SlideShare a Scribd company logo
visie op   Sectorupdate 2012

     onderwijs, zorg
                          ▶▶ Interview
                          ▶▶ Trends & ontwikkelingen


en woningcorporaties
                          ▶▶ Sectorvisie
Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties          1




Geachte relatie,

Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van het
Nederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en de
vooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan de
hand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en
actuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciers
is gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigen
branche.


Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor de
iPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties.


Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaas
wederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deel
bepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de reden
waarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben.
	
Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben op
de Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positieve
bijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen van
de consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen als
de onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids-
financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordt
er geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op de
economie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sectoren onderwijs, zorg en
woningcorporaties is op moment van schrijven van deze publicatie nog onduidelijk.


Wij hebben drie interviews opgenomen. Voor onderwijs geven Marcel Wintels, bestuursvoorzitter
van Fontys Hogescholen, en Eric Zwaart, sector banker Onderwijs ABN AMRO, hun visie op het
huidige onderwijsstelsel. Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit van
Maastricht gaat het gesprek aan met Marco van Ooijen, directeur Zorg ABN AMRO, over de
‘Zorgmarkt in beweging’. Voor de Woningcorporatiesector geeft Piet Eichholtz, hoogleraar
Financiering en Vastgoed aan de Universiteit van Maastricht, zijn visie op de begrenzing, in gesprek
met Jeroen Dungelmann, directeur Woningcorporaties ABN AMRO.


Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw omgeving van gedachten te
wisselen over de uitdagingen voor uw maatschappelijke onderneming en uw sector in Nederland. Wij
denken graag met u mee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u
en uw onderneming alle succes toe!


Met vriendelijke groet,




Joop Wijn
Lid Raad van Bestuur ABN AMRO
2




Visie op onderwijs,
zorg en
woningcorporaties
Sectorupdate 2012
Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties   3




 4   	 visie op Nederland


 6   	 interview onderwijs


10   	onderwijs


12   	 interview zorg


16   	 langdurige zorg


18   	 medisch-specialistische zorg


20   	 interview woningcorporaties


24   	woningcorporaties


26   	leeswijzer


28   	colofon
4



                                                                                                     visie op Nederland
                                                         Nederlandse economie
                                                        krabbelt in 2012 weer op
Vorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in een
recessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat de
economie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij een
aantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw.

In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei                                  gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro-
in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2%                                 tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eind
gaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het                               van 2010.
jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlands
product (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri-                                 De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele-
ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit.                            maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede-
In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec-                              renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnen
tievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak                            de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totale
ongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar-                              goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug-
taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo-                                gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen van
mie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel                             diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzen
het groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone                               begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust als
als geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van                             gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die
+2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal.                              laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede
                                                                                                 helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken.
Afzwakking groei economie voorbij?
      6                                                                                    120   De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste
                                                                                                 kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid
      3                                                                                    105
                                                                                                 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat
                                                                                                 de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om
    % 0                                                                                    90
                                                                                                 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be-
                                                                                           75
                                                                                                 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving
     -3
                                                                                                 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone
     -6                                                                                    60    staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland
          1991   1993   1995    1997     1999    2001   2003   2005   2007   2009   2011

                 bbp (% j-o-j; l.as)                                                             lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen.
                 Economisch-sentimentindicator (r.as)



Bron: Thomson Reuters Datastream                                                                 De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun-
                                                                                                 stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en begin
Uitvoergroei sterk vertraagd, maar                                                               dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie van

eerste lichtpuntjes zichtbaar                                                                    de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex-
                                                                                                 portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is het
Kijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo-                                 niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel we
nenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op                                  in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maand
drijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0%                               nog duidelijk boven de 50.
j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus-
sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
Visie op Nederland          5



Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd                                                                                    Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerd
PMI >50 wijst op groei; <50 – krimp                                                                                  zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker
  20                                                                                                            70
                                                                                                                     hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn.

  10                                                                                                            60   Huizenmarkt zit vast
                                                                                                                     De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si-
% 0
                                                                                                                50
                                                                                                                     tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen
 -10                                                                                                                 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver-
                                                                                                                40
                                                                                                                     trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder
 -20
       2001      2002       2003     2004       2005     2006   2007    2008      2009   2010   2011     2012
                                                                                                                30   zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont-
                     Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as)                                                                wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal
                     PMI exportorders (index; r.as)
                                                                                                                     transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui-
Bron: CBS, Markit NEVI                                                                                               zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties
                                                                                                                     valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking van
Binnenlandse bestedingen onder druk                                                                                  hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge-
De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere                                                        ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen,
consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met                                                        de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpte
als dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind                                                       kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een
2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind                                                     minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie
2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is                                                        over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdt
beduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen                                                       er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten.
met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor                                                  Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsval
deze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies                                                    helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver-
op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu-                                                       dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzen
mentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in                                                      dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag.
de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar in
ons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid over
de hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage,                                                         Inflatie
dekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij-                                                    De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van het
zer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra                                                    jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van het
bezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog                                                      prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids-
dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan                                                  kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5%
van invloed zijn op de stemming van de consument.                                                                    in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie in
In 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre-                                                     2011 uit op 2,3%.
gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in
2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan                                              In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Deze
uit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen.                                                           verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie-
                                                                                                                     prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in het
Hoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig                                                   Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigde
aantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten,                                                        BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprong
zal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013                                                maken.
wordt weer een positief cijfer voorzien.


