eλισάβετ Mουτζάν Μαρτινέγκου, Αυτοβιογραφία
byGeorgia Dimitropoulou
 
PDF
Γ. Iωάννου νασαι καλά δάσκαλε
byΚατερίνα Προκοπίου
 
PPTX
To mayro kyma
bydemistefi
 
PPT
4η θεματική ενότητα Θρησκευτικών Ε΄ τάξης.pdf
byDimitra Mylonaki
 
PPTX
α΄ ελληνικός αποικισμός
byypourgeio paideias
 
ΘΟΥΡΙΟΣ-ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
byAlexandra Gerakini
 
28η οκτωβρίου 1940
byAristea Papantonopoulou
 
Διονύσιος Σολωμός, Η καταστροφή των Ψαρών
byMatoula Mk
 
Έρμαν Έσε, Ο Λύκος. Κείμενα Β΄ Γυμνασίου
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
Γιάννης Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυ...
byΤσατσούρης Χρήστος, Γυμνάσιο Μαγούλας Δυτικής Αττικής
 
Η θυσία της Ιφιγένειας
bystamatiademogianni
 
Οδύσσεια α γυμνασίου,ενότητα 11η - σχέδιο μαθήματος-φύλλο εργασίας
byvserdaki
 
γραπτός Vs προφορικός λόγος και κείμενο
byAngeliki Chroni
 
Ομήρου Οδύσσεια, Βασικοί όροι και στοιχεία τεχνικής
byvaralig
 
οδυσσεια εισαγωγη
byΚατερίνα Προκοπίου
 
ΙΛΙΑΔΑ Γ - ΤΕΙΧΟΣΚΟΠΙΑ
byΕΛΕΝΗ ΜΟΥΤΑΦΗ
 
Φύλλο εργασίας -Γλώσσα Γ Γυμνασίου-Ενότητα 6
bymvourtsian
 
Νεοελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 6 Φύλλο εργασίας
bymvourtsian
 
Ιλιάδα, σχόλια στη ραψωδία Γ
byvaralig
 
Σολωμος σεναριο διδασκαλιας
byΚατερίνα Μακριδάκη
 
Eλισάβετ Mουτζάν Μαρτινέγκου, Αυτοβιογραφία
byGeorgia Dimitropoulou
 
Γ. Iωάννου νασαι καλά δάσκαλε
byΚατερίνα Προκοπίου
 
To mayro kyma
bydemistefi
 
4η θεματική ενότητα Θρησκευτικών Ε΄ τάξης.pdf
byDimitra Mylonaki
 
α΄ ελληνικός αποικισμός
byypourgeio paideias
 

Viewers also liked

PDF
οδυσσέας ελυτης
byGeorge Thodis
 
PDF
Γλώσσα Δ΄ 6. 1. ΄΄Κορίτσι΄΄
byΧρήστος Χαρμπής
 
DOCX
αφήγηση μιας ιστορίας έχουμε
byalexadra71
 
PPT
Το τελικό ν
byΓιάννης Φερεντίνος
 
PPTX
ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
bynikonikolo
 
PPTX
το τελικό ν
byΚατερίνα Λάζαρη
 
PPTX
Το τελικό ν, Γραμματική μαθήματος 6ης Ενότητας:Ιστορίες παιδιών - Τετράδιο ε...
byΗλιάδης Ηλίας
 
οδυσσέας ελυτης
byGeorge Thodis
 
Γλώσσα Δ΄ 6. 1. ΄΄Κορίτσι΄΄
byΧρήστος Χαρμπής
 
αφήγηση μιας ιστορίας έχουμε
byalexadra71
 
Το τελικό ν
byΓιάννης Φερεντίνος
 
ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
bynikonikolo
 
το τελικό ν
byΚατερίνα Λάζαρη
 
Το τελικό ν, Γραμματική μαθήματος 6ης Ενότητας:Ιστορίες παιδιών - Τετράδιο ε...
byΗλιάδης Ηλίας
 

Similar to Sxolikos elyths, ellinikothta thw poihshs toy

PPT
οδυσσέας ελύτης
byeana1702
 
DOCX
" ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ" ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ,ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ.docx
byΕΥΗ ΚΑΡΟΥΝΙΑ
 
PPT
Πίνοντας ήλιο κορινθιακό
byΜαρία Τσουκανέλη
 
DOCX
Άξιον Εστί, Τα Πάθη, Ψαλμός Β΄, Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική, Οδυσσέας Ελύτη...
byEleni Vakana
 
PPTX
ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
bynikonikolo
 
PPT
"O δωδεκάλογος του γύφτου»
byFlora Kyprianou
 
DOCX
Οδυσσέας Ελύτης, Αξιον εστί ( Ψαλμός Β', Άσμα δ')
byFlora Kyprianou
 
PDF
Yperrealismos gym
byRia Papamanoli
 
PPTX
Eλύτης Αξιον εστι
byELENI EFSTATHIADOU
 
DOCX
στα χτήματα βαδίσαμε όλη μέρα... ολο το υλικο
byEleni Kots
 
PPT
οδυσσεας ελυτης
by3gel
 
PPTX
οδυσσέας ελύτης ( 1911 1996)
byskourti
 
PPTX
οδυσσέας ελύτης ( 1911 1996)
byskourti
 
PPT
B Lyk Didakt Protaseis O Topos Mas Ritsos
byswtia
 
PDF
Odysseas elyths, pinontas hlio korinthiako
byΗρω Μαρκουλη
 
PPSX
elytis 3.ppsx
byVassiaKarra
 
PPT
B Lyk Didakt Protaseis O Topos Mas Ritsos
byswtia
 
PPT
B Lyk Didakt Protaseis O Topos Mas Ritsos
byswtia
 
DOC
γελ μ. εργασια β ομαδα 2012
byΒέρα Δακανάλη (Φιλόλογος ΠΕ02)
 
PPT
Ss 1211825290450061 8
bystamatiakatsive
 
οδυσσέας ελύτης
byeana1702
 
" ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ" ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ,ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ.docx
byΕΥΗ ΚΑΡΟΥΝΙΑ
 
Πίνοντας ήλιο κορινθιακό
byΜαρία Τσουκανέλη
 
Άξιον Εστί, Τα Πάθη, Ψαλμός Β΄, Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική, Οδυσσέας Ελύτη...
byEleni Vakana
 
ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
bynikonikolo
 
"O δωδεκάλογος του γύφτου»
byFlora Kyprianou
 
Οδυσσέας Ελύτης, Αξιον εστί ( Ψαλμός Β', Άσμα δ')
byFlora Kyprianou
 
Yperrealismos gym
byRia Papamanoli
 
Eλύτης Αξιον εστι
byELENI EFSTATHIADOU
 
στα χτήματα βαδίσαμε όλη μέρα... ολο το υλικο
byEleni Kots
 
οδυσσεας ελυτης
by3gel
 
οδυσσέας ελύτης ( 1911 1996)
byskourti
 
οδυσσέας ελύτης ( 1911 1996)
byskourti
 
B Lyk Didakt Protaseis O Topos Mas Ritsos
byswtia
 
Odysseas elyths, pinontas hlio korinthiako
byΗρω Μαρκουλη
 
elytis 3.ppsx
byVassiaKarra
 
B Lyk Didakt Protaseis O Topos Mas Ritsos
byswtia
 
B Lyk Didakt Protaseis O Topos Mas Ritsos
byswtia
 
γελ μ. εργασια β ομαδα 2012
byΒέρα Δακανάλη (Φιλόλογος ΠΕ02)
 
Ss 1211825290450061 8
bystamatiakatsive
 

More from Ελένη Ξ

PPS
αιγός ποταμοί
byΕλένη Ξ
 
PDF
Parag.gr.logou fulla ergasias (2)
byΕλένη Ξ
 
PPS
Gynaikes ston polemo emprhsmos
byΕλένη Ξ
 
PDF
18. καβαφησ καισαριων
byΕλένη Ξ
 
DOC
διαφοροποιημενη διδασκαλια παντελιαδου
byΕλένη Ξ
 
PDF
Megaron
byΕλένη Ξ
 
DOC
μανώλης στεργιούλης, σοφοκλεους αντιγονη, στ. 20 32. δειγματική διδασκαλία, κ...
byΕλένη Ξ
 
DOC
Μανώλης Στεργιούλης, Σοφοκλεους Αντιγονη, στ. 20 32. δειγματική διδασκαλία, κ...
byΕλένη Ξ
 
DOC
μανώλης στεργιούλης, σοφοκλεουσ αντιγονη, στ. 18 38. δειγματική διδασκαλία, κ...
byΕλένη Ξ
 
PPS
ναυμαχίες
byΕλένη Ξ
 
PPS
ρατσισμός
byΕλένη Ξ
 
PPS
ανθρώπινα δικαιώματα
byΕλένη Ξ
 
DOC
40o ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ-ΣΠΑΡΤΗ
byΕλένη Ξ
 
DOC
πλούμιτσα χάρτης Mail
byΕλένη Ξ
 
PDF
Kazantzakis publications berlin (gr)
byΕλένη Ξ
 
PDF
1. λογοτεχνια στη δευτεροβαθμια
byΕλένη Ξ
 
PDF
ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ_ΚΥΡΙΟΥ_ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ_ΙΣΤΟΡΙΑ
byΕλένη Ξ
 
