Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

KOŚCIÓŁ PW. ŚW. BARTŁOMIEJA W NIEDZICY "Kościół u stóp zamku" (wystawa)

837 views

Published on

Materiał przygotowany w ramach XXI Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2019).

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

KOŚCIÓŁ PW. ŚW. BARTŁOMIEJA W NIEDZICY "Kościół u stóp zamku" (wystawa)

  1. 1. Plansze powstały w ramach XXI Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego. Z dreszczykiem Opracowanie tekstów i koncepcja wystawy: Paulina Kasprzycka Opracowanie graficzne: Maciej Grochot | Korekta: Ewelina Korostyńska Materiały źródłowe: R. Monita, A. Skorupa, Niedzica. Kościół św. Bartłomieja, Kraków 2013; Studia z dziejów kościoła św. Bartłomieja Apostoła w Niedzicy, red. ks. Z. Kliś, Kraków 2006. dnidziedzictwa.plOrganizator: Parafia pw. św. Bartłomieja Apostoła w Niedzicy Gospodarz: Współorganizator: Partnerzy:  Kościół   u stóp zamku  Kościół pw. św. Bartłomieja w Niedzicy, międzywojnie. NARODOWE ARCHIWUM CYFROWE
  2. 2. poniżej Widok na Dolinę Dunajca w okolicy Niedzicy w latach 20. XX w., fot. K. Skorupka POLONA, DOMENA PUBLICZNA po lewej Mapa regionu Spisza, stan z 1913 r. Štátny archív v Levoči na dole, po lewej Zamek w Niedzicy, litografia Józefa Szalaya, za: Album szczawnickie, czyli nadbrzeża górnego Dunajca w dwudziestu czterech widokach rysowane z natury, z. 1–6, Kraków 1858 POLONA, DOMENA PUBLICZNa Najczęstszym skojarzeniem związanym z Niedzicą jest z pew- nością zamek. Dawna naddunajska warownia strzegąca wę- giersko-polskiego pogranicza stanowi dziś bardzo popularne miejsce turystycznych wycieczek. W przeszłości twierdza na- leżąca do Królestwa Węgierskiego panowała nad Spiszem, bo- wiem na Dunajcu przebiegała granica, która oddzielała go od Polski. Wzmianka o Niedzicy, lokowanej na prawie niemieckim, w do- kumentach pojawiła się po raz pierwszy w 1320 roku. Od po- czątku XIV wieku aż do 1920 roku tereny Górnego Spisza znaj- dowały się pod panowaniem węgierskim. Sytuacja terytorialna uległa zmianie 28 lipca 1920 roku, gdy w wyniku decyzji Rady Ambasadorów na nowo wytyczono granice, przyłączając do Polski 14 spiskich wsi.
  3. 3. Historia wsi położonej u stóp zamku niemal od początku wiąże się z gotyckim kościołem pw. św. Bartłomieja – choć świątynia pozostaje w cieniu zamku, kryje w swym wnętrzu niezwykłe skarby sztuki. Budowa kościoła pw. św. Bartłomieja Aposto- ła związana jest z lokacją wsi i funkcjonowa- niem pobliskiego zamku Dunajec. Badacze nie Fragment wsi Niedzica z kościołem pw. św. Bartłomieja, międzywojnie. NARODOWE ARCHIWUM cyfrowe są zgodni co do pierwotnego wyglądu świątyni (murowana czy drewniana), osoby jej fundato- ra i dokładnej daty budowy. Przyjmuje się, że obecny kościół powstał w pierwszej połowie XIV wieku i że ufundował go węgierski ród Berze- viczych. Ze źródeł pisanych wiadomo tylko, że w 1326 roku Kokosz Berzeviczy przekazał kościół pod patronat kartuzów z pobliskiego Czerwone- go Klasztoru. Opieka kartuzji utrzymała się aż do 1563 roku, czyli do czasu jej zniesienia. W 1501 roku dokonano ponownej konsekracji kościoła, prawdopodobnie miało to związek z jego wcze- śniejszym przejęciem przez husytów.
