Jakub Puchalski, "Col tempo", Przestrzenie starości

jakub puchalski fot.: archiwum profesora rodolfo battistiniego col tempo starość w sztuce europejskiej Szedł płomień, coraz bliżej żar toczą pożogi. człowiek stary wart jest portretu. „Nuże więc! na me plecy wsiadaj, ojcze drogi! Sam podstawię me barki, nie czując mozołu. Portret rzymski nie był jednak (oczywiście! Cokolwiek będzie, jedna nas groza pospołu – zważywszy na słynny pragmatyzm obywateli I jeden triumf złączy. Niech Julus nie zwleka Republiki) bezinteresownym dziełem sztuki. Celem Towarzyszyć mi; żona w ślad pójdzie z daleka. (...) jego istnienia nie były wartości estetyczne czy Penaty święte w dłonie przyjmij, rodzicielu! rysunek psychologiczny postaci. Istotą tego typu Mnie, który z takiej bitwy i rzezi tu gonię. przedstawień w Rzymie było ukazanie tradycji i sławy fot.: achim bednorz (w:) „sztuka baroku. architektura, rzeźba, malarstwo”, red. rolf toman, könemann, s. 280 Nie godzi się ich dotknąć, póki żywe tonie wielkich rodów, które posiadały „prawo do portretów”. Nie obmyją mnie”. Wizerunki te, imagines maiorum, sporządzane wręcz To rzekłszy, na me plecy i na kark szeroki werystycznie, służyły do przypominania postaci Z płowego lwiska skórę ścielę bez odwłoki przodków: najpierw podczas pogrzebu, a potem przy I ciężar podejmuję; prawicę dziecina okazji innych uroczystości, całe komplety antenatów Julus chwyta i krokiem biec drobnym poczyna. (w postaci aktorów ubranych w maski zmarłych osób wergiliusz, „eneida”, tłum. tadeusz karylowski i w odpowiednie stroje) defilowały ulicami Rzymu. Na co dzień maski – jako rodowa świętość – prze- W ten sposób zaczyna się legendarna historia chowywane były w specjalnej szafie w atrium, obok Rzymu. Z płonącej Troi ucieka Eneasz, unosząc domowego ołtarza. Wraz z cesarstwem obyczaj ten na ramionach starego ojca i prowadząc u boku syna. zanikł, realistyczny portret jednak pozostał – jako Po tułaczce uciekinier dobije do brzegów Lacjum, właściwy wkład Rzymu w historię sztuki. gdzie jego potomek założy miasto Rzym. W mieście Po upadku realistycznej sztuki rzymskiej w póź- tym, w którym po blisko trzydziestu stuleciach Bernini nym okresie Cesarstwa czekać trzeba było do końca wykonał marmurową grupę przedstawiającą Enea- XV w. na „odtypizowanie” ujęć ludzi starych (nie tylko sza z Anchizesem i Askaniuszem (Julem), rozpoczną ich zresztą). Średniowiecze ukazywało starców za- się też nasze poszukiwania... Wcześniejsze kultury zwyczaj jako ludzi dorosłych z atrybutami starości nie przyznawały bowiem szczególnego miejsca wize- (długa broda, chudość etc.). Do wyjątków należy runkom ludzi w podeszłym wieku. Po stypizowanych wyraźna, prawdziwa leciwość (ale przecież jeszcze przedstawieniach, które dopiero w epoce helleni- nie starość) św. Elżbiety ze słynnej sceny Nawie- stycznej nabrały rysów zindywidualizowanych, Rzym dzenia z portalu katedry w Reims: naznaczona już jest pierwszym miejscem, gdzie bruzdami twarz matki Janowej skontrastowana jest

