Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

BELUARD W ROŻNOWIE (przewodnik)

2,449 views

Published on

Materiał przygotowany w ramach XXI Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2019).

Published in: Education
  • Login to see the comments

  • Be the first to like this

BELUARD W ROŻNOWIE (przewodnik)

  1. 1. BELUARD W ROŻNOWIE – RENESANSOWA TWIERDZA NAD DUNAJCEM Przewodnik
  2. 2. XXI MAŁOPOLSKIE DNI DZIEDZICTWA KULTUROWEGO 18–19 i 25–26 maja 2019
  3. 3. Zapraszamy na kolejną edycję Dni Dziedzictwa. Jak co roku będziemy eksplorować, poszukiwać, odkrywać oraz wchodzić do miejsc nieznanych i niedostępnych na co dzień. Zachęcamy do wspólnego poznawania małopol- skich tajemnic, tropienia śladów i rozwiązywania zagadek. 18–19 maja 2019 KRAKÓW • Pałac Pusłowskich • Pałac Potockich MAŁOPOLSKA • Kościół pw. Nawiedzenia NMP w Iwkowej • Kościół pw. Narodzenia NMP i zamek w Czchowie • Beluard w Rożnowie 25–26 maja 2019 KRAKÓW • Klasztor Duchaczek z kościołem pw. św. Tomasza i kościół pw. Świętego Krzyża • Dom Arcybractwa Miłosierdzia i Banku Pobożnego MAŁOPOLSKA • Wieś Kacwin na Spiszu • Kościół pw. św. Bartłomieja w Niedzicy • Organy Władysława Hasiora na Przełęczy Snozka Więcej na dnidziedzictwa.pl
  4. 4. W ieś Rożnów została założona w XIV wieku przez rodzinę Rożenów herbu Gryf. Leży w malowniczej okolicy, w sąsiedztwie Dunajca. Nim w latach 40. XX wieku stanęła na nim zapora tworząca Jezioro Rożnowskie, dolina Dunajca nękana była powodziami, które pusto- szyły okolicę. W odleglejszych czasach przebiegał tamtędy szlak handlowy na Węgry, czyniąc z doliny ważny korytarz komunikacyjny. By zapewnić bezpieczeństwo podróżu- jącym kupcom, rzemieślnikom i mieszczanom, wzdłuż linii brzegowej Dunajca wzniesiono system obronny zamków i strażnic. Rożnów posiadał aż dwa takie obiekty. Do naszych czasów zachowały się w postaci malowniczych ruin zamku górnego i zagadkowego beluardu wraz z budynkiem bramnym (pozostałości po zamku dolnym). — Zamek górny zbudowany w XIV wieku przez Piotra Rożena zakupił w roku 1426 Zawisza Czarny. Jego wnuczka wniosła go w posagu do małżeństwa z Janem Amorem Tarnowskim – ojcem hetmana wielkiego ko- ronnego Jana Tarnowskiego, przyszłego budowniczego zamku dolnego. — Obecnie w pobliżu beluardu stoi klasycystyczny dwór zbudowany w XIX wieku. We wnętrzu zachowa- ła się dekoracja malarska pochodząca z czasów budo- wy. Do 1946 roku dwór należał do rodziny Stadnickich, potem przeszedł na rzecz Skarbu Państwa, teraz znowu znajduje się w rękach prywatnych. 1
  5. 5. Jan Amor Tarnowski (1488 –1561), syn Jana Amora i Barbary z Roż- nowa (wnuczki Zawiszy Czarnego), zapisał się w dziejach wojskowości nie tylko jako znakomity dowódca, ale także jako wybitny teoretyk myśli wojskowej. Jest autorem m.in. dzieła Consilium rationis bellicae (Rada sprawy wojennej) z 1558 roku, które było wykładnią ówczesnej polskiej techniki wojskowej. Jako hetman wielki koronny prowadził także szeroką działal- a dwór b beluard c brama d stajnia e budynek z XX w. f dozorcówka 2
  6. 6. ność polityczną i społeczną. W 1926 roku wydany został szkic biograficzny autorstwa Michała Marczaka, z które- go dowiadujemy się, że: „Hetman Tarnowski był wielkim panem, znakomitym wodzem, dużej miary uczonym i hojnym mecenasem nauk i sztuk, tudzież świetnym administratorem”. Przykładem jego wiedzy i nowatorskiej myśli w ob- szarze obronności jest budowa renesansowej twierdzy w Rożnowie. Średniowieczne zamczysko okazało się bowiem niewystarczające do realizacji jego fortyfikacyj- nych planów. — Rożnów pod względem gospodarczym i strategicznym zajmował ważne miejsce wśród licznych ziem należą- cych do Jana Tarnowskiego. Być może właśnie z tego powodu zdecydował się on na budowę nowej twierdzy właśnie tutaj. Rozpoczął ją na kilka lat przed śmiercią i prawdopodobnie nigdy