Particuliere consumptie daalt verder                                                                                 Risico’s
  3                                                                                                                  De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de
  2
                                                                                                                     ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be-
  1
                                                                                                                     leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin-
%0
                                                                                                                     gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de
 -1
                                                                                                                     staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder
 -2
                                                                                                                     zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in
 -3
              2005          2006         2007           2008     2009          2010      2011     2012               beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie-
         Reëel beschikbaar inkomen                Particuliere consumptie
                                                                                                                     prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui-
Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau                                                                                zenmarkt verder verslechtert.
6




Marcel Wintels (rechts) in gesprek met Eric Zwaart: ‘Het kan niet de bedoeling zijn dat je na vijf jaar verder studeert
op kosten van de bakker, de slager en de groenteman’




                                              Marcel Wintels, onderwijsbestuurder:
        ’De samenleving schreeuwt om de
                        menselijke maat’
Over de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs worden stevige debatten gevoerd.
Daarbij worden harde noten gekraakt over het functioneren van het toezicht. En waar
scholenorganisaties tot voor kort almaar groter groeiden, steekt de politiek nu de
loftrompet over kleinschaligheid. Hoe halen we in deze omstandigheden het meeste
rendement uit de deskundigheid van de docent en de inzet van de student?
Bestuursvoorzitter Marcel Wintels van Fontys Hogescholen (en interim-voorzitter van
Amarantis) in gesprek met Eric Zwaart, sector banker Onderwijs bij ABN AMRO.
Interview      7




Bureaucratisch systeem                                                         ‘We moeten veel meer op de
‘Ik heb niks tegen de prestatieafspraken die in het afgelopen jaar
gemaakt zijn over de kwaliteit van het hbo. Hetzelfde geldt voor                professionaliteit van de docent
de langstudeerdersboete. Ik vind al jaren dat het onderwijs veel te
vrijblijvend is. Maar bij de uitwerking haak ik af.’
                                                                               vertrouwen’
Onderwijsbestuurder Marcel Wintels windt er geen doekjes om.
Het beleid om de problemen aan te pakken deugt, maar in de
uitvoering wordt volgens hem een technocratisch en bureau-             ondertussen roept de politiek bij elk incident om stoere maat-
cratisch systeem van toezicht opgetuigd.                               regelen, die de samenleving het idee moeten geven dat het vanaf
Wintels is voorzitter van het College van Bestuur van de Zuid-         nu wel goed geregeld is.’
Nederlandse organisatie Fontys Hogescholen. Daarnaast werd hij         Het toezicht kan wat hem betreft veel eenvoudiger, door vaker
in februari 2012 door de minister als interim-voorzitter van           voor onaangekondigde inspecties te kiezen. ‘Laat deskundige
Amarantis Onderwijsgroep aangesteld om puin te ruimen.                 peers van de docent op onverwachte momenten de laatste tien
Presteren onder druk, het zou ook Wintels’ persoonlijke motto          beoordeelde opdrachten bekijken. Heb je die als docent op de
kunnen zijn. Want de Amsterdamse organisatie voor voortgezet           juiste manier beoordeeld, dan zit je goed. Dit systeem voorkomt
onderwijs en mbo staat aan de rand van het faillissement.              ballast in het toezicht en zorgt ervoor dat precies de kern onder de
                                                                       loep wordt genomen, namelijk de eindkwaliteit. En daarnaast
Wintels vindt dat er eerder te veel dan te weinig controle is op het   meet je dan de student- en de docenttevredenheid. Opleidingen
onderwijs. ‘We zouden veel meer op de professionaliteit van de         die de studenttevredenheid op orde hebben, blijken namelijk ook
docent moeten vertrouwen. Waar het misgaat, is dat we ons als          op de andere indicatoren goed te scoren.’
maatschappij steeds laten leiden door de drie dingen die fout gaan
naast de 97 die goed gaan. Om die fouten te voorkomen, bouwen          Bij Fontys wordt deze manier van werken al in praktijk gebracht.
we allerlei controlemechanismen. Maar die zorgen er voor dat de        Wintels: ‘Die jongeren moet je kort houden. We houden hun
‘schwung’ verdwijnt bij alles wat er goed gaat.’                       studievoortgang scherp in de gaten. En elke studiebegeleider
De bestuurder wuift de problemen in het onderwijs niet weg,            moet zich verantwoorden voor de prestaties van zijn groep
integendeel. De manier waarop overheid en politiek de problemen        studenten. Driekwart van de studenten moet in staat zijn het
willen aanpakken klopt echter niet. ‘Er worden geen keuzes             eindniveau te halen, binnen de tijd die daarvoor staat.’
gemaakt. Neem de NVAO. Die moet de kwaliteit van het hbo               Op de professionaliteit van docenten vertrouwen, dat betekent
waarborgen. Wat is daarvoor de belangrijkste graadmeter? Dat           dat je docenten de maat laat nemen door collega’s. ‘Want daar
het onderwijs studenten aflevert waarvan deskundigen zeggen:           luister je naar. Wanneer je aan een collega moet uitleggen
‘Dit is hbo-niveau’? Toch is het juist daar misgegaan, ondanks alle    waarom je een student ten onrechte voldoende hebt beoordeeld,
paperassen van de NVAO. Als we eerlijk zijn, toont dit het gebrek      dan voel je je aangesproken op je professionaliteit.’
aan legitimiteit van deze organisatie. Maar dat durven we niet te
zeggen in dit land. Dus laten we de NVAO voortmodderen en
zetten we er de onderwijsinspectie nog eens tegenaan. Het              Kracht van het onderwijs
stapelt en stapelt maar.’                                              Fontys is van ver gekomen. Een paar jaar geleden functioneerde
                                                                       de organisatie op veel fronten onder de maat. Dat had veel te
                                                                       maken met de menselijke maat die verdwenen was, constateert
Onaangekondigde inspecties                                             Wintels. ‘Deze fusieorganisatie vertoonde alle nadelen van de
Het ontbreekt volgens Wintels aan focus. ‘Een hogeschool moet –        schaalvergroting en geen van de voordelen. Het onderwijs loopt
al balancerend – aan 50 dingen tegelijkertijd voldoen. En              vaak stuk op de drang om, vanuit het streven naar efficiency,
8




mensonafhankelijk te worden. Terwijl dat juist de kracht is van het     cratische en bureaucratische aanpak in de kwaliteitsdiscussie. Dat
onderwijs.’                                                             is de paradox van de politiek, en de politieke illusie van centrale
Wat er bij Fontys gebeurde is volgens de bestuurder exemplarisch        beheersbaarheid.’
voor veel van de fusies in het onderwijs. ‘De fusiegolf is
voortgekomen uit de centralistische benadering vanuit de
                                                                        Binding met de samenleving
        ‘Het toezicht kan eenvoudiger, met                              Hoe dan ook, Fontys heeft besloten om kleinschaliger te werken.
                                                                        Wintels: ‘We moeten terug naar een schaal die groot genoeg is
         meer onaangekondigde inspecties’                               om efficiënt te zijn en klein genoeg om binding te houden met de
                                                                        samenleving. Daar zijn we al een paar jaar mee bezig. Daarop
                                                                        voortbordurend kom je volgens mij al gauw uit op een hbo-
                                                                        instelling per stad. Daar ben je als lokale omgeving ook de
                                                                        ‘eigenaar’ van de school, met alle bijbehorende mogelijkheden en
overheid. Kleinere scholen worden knettergek van alle dingen die        uitdagingen. En dan voelt de plaatselijke wethouder zich ook weer
ze van hogerhand moeten. Dat maakt dat ze zich kwetsbaar                verbonden met ‘zijn’ school. Ze hebben in Tilburg echt niks met
voelen en elkaar opzoeken. En de grotere willen machtiger               Fontys Sittard hoor.’
worden.’