PDF
Parag.gr.logou aksiolog.gr.ekfrasns (1)
byΕλένη Ξ
 
PDF
εξεταστεα υλη γ΄λυκειου 2012 13
byΕλένη Ξ
 
PDF
2nd xmas flyer 2012
byΕλένη Ξ
 
αιγός ποταμοί
byΕλένη Ξ
 
Parag.gr.logou fulla ergasias (2)
byΕλένη Ξ
 
Gynaikes ston polemo emprhsmos
byΕλένη Ξ
 
18. καβαφησ καισαριων
byΕλένη Ξ
 
διαφοροποιημενη διδασκαλια παντελιαδου
byΕλένη Ξ
 
Megaron
byΕλένη Ξ
 
μανώλης στεργιούλης, σοφοκλεους αντιγονη, στ. 20 32. δειγματική διδασκαλία, κ...
byΕλένη Ξ
 
Μανώλης Στεργιούλης, Σοφοκλεους Αντιγονη, στ. 20 32. δειγματική διδασκαλία, κ...
byΕλένη Ξ
 
μανώλης στεργιούλης, σοφοκλεουσ αντιγονη, στ. 18 38. δειγματική διδασκαλία, κ...
byΕλένη Ξ
 
ναυμαχίες
byΕλένη Ξ
 
ρατσισμός
byΕλένη Ξ
 
ανθρώπινα δικαιώματα
byΕλένη Ξ
 
40o ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ-ΣΠΑΡΤΗ
byΕλένη Ξ
 
πλούμιτσα χάρτης Mail
byΕλένη Ξ
 
Kazantzakis publications berlin (gr)
byΕλένη Ξ
 
1. λογοτεχνια στη δευτεροβαθμια
byΕλένη Ξ
 
ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ_ΚΥΡΙΟΥ_ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ_ΙΣΤΟΡΙΑ
byΕλένη Ξ
 