jej nie ukończył. Do naszych czasów przetrwał beluard (forma bastionu) połączony z budynkiem bramnym za pomocą muru kurtynowego. Beluard zbudowany jest na planie pięcioboku, a jego wnętrze tworzy przestrzenna sala z otworami strzelniczymi pod sklepieniem. Kiedyś prowadziły do nich drewniane ganki. Do wnętrza prowadzi tzw. szyja. Stosunkowo niska budowla ma solidne mury o grubości od 2,5 do 3 metrów. Wszystko to pozwalało na znakomi- tą ochronę przed ostrzałem artyleryjskim. W zewnętrznych zwieńczeniach fasady budowla ma wydatny gzyms, który chronił strzelnice. W narożnikach czoła beluardu widnieje kartusz z herbem Leliwa, należą- cym do rodziny Tarnowskich, oraz płaskorzeźba brodate- go mężczyzny trzymającego w rękach głowę Turka. 3
  7. 7. — Warto pamiętać, że w pierwszej połowie XVI wieku zagrożenie turecką inwazją było w Polce bardzo silne – ślady tamtych niepokojów zostały wyobrażone na fasadzie beluardu. 4
  8. 8. W obrębie budowanej twierdzy prawdopodobnie znalazł się renesansowy dwór, zbudowany jeszcze przez rodziców Jana Tarnowskiego. Po śmierci Tarnowskiego całe założenie zaczęło stopniowo popadać w ruinę. W późniejszym okresie budowla pełniła inne funk- cje. Według przekazów wnuk Fausta Socyna, Andrzej Wi- szowaty (1608–1678), znany filozof i teo­log braci polskich, urządził tu zbór ariański. W XVII wieku beluard zamienio- no w ludwisarnię, następnie w spichlerz zbożowy. W XIX wieku mieściła się w nim gorzelnia i dworskie magazyny. Obecnie beluard wraz z budynkiem bramnym powrócił do rodziny Stadnickich. 5
  9. 9. — Bryła beluardu w Rożno- wie formalnie nawiązuje do włoskich budowli i ówcześnie była w Europie Środkowej wyjątkowa i nowatorska. Obecnie jest to jeden z unika- tów architektury fortecznej w skali europejskiej. 6
  10. 10. Spis Ilustracji: — Na okładce: Widok Rożnowa z zamkiem górnym i dolnym, pocz. XIX w., za: E. Kronbach, Darstellungen aus dem königreiche Galizien insbesondere der Karpathen im Sandecer Kreise, Wien 1823. Ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej — s. 2: Plan sytuacyjny założenia dworskiego w Rożnowie, fot. P. Kasprzycka, MIK 2018. Dokumentacja konserwatorska, oddział WUOZ w Nowym Sączu — s. 2: Jan Amor Tarnowski, rys. Franciszek K. Prek wg obrazu Marcello Bacciarellego. Za: Wizerunki znakomitych ludzi w Polszcze, Kraków 1829, z. 1. POLONA, domena publiczna — s. 4: Beluard wraz z budynkiem bramnym i murem kurtynowym, 1935. Narodowe Archiwum Cyfrowe — s. 5–6: Rzuty poziome, przekroje i detale architektoniczne beluardu w Rożnowie, rys. W. Łuszczkiewicz, litografia E. Baudisch (Zakład Litografii „Czasu” W. Kirchmayera), 1865. Ze zbiorów Muzeum Krakowa Teksty opracowano na podstawie: — Bogdanowski J., Zagadka beluardu w Rożnowie, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddz. Kraków” 1969, t. 12. — Dokumentacja konserwatorska, oddział WUOZ w Nowym Sączu. — Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa Małopolskiego, Warszawa 1985. — Jan Tarnowski – hetman wielki koronny: sesja historyczno- -promocyjna, 7.11.1997, oprac. R. Żok, Tarnów 1999. — Marczak M., Hetman Jan Tarnowski. Szkic biograficzny, Tarnobrzeg 1926. — Tomkowicz S., Stanisława Tomkowicza inwentarz zabytków powiatu sądeckiego, t. 1, oprac. P. i T. Łopatkiewicz, Kraków 2017.
  11. 11. Przewodnik powstał w ramach XXI Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego Z dreszczykiem Opracowanie tekstów i koncepcja przewodnika: Paulina Kasprzycka Redakcja i korekta: Ewelina Korostyńska, Agnieszka Szewczyk Projekt graficzny: Anna Zabdyrska — Małopolski Instytut Kultury w Krakowie ul. 28 Lipca 1943 17c 30-233 Kraków www.mik.krakow.pl
  12. 12. Organizator: Partnerzy przewodnika: • Muzeum Krakowa • Narodowe Archiwum Cyfrowe Współorganizator: • Gminny Ośrodek Kultury w Gródku nad Dunajcem Partner: • Gmina Gródek nad Dunajcem

×