Hoe is dat te rijmen met de politieke voorkeur – van links tot
rechts – voor kleinschaligheid in het onderwijs? Wintels: ‘Dat is
niet te rijmen. De woordvoerders onderwijs in de Tweede Kamer
belijden de kleinschaligheid met de mond. Maar tegelijkertijd
roepen ze de grootschaligheid over ons af door hun techno-




Marcel Wintels: ‘Laat deskundige [curs.] peers [/curs.] van de docent
op onverwachte momenten de laatste tien beoordeelde opdrachten
bekijken’
Interview      9




       ‘De school wordt ten onrechte                                    strikter. ‘Waarom drieduizend euro betalen na dat vijfde jaar? Laat
                                                                        studenten die na vijf jaar niet zijn afgestudeerd de volledige
        gestraft voor de slechte motivatie                              kosten dragen, dus zesduizend euro. Het is onterecht dat de

       van een student’                                                 school – en daarmee goede studenten en docenten – financieel
                                                                        wordt gestraft voor de slechte motivatie van een student of voor
                                                                        diens verkeerde studiekeuze. En het kan ook niet de bedoeling
                                                                        zijn dat je na die vijf jaar verder studeert op kosten van de bakker,
De verbondenheid met de eigen school – en niet met het grote            de slager en de groenteman.’
geheel – is ook bij Amarantis duidelijk zichtbaar, zegt interim-
voorzitter Wintels. Deze organisatie gaat defuseren. ‘Kom je bij        Natuurlijk zijn er mensen die er buiten hun schuld langer over
onze vestiging aan de Dongestraat, dan ontmoet je docenten die          doen, zoals bij langdurige ziekte. ‘Daar moeten we goede
voor hun school willen knokken. Ze zijn zelfs bereid een stukje van     oplossingen voor bedenken. Maar de hele discussie dreigt nu over
hun aanstelling in te leveren als dat het voortbestaan van de           die uitzonderingsgevallen te gaan’, merkt Wintels op. En wanneer
school mogelijk maakt. Hun school welteverstaan, niet het               een hogeschool in Den Haag met een externe afstudeer-
voortbestaan van Amarantis. En dat geldt ook voor de andere             begeleider afspreekt dat er alleen een rekening komt wanneer de
vestigingen.’                                                           student de eindstreep haalt, dan valt de politiek daar wat hem
Het interview vindt plaats tussen de verhuisdozen. Het College          betreft terecht overheen.
van Bestuur vertrekt uit het luxueuze onderkomen aan de Zuidas.         Maar het gekke is dat dit soort no cure no pay afspraken op
‘Dat het bestuur hier is gaan zitten, tekent het moreel faillissement   landelijk niveau ineens wél acceptabel gevonden wordt. Wintels:
van deze organisatie’, verzucht Wintels. ‘Hier is echt alles fout       ‘Het aantal afgestudeerden per jaar één op één koppelen aan een
gegaan. Wat is er gebeurd, dat het College van Bestuur en de            financiële prikkel voor onderwijsinstellingen, dat lijkt eerlijk en
Raad van Toezicht hun eigen gang gingen, zonder dat drieduizend         stevig. Maar als Fontys deze indicator niet haalt, dan worden we
medewerkers daar iets tegenin konden brengen?’ Wintels hoopt            een of twee procent gekort. Dat betekent: ontslagen. Wat zullen
dat juist die trots op de eigen school de medewerkers en                docenten dan kiezen, wanneer ze een student met een vijf of met
studenten zal helpen de ingrijpende veranderingen van de                een zes moeten beoordelen? Als ik ooit gevraagd zou worden
komende tijd door te komen.                                             minister van Onderwijs te worden, dan zou mijn drive zijn de draai
                                                                        te maken naar minder megalomane, verstikkende, centralistische
                                                                        en bureaucratische systemen. De samenleving, en met name het
Langstudeerdersboete                                                    onderwijs schreeuwt om de menselijke maat.’
Terecht dat het hbo en de minister hebben afgesproken de termijn
voor het afstuderen op vijf jaar te zetten, vindt de
onderwijsbestuurder. Wat hem betreft mag het zelfs nog wat
10




                                                                                                   onderwijs
     	     “Verbinding op ambitie”: naar een hogere onderwijskwaliteit voor leerling/student
     	     Gedifferentieerd onderwijsaanbod in tijden van bezuinigingen
     	     Talentmaximalisatie versus marktbehoefte

 Branchebeschrijving
 Geen sector zo veelzijdig, uitdagend , veranderlijk en tegelijkertijd nauw      onderwijs dat ze geven. Publiek georganiseerd onderwijs is nu nog
 verbonden met onze samenleving als het onderwijs. Er werken ruim                volledig aanbodgericht gefinancierd. Dit gaat snel veranderen onder
 400.000 professionals en ruim 3,8 miljoen leerlingen en studenten               invloed van nieuw beleid gericht op vraagsturing, prestatie-afspraken en
 volgen onderwijs. De overheid stelt de eisen waaraan de kwaliteit van           minder kansloze studies.
 het onderwijs moet voldoen en de instellingen maken keuzes over het



 Trends en ontwikkelingen
 Drie belangrijke ontwikkelingsthema’s kunnen worden genoemd.                      trust omgeving.
 “Verbinding op ambitie” gaat over de aanpak om het Nederlandse on-              •	 (Her-)verbinding met de omgeving ; ouders, leerlingen, maatschappe-
 derwijs over de hele breedte naar een hoger niveau te tillen. Dit mag             lijk veld en bedrijfsleven.
 niet gezien worden als een opgave van alleen het onderwijs zelf,                “Gedifferentieerd onderwijsaanbod” De stijging van het opleidings-
                                                                                                                  .
 alhoewel het daar wel begint. Belangrijke speerpunten zijn:                     niveau van de Nederlandse bevolking is behaald dankzij het goed
 •	 Professionalisering: de professional meer pedagogisch en didactisch          bereikbare, gedifferentieerde onderwijsbod dat wij hebben
     toegerust en de bestuurder meer dienend onderwijskundig leider              “Talentmaximalisatie versus marktbehoefte” Drempelloos opleiden
                                                                                                                          .
     vanuit een heldere profilering en breed gedragen visie.                     zonder zicht op beroepsperspectief of voor banen die er niet zijn is niet
 •	 Stimulerende, lerende omgeving voor zowel leerling/student als pro-          “anno nu” Een passende opleiding, goede motivatie en contextrijk
                                                                                         .
     fessional. 	                                                                leren leidt doorgaans tot meer plezier en tot beoogd studieresultaat
 •	 Eigenaarschap op elk niveau en maximale betrokkenheid in een high            van de deelnemer en iedereen die daaraan heeft bijgedragen.