fot. na podstawie: www.wga.hu z idealnym obliczem Marii. Elżbieta przyciąga też tafizycznie, poza czasem i realnością. Z ciemnego o wiele większą uwagę – jest prawdziwa, podczas tła wyłania się jak zjawa sama masywna głowa, gdy Maria pozostaje pięknym modelem. patrząca smutnymi, doświadczonymi oczami sponad Starość jako cechę indywidualną – nienacecho- opadłych powiek, jak znad okularów, a zarazem pło- waną ironią czy wręcz szyderstwem ani nie ideali- nąca rozwichrzonym, siwym zarostem. To wizerunek zowaną przesadnie (do stanu, w którym przestaje artysty-proroka, lecz proroka już milczącego – „Gło- być starością) – odnajdujemy więc w renesansie. wa Tintoretta na tacy”. Ta troistość ujęcia starości: realizacja szyderczego Obok wyjątkowego Wenecjanina jest też inny stereotypu (także o moralizatorskim, wanitatywnym autor, geniusz, któremu się nie powiodło, potra- charakterze), idealizacja i wreszcie realizm, będzie fiący eksplorować swą smutną starość bezlitośnie obecna w sztuce przez kolejne stulecia. Święci asce- i z całym sarkazmem, na jaki zdobyć się może ktoś, ci mają ciała zniszczone, choć oblicza uduchowione, kogo świat wyrzucił z hucznego bankietu. Rembrandt władcy emanują dostojeństwem i rysami, których dobiegał kresu swych dni otoczony jedynie wierzy- czas się nie ima, staruszki przedstawiające zepsucie cielami. Starzał się nieładnie – zawsze przaśny, w kompozycjach ukazujących „przemijanie” odstra- na starość twarz jego stała się zapuchnięta, spojrze- szają obnażoną, karykaturalną szpetotą (chętniej nie nabrało odcienia ironicznego szaleństwa, które eksponowane było tu ciało kobiece niż męskie, może podkreśla jeszcze odgięty beret. Takim w każdym jako przekształcające się bardziej skrajnie, na pewno razie widzimy go na najbardziej przejmującym au- nie bez całego zwyczajowego mizoginizmu). Wyłania toportrecie z 1669 r. – jakaż przepaść między tym się też nowy, specyficzny gatunek, w którym wielu ar- obrazem a szampańskim wizerunkiem ze złotych tystów podejmuje próbę zmierzenia się ze starością. dni kariery! Specjalną starością – własną: Inaczej z reguły podchodzili artyści do cudzych portretów. Nie trzeba było samoświadomości Leo- to autoportret. narda, by ukazywać starców nobliwych i mądrych albo też pełnych ciepła lub, ewentualnie, siły i sprytu Większość dzieł tego gatunku też oczywiście idea- (zawsze zaś przenikliwości), jacy wychodzili spod lizuje przedstawianą postać. Bo czyż nie jest formą pędzla Dürera, Tycjana, Rafaela, Velazqueza, idealizacji upozowanie na nobliwego, doświadczo- Rubensa, Halsa i masy innych. Portrety zamawiali nego mędrca (Leonardo), sytego człowieka sukcesu sędziwi wielmoże – trudno przedstawić papieża, (Rubens) czy tchnącego dostojeństwem patrycjusza księcia lub choćby starszego cechu według ówczes- fot.: jakub puchalski (Tycjan)? Od tej grupy odróżnia się zaskakujący nych negatywnych stereotypów starca... Zwłaszcza, autoportret starego Tintoretta: malarz olbrzymich, jeśli płaci on dopiero odbierając dzieło, a nie z góry. złożonych, dynamicznych scen przedstawia się me- Czemu zresztą mielibyśmy zakładać, że malarze