  4. 4. u góry Prezbiterium kościoła św. Bartłomieja w Niedzicy, fot. K. Schubert, MIK 2018 © PO LEWEJ Prospekt organowy pochodzący z drugiej połowy XVII w. w kościele św. Bartłomieja w Niedzicy, fot. K. Schubert, MIK 2018 © Po 1563 roku za sprawą rodziny Horwathów z Palocsy w kościołach na- leżących do dóbr zamku w Niedzicy zagościł obrządek luterański. Jego głównym propagatorem był obecny na zamku od 1584 Jerzy Horwath. Taki stan rzeczy utrzymywał się w Niedzicy do 1640 roku. Przez kolejne stulecia, aż do 1921 roku jurysdykcję kościelną nad parafią w Niedzicy sprawowała prepozytura spiska (zamieniona w 1776 roku w biskup- stwo spiskie). Kiedy 1920 roku sytuacja terytorialna uległa zmianie, od 1921 roku parafia w Niedzicy znalazła się pod opieką ówczesnego ordynariusza krakowskiego – biskupa Adama Sapiehy. W skład archidiecezji krakow- skiej weszła kilka lat później i należy do niej (z przerwą podczas II woj- ny światowej) do dziś.
  5. 5. Wyraźne zmiany w bryle kościół zawdzięcza ks. Michałowi Lorencsowi, który był proboszczem niedzickiej parafii w latach 1725–1752. Przebudo- wano wówczas zakrystię i dobudowano przedsio- nek od południa, a w 1745 proboszcz ufundował budowę kaplicy Matki Boskiej Bolesnej. Obecny drewniany ołtarz główny pochodzi z 1771 roku, a jego nastawa z ok. 1750. W jego centralnym miejscu znajduje się wizerunek św. Bartłomieja Apostoła. Całość ołtarza ozdobiona jest wieloma figurami i głowami Aniołów. Jeden z nich dzierży w ręku ludzką skórę – atrybut patrona kościoła. Wśród postaci przedstawionych na ołtarzu zoba- czymy także figury św. Stefana, św. Władysława, św. Piotra i św. Pawła. Ołtarz główny i ołtarz na ścianie północnej w kościele św. Bartłomieja w Niedzicy. W ołtarzu bocznym z lat 1770–1773 znajdują się obrazy Świętej Rodziny i rzeźby św. Katarzyny, św. Doroty oraz postacie królów węgierskich św. Stefana i Władysława. Podstawę nastawy ołtarzowej stanowi trumienka z figurą św. Jana Nepomucena, fot. K. Schubert, MIK 2018 ©
  6. 6. Dobudowana do północnej ściany ko- ścioła kaplica mieści w swym wnętrzu rokokowy ołtarz ufundowany przez ks. Szymona Gorelowicza, proboszcza w la- tach 60. XVIII wieku. W centralnym miej- scu ołtarza znajduje się XVIII-wieczna Pieta, rzeźba przeniesiona tu w II poł. XIX wieku z zewnętrznej kaplicy. Pierwotnie w ołtarzu umieszczona była gotycka figu- ra ­Matki Boskiej trzymającej ciało Chry- stusa – otoczona szczególnym kultem i uznawana przez wiernych za cudowną, nie ­dotrwała jednak do naszych czasów. O pozostałych elementach wyposażenia nawy głównej tak pisał historyk sztuki Tadeusz Chrzanowski: boczne ołtarze, ambona i finezyjna belka tęczowa stano- wią jedność powiązaną nie tylko optycz- nie, ale i konstrukcyjnie poprzez kolumny stanowiące podporę belki tęczowej, jak i strukturę retabulów ołtarzowych [deko- racji ołtarzy]. Ten spójny wystrój powstał w latach 1764–1794, gdy proboszczem niedzickiej parafii był wspomniany już ks. Szymon Gorelowicz. powyżej Widok na ścianę północną, wejście do kaplicy bocznej i prezbiterium kościoła pw. św. Bartłomieja w Niedzicy, fot. K. Schubert, MIK 2018 © po lewej Niedzicka Pieta w ołtarzu bocznej kaplicy pw. Matki Bożej Bolesnej w kościele w Niedzicy, fot. R. Monita (Astraia) ©