 Onze visie
 De geschetste uitdagingen waarvoor onderwijsinstellingen vandaag de             budgetruimte daarvoor te creëren.
 dag staan, zijn groot. De druk om te presteren wordt fors opgevoerd.            Naast hervormingen in het onderwijs zou in onze visie ook een
 Het instrumentarium dat men hiervoor gebruikt bestaat uit bekostigings-         vereenvoudiging van de uitvoering van de bestuurlijke inrichting op zijn
 maatregelen, met name voor het MBO en HO. Deze raken zowel de                   plaats zijn. Daarmee kunnen de vele inconsistenties en tegen-
 leerlingen/studenten en maken een einde aan de voorspelbaarheid van             strijdigheden in het systeem worden opgeruimd en kan het daarmee
 budgetten voor instellingen De impact van deze en andere maatregelen            vrijgemaakte budget dienen voor de hogere onderwijskwaliteit.
 op de bedrijfsvoering van scholen is nog diffuus en verschilt bovendien         De koers “verbinden op ambities” is een verstandige en kan ook veel
 per instelling. Wat wel vaststaat, is dat er minder publiek geld en meer        energie opleveren. Verbinden op ambitie, niet alleen in de onderwijs-
 regels komen. Er moet dus verder bezuinigd worden terwijl het                   keten (nieuwe wegen), maar juist ook met de omgeving (andere
 bereiken van een hogere onderwijskwaliteit juist ook investeren                 bronnen).
 betekent. Het vraagt grote stuurmanskunst van bestuurders om zelf



 Kerngegevens                                                                                                    Websites
 aantal ROC/AOC’s: 70                                Aantal Universiteiten: 14                                   www.vsnu.nl
 aantal deelnemers FOC: ca 495.000                   Aantal studenten Universiteiten: 246.000                    www.mboraad.nl
 aantal HBO’s: 35                                                                                                www.hbo-raad.nl
 Aantal Studenten HBO’s: 423.000                                                                                 www.abnamro.nl/onderwijs
onderwijs   11




Ontwikkeling aantal gediplomeerden                                                                                                                            Bron: OCW kerncijfers 2006-2010

▶▶ In 2010 haalden 440 duizend jongeren een diploma.                     180

                                                                         160
▶▶ Doorstroom naar vervolgonderwijs nam over de gehele linie de
                                                                         140
   afgelopen jaren toe.
                                                                         120
▶▶ Nederland behoort binnen de EU tot de scherpste dalers van
                                                                         100
   voortijdig schoolverlaters. Binnen de groep 18-25 jarigen is het
                                                                          80
   percentage in enkele jaren teruggelopen van 15,4% naar 10.9 %.
                                                                          60

                                                                          40

                                                                          20

                                                                           0
                                                                               2000              2001           2002         2003          2004         2005       2006       2007        2008    2009       2010
                                                                                vo                mbo                    hbo                wo




Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking                                                                                                                 Bron: OCW kerncijfers 2006-2010

                                                                          40
▶▶ De stijging van het opleidingsniveau is vooral toe te schrijven aan
                                                                          35
   het aandeel personen met een hbo of een wo diploma.
                                                                          30
▶▶ Het percentage met een startkwalificatie is gegroeid naar 72%.
                                                                          25
   Een startkwalificatie biedt significant meer perspectief op werk.
                                                                          20

                                                                          15

                                                                          10

                                                                           5

                                                                           0
                                                                               2000               2001                2002        2003           2004          2005         2006     2007         2008       2009

                                                                                Basisonderwijs                               vmbo/mbo 1                      havo/vwo
                                                                                mbo 2-4                                      hbo                             wo




Netto arbeidsparticipatie                                                                                                                                     Bron: OCW kerncijfers 2006-2010

▶▶ Het aantal werkenden is niet verder toegenomen, ook al had            100
                                                                                                                                                                                                              Mannen
                                                                          90
   ongeveer driekwart van de bevolking een betaalde baan.                 80
                                                                                                                                                                                                              Vrouwen


▶▶ De arbeidsparticipatie is hoger naar mate men hoger is opgeleid.       70

                                                                          60
▶▶ Het verschil in opleidingsniveau tussen mannen en vrouwen is
                                                                          50
   kleiner geworden. In de groep 25-34 jarige vrouwen hebben zij hun      40

   mannelijke leeftijdgenoten zelfs ingehaald.                            30

                                                                          20

                                                                          10

                                                                           0
                                                                                                                                                                                                    Totaal
                                                                                                                                                   mbo 2-4
                                                                                                         vmbo/mbo 1




                                                                                                                               havo/vwo
                                                                                Basisonderwijs




                                                                                                                                                                                     wo
                                                                                                                                                                      hbo




Raming ontwikkeling opleidingsniveau 30-34 jarigen		                                                                                                                    Bron: Referentieraming 2011

▶▶ Per jaar verlaten ruim 300.000 leerlingen en studenten het             50

   onderwijs. Dit zal de komende jaren constant blijven. Een deel gaat    45

                                                                          40
   nadat ze uitgestroomd zijn na enige tijd opnieuw het bekostigd
                                                                          35
   onderwijs in.                                                          30

                                                                          25
▶▶ Als gevolg van de stijging hbo- en wo- deelname zal deze groep
                                                                          20
   toenemen van 42% naar 47%.                                             15

▶▶ Het aandeel middelbaar opgeleiden is gedaald en zal nog iets           10

                                                                           5
   verder dalen.                                                           0
                                                                               1990                1995                 2000              2005          2010          2015         2020          2025        2030

                                                                                 Geen                   vmbo                 havo/vwo/mbo
                                                                                 wo                     hbo
12




 Marco van Ooijen (rechts Wim Groot): ‘Als reactie op de takendiscussie, zie je vooral dat ziekenhuizen elkaar opzoeken’