odrażających starych rajfurek, wróżek-złodziejek czy wizerunków z cyklów wanitatywnych („różne wieki kobiety”), wspomnijmy prosty obraz, który mógłby być portretem (dla nas anonimowym), gdyby nie był raczej archetypicznym wyobrażeniem starości, god- nym sklasyfikowania jako ikonograficzny: wizerunek zaniedbanej starej kobiety utrwalony przez zawsze fot. na podstawie publikacji: „wielcy malarze. ich życie, inspiracje i dzieło. giorgione” nr 47, s. 23 młodego Giorgiona. Bolesne spojrzenie odkrywa słabość, uchylone usta tchną niemocą, podobnie jak kosmyk włosów, nad którym właścicielka już nie panuje i dlatego wyślizguje się on spod czepka... U młodej kobiety kosmyk taki byłby zalotny... Obraz ma charakter memento: kobieta między palcami trzyma karteczkę z dwoma słowami – „col tempo”. „Z czasem...” na pewno chcieliby (gdyby tylko mogli) traktować swych mniej lub bardziej wybitnych modeli przede wszystkim jako studia rozpadu – a nie otaczać ich ludzkim szacunkiem, w naturalny sposób wywołują- cym chęć idealizacji? Nie trzeba też autoironii Rembrandta, by od- fot. na podstawie publikacji: bruno santi, „leonardo da vinci”, firenze 1994, s. 78 słonić poruszającą słabość i szpetotę starego ciała w portretach – raczej rysowanych (tanich), nie malo- wanych (drogich) – sporządzanych na własny użytek lub do powielenia graficznego, albo w wizerunkach umyślnie przedstawiających anonimowy stereotyp starości. W zapadniętej twarzy matki Dürera oczy zrobiły się wyłupiaste, wszystko nosi tu ślady zuży- cia – ale jednocześnie wizerunek porusza bardziej niż którykolwiek z obrazów. Prawda została odarta z jakichkolwiek upiększeń. Nawet ekspresjoniści XX w. nie stworzyli bardziej przejmującego przed- stawienia ludzkiego oblicza. Brzydota starych kobiet (gdyż ewidentnie brzydo- tę starości, nie samą starość, często chciano ukazać) zawsze była tematem, nad którym pastwili się twórcy wszelkiego rodzaju. Omijając cały zastęp z założenia 10

fot. na podstawie: www.wga.hu Barokowy realizm pozwolił starości – konkretnej, a nie modelowej – odnaleźć się w sztuce na nowo. Sędziwi święci Caravaggia są faktycznie starcami, u Velazqueza reprezentacyjne portrety, chwytające baczne spojrzenia papieża Innocentego X czy rzeźbiarza Montañésa, sąsiadują ze starą kobietą gotującą jajka. Znajdziemy też żywych, prawdziwych starców w sztuce niderlandzkiej, flamandzkiej, a zwłaszcza u przyglądających się francuskim wieśniakom braci Le Nain. Na tym tle przytaczany na początku Bernini nie okazuje się nowatorem ani też nie staje w szranki ze starożytnymi mistrzami rzymskimi, których temat podbiera. Anchizes jest starcem osłabłym, lecz wirtuoz marmuru nie pokusił się o oddanie faktury skóry; papieże na swych gro- bowcach tchną zaś przede wszystkim ponadczaso- wą mocą swego urzędu. Najżywszym tematem dla artystów następnych czasów pozostała, jak się wydaje, słabość starości – czyli jej psychologiczny, nie sensualny aspekt. Ta droga doprowadza nas do tak zadziwiającej kompozycji, jak autoportret Goyi z doktorem Arrietą. fot. na podstawie publikacji: douglas mannering, „rembrandt. życie i twórczość”, muza sa, s. 76 To portret podwójny: chorego, leżącego w łóżku malarza i opiekuńczego przyjaciela-doktora, portret słabości i caritas zarazem. Sam wizerunek starego człowieka okazał się tymczasem łatwo popadać w konwencje, zależne od społecznego zrozumienia dla starości. W różnych kulturach i różnych czasach starość uważana była albo za nagrodę, albo za karę bogów. Czy jest jednym albo drugim? Zależy, co z nią zrobi- my. Zależy, czy uciekamy przed nią, zaprzeczając jej faktycznemu istnieniu, czy potrafimy z nią żyć – ma- jąc jeszcze lat względnie niewiele. Patrząc w lustro widzę twarz, która przewiduje już swoje przyszłe formy. Przybiera je stopniowo i posunie się w tym tak daleko, jak długo uda jej się trwać. Pierwszą część swej słynnej książki („Człowiek i śmierć”) Phillippe Ariès zatytułował „Umrzemy wszyscy”. Nie można tego samego powiedzieć o starości. Nie wszyscy się zestarzejemy. 11

Jakub Puchalski, "Col tempo", Przestrzenie starości

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 34

Statistics

Jakub Puchalski, "Col tempo", Przestrzenie starości — Document Transcript