Parag.gr.logou aksiolog.gr.ekfrasns (1)
byΕλένη Ξ
 
εξεταστεα υλη γ΄λυκειου 2012 13
byΕλένη Ξ
 
2nd xmas flyer 2012
byΕλένη Ξ
 

Sxolikos elyths, ellinikothta thw poihshs toy

  • 1.
    O ΣΧΟΛΙΚΟΣ Ο∆ΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ Ο∆ΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ Σ ΦΥΣΗ, Σ ΓΛ ΣΣΑ, Σ ΙΣΤΟΡΙΑ, Σ ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ Σ ΠΑΡΑ∆ΟΣΗ (ΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΛΑΪΚΗ) ∆ρ Χριστίνα Αργυροπούλου, Επίτιµη Σύµβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
  • 2.
    • Α. ΕΡΓΟΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑΓΙΑ ΤΟΝ Ο∆ΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ • Ο Οδ. Ελύτης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1911 και πέθανε στην Αθήνα το 1996. Γιορτάζουµε τα 100 χρόνια από τη γέννησή του. Είναι ένας από τους σηµαντικότερους Έλληνες ποιητές και το 1979 τιµήθηκε µε το βραβείο Νόµπελ. • Η ποίησή του είναι φωτεινή και αισιόδοξη µε κυρίαρχα µοτίβα τον ήλιο ως φυσικό στοιχείο και τον Ήλιο ως σύµβολο, το φως, τη χαρά της ζωής, την Ελλάδα, τους έλληνες, τη γενιά, το Αιγαίο, τα νησιά, τη θάλασσα, τον έρωτα, τα νιάτα, τον µικρό και µεγάλο κόσµο, τον άνθρωπο, τη ∆ικαιοσύνη και την Ελευθερία. • Στο έργο του ανιχνεύονται γλωσσικές και υφολογικές επιδράσεις από τον Σολωµό, τον Κάλβο, από τα βυζαντινά και εκκλησιαστικά κείµενα και γενικά από ό,τι συγκροτεί την ελληνική παράδοση, παλιό και νέο.
  • 3.
    • Ξεκινάειαπό τα πράγµατα, από το τοπίο και από τον χώρο της µνήµης. Ο Οδυσσέας Ελύτης χειρίζεται µε άνεση, µε ευαισθησία και µε ιδιαίτερη γνώση την ελληνική γλώσσα, που την αξιοποιεί ποιητικά σε όλη τη διαχρονική της πορεία και τη συγχρονική της εξέλιξη. • Είναι ποιητής και δοκιµιογράφος, πρέπει, όµως, να επισηµανθεί ότι στα δοκίµιά του Ανοιχτά Χαρτιά και Εν Λευκώ ο λόγος του είναι κοντά στον ποιητικό. Έχει γράψει τα πεζά η Μαγεία του Παπαδιαµάντη και Αναφορά στον Α.Εµπειρίκο και έχει κάµει πολλές µεταφράσεις. Η παραγωγή του Ελύτη είναι πλούσια και σε πολλούς άξονες, που κινούνται γύρω από το λεγόµενο σύγχρονο ή νεοελληνικό µύθο του Ελύτη. • Ο Ελύτης πρωτοδηµοσίευσε στο περιοδικό Νέα Γράµµατα το 1935, το 1940 τύπωσε τους Προσανατολισµούς, το 1942-43 τη συλλογή, Ήλιος ο Πρώτος, το 1945 ο Ανθυπολοχαγός της Αλβανίας, το 1959 το Άξιον Εστί, το 1960 Έξι και µία τύψεις, το 1971 το Φωτόδεντρο και η ∆εκάτη Τετάρτη οµορφιά και ο Ήλιος ο Ηλιάτορας, το 1972 τα Ρω του Έρωτα και το Μονόγραµµα, το 1974 τα Ετεροθαλή, το 1978 Μαρία Νεφέλη, το 1985 Ο Μικρός Ναυτίλος, τα έργα ∆υτικά της Λύπης και εκ του Πλησίον, εκδόθηκαν το 1997 και 1998 αντίστοιχα, δηλαδή µετά τον θάνατο του ποιητή.
  • 4.
    • Στην ποίησήτου όλες οι αισθήσεις αποκτούν ελληνική ιθαγένεια, αναδεικνύει τις ελληνικές αρετές και αξίες, την ελιά, το αµπέλι, τη θάλασσα, τον ελληνικό πολιτισµό, δηµιουργεί, δηλαδή, µια ελληνική µυθογένεση και αναδεικνύει το φυλετικό τοπίο «Είµαστε από καλή γενιά, χτίζουµε ονειρευόµαστε και τραγουδούµε!» (Ήλιος ο Πρώτος). • Το ήθος- ύφος ή το ύφος-ήθος και “η λεβεντιά” είναι στοιχεία της ποίησής του, π.χ. « παιδιά που µε νιώθετε- πατριωτάκια του ήλιου» (ό.π. σελ. 33). Ακόµα, στην ποίηση του Ελύτη υπάρχει το µαγικό, το θαυµατουργικό στοιχείο, π.χ. “Με βέργες και παράξενα πουλιά στα χέρια” κ.ά.
  • 5.
    • Ο Ελύτηςδίνει το ιστορικό του παρόν και κάνει κατάθεση ψυχής εκφράζοντας άλλες εµπειρίες µε το Άσµα Ηρωικό και Πένθιµο για τον Χαµένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας (1943). • Ακολουθεί ένα έργο-σύνθεση, Το Άξιον Εστί, που το δούλεψε πολλά χρόνια (1950-1959) και που υµνείται η Γη, η Ελευθερία και η ∆ικαιοσύνη. Ο Άνθρωπος µπαίνει στην ανώτερη κλίµακα των αξιών και η ανθρωπιά, ανεξάρτητα από φυλή, φύλο και εθνικότητα. Κύριες πηγές του Οδ. Ελύτη ήταν η Παλαιά και η Καινή ∆ιαθήκη, η εκκλησιαστική υµνογραφία, το δηµοτικό τραγούδι, ο Ερωτόκριτος, ο Κάλβος, ο Σολωµός, ο Παπαδιαµάντης, ο Μακρυγιάννης, τα αρχαία κείµενα, κυρίως η Σαπφώ, και η νεότερη ποίηση, ελληνική και ξένη. • Το Άξιον Εστί είναι η µνήµη και η Ιθαγένεια, δηλαδή η συνάντηση του τοπίου και της συνολικής του πολιτιστικής και πολιτισµικής παράδοσης. • Το Άξιον Εστί είναι Λόγος και Γλώσσα, καθώς ο Ελύτης ποιεί ποίηση από και µε την αδιαίρετη ελληνική γλώσσα από τον Όµηρο ως σήµερα και προχωράει πλάθοντας νέες πρωτόγνωρες λέξεις. • Στη δοµή του Άξιον Εστί έχοµε χωρισµό σε τρία µέρη αυτοτελή µε συνδετικό κρίκο το στίχο “Αυτός ο κόσµος ο µικρός, ο µέγας” µε ή χωρίς θαυµαστικό. Tα τρία µέρη είναι: Η Γένεσις, Τα Πάθη και Το ∆οξαστικόν.
  • 6.
    • Πρώτο µέρος.Η Γένεσις. Πρόκειται για τη γέννηση του Ενός, για τη δηµιουργία του Κόσµου, που παίρνει ελληνική ιθαγένεια. Ο ποιητής ταυτίζεται µε τη µοίρα του Έθνους του και από το ατοµικό εκφράζει το γενικό. • ∆εύτερο µέρος. Τα Πάθη. Αναφέρονται στον Πόλεµο στην Αλβανία, στη Νίκη, στην Κατοχή, στην Απελευθέρωση και τον Εµφύλιο. Κυρίαρχα θέµατα είναι: η Γλώσσα, η Ελευθερία, η Μοίρα, η Μοναξιά, η Απελπισία, η ∆ιχόνοια, η Ματαιότης, ο Θρήνος, ο Θάνατος, το Κάλλος και ο Ποιητικός Λόγος. • Τρίτο µέρος. Το ∆οξαστικόν. Το δοξαστικό είναι ένα µεγαλυνάριο, όπου κορυφώνεται δοξαστικά όλη η σύνθεση, όπου ανυψώνεται κλιµακωτά και δραµατουργικά το µυστήριο της Ζωής, ως Γέννηση- Πάθος, ως Θάνατος- Ανάσταση- Αθανασία. Εδώ ο ποιητής υµνεί την Ελλάδα, την Ποίηση, την Αιωνιότητα, το αιώνιο Είναι, το “γίγνεσθαι” του Ηράκλειτου, το φευγαλέο “νυν”= τώρα, και το σταθερό “αιέν”= το πάντοτε του Παρµενίδη. Το Άξιον Εστί αναδίδει χυµούς ζωής, µουσική και ρυθµό, µια κίνηση όρχησης που διαπερνά το είναι κάθε ευαίσθητου δέκτη.
  • 7.
    Β. Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΤΟ ∆ΗΜΟΤΙΚΟ, ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ Β1. ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ∆ΗΜΟΤΙΚΟΥ • ΤΑΞΕΙΣ Γ΄, ∆΄, Ε΄, Στ΄ • Γενικά για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας. Σε κάθε εκπαιδευτική βαθµίδα η διδασκαλία της λογοτεχνίας οφείλει να είναι ένα ταξίδι ευχάριστο και δηµιουργικό. • Η λογοτεχνία ως αισθητικό, πολιτιστικό και κοινωνικό φαινόµενο, ως µάθηµα και µάθηση διά βίου έχει έναν ξεχωριστό ρόλο στο σχολείο. • Η ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη µπορεί να προσεγγιστεί κειµενοκεντρικά σε µικρές οµάδες στην τάξη ή συνερευνητικά µε τη συµµετοχή όλων των µαθητών ή µε την οργάνωση ενός σχεδίου εργασίας ή µε την επιλογή ενός άξονα µελέτης, π.χ. του µοτίβου του ήλιου στην ποίηση του Ελύτη, ή της ελληνικότητας στην ποίησή του µε συν-αναγνώσεις και άλλων ποιηµάτων από τους µαθητές στο σπίτι ή και στο σχολείο σε συγκεκριµένους άξονες µελέτης. • Στόχος είναι οι µαθητές να απολαύσουν και να µελετήσουν σε βάθος την ποίηση του Ελύτη. • 2. Τάξεις Γ΄και ∆΄, «ο Γλάρος» (σελ. 152). Αξιοποίηση όσων δίνει το βιβλίο. • ∆ιερεύνηση µέσα από τις εικόνες (ανέµελοι γλάροι, προβληµατισµένοι άνθρωποι -πόλεµοι και αλλαγές στη ζωή τους). Συζητάµε την απουσία στίξης, το κεφαλαίο γράµµα αντί για τελεία, την παραδοσιακή εξωτερικά στροφή, αλλά και τη µοντέρνα γραφή στο περιεχόµενο, καθώς τα νοήµατα προεκτείνονται και ολοκληρώνονται στο τέλος του ποιήµατος, όχι σε κάθε στροφή.