                       Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie:
                                      ’De zorg is een groeimarkt, ook
                                                in tijden van recessie’
 De Nederlandse zorgmarkt is in beweging. De introductie van marktwerking heeft het
 gesprek over kwaliteitsverbetering vooruit geholpen. En ziekenhuizen bezinnen zich op
 hun taken. Ook AWBZ-aanbieders stellen zich in toenemende mate ondernemend op.
 Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit Maastricht , in gesprek
 met Marco van Ooijen, directeur Zorg bij ABN AMRO.
interview       13




Ingrijpen aan vraagzijde                                                         ‘We hebben nog altijd de
‘We beleven spannende tijden met de onderhandelingen in het
Catshuis’, zegt Wim Groot. ‘De ruimte om in tijden van                            laagste eigen bijdrage van
bezuinigingen in te grijpen in de zorg is beperkt geworden. De
tarieven worden immers steeds meer overgelaten aan de vrije
                                                                                  Europa’
prijsvorming, dus blijft ingrijpen aan de vraagzijde over. Daar liggen
wel wat mogelijkheden. We hebben nog altijd de laagste eigen
bijdrage van Europa. Die zou je kunnen verhogen. En je kunt er           dat marktwerking een kostenopdrijvend effect kan hebben. Wordt
gericht voor kiezen bepaalde zorguitgaven voor eigen rekening te         de zorg er op de lange termijn beter en goedkoper van als er meer
laten komen.’                                                            ruimte komt voor ondernemerschap?’
Het probleem is dat het basispakket alles dekt, zowel grote als          Groot: ‘Ik denk dat de introductie van marktwerking per saldo
kleine risico’s, zowel kleine als grote uitgaven. Groot: ‘Neem de        positief heeft uitgepakt. Het was een belangrijke aanzet tot
bloeddrukverlagende middelen. Die kosten een paar tientjes per           kwaliteitsverbetering. We hebben nog veel stappen te gaan, maar
jaar. Dat zouden mensen zelf kunnen betalen. Hetzelfde geldt             de beweging naar een gerichtere inkoop van zorg en de toe-
voor het bezoek aan de huisarts, wat negen euro per keer kost.           nemende aandacht voor kwaliteit is onmiskenbaar. Tot voor kort
Eventueel kan ook het inschrijftarief van de huisarts voor eigen         was kwaliteitsverbetering een mistige discussie. Maar sinds CZ,
rekening komen. Zelf betalen heeft als voordeel dat mensen               en in het verlengde daarvan de Inspectie, zich op het standpunt
kritischer gaan kijken wat de huisarts voor ze doet.’                    gesteld heeft dat kwaliteit te maken heeft met het volume, is de
                                                                         discussie helderder geworden.’
In de AWBZ liggen ook nog de nodige ingrepen in het verschiet,
verwacht de hoogleraar. ‘Denk hierbij aan het overhevelen van de         Aan de andere kant moet het duidelijk zijn dat marktwerking niet
persoonlijke verzorging naar de Wet maatschappelijke onder-              tot kostenbeheersing leidt, merkt Groot op. ‘Vooral niet zolang er
steuning. Maar het belangrijkste onderwerp blijft toch het               onvoldoende tegenwicht is voor zorgaanbieders en zorgver-
scheiden van wonen en zorg. Het verzorgingshuis verdwijnt en er          zekeraars. Marktwerking zorgt wel voor meer efficiency, maar
komen waarschijnlijk mogelijkheden voor private financiering in          leidt ook tot volumegroei en dus hogere uitgaven.’
aanvulling op AWBZ-zorg. In de toekomst zal deze zorg naar               Meer ruimte voor ondernemerschap vraagt ook om een ander
verwachting alleen beschikbaar zijn voor wie het niet zelf kan           type bestuurder. Met name voor AWBZ-instellingen liggen hier
bekostigen. Dus moeten burgers hun voorzorgen nemen: aan-                volgens Groot nog kansen voor verbetering. ‘Veel aanbieders van
vullend verzekeren, een pensioenfonds dat zorg voor je inkoopt           AWBZ-zorg denken nog te sterk vanuit de budgetgedachte en
of het vermogen van je huis gebruiken door middel van een                functioneren in feite vooral als uitvoerder, in plaats van als onder-
omkeerhypotheek.’                                                        nemer. En dat terwijl de toenemende personeelskrapte wel om
                                                                         ondernemerschap vraagt. AWBZ-instellingen moeten veel meer
                                                                         inspelen op de mogelijkheden van domotica (huisautomatisering)
Ruimte voor ondernemerschap                                              en andere middelen om te besparen op de factor arbeid. Ook
‘Als bank zijn we blij dat er meer volgens de regels van de markt        zouden instellingen die met behoud van kwaliteit een producti-
gewerkt gaat worden in de zorg’, zegt Marco van Ooijen. ‘Dat past        viteitsgroei weten te realiseren, een bonus moeten krijgen.’
beter bij de manier waarop banken werken. We financieren liever
in een systeem van marktwerking, dan – zoals nu – op basis van
steeds veranderende regelgeving. Wel wordt er gewaarschuwd
14




 Takendiscussie                                                          hebben in Nederland de traumazorg ook weten te regelen, dan
 In de ziekenhuiszorg speelt de discussie over de vraag in welke         moet dat met de spoedeisende hulp toch ook kunnen?’
 taken een ziekenhuis zich moet specialiseren. Het lijkt er
                                                                         Van Ooijen: ‘Als reactie op de takendiscussie, zie je vooral dat