  7. 7. Wnętrze kościoła św. Bartłomieja w Niedzicy pokrywają ma- lowidła, rysunki i inskrypcje pochodzące z różnych epok hi- storycznych. Podczas prac konserwatorskich, prowadzonych tu od 1984 do 2003 roku, dokonano wielu cennych odkryć, dzięki którym wnętrze odzyskało spójny barokowy wygląd. Najstarsze odsłonięte w prezbiterium malowidła datowane są na lata 1370–1380: Veraikon (wizerunek twarzy Chrystusa pozostawiony na chuście św. Weroniki) i zacheuszek (znak dedykacyjny umieszczany na ścianie podczas konsekracji kościoła). Z końca XIV wieku pochodzi także narysowany wę- glem drzewnym szkic Ukrzyżowania. Kolejne cenne przed- stawienia z pierwszej ćwierci XV wieku to rozległa scena Ukrzyżowania z narzędziami Męki Pańskiej i tzw. Tron Łaski, czyli tronujący Bóg Ojciec, trzymający ukrzyżowanego Syna. Kolejne wyraźne zmiany w bryle kościoła dokonały się na początku XIX wieku. W 1895 roku Niedzicę nawiedził pożar. Zniszczeniu uległy m.in. dach i wieża kościoła, więc przebu- dowa była nieunikniona. W 1904 roku proboszczem parafii został ks. Juliusz Racz i zarządził modernizację. Odbudowa- no wówczas wieżę, dobudowano kruchtę od strony zachod- niej, a także dokonano zmian w samym wystroju świątyni. Podczas prac badawczych i konserwatorskich prowadzonych w drugiej połowie XX wieku przywrócono spójny wystrój, wy- dobywając spod grubej warstwy tynku partie malowideł, któ- re doskonale pokazują historyczne i artystyczne przemiany wnętrza tej niedzickiej świątyni. „Ukrzyżowan i umarł” – jedna z łacińskich inskrypcji we wnętrzu kościoła św. Bartłomieja w Niedzicy, fot. K. Schubert, MIK 2018 © Fragmenty malowideł i inskrypcja po łacinie z ósmym przykazaniem z 1501 r. na ścianie północnej nawy oraz kościół pw. św. Bartłomieja w Niedzicy, widok od strony prezbiterium, fot. K. Schubert, MIK 2018 ©
  8. 8. Chrześcijańskie kościoły pełne są przedstawień świętych i tylko dzięki przypisanym im atrybutom możemy ich identyfikować. Zdobiące wnę- trza świątyń barwne sceny z ich życia i śmierci stanowią często fascynu- jącą opowieść o historii chrześcijaństwa i o czasach, w których przy- szło im żyć. Świętym, który w niedzickiej świątyni odgrywa szczególną rolę, jest św. Bartłomiej Apostoł – patron kościoła od początków jego istnienia. Sama Biblia nie dostarcza nam zbyt wielu informacji na jego temat. Stosunkowo niewiele mówi o nim także tradycja chrześcijańska. Ten apostoł pozostał nieco w cieniu innych, bo nie został skrupulatnie opi- sany w Biblii. Najbardziej wyczerpujący materiał wnoszą tylko apokryfy Święty Bartłomiej Apostoł z atrybutami: nożem i odartą skórą, Matteo di Giovanni, przed 1480, Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie (Szépmûvészeti Múzeum), Wikipedia, DOMENA PUBLICZNA Sceny męczeństwa św. Bartłomieja z Legendarium andegaweńskiego, ok. 1330–1340, The Morgan Library & Museum w Nowym Jorku. Wikimedia Commons, DOMENA PUBLICZNA