  • 8.
    Βέβαια, όσον αφοράτον άξονα της ελληνικότητας αυτή δηλώνεται ως τοπίο και ως ιστορία. Το ποίηµα ανήκει στη συλλογή Τα Ρω του Έρωτα, ενότητα «Χαµαιλέων», η οποία δηµοσιεύθηκε το 1972 (δικτατορία). • Ο ΓΛΑΡΟΣ • Στο κύµα πάει να κοιµηθεί • δεν έχει τι να φοβηθεί • Μήνας µπαίνει µήνας Βγαίνει • γλάρος είναι και πηγαίνει • Από πόλεµο δεν ξέρει • ούτε τι θα πει µαχαίρι • Ο Θεός του 'δωκε φύκια • και χρωµατιστά χαλίκια • • Αχ αλί κι αλίµονό µας • µες στον κόσµο το δικό µας • ∆ε µυρίζουνε τα φύκια • δε γυαλίζουν τα χαλίκια • Χίλιοι δυο παραφυλάνε • σε κοιτάν και δε µιλάνε • Είσαι σήµερα µονάρχης • κι ωσαµ' αύριο δεν υπάρχεις
  • 9.
    • 3. ΣτοΑνθολόγιο των Ε΄και Στ΄τάξεων ανθολογείται ποίηµα που έχει ίδιο τίτλο µε τη συλλογή Ο ήλιος ο ηλιάτορας. Η χρονολογία έκδοσης της συλλογής, 1971, µας επιτρέπει να συνδέσουµε το νόηµα του κειµένου µε την ιστορική περιπέτεια της Ελλάδας. • Το ποίηµα έχει στηθεί θεατρικά µε τον Αφηγητή και µε προσωποποιηµένους τον Ήλιο και τους Ανέµους, οπότε µπορεί να διαβαστεί από τρεις µαθητές. • ∆οµείται σε τρία δίστιχα, όπου ο δεύτερος στίχος είναι πιο µέσα στη σελίδα από τον πρώτο, στοιχείο που σηµειολογικά δηλώνει ότι µπορεί να διαβαστεί ως συνέχεια του α΄ στίχου (πεζολογικός στίχος). • Ο Αφηγητής αποτελεί προσωπείο του Ελύτη, που παρουσιάζει το µοτίβο του ολοφώτεινου και προσωποποιηµένου ήλιου και µας ξεναγεί στην γεωγραφία της Ελλάδας. • Η λέξη «ηλιάτορας» πλάστηκε από τον ποιητή (νεολογισµός) και σηµατοδοτεί τη µεγάλη ηλιοφάνεια του ελλαδικού τόπου, που προσδιορίζεται καλύτερα µε το «πετροπαιχνιδάτορα», που δηλώνει το πετρώδες έδαφος των νησιών και της ηπειρωτικής Ελλάδας (η ελληνικότητα ως φύση και τόπος).
  • 10.
    • Άλλα στοιχεία ελληνικότητας είναι το Ταίναρο, τα αµπέλια, οι ελιές, µε αποκορύφωµα τη δήλωση του Ήλιου σε ευθύ λόγο ότι «Σ΄ όλους τους τόπους κι αν γυρνώ/ µόνον ετούτον αγαπώ!» (θαυµαστικό για να φανεί η συναισθηµατική φόρτιση). • Ο ήλιος o ηλιάτορας, Οδυσσέας Ελύτης • Αφηγητής • Ο ήλιος ο ηλιάτορας • ο πετροπαιχνιδάτορας (προσωποποίηση, εικόνα) • Από την άκρη των άκρω (λαϊκή γλώσσα) • κατηφοράει στο Ταίναρο (εικόνα και τοπογεωγραφία) • Φωτιά ΄ναι το πηγούνι του • χρυσάφι το πιρούνι του (φωτεινότητα του ήλιου) • Ο Ήλιος • Ε, σεις στεριές και θάλασσες • τ’ αµπέλια κι οι χρυσές ελιές (προσφώνηση, ελληνικό τοπίο) • ακούτε τα χαµπέρια µου (προσωποποίηση, οικειότητα) • µέσα στα µεσηµέρια µου • «Σ’ όλους τους τόπους κι αν γυρνώ (ευθύς λόγος, αξία- αγάπη τόπου) • µόνον ετούτον αγαπώ!». Άνεµοι • Άκου κι εµάς που µόλις εγυρίσαµε (εντοπιότητα) • νησιά και πολιτείες που γνωρίσαµε
  • 11.
    • Κρήτη και Μυτιλήνη Σάµο κι Ικαριά, (χαρτογράφηση της Ελλάδας) • Νάξο και Σαντορίνη Ρόδο Κέρκυρα • Σπίτια µεγάλα κι άσπρα, σπίτια βουερά (εικόνες τοπίου και ηχητικές-βουερά) • πάνω στη µαύρη πέτρα, πάνω στα νερά (ηφαιστειογενή εδάφη) • Ξάνθη Θεσσαλονίκη Βέροια Καστοριά • Γιάννενα Μεσολόγγι Σπάρτη και Μιστρά • Καµπαναριά και στέγες µες στη συννεφιά (συνεκδοχή, εικόνα) • κι όλα µαζί µια λύπη και µιαν οµορφιά. (σχολιασµός των αντιθέτων) • Παρατηρούµε ότι η ελληνικότητα δηλώνεται καθαρά από τους ταξιδιάρηδες Ανέµους, που µιλούν για τα νησιά και την οµορφιά του τόπου. Στο ποίηµα δίνεται η ελληνική ανθρωπογεωγραφία µε τα άσπρα σπίτια, µε τους ανθρώπους που µιλούν δυνατά και µε τα ηφαιστειογενή εδάφη και µε τα καµπαναριά, π.χ. «άσπρα σπίτια βουερά/πάνω στη µαύρη πέτρα πάνω στα νερά/ Ξάνθη Θεσσαλονίκη Βέροια Καστοριά/Γιάννενα Μεσολόγγι Σπάρτη και Μιστρά». • (ζωγραφική Ελύτη)
  • 12.
    • Συνεπώς, η ελληνικότητα συµπεριλαµβάνει όλα τα άψυχα και έµψυχα, την οποία υµνεί ο Οδυσσέας Ελύτης µε υπέροχες εικόνες, µε ψυχοποιήσεις και µε την πολυφωνική δοµή του ποιήµατός του (πρόσωπα) και κυρίως µε το κυρίαρχο µοτίβο του Ήλιου. Οι µικροί µαθητές µπορούν να εκκινήσουν από τις εικόνες πατώντας στο κείµενο και να εντοπίσουν τις προσωποποιήσεις και στοιχεία του ελληνικού τοπίου. • Εναλλακτικές διδακτικές προσεγγίσεις • 1.Μπορεί να γίνει η µελέτη του ποιήµατος µε τη συνεργασία των µαθητών ανά δύο θρανία ή µε δοσµένες ερωτήσεις ή ανά πτέρυγα που αναλαµβάνει από µια ενότητα, σύµφωνα µε τα πρόσωπα, π.χ. • -ποιος µιλάει, για ποιο πράγµα, ποιο σχήµα λόγου αξιοποιεί και γιατί; • -ποια ρηµατικά πρόσωπα επιλέγονται, τι σας κάνει εντύπωση στον τρόπο που µιλάει ο αφηγητής και γιατί; • -τι πετυχαίνει µε την επανάληψη της στροφής και ποια αξία αναδεικνύεται; • -ποιες εικόνες σου αρέσουν; • -ποια στοιχεία αναδεικνύουν το ελληνικό τοπίο και γενικά την Ελλάδα ως τόπο και πολιτισµό, ως δεσµό του Έλληνα µε τον τόπο του; • -ζωγράφισε ή γράψε κάτι το δικό σου µε αφορµή το ποίηµα. • Επίσης, ως συν-ανάγνωση, θα πρότεινα να µελετήσουν σε οµάδες οι µαθητές όλη τη συλλογή και να την παρουσιάσουν σε εύθετο χρόνο, άλλοι να ζωγραφίσουν και άλλοι να προσπαθήσουν να φτιάξουν το δικό τους ποίηµα για την Ελλάδα ή την ιδιαίτερη πατρίδα τους. • (Εµπειρία µου από Αυστραλία , µε τη διδασκαλία αυτού του ποιήµατος)
  • 13.
    • 2. Εργασίασε δοσµένες ερωτήσεις ή σε άξονες µε τους µαθητές χωρισµένους σε µικρές οµάδες (διάταξη θρανίων ανά δύο), π.χ. • -άλλοι εντοπίζουν τα παράλογα στοιχεία/ υπερρεαλιστικά στοιχεία, • -άλλοι την ελληνικότητα µέσα από γεωγραφικά, ιστορικά ή άλλα στοιχεία, • -άλλοι τις εικόνες, τον τρόπο της γλωσσικής τους διάρθρωσης, τα πρόσωπα, • -άλλοι τον τίτλο, τον τίτλο της συλλογής και τη δοµή και στίξη του ποιήµατος. • Τέλος γίνεται συζήτηση και ολοκλήρωση της ερµηνείας µε ανασύνθεση του όλου και γίνονται κάποιες εργασίες εικαστικές ή απόπειρα λογοτεχνικής γραφής από τους µαθητές ή µετατροπή του ποιητικού σε πεζό λόγο κ.ά.
  • 14.