         ‘Meer ruimte voor ondernemerschap                               ziekenhuizen elkaar opzoeken. Het Kennemer Gasthuis praat met
                                                                         het Spaarne Ziekenhuis, het OLVG met het Sint Lucas Andreas
         vraagt om ander type bestuurder’                                Ziekenhuis en Atrium met Orbis. Een nieuwe fusiegolf lijkt op
                                                                         komst. Was dat de bedoeling?’
                                                                         Groot: ‘Als de NMa het niet tegenhoudt, hebben we over pakweg
 vooralsnog op dat elke ziekenhuisorganisatie zoveel mogelijk            twintig jaar nog vijftig ziekenhuizen over. Weliswaar met meerdere
 taken blijft vasthouden, terwijl op macroniveau meer specialisatie      vestigingen per ziekenhuis, maar er dreigt monopolievorming op
 wenselijk geacht wordt. Blijven de ziekenhuizen stil of komen ze        lokaal niveau. De NMa zou daar veel strikter op kunnen toezien.
 in beweging? ‘Er gebeurt wel wat, maar het is de vraag of dat           Dat geldt ook voor de macht van de verzekeraars. Toen Achmea
 voldoende is’, reageert Groot.                                          De Friesland overnam, klaagden apothekers mijns inziens terecht
 De hoogleraar denkt dat er meer beweging komt wanneer de                dat ze weinig meer te kiezen hebben in de provincie Friesland.
 overheid zich zou uitspreken over de verspreiding en toeganke-          Deze combinatie heeft daar tachtig procent van de markt.’
 lijkheid van de spoedeisende hulp. ‘De spoedeisende hulp is voor        Het zou volgens Groot ook kunnen dat de ziekenhuismarkt zich
 elk ziekenhuis een belangrijk onderdeel van de bedrijfsvoering,         meer langs de zorginhoudelijke lijnen ontwikkelt. ‘De RVZ heeft
 waar veel andere functies aan vast hangen. Ziekenhuizen zullen          het over netwerkstructuren binnen een regionale keten, waar dan
 daar nooit op eigen initiatief in snijden. Het is ook de vraag of een   eerstelijnscentra en algemene, topklinische en academische
 zorgverzekeraar zich daar aan wil branden. Wie wil er bij zijn          ziekenhuizen deel van uitmaken. En voor bijvoorbeeld borstkanker
 klanten bekend staan als de organisatie die de spoedeisende hulp        kan ik me goed voorstellen dat er een landelijk netwerk van
 heeft opgeheven? Toch moet er wat gebeuren aan de                       ziekenhuizen komt. Het staat of valt eigenlijk met de vraag hoe
 overcapaciteit in de spoedeisende hulp, vooral in de Randstad. We       we in de toekomst tegen het ziekenhuis aankijken. Is dat een
                                                                         gebouw dat grotendeels samenvalt met een organisatie, zoals nu?
                                                                         Of is het een soort bedrijfsverzamelgebouw, waarin bijvoorbeeld
 Wim Groot: ‘Ik denk dat zorginstellingen vooral zullen moeten           ook een landelijke keten van orthopedische ziekenhuizen of een
 investeren in kennis en kundigheid op financieel gebied’                buitenpost van een topklinisch ziekenhuis gevestigd wordt?’
interview     15




         ‘De rol van banken                                           Rol van banken
                                                                      ‘Dat is inderdaad een mooi voorbeeld van hoe dit werkt’, reageert
          is gewijzigd door de stelselwijziging                       Van Ooijen. ‘Voorheen presenteerde een ziekenhuis ons hun
                                                                      managementopgave. Maar dat volstaat niet meer. Wij zijn als
          in de zorg’                                                 financier vooral ook geïnteresseerd in de manier waarop ze de
                                                                      investeringen denken terug te verdienen. De rol van de banken is
                                                                      gewijzigd door de stelselwijziging in de zorg. We dragen meer
Veilige belegging                                                     risico en stellen daarom andere eisen. Dat is een tamelijk nieuwe
Groot verwacht dat de financiering van zorgorganisaties               benadering, voor zorginstellingen en voor ons. De reacties van
mogelijkheden biedt voor risicodragende investeringen. ‘De zorg       zorgbestuurders lopen uiteen. De een vindt ons te terughoudend,
is een groeimarkt, ook in tijden van recessie. Al is het rendement    de ander vraagt zich af waarom wij nog steeds ziekenhuizen
niet hoog, het is wel een relatief veilige belegging voor de lange    financieren.’
termijn. En er is nog veel ruimte voor efficiencyverbetering. De
beperkingen die de minister stelt, bijvoorbeeld dat er pas na drie    Groot: ‘Je moet je afvragen of zorginstellingen de knowhow
jaar winst mag worden uitgekeerd, hoeft toch ook het probleem         hebben om alle veranderingen die op hen afkomen, aan te
niet te zijn.’                                                        kunnen. Ik denk dat ze vooral zullen moeten investeren in kennis
Daar komt bij dat de mogelijkheden voor bancaire financiering niet    en kundigheid op financieel gebied. Een chief financial officer in
groter geworden zijn, constateert Groot. ‘Dan kunnen risico-          de Raad van Bestuur zou niet misstaan. Dat geldt ook voor de
dragende kapitaalverschaffers een alternatief zijn, met name voor     Raad van Toezicht. Er worden in de financiering van de zorg de
activiteiten waar banken misschien wat huiverig tegenover staan.      nodige fouten gemaakt. Misschien moeten we dat ook
En het is voor een zorgdirecteur sowieso belangrijk om je voor de     accepteren. Maar laat het niet te wijten zijn aan gebrekkig
kapitaalverstrekking niet afhankelijk te maken van één partij.’ Hij   financieel inzicht.’
merkt op dat banken meer te zeggen hebben gekregen. ‘Bij
recente bouwinvesteringen hebben sommige ziekenhuizen onder
druk van de banken een efficiencyslag moeten maken. Vreemde
ogen dwingen.’
16




                                                                  langdurige zorg
     	   Verzorgingshuizen verdwijnen; ouderen gaan eigen woonruimte organiseren
     	   Woonzorgaanbod wordt steeds diverser
     	   Kansen voor nieuwe toetreders op de markt voor wonen en zorg

 Branchebeschrijving
 Tot de langdurige zorg behoren de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg          aangeboden als in woonvoorzieningen. De langdurige zorg wordt
 en de langdurige geestelijke gezondheidszorg. In de sector zijn              voor het grootste deel betaald uit de AWBZ, een verplichte volks-
 ongeveer 800 instellingen actief en werd in 2010 EUR 29,3 miljard            verzekering. Vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)
 uitgegeven (Bron CBS). De doelgroepen zijn zeer divers en daarmee            wordt de huishoudelijke zorg thuis vergoed.
 ook het zorgaanbod. Langdurige zorg wordt zowel in de thuissituatie