towarzyszące Nowemu Testamentowi. Dzięki nim wiadomo, że mógł nosić imię Natanael syn Tolmaja. Znajdują się w nich także opisy jego wyglądu i męczeńskich śmierci – a wersji było kilka. Bartłomiej miał głosić Ewangelię w Armenii, gdzie pokusił się o nawrócenie brata kró- lewskiego. Za ten czyn na rozkaz króla Armenii został uwięziony i stra- cony. Źródła różnie stanowią o okolicznościach jego śmierci. Niektóre podają, że został ukrzyżowany, inne – że ścięto mu głowę, obito kijami, utopiono w morzu, a jeszcze inne, że został żywcem obdarty ze skóry. W tradycji zachodniej to właśnie ten ostatni, najokrutniejszy sposób męczeństwa stał się motywem przewodnim ikonograficznej opowieści o Bartłomieju Apostole.
  9. 9. Najstarszym i zarazem najcenniejszym elementem wystroju niedzickiego kościoła jest fragment gotyckiego tryptyku, który kiedyś pełnił funkcję ołtarza głównego. Zachowała się tylko jego część (fragment środkowej deski i prawe skrzydło), niewielki element centralnej deski znajduje się w Węgierskiej Galerii Narodowej w Budapeszcie. Lewe skrzydło i kolejny kawałek deski środkowej zaginęły. Próby rekonstrukcji tryptyku dokonane przez historyków sztuki pokazały jednak skalę całej struktury kwater i potwierdziły, że był na tym terenie obiektem wyjątkowym. Zachowane fragmenty przedstawiają sceny męczeństwa Bartłomieja opisane w Złotej legendzie dominikanina Jakuba de Voragine. Ta średniowieczna księga stała się jednym z najpopularniejszych źródeł literackich żywotów świętych, dając inspirację i punkt odniesienia do wizualnych przedstawień ich hagiografii. W niedzickim tryptyku zobaczymy zarówno wizerunek samego świętego, jak i sceny z jego życia i męczeństwa. Nie wiadomo jednak, co znajdowało się na zaginionym skrzydle tryptyku. Badacze uważają, że były to sceny z życia Bartłomieja, zgodnie z programem ikonograficznym ołtarza. powyżej Scena Modlitwy w Ogrójcu z zachowanego prawego skrzydła tryptyku w kościele św. Bartłomieja w Niedzicy. Obecnie stanowi nieeksponowany „rewers” tryptyku, 1930. POLONA, DOMENA PUBLICZNA 1 Rysunek rekonstrukcji odsłony uroczystej tryptyku w Niedzicy, J. Gadomski, za: Studia z dziejów kościoła św. Bartłomieja Apostoła w Niedzicy, red. ks. Z. Kliś, Kraków 2006 2 Rekonstrukcja środkowej tablicy tryptyku z kościoła w Niedzicy, za: M. Csánky, A szepesi és sárosi táblaképfestészet 1460-ig, Budapest 1938 3 Fragment deski tryptyku z kościoła w Niedzicy. Scena obdzierania św. Bartłomieja ze skóry. Obiekt znajduje się w Węgierskiej Galerii Narodowej w Budapeszcie, za: M. Csánky, A szepesi és sárosi táblaképfestészet 1460-ig, Budapest 1938 1 2 3
  10. 10. Fragment zachowanego tryptyku w kościele św. Bartłomieja w Niedzicy. Kolejne kwatery tryptyku przedstawiają sceny z działalności św. Bartłomieja: uzdrowienie córki króla Armenii Polemiusza, wypędzenie diabła ze świątyni, chrzest króla Polemiusza i jego dworu, pojmanie św. Bartłomieja na rozkaz królewskiego brata – Astiagesa, oraz dwie sceny męczeństwa św. Bartłomieja. Ostatnia kwatera przedstawia naturalnej wielkości postać świętego z jego atrybutem – nożem, fot. R. Monita (Astraia) ©

×