    • Β2. ΑΝΘΟΛΟΓΗΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ Ο∆. ΕΛΥΤΗ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ • ΚΝΛ, Α΄ Γυµνασίου «Κάτω στης µαργαρίτας το αλωνάκι», «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι». • Το ποίηµα του Οδ. Ελύτη, «Κάτω στης µαργαρίτας το αλωνάκι» ανήκει στη συλλογή Ήλιος ο Πρώτος, που δηµοσιεύθηκε µέσα στην Κατοχή 1942-43. Ο ποιητής πολεµάει το σκοτάδι µε το φως και τον θάνατο µε τον έρωτα και τη ζωή. ∆ίνονται οι εικόνες του ποιήµατος και συζητούνται αν εµπεριέχουν µεσογειακά και ελληνικά στοιχεία, βιώµατα από τα παιδικά χρόνια, µνήµες, όνειρα και ελπίδες. Επίσης, διερευνάται το ερωτικό στοιχείο. • Το αλώνι µε τις µαργαρίτες διαβάζεται και ως αλώνι της µαργαρίτας, χωρίς κεφαλαίο (µ, Μ), ο χορός µε τα µελισσόπουλα, που στον λαϊκό λόγο λέγονται έτσι τα παιδιά ως παιδόπουλα. Ο ήλιος προσωποποιείται, το υγρό στοιχείο συγκροτεί αντίθεση µε τη φωτιά και τη ζέστη του καλοκαιριού. Τα στάχυα συνειρµικά συνδέονται µε το καλοκαίρι και µε το αλωνάκι και θυµίζουν µεσογειακό ελληνικό τοπίο, όπου και ο ουρανός ακόµα παίρνει τα χρώµατα των ανθρώπων (µελαψοί, µαυρισµένοι). • VII • Κάτω στης µαργαρίτας το αλωνάκι • Στήσαν χορό τρελό τα µελισσόπουλα • Ιδρώνει o ήλιος τρέµει το νερό • Φωτιάς σουσάµια σιγοπέφτουνε • Στάχια ψηλά λυγίζουνε τον µελαψό ουρανό.
  • 15.
    • Η επόµενη στροφή αποδίδεται µε πολλές εικόνες, συνεικόνες (άνθρωποι, άµαξες και άλογα) σε λαϊκό ελληνικό λόγο (αλόγατα, κατηφοριά, δεντρών, αζαλιά κ.ά.). Η ζέστη του καλοκαιριού ξυπνάει τα ερωτικά συναισθήµατα, οι µαρµαρένιες γούρνες παραπέµπουν στον λαϊκό υλικό πολιτισµό. • Το ερωτικό ξύπνηµα των κοριτσιών δίνεται στην τρίτη στροφή, π.χ. «µυρίζει πυρκαγιά» (µεταφορά), δηλαδή η εφηβεία έχει βρει τα αγοροκόριτσα. Είναι ολοφάνερο ότι φύση και έρωτας συνυπάρχουν σε αυτό το ποίηµα που το διαπερνάει η ελληνικότητα κυρίως ως λαϊκός λόγος. • Με χείλια µπρούντζινα κορµιά γυµνά • Τσουρουφλισµένα στο τσακµάκι του οίστρου • Εέ! εέ! Tραντάζοντας διαβαίνουν οι αµαξάδες • Στο λάδι της κατηφοριάς τ' αλόγατα βουλιάζουν • Τ' αλόγατα ονειρεύovται • Μια πολιτεία δροσερή µε γούρνες µαρµαρένιες • Ένα τριφύλλι σύννεφο έτοιµο να χυθεί • Στους λόφους των λιγνών δεντρών που ζεµατάν τ΄αυτιά τους • Στα ντέφια των µεγάλων κάµπων που χοροπηδάν τις καβαλίνες τους. • • Πέρα µέσ' στα χρυσά νταριά κοιµούνται αγοροκόριτσα • Ο ύπνος τους µυρίζει πυρκαγιά • Στα δόντια τους ο ήλιος σπαρταράει • Απ' τη µασχάλη τους γλυκά στάζει το µοσχοκάρυδο • Κι η άχνα πιωµένη µε βαρειές χτυπιές παραπατά • Στην αζαλιά στην έλισσα και στη µοσκοϊτιά ! • Νταριά = κεχριά για ωδικά πτηνά
  • 16.
    • Από τησυλλογή Τα ρω του έρωτα, ενότητα «Αφανέρωτα», ανθολογείται και το ποίηµα µε τίτλο • «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι». • Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • τ' άγριο µαλλί σου στην τρικυµία • το ραντεβού µας η ώρα µία Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • τα µαύρα µάτια σου το µαντίλι • την εκκλησούλα µε το καντήλι • Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • κι εµάς τους δύο χέρι µε χέρι • • Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • µε τα µισόλογα τα σβησµένα • τα καραβόπανα τα σχισµένα • Μες στις αφρόσκονες και τα φύκια • όλα τα πήρε τα πήγε πέρα • τους όρκους που έτρεµαν στον αέρα Όλα τα πήρε το καλοκαίρι • κι εµάς τους δύο χέρι µε χέρι
  • 17.
    • Αφού γίνειµια πρώτη προσέγγιση µέσα από τις εικόνες του ποιήµατος, αναδεικνύεται το νόηµα των ερώτων του καλοκαιριού και ο στόχος της επανάληψης του στίχου «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι». • Στη συνέχεια, σύµφωνα µε τον άξονα «Η ελληνικότητα στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη» οι µαθητές διερευνούν και συζητούν τα στοιχεία που παραπέµπουν στην ελληνικότητα, όπως είναι: η εικόνα του καλοκαιριού, η κόρη µε µαύρα µάτια και η εκκλησούλα κοντά σε µια ακρογιαλιά. • Θα µπορούσαµε να φανταστούµε ένα νησιώτικο τοπίο όπου δύο νέοι παρά τους όρκους και το πάθος του καλοκαιρινού έρωτα (χέρι µε χέρι, έτρεµαν), όταν έρχεται ο Σεπτέµβρης όλα τα ξεχνάνε και όλα σβήνουν, π.χ.« τα καραβόπανα τα σχισµένα». • Με αφορµή αυτά τα δύο ποιήµατα οι µαθητές θα µπορούσαν να οργανώσουν ένα σχέδιο εργασίας µε θέµα «Η φύση και ο έρωτας» στην ποίηση του Ελύτη. • 2. ΚΝΛ, Β΄ Γυµνασίου «Πίνοντας ήλιο κορινθιακό» • Είναι ένα ποίηµα ευχάριστο, γεµάτο εικόνες και δράση (ρηµατικός λόγος). Η ελληνικότητα δηλώνεται ρητά µε τον κορινθιακό ήλιο, µε τα αρχαία µάρµαρα, όπως συνάγεται από το «διαβάζοντας τα µάρµαρα», δηλαδή τον αρχαίο πολιτισµό, µε το µεσογειακό τοπίο (αµπέλια, θάλασσες, καµάκι για τα ψάρια) και µε το µοτίβο του ήλιου. • Στη β΄στροφή ακολουθούν υπερρεαλιστικές εικόνες που εµπλέκουν τη φύση, τα δέντρα (λεµονιές) µε τα όνειρα, µε τις ελπίδες, µε τα αισθήµατα (πράσινα πουλιά, γύρη καλοκαιριάς) και µε την αισιοδοξία για έναν καλύτερο κόσµο « Όµορφος από την αρχή στα µέτρα της καρδιάς».
  • 18.
    • Πίνονταςήλιο κορινθιακό • ∆ιαβάζοντας τα µάρµαρα • ∆ρασκελίζοντας αµπέλια θάλασσες • Σηµαδεύοντας µε το καµάκι ΄Ενα τάµα ψάρι που γλιστρά • Βρήκα τα φύλλα που ο ψαλµός του ήλιου αποστηθίζει • Τη ζωντανή στεριά που ο πόθος χαίρεται • Ν' ανοίγει. • Πίνω νερό κόβω καρπό • Χώνω το χέρι µου στις φυλλωσιές του ανέµου • Οι λεµονιές αρδεύουνε τη γύρη της καλοκαιριάς • Τα πράσινα πουλιά σκίζουν τα όνειρά µου • Φεύγω µε µια µατιά • Ματιά πλατιά όπου ο κόσµος ξαναγίνεται • Όµορφος από την αρχή στα µέτρα της καρδιάς.
  • 19.
    • Αν ληφθείυπόψη ότι η συλλογή εκδόθηκε το 1971, τα ιστορικά συµφραζόµενα είναι εύγλωττα, δηλαδή η ελπίδα ότι η δικτατορία θα λήξει και ο κόσµος θα γίνει και πάλι όµορφος «πράσινα πουλιά/[…]/ο κόσµος ξαναγίνεται/όµορφος από την αρχή στα µέτρα της καρδιάς./». • Ενδεικτική πρόταση για εργασία σε οµάδες είναι η συγκρότηση ενός σχεδίου εργασίας µε θέµα: Tο µοτίβο του ήλιου και oι πολυσηµικές συνδηλώσεις του µε βάση τη συλλογή, Ήλιος ο Πρώτος και το Άξιον Εστί, καθώς πολλά ποιήµατα έχουν µελοποιηθεί και θα είναι κάπως οικεία στους µικρούς µαθητές. Μπορεί, ακόµα, να δοθεί ως εργασία στο σπίτι ή στο σχολείο σε οµάδες µαθητών η συνανάγνωση ποιηµάτων από τα παλιά βιβλία µε ανάδειξη της ελληνικότητας και του µοτίβου του ήλιου.
  • 20.
    • 3. ΚΝΛ Γ΄ Γυµνασίου, Το Άξιον Εστί « Η Γένεσις, ΄Ύµνος Γ΄», «Τα Πάθη, Ψαλµός Ε΄» και από τη συλλογή Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη οµορφιά, «∆ώρο ασηµένιο ποίηµα». • Και τα τρία ποιήµατα µπορούν να µελετηθούν από οµάδες µαθητών. Κάθε οµάδα αναλαµβάνει από ένα ποίηµα στον άξονα της ελληνικότητας και πώς, κειµενικά, αυτή διατυπώνεται (εικόνες, γλώσσα, µεταφορές, επαναλήψεις κ.ά.). • Εναλλακτικά, µπορεί να γίνει µελέτη στην τάξη του πρώτου ποιήµατος και να επεξεργαστούν σε οµάδες οι µαθητές τα δύο άλλα είτε γενικά ως προς την ελληνικότητα ή σε δοσµένες ερωτήσεις µέσα από τις οποίες θα αναδεικνύεται η γραφή του ποιητή, οι τεχνικές του, η γλώσσα, το ύφος και η ελληνικότητα. • Αξιοποιούνται οι πληροφορίες του βιβλίου και της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Το απόσπασµα είναι από τον Γ΄ Ύµνο. • Το Άξιον Εστί µιµείται στη δοµή την τριµερή της Παλαιάς και Καινής ∆ιαθήκης, εκδίδεται το 1959 και µελοποιείται το 1964. Με βάση αυτή τη σύνθεση του Άξιον Εστί (Η Γένεσις, Τα Πάθη, Το ∆οξαστικόν) βραβεύεται ο ποιητής µε το Νόµπελ(1979).
  • 21.
    • Το Άξιον Εστί « Η Γένεσις, ΄Ύµνος Γ΄» • Τότε είπε και γεννήθηκεν η θάλασσα • Και είδα και θαύµασα • Και στη µέση της έσπειρε κόσµους µικρούς κατ' εικόνα και οµοίωσή µου: • Ίπποι πέτρινοι µε τη χαίτη ορθή • και γαλήνιοι αµφορείς • και λοξές δελφινιών ράχες • η Ίος η Σίκινος η Σέριφος η Μήλος • «Κάθε λέξη κι από 'να χελιδόνι • για να σου φέρνει την άνοιξη µέσα στο θέρος» είπε • Και πολλά τα λιόδεντρα • που να κρησάρουν στα χέρια τους το φως • κι ελαφρό ν' απλώνεται στον ύπνο σου • και πολλά τα τζιτζίκια • που να µην τα νιώθεις • όπως δε νιώθεις το σφυγµό στο χέρι σου • αλλά λίγο το νερό • για να το 'χεις Θεό και να κατέχεις τι σηµαίνει ο λόγος του • και το δέντρο µονάχο του • χωρίς κοπάδι • για να το κάνεις φίλο σου • και να γνωρίζεις τ' ακριβό του τ' όνοµα
  • 22.
    • φτενό στα πόδια σου το χώµα • για να µην έχεις πού ν' απλώσεις ρίζα • και να τραβάς του βάθους ολοένα • και πλατύς επάνου ο ουρανός • για να διαβάζεις µόνος σου την απεραντοσύνη. • ΑΥΤΟΣ • ο κόσµος ο µικρός, ο µέγας! • Κατά την επεξεργασία διερευνούµε την πρόσληψη των µαθητών, δηλαδή τι κατάλαβαν, τι τους άρεσε, τι τους δυσκόλεψε και διευρύνουµε την πρόσληψή τους µε αναφορά στη γέννηση της θάλασσας και των νησιών, π.χ. «έσπειρε κόσµους µικρούς», συζητάµε το ελληνικό τοπίο (τζιτζίκια, ελαιώνες, αµπέλια, µοναχικό δέντρο, λίγο νερό, γαλανός ουρανός), που διαπλέκεται µε τον ελληνικό πολιτισµό (ίπποι πέτρινοι, αµφορείς κ. ά.). • Επίσης, συζητάµε τη σχέση του ανθρώπου µε το φτωχικό, πετρώδες τοπίο, που αγωνίζεται, όπως η ρίζα του δέντρου, και βαθαίνει στον στοχασµό του. • Έτσι, ο µικρόκοσµος του ελληνικού νησιώτικου τοπίου εγκιβωτίζεται στην απεραντοσύνη του κόσµου ως ένας µικρός, θαυµαστός και µέγας κόσµος, τον οποίο ο ποιητής δηµιούργησε ποιητικά, τον θαύµασε και δέθηκε µαζί του µε µια ξεχωριστή αγάπη. • Συνεπώς, µέσα από λέξεις και εικόνες αποκωδικοποιείται το ποίηµα της δηµιουργίας της θάλασσας και των νησιών, µε τον πολιτισµό και την ανθρωπογεωγραφία του, µε την ελληνική ιθαγένεια και ταυτότητα, που δίνονται από τον Ελύτη µε τη µοντέρνα γραφή του (γλώσσα, ποιητική ενότητα, πεζολογικός στίχος, απουσία στίξης και οµοιοκαταληξίας κ.ά.).
  • 23.
    • Τα άλλαδύο ποιήµατα µελετώνται από τους µαθητές σε οµάδες. ∆ηλαδή, µια οµάδα µπορεί να ασχοληθεί µε το περιεχόµενο, η άλλη µε τη µορφή των ποιηµάτων και µια άλλη παρουσιάζει τη συλλογή Το Άξιον Εστί. • Η εργασία µπορεί να γίνει και µε κάποιες ερωτήσεις ως πυξίδα, εστιάζοντας στο τοπίο και την ιστορία, καθώς γεωγραφία, ιστορία και παράδοση αδερφώνονται και το παρελθόν καθοδηγεί µε τις αξίες του το παρόν και το µέλλον. • Αναδεικνύονται στα «Πάθη, Ε΄» ο τόπος και οι αξίες του, η ελληνικότητα ως ελευθερία, ως ορθοδοξία (βρέφος της Άνοιξης, φωτιά= πόλεµος, λάµψη = νίκη), ως µνήµη και ιστορία µε τη λέξη «βουνά» και τις ρητορικές ερωτήσεις (τι, ποιος, ποιοι, πότε ποιων, πόσων), δηλαδή ως χρέος, καθώς τα βουνά οι λαοί σηκώνουν στους ώµους τους, ως µνήµη δρώσα, ως «άκαυτη βάτος». ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΜΟΥ στα βουνά • και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώµο τους • και πάνω τους η µνήµη καίει • άκαυτη βάτος. • Μνήµη του λαού µου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω. •
  • 24.
    • Ταράζεται ο καιρός • κι απ' τα πόδια τις µέρες κρεµάζει • αδειάζοντας µε πάταγο τα οστά των ταπεινωµένων. • Ποιοι, πώς, πότε ανέβηκαν την άβυσσο; • Ποιες, ποιων, πόσων οι στρατιές; • Τ' ουρανού το πρόσωπο γυρίζει κι οι εχθροί µου έφυγαν µακριά. • Μνήµη του λαού µου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω. • Εσύ µόνη απ' τη φτέρνα τον άντρα γνωρίζεις • Εσύ µόνη απ' την κόψη της πέτρας µιλάς • Εσύ την όψη των αγίων οξύνεις • κι εσύ στου νερού των αιώνων την άκρη σύρεις • πασχαλιάν αναστάσιµη! • Αγγίζεις το νου µου και πονεί το βρέφος της Άνοιξης! • Τιµωρείς το χέρι µου και στα σκότη λευκαίνεται! • Πάντα πάντα περνάς τη φωτιά για να φτάσεις τη λάµψη. • Πάντα πάντα τη λάµψη περνάς • για να φτάσεις ψηλά τα βουνά τα χιονόδοξα. • Όµως τι τα βουνά; Ποιος και τι στα βουνά; • Τα θεµέλιά µου στα βουνά • και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώµο τους • και πάνω τους η µνήµη καίει • άκαυτη βάτος!
  • 25.
    • ∆ύο άλλεςοµάδες µαθητών αναλαµβάνουν να παρουσιάσουν το ποίηµα «∆ώρο ασηµένιο ποίηµα», εκδόθηκε µε τη συλλογή Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη οµορφιά το 1971, τότε ο ποιητής βρίσκεται λόγω της δικτατορίας στη Γαλλία. • Στο ποίηµα η γλώσσα ταυτίζεται µε τη φύση, η ιστορία είναι παρούσα µε τους ποικιλώνυµους εχθρούς που πέρασαν από την Ελλάδα. • Σε αυτή τη χώρα ο ποιητής προσφέρει αυτό που µπορεί, δηλαδή ένα ποίηµα ως δώρο, ένα ξεχωριστό ποίηµα «ασηµένιο» σαν τις ασηµοκάρφωτες βυζαντινές εικόνες, µε όλες τις συνδηλώσεις. • Συνεπώς, και το ποίηµα αυτό διαπερνάται από την ελληνικότητα ως γλώσσα, ως ιστορία, ως µνήµη, ως ξεχωριστή χώρα και ως πολύτιµο εικόνισµα.
  • 26.
    ∆ώρο ασηµένιο ποίηµα •Ξέρω πως είναι τίποτε όλ' αυτά και πως η γλώσσα που µιλώ δεν έχει αλφάβητο/ • Αφού και ο ήλιος και τα κύµατα είναι µια γραφή συλλαβική που την αποκρυπτογρα-/ • -φείς µονάχα στους καιρούς της λύπης και της εξορίας/ • Κι η πατρίδα µια τοιχογραφία µ' επιστρώσεις διαδοχικές φράγκικες ή σλαβικές που/ • αν τύχει και βαλθείς για να την αποκαταστήσεις πας αµέσως φυλακή και δίνεις λόγο/ • Σ' ένα πλήθος Εξουσίες ξένες µέσω της δικής σου πάντοτε/ • Όπως γίνεται για τις συµφορές/ • Όµως ας φανταστούµε σ' ένα παλαιών καιρών αλώνι που µπορεί να 'ναι και σε/ πολυκατοικία ότι παίζουνε παιδιά και ότι αυτός που χάνει/ • Πρέπει σύµφωνα µε τους κανονισµούς να πει στους άλλους και να δώσει µιαν αλήθεια/ • Οπόταν βρίσκονται στο τέλος όλοι να κρατούν στο χέρι τους ένα µικρό • ∆ώρο ασηµένιο ποίηµα
  • 27.
    • Θα µπορούσε,ακόµα, να συγκροτηθεί ένα σχέδιο εργασίας µε τα ανθολογηµένα ποιήµατα της Γ΄ τάξης του γυµνασίου από τα παλιά και τα νέα βιβλία σε δοσµένους άξονες, ώστε οι µαθητές να απολαύσουν την ποίηση του Ελύτη, να την κατανοήσουν και να στοχαστούν πάνω στις αξίες και τον σεβασµό αυτού του τόπου µε ό,τι τον συγκροτεί. • Εναλλακτικές προτάσεις διδακτικής • α. Μπορεί να δοθεί το θέµα «Η ελληνικότητα στην ποίηση του Οδ. Ελύτη» και να γίνει ένα σχέδιο εργασίας/ project από τους µαθητές που είναι χωρισµένοι σε οµάδες και µελετούν τον άξονα «ελληνικότητα»: • -ως φύση και τοπίο (εικόνες και µοτίβα), • -ως γλώσσα, ως µοντέρνα γραφή, ως πολιτισµό, ήθη και έθιµα, • β. Εναλλακτικά, µπορεί να µελετηθεί ευρύτερα άλλος άξονας, π.χ. Το µοτίβο του ήλιου στην ελληνική λογοτεχνία µέσα από ποικίλα λογοτεχνικά κείµενα διαφόρων ποιητών (δηµοτικό τραγούδι, Ελύτης, Σεφέρης, Σικελιανός) και να συγκροτηθεί ένα σχέδιο εργασίας. Θα έχουν, όµως, προσεγγιστεί σε γενικές γραµµές τα ποιήµατα στο σχολείο µε όλους τους µαθητές.
  • 28.
    • Οι άξονες µελέτης µπορούν, ενδεικτικά να είναι: • -Παρουσίαση του «Ήλιου» ως ποιητικού µοτίβου µε την αξιακή του φόρτιση, µέσα από επιλεγµένα νεοελληνικά έργα ή και αρχαιότερα κείµενα, π.χ. Όµηρος, λυρική ποίηση, τραγωδία. • - Ο ήλιος σε σχέση µε τη ζωή ανθρώπων και φυτών (Βιολογία), ως παράγοντας για την οικονοµία µιας χώρας κ.ά. • -Ο ήλιος ως φυσικό στοιχείο-Σύµπαν (Φυσική, Μαθηµατικά) • - Ο ήλιος σε εικαστικές απεικονίσεις και στον λαϊκό λόγο • Οι εργασίες των µαθητών λαµβάνονται υπόψη στην αξιολόγηση, όπου διερευνάται και η εξέλιξη του ίδιου µαθητή στο µάθηµα. • Β3. Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ Ο∆ΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΣΤΟΝ ΑΞΟΝΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑΣ • Στο λύκειο ανθολογούνται στα ΚΝΛ, Β΄ τεύχος, πολλά ποιήµατα του Ελύτη, όπως: Η τρελή ροδιά και Η Μαρίνα των βράχων, από τη συλλογή Προσανατολισµοί και την ενότητα «Η Θητεία του Καλοκαιριού», [Στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα…], από τη συλλογή Ήλιος ο Πρώτος, «Τα Πάθη, άσµα η΄», συλλογή Το Άξιον Εστί και «Ο Ύπνος των Γενναίων» από τη συλλογή Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό, που µπορούν να µελετηθούν στους άξονες: • α) Η ελληνικότητα στην ποίηση του Ελύτη, • β) Η παρουσία της φύσης και η µυθογένεση του Ελύτη, • γ) Η παρουσία της γυναίκας ως κόρης, ως έφηβης, ως γυναίκας, ως µάνας και ως αγαπηµένης στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη.
  • 29.
    • Αναλυτικότερα, τα ποιήµατα Η τρελή ροδιά και Η Μαρίνα των βράχων µπορούν να συνεξεταστούν στον άξονα έρωτας, γυναίκα, φύση, αισιοδοξία, από δύο µε τέσσερις οµάδες µαθητών, αφού τους δοθούν κάποιες ερωτήσεις και αφού ενηµερωθούν για την ποιητική τέχνη του Ελύτη. • ς κατακλείδα θα πρέπει να σχολιάσουν και τον τρόπο που γράφει ο ποιητής (το πώς, ερωτήσεις, επαναλήψεις, ψυχοποίηση αψύχων, συνεικόνες κ.ά.) και το περιεχόµενο (το τι), καθώς µορφή και περιεχόµενο είναι αδιαχώριστα. Στοιχεία κοµβικά στα δύο ποιήµατα, που πρέπει να ληφθούν υπόψη, είναι το λογοτεχνικό ρεύµα και τα ιστορικά συµφραζόµενα. • Η συλλογή, Προσανατολισµοί, όπου ανήκουν, έχει ελληνικό χρώµα, έρωτα και αισιοδοξία. Η µνήµη γίνεται ποιητική νοηµοσύνη, η φθορά και ο θάνατος υπερσκελίζονται από το φως του Αιγαίου, το τοπίο αναδεικνύεται µε ποιητικές εικόνες για τον έρωτα, τη θάλασσα, τα νησιά, τα πλοία, τους ανέµους, τη γυναίκα ως Μαρίνα στον βράχο ή τη Ροδιά ως τρελή και ερωτευµένη, που πολεµάει το σκοτάδι µε τον έρωτα και την ελπίδα. • Στο ποίηµα, Η Μαρίνα των Βράχων, το τοπίο είναι βραχώδες, είναι τοπίο σκληρό της δοκιµασίας, το λιµάνι της θάλασσας οδηγεί σε ρεµβασµό, το θαλασσινό ελληνικό τοπίο είναι εµφανές, όπως και τα ερωτικά σκιρτήµατα (θύελλα, τρικυµία), π.χ. «µια τρικυµία στα χείλη». Η µνήµη ως βίωµα είναι παρούσα τον Σεπτέµβριο µε το τέλος του Καλοκαιριού, της ρέµβης και του έρωτα. • Ο ποιητής παρουσιάζει την Μαρίνα της αθωότητας και το µέστωµά της ως γυναίκας, π.χ. «Ανάσκελη να χαίρεσαι την αυγή των πραγµάτων/[...]/ • Έχεις µια γεύση τρικυµίας στα χείλη/ • Κι ένα φόρεµα κόκκινο σαν το αίµα/ […]/ • Μα πού γύριζες;/ • Ολονυχτίς τη σκληρή ρέµβη της πέτρας και της θάλασσας/[…]/ »
  • 30.
    • Η θηλυκή ύπαρξη διαπερνάει την ποίηση του Ελύτη ως µορφή δρώσα, ως αρχετυπική µορφή, ως έρωτας και οµορφιά. Ο Ελύτης είναι ένας ποιητής αισθησιακός. Επίσης, και τα δύο ποιήµατα, Μαρίνα των βράχων και Τρελή ροδιά υπονοούν τον άλλον, αυτόν που προκαλεί τον έρωτα, καθώς δηλώνεται, ποιητικά, ότι η ανεµελιά τελειώνει, οπότε το κορίτσι γίνεται γυναίκα και το παιδί άντρας, π.χ. • «Κι ο ήλιος στέκεται από πάνω του θηρίο ελπίδας/ • Κι εσύ πιο κοντά του σφίγγεις έναν έρωτα/ • Έχοντας µια πικρή γεύση τρικυµίας στα χείλη,/ • ∆εν είναι για να λογαριάζεις γαλανή ως το κόκαλο/ άλλο καλοκαίρι /[…]/ Στυλωµένη στους βράχους δίχως χτες και αύριο, • Στους κινδύνους των βράχων µε τη χτενισιά της θύελλας • Θ΄ αποχαιρετήσεις το αίνιγµά σου». • Στο ποίηµα, Η τρελή ροδιά, η ροδιά είναι σύµβολο γονιµότητας και ερωτισµού, είναι ένα δέντρο της ελληνικής φύσης, που δένεται µε τη λόγια και λαϊκή του παράδοση (αγγεία και επιτύµβιες στήλες, έθιµα του γάµου και της πρωτοχρονιάς). Ο ποιητής από τους πρώτους στίχους δίνει τον ελληνικό χώρο, την παιδική µνήµη την οικειότητα και την αθωότητα «τρελή = ανέµελη», π.χ. «Σ΄ αυτές τις κάτασπρες αυλές όπου φυσά ο νοτιάς/Σφυρίζοντας σε θολωτές κάµαρες, πέστε µου είναι η τρελή ροδιά/Που σκιρτάει στο φως σκορπίζοντας το καρποφόρο γέλιο της/Με ανέµου πείσµατα και ψιθυρίσµατα, πέστε µου είναι η τρελή ροδιά/ Που σπαρταράει µε φυλλωσιές νιογέννητες τον όρθρο/
  • 31.
    • Ανοίγοντας όλα τα χρώµατα ψηλά µε ρίγος θριάµβου;». • Στην επόµενη στροφή ο χώρος της κάµαρης διευρύνεται µε τους κάµπους και το ξύπνηµα του έρωτα των κοριτσιών, π.χ. «Όταν στους κάµπους που ξυπνούν ολόγυµνα κορίτσια», εδώ ο έρωτας αντιµάχεται «τη συννεφιά του κόσµου». • Στην τρίτη στροφή εµφανίζεται το µοτίβο του ήλιου, ένας ήλιος εκτυφλωτικός, που επηρεάζει την τρελή ροδιά και φέρνει ελπίδα « Ζώνοντας τον αιώνιον ήλιο µε χιλιάδες πρίσµατα/Εκτυφλωτικά, πέστε µου είναι η τρελή ροδιά/Που αρπάει µια χαίτη [...]/Που ξεφωνίζει την καινούρια ελπίδα που ανατέλλει;». • Στη συνέχεια, η τρελή ροδιά ως γυναίκα βρίσκεται σε τοπίο θαλασσινό µε καράβια και χαιρετάει µε το µαντίλι της, στοιχείο και εικόνα, που παραπέµπουν σε δηµοτικά και άλλα τραγούδια. • Η φύση, η µνήµη και η ελληνικότητα αποκαλύπτουν το µυστήριο του έρωτα, προµηνύουν το φως και τη διέξοδο στο αδιέξοδο, η ροδιά, τελικά, γίνεται δηµιουργική δύναµη, π.χ. «Σε µεσοφούστανα πρωταπριλιάς και σε τζιτζίκια δεκαπενταύγουστου/ Πέστε µου, αυτή που παίζει, αυτή που οργίζεται, αυτή που ξελογιάζει/ […]/Πέστε µου, αυτή που ανοίγει τα φτερά στο στήθος των πραγµάτων/Στο στήθος των βαθιών ονείρων µας, είναι η τρελή ροδιά;».
  • 32.
    • Η συλλογήΉλιος ο Πρώτος συνεχίζει το κλίµα των Προσανατολισµών, τα µοτίβα είναι πιο συγκεκριµένα (Καλοκαίρι, Ήλιος, έρωτας, Ελλάδα, γενιά, γυναίκα). Η συλλογή εκδόθηκε το 1943. • Τόσο το ποίηµα [Στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα…], όσο και «Τα Πάθη, άσµα η΄» από Το Άξιον Εστί και «Ο Ύπνος των Γενναίων» από τη συλλογή Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό µπορούν να προσεγγιστούν στον άξονα της ελληνικότητας ως φύσης και ιστορίας είτε κειµενοκεντρικά το πρώτο στην τάξη και σε οµάδες τα άλλα δύο είτε όλα µε τους µαθητές χωρισµένους σε µικρές οµάδες, µέσα στην τάξη, και µε προετοιµασία από το σπίτι. • Στο ποίηµα [Στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα…], έχουµε αφήγηση, απλή και κατανοητή, αλλά η πορεία στα κτήµατα γίνεται πνευµατική πορεία σε συγκεκριµένο τόπο, τον ελληνικό, π.χ. «στα χτήµατα βαδίσαµε όλη µέρα/ Με τις γυναίκες τους ήλιους τα σκυλιά µας/». Ο ρηµατικός λόγος δίνει συνοπτικά τον χρόνο, παρουσιάζεται η ξενοιασιά της ζωής και το νερό ως συνώνυµο µε τις πατρογονικές αξίες (απόφαση λευτεριάς), καθώς έρχεται από τους αιώνες, π.χ. «Παίξαµε τραγουδήσαµε ήπιαµε νερό/ Φρέσκο καθώς ξεπήδαγε από τους αιώνες/ […]/ Ξέραµε πως δεν ήταν να σβηστεί ποτές/ [… ]/Το βράδυ ανάψαµε φωτιά/Και τραγουδούσαµε γύρω- τριγύρω».
  • 33.
    • Η φωτιάπαραπέµπει στον πόλεµο (1943), ο όρκος στη φωτιά, η επανάληψη, η υπόρρητη σχέση µε το δηµοτικό τραγούδι, το στίγµα της γενιάς, η παρουσία του εµείς –του ποιητή µε τους οµοεθνείς του-, όλα αναδεικνύουν την ελληνικότητα ως ιστορία, ως γλώσσα και ως πολιτισµό (µοντέρνα γραφή, επιλεκτική στίξη, εικόνες, αξίες). Ο ποιητής µιλάει ως πνευµατικός ηγέτης της γενιάς του, π.χ. • «Φωτιά ωραία φωτιά µη λυπηθείς τα κούτσουρα • Φωτιά ωραία φωτιά µη φτάσεις ως τη στάχτη • Φωτιά ωραία φωτιά καίγε µας • Λέγε µας τη ζωή. • Εµείς τη λέµε τη ζωή την πιάνουµε απ΄τα χέρια/[… ]/ • Εµείς τη λέµε τη ζωή πηγαίνουµε µπροστά • Και χαιρετούµε τα πουλιά της που µισεύουνε • Είµαστε από καλή γενιά»
  • 34.
    • Τα ποιήµατα«Τα Πάθη, άσµα η΄» (Το Άξιον Εστί) και «Ο Ύπνος των Γενναίων» (Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό) µπορούν να µελετηθούν από οµάδες µαθητών µε συν- ανάγνωση στον άξονα της ελληνικότητας και σε δοσµένους υποάξονες µελέτης, όπως: • Να περιγραφούν και να σχολιαστούν οι οπτικές και ακουστικές εικόνες από την οπτική της ελληνικότητας. • Να δοθεί η θέση των γυναικών στον πόλεµο. • Να αναδειχθούν οι αξίες που απορρέουν από τα ποιήµατα και να σχολιαστούν στοιχεία της παράδοσης, λόγια και λαϊκά. • Να παρουσιαστεί ο ποιητής και το έργο του και να δοθούν στοιχεία της ποιητικής του Ελύτη ως µοτίβα, ως γλώσσα και ως τεχνική • Παίρνοντας αφορµή από τα ανθολογηµένα ποιήµατα του Ελύτη στο λύκειο (ΚΝΛ., Β΄ τεύχος) να αναπτυχθεί ως µετακειµενική γλωσσική και λογοτεχνική δραστηριότητα από τους µαθητές το θέµα: Ο Ελύτης του ελληνισµού, ποίηση και ποιητική. • Η συµµετοχική µελέτη των ποιηµάτων του Ελύτη θα αφήσει σηµαντικό γλωσσικό και αξιακό εκτόπισµα στους µαθητές µας.
  • 35.
    • Άλλωστε στα ποιήµατα θίγονται θέµατα σύγχρονα, ο ποιητής µετουσιώνει ποιητικά βιώµατά του και του λαού του, στον Άξιον Εστί (Πάθη, άσµα η΄), όπως είναι η κατοχή, µε τους θανάτους και την πείνα, µε τη δεινή θέση των γυναικών και του άµαχου πληθυσµού κ.ά. Θέµατα, γραφή, µεταφορές και αλληγορίες, εικόνες και στίξη σχολιάζονται. Το µοτίβο του ήλιου δεν είναι χαρούµενο, αλλά µε τον ήλιο και την ηµέρα γνωστοποιείται ο άδικος χαµός των Ελλήνων από τους κατακτητές, ελπίδα δεν υπάρχει πουθενά «δεν έσταξε ούτε σταγόνα πράσινο αίµα». «ΓΥΡΙΣΑ τα µάτια * δάκρυα γιοµάτα • κατά το παραθύρι • Και κοιτώντας έξω * καταχιονισµένα • τα δέντρα των κοιλάδων • Αδελφοί µου, είπα * ως κι αυτά µια µέρα • κι αυτά θα τ' ατιµάσουν • Προσωπιδοφόροι * µες στον άλλο αιώνα • τις θηλιές ετοιµάζουν • ∆άγκωσα τη µέρα * και δεν έσταξε ούτε • σταγόνα πράσινο αίµα • Φώναξα στις πύλες* κι η φωνή µου πήρε • τη θλίψη των φονιάδων • Μες στης γης το κέντρο* φάνηκε ο πυρήνας • που όλο σκοτεινιάζει • Κι η αχτίδα του ήλιου * γίνηκεν, ιδέστε • ο µίτος του Θανάτου!
  • 36.
    • πικρές γυναίκες * µε το µαύρο ρούχο • παρθένες και µητέρες • Που σιµά στη βρύση * δίνατε να πιούνε • στα αηδόνια των αγγέλων • Έλαχε να δώσει * Και σε σας ο Χάρος • τη φούχτα του γεµάτη • Μέσ΄ απ' τα πηγάδια * τις κραυγές τραβάτε • των αδικοσκοτωµένων • • Τόσο δεν αγγίζουν * η φωτιά µε το άχτι • που πένεται ο λαός µου • Του Θεού το στάρι * στα ψηλά καµιόνια • το φόρτωσαν και πάει • Μες την έρµη κι άδεια * πολιτεία µένει • το χέρι που µονάχα • Με µπογιά θα γράψει * στους µεγάλους τοίχους • Ψ ΜΙ ΚΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» • […………………………………………..]
  • 37.
    Στο ποίηµα, ΟΎπνος των Γενναίων, ο ποιητής ποιεί µνηµόσυνο στους αγωνιστές του αλβανικού µετώπου το 1940-41, όπου πολέ- µησε και ο ίδιος. Εικόνες σκληρές µεταδίδουν το κλίµα εκείνης της εποχής, αλλά ο ποιητής δίνει και µηνύµατα αισιοδοξίας µε την Αρετή, όνοµα σύµβολο, που εργάζεται σκληρά και από το αίµα των γενναίων βγαίνει ήδη καπνός από τον οποίο θα ανθοφορήσει η Ελευθερία. Ζωντανοί και πεθαµένοι πολεµούν πλάι πλάι. • Ο Ύπνος των Γενναίων Μυρίζουν ακόµη λιβανιά, κι έχουν την όψη καµένη από το πέρασµά τους στα Σκοτεινά Μεγάλα Μέρη. • Κει που µεµιάς τους έριξε το Ασάλευτο Μπρούµυτα, σ' ένα χώµα που κι η πιο µικρή ανεµώνα • του θα 'φτανε να πικράνει τον αέρα του Άδη • • ( Το ΄να χέρι µπρος, έλεγες πολεµούσε ν΄αρπαχτεί απ΄το/ µέλλον, τ΄ άλλο απ΄ την έρµη κεφαλή, στραµµέ- • νη µε το πλάι, Σα να θωρεί στερνή φορά, µέσα στα µάτια ενός ξεκοι- • λιασµένου αλόγου, σωρό τα χαλάσµατα καπνίζοντας) Κει τους απάλλαξε ο Καιρός. Η φτερούγα η µια, η πιο κόκκινη, κάλυψε τον κόσµο, την ώρα που η άλλη, α-/ βρή, σάλευε κιόλας µες στο διάστηµα,
  • 38.
    Και καµιά ρυτίδαή τύψη, αλλά σε βάθος µέγα [… ] • • Ήλιος νέος, αγίνωτος ακόµη, [… ] • Πλάση από γδικιωµένα αισθήµατα έλαµπε, απαράλλαχτη/ κι αναστραµµένη να τη διαβαίνουν οι ίδιοι τώρα, µε /θανατωµένο µέσα τους το ∆ήµιο, • Χωρικοί του απέραντου γαλάζιου! […] • Όλη µέρα τώρα η µικρή Αρετή κατεβαίνει κι εργάζεται/ σκληρά στα µέρη όπου η γη από άγνοια σήπονταν, κι / • είχαν οι άνθρωποι ανεξήγητα µελανουργήσει, [… ]/ • Και η άχνα που ανεβαίνει απ' τις κοιλάδες, έχουν να κά-/ νουν πως δεν είναι λέει καπνός, µα η νοσταλγία που/ ξεθυµαίνει από τις χαραµάδες του ύπνου των Γενναίων.
  • 39.
    Επίλογος • Είναι ολοφάνεροότι η ποίηση του Ελύτη είναι φωτεινή, στοχαστική, ελληνική και πανανθρώπινη και προσφέρεται σε πολλές αναγνώσεις και εναλλακτικές διδακτικές προσεγγίσεις. Η αξιοποίηση και της µελοποιηµένης ποίησής του συµβάλλει στην καλύτερη κατανόησή της και, φυσικά, η ένταξή της στο ιστορικό και κοινωνικό της πλαίσιο. Πάντα, όµως, προέχει οι µαθητές να ανακαλύπτουν την ποίηση του Ελύτη και µε µαθητοκεντρικές πρακτικές να την κατανοούν, να την απολαµβάνουν και να την επεκτείνουν, προσλαµβάνοντας αξίες και έµµεσα βιώµατα που στηρίζουν τον άνθρωπο διά βίου. • Εννοείται ότι η µελέτη της ποίησης δεν είναι έργο µόνον των µαθητών αλλά όλων των ανθρώπων. ∆ιότι οι λογοτέχνες µας, παλιοί και σύγχρονοι, µας τιµούν ως λαό και µας προεκτείνουν, πνευµατικά, ως άτοµα.
  • 40.
    • ∆ρ ΧριστίναΑργυροπούλου, Επίτιµη Σύµβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, • Αντιπρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων • Αθήνα 2011