 Trends en ontwikkelingen
 De langdurige zorg wordt in de afgelopen jaren gekenmerkt door een           als team verantwoordelijk zijn voor alle zorgtaken voor een bepaalde
 steeds groter gebruik van de beschikbare voorzieningen, sterk groeien-       groep mensen. Van de 500 duizend nieuwe banen sinds 2000, is drie-
 de zorguitgaven en steeds grotere instellingen met relatief veel regel       kwart in de zorg gecreëerd. De zorg is daarmee een van de motoren van
 geving en zelf opgelegde bureaucratie. Als reactie hierop is een beweging    de Nederlandse economie. Bij ongewijzigd beleid zijn in de zorg de
 te zien naar meer nadruk op de vertrouwensrelatie tussen de zorg-            komende 15 tot 20 jaar 400 duizend extra medewerkers nodig om te
 verlener en de cliënt. Er zijn nieuwe toetreders op de markt gekomen         voldoen aan de toenemende zorgvraag. Deze zijn niet beschikbaar. Er
 die adequaat inspelen op deze ontwikkeling. Voorbeelden hiervan zijn         moeten dus andere soorten oplossingen komen: meer mantelzorg,
 instellingen als de Thomashuizen voor de gehandicaptenzorg en Buurt-         efficiënter werken, innovaties van zorgprocessen en E-health. De
 zorg voor de thuiszorg. Ook grote instellingen zijn bezig een omslag te      zorgverzekeraars gaan vanaf 2013 de AWBZ uitvoeren, zodat meer
 maken naar kleinschaligheid en naar het afschaffen van regelgeving die       samenhang ontstaat met de medisch-specialistische zorg en de
 beknellend werkt in de relatie tussen zorgverlener en cliënt. Voor deze      zorgkosten beter integraal beheerst kunnen worden.
 instellingen betekent dat kleinere woongroepen en medewerkers die



 Onze visie
 In 2014 worden de eerste stappen gezet op het gebied van scheiding           op vastgoed dat geschikt is voor zorg, maar ook alternatief
 van wonen en zorg. ABN AMRO verwacht dat dit de komende jaren                aanwendbaar. Zo ontstaat voor vastgoedinvesteerders een belegging
 uitgebreid wordt naar een grotere doelgroep en dat dit een grote impact      met een maatschappelijk rendement in een stabiele groeimarkt. Vooral
 heeft op de woonzorgvoorzieningen. Verzorgingshuizen als grote               de markt voor ouderenzorg is door de groeiende zorgvraag interessant
 intramurale voorziening, zullen verdwijnen. Ouderen gaan hun eigen           voor vastgoedbeleggers. Dit leidt tot een meer divers aanbod van
 woonruimte organiseren, individueel of in groepsverband. De                  voorzieningen, passend bij de zorgvragen, leefstijlen en financiële
 zorginstellingen moeten hun positie bepalen als zorgverlener of als          mogelijkheden van de cliënten. ABN AMRO verwacht een groot aantal
 leverancier van woonzorgoplossingen. Vastgoed zal niet alleen meer           toetreders in de markt die inspelen op de ontwikkelingen en een
 door zorgaanbieders en woningcorporaties gerealiseerd worden, maar           bijdrage leveren aan een meer divers aanbod.
 er komen nieuwe spelers. Bijvoorbeeld vastgoedfondsen die zich richten



 Kerngegevens                                                                                              Websites
 Uitgaven ouderenzorg: EUR 16 mrd                   Uitgaven langdurige zorg per hoofd: EUR 1.764          www.minvws.nl
 Uitgaven gehandicaptenzorg: EUR 7,9 mrd            Aantal instellingen: circa 800                         www.nza.nl
 Uitgaven geestelijke gezondheidszorg:              Aantal klanten: 600.000                                www.actiz.nl
 EUR 5,4 mrd                                        Aantal medewerkers zorg & welzijn: 1.300.000           www.vgn.nl
langdurige zorg         17




Ontwikkeling zorguitgaven                                                                                                                                                           Bron: CBS

▶▶ De totale zorguitgaven zijn in 2010 met 3,6% toegenomen. De             14%

   stijging van de zorguitgaven was veel minder sterk dan in de drie       12%
                                                                                                   11,90% 11,80%

   voorgaande jaren.
                                                                           10%
▶▶ De zorguitgaven zijn in de periode 1999 tot en met 2010                        7,60% 7,40%                          8%
                                                                            8%
   verdubbeld en bedragen in 2010 EUR 87 miljard.
                                        ,6                                                                                                                5,60%
                                                                                                                                                                   6,10% 5,80%
                                                                            6%
▶▶ Het aandeel van de zorguitgaven als percentage van het bruto                                                                                      4%
                                                                                                                                        3,60%                                       3,60%
                                                                            4%
                                                                                                                               3,30%
   binnenlands product (bbp) bedraagt in 2010 14,8%. Volgens de
                                                                            2%
   OESO heeft Nederland na de Verenigde Staten de hoogste
                                                                            0%
   zorgkosten ten opzichte van het bbp.                                           1999     2000    2001      2002     2003     2004     2005     2006     2007     2008     2009    2010




Aantal 80-plussers in verzorgingshuis of verpleeghuis                                                                                                                               Bron: CBS

▶▶ Het aantal 80-plussers is van 2000 tot 2011 gestegen van 480.000       30%

   naar 640.000. Daarvan woont een steeds kleiner aandeel (21,1%                                     24,5%
                                                                          25%
   in 2000 en 14,5% in 2011) in een verzorgingshuis of verpleeghuis.                                                21,1%
                                                                          20%
▶▶ Het aantal 80-plussers dat in een verzorgingshuis of verpleeghuis                                                                                      17,4%

                                                                                                                                                                        14,5%
   woont is ook in absolute zin gedaald. In 2000 woonden 106.000          15%              13,4%


   80-plussers in een verpleeghuis of verzorgingshuis. In 2011 was        10%                                                                   9,0%


   dat aantal 97.000.                                                      5%

▶▶ Door de vergrijzing neemt het aantal 80-plussers de komende jaren
                                                                           0%
   verder toe. Een steeds groter deel van deze groep blijft zelfstandig            Mannen
                                                                                                      2000                                                 2011

                                                                                   Vrouwen
   wonen en ontvangt zorg aan huis.                                                Totaal




Ontwikkeling resultaten zorginstellingen                                                                                                 Bron: CIBG, analyse ABN AMRO

▶▶ De resultaten (als percentage van de omzet) zijn de laatste drie
                                                                            3%
   jaren in de gehandicaptenzorg het hoogst geweest en in de gees-
                                                                            3%                                                       2,4%
   telijke gezondheidszorg het laagst.
                                                                            2%                                                               1,9%
▶▶ De resultaten variëren in elk van de drie sectoren tussen de -5%
                                                                                                1,5% 1,5%                                                                       1,5%
   en de +10%. Ongeveer driekwart van de instellingen heeft een             2%                                               1,4%

                                                                                                                                                                         1,1%
   resultaat tussen de 0 en 2%.                                             1%           0,8%
▶▶ De instellingen zijn de afgelopen jaren, na de overgang naar de zzp-
                                                                            1%                                                                                   0,4%

   bekostigingssystematiek, gemiddeld gesproken goed in staat
                                                                            0%
   geweest om hun bedrijfsvoering aan te passen aan de nieuwe                               Ouderenzorg                       Gehandicaptenzorg             Geestelijke Gezondheidszorg
                                                                                   2008
   regelgeving. Een beperkte groep instellingen blijft daarin achter.              2009
                                                                                   2010




Ontwikkeling solvabiliteit zorginstellingen                                                                                              Bron: CIBG, analyse ABN AMRO

▶▶ Zowel in de ouderenzorg als in de gehandicaptenzorg en de              25,0%
                                                                                                                                             23,6%
   geestelijke gezondheidszorg is de solvabiliteit van de                                21,2% 21,1% 21,8%                           21,2%
                                                                                                                             20,0%
                                                                          20,0%
   zorginstellingen de afgelopen jaren verbeterd.                                                                                                                               16,7%
                                                                                                                                                                 14,7% 14,8%
▶▶ Van de zorginstellingen heeft 15% een solvabiliteit lager dan 15%.     15,0%

   Waar instellingen verouderd vastgoed op de balans hebben staan,
                                                                          10,0%
   zal door herwaardering de eigen vermogenspositie verslechteren.
▶▶ De solvabiliteit van de instellingen in de geestelijke gezondheids-    5,0%


   zorg is het laagst met gemiddeld 16,7%. De bezuinigingen in deze
                                                                          0,0%
   sector zetten de financiële positie van de instellingen de komende                       Ouderenzorg                       Gehandicaptenzorg            Geestelijke Gezondheidszorg

                                                                                   2008
   jaren verder onder druk.                                                        2009
                                                                                   2010
18




            medisch-specialistische zorg
     	      Zorgverzekeraars hebben steeds meer invloed op zorgketen
     	      Liquiditeiten ziekenhuizen staan onder druk
     	      Ziekenhuizen moeten durven kiezen

 Branchebeschrijving
 De curatieve zorg is gericht op behandeling en genezing. In de eerste         gespecialiseerde zelfstandige behandelcentra (ZBC’s). De totale
 lijn wordt dit uitgevoerd door onder meer de huisartsen, apothekers           kosten van de medisch-specialistische zorg bedroegen in 2010
 en tandartsen. Tot de tweede lijn behoort de medisch-specialistische          EUR 22,4 miljard, 3,5% meer dan in 2009. EUR 400 miljoen aan zorg
 zorg. In deze sector zijn 91 algemene ziekenhuizen actief en acht             wordt geleverd door de ZBC’s.
 academische ziekenhuizen. Daarnaast zijn er ongeveer 200



 Trends en ontwikkelingen
 De minister van Volksgezondheid gaat verder waar de vorige ministers          mogelijkheden ontstaan en risico’s gedeeld kunnen worden. De
 zijn opgehouden. De garanties op budgetten en continuïteit zijn groten-       ziekenhuizen worden daardoor minder afhankelijk van de banken.
 deels verleden tijd. In een bestuurlijk akkoord is overeen gekomen dat        Tegelijkertijd wordt een positieve impuls verwacht door de inbreng van
 de kosten van de medisch- specialistische zorg de komende jaren maxi-         nieuwe competenties en toezicht door aandeelhouders. De liquiditeiten
 maal met 2,5% mogen toenemen. Dat is aanmerkelijk lager dan de 3%             van ziekenhuizen staan in 2012 onder grote druk door het terugbetalen
 tot 6% groei in de afgelopen jaren. Overschrijdingen worden terug-            van financieringsoverschotten aan de zorgverzekeraars en het afschaffen
 gehaald en de zorgverzekeraars zijn na afschaffing van de expost risico-      van de verplichte bevoorschotting. Zorgverzekeraars zijn bereid te
 verevening, financieel verantwoordelijk voor de kosten van hun eigen          bevoorschotten onder voorwaarde van een contract. De zorg-
 cliënten. Er ligt een wetsontwerp waarin winstuitkering onder voorwaar-       verzekeraars hebben een regierol gekregen in het proces naar meer
 den wordt toegestaan. Het doel daarvan is het aantrekken van risico-          gespecialiseerde ziekenhuizen en het concentreren van zorg.
 dragend kapitaal, zodat er voor ziekenhuizen nieuwe financierings-



 Onze visie
 De minister wil dat ziekenhuizen zich meer gaan specialiseren. De             een aandoening en zorgen voor innovatie van het zorgproces. De
 eerste stappen zijn gezet. Ziekenhuisbestuurders en medisch specialis-        komende jaren worden ziekenhuizen die het financieel zwaar hebben,
 ten kiezen voor een specialisme of een profiel waarmee het ziekenhuis         overgenomen door particuliere investeerders en zorgondernemers die
 zich wil onderscheiden. Tegelijkertijd zien we dat ziekenhuizen nog moei-     nu al actief zijn.. Het onderscheid tussen deze ziekenhuizen en de ZBC’s
 zaam afstand doen van een specialisme om deze aan een ander zieken-           vervaagt. Zo ontstaat een speelveld waarin reguliere ziekenhuizen
 huis over te laten. De roep om specialisatie heeft een sterke impuls ge-      opereren naast ziekenhuizen en ZBC’s die in particuliere handen zijn.
 geven aan de samenwerking tussen ziekenhuizen en er zijn een aantal           Wij verwachten voor de komende jaren dat de zorgverzekeraars steeds
 voorgenomen fusies tussen ziekenhuizen. Het achterliggende doel               meer invloed krijgen op de zorgaanbieders. Ze worden integraal verant-
 moet daarbij niet uit het oog verloren worden: verbeteren van de kwali-       woordelijk voor alle zorg voor hun cliënten en krijgen daardoor een groot
 teit en de efficiëntie van medisch-specialistische zorg. De ZBC’s zijn een    belang in het optimaal functioneren van de zorgketen.
 goed voorbeeld van specialisatie. Zij richten zich op een specialisme of



 Kerngegevens                                                                                               Websites
 Totale uitgaven gezondheidszorg in 2008: EUR        Aantal bedden: 46.515                                  www.minvws.nl
 87,6 mrd                                            Gemiddelde reistijd patiënt naar het ziekenhuis:       www.nza.nl
 Uitgaven gezondheidszorg per hoofd: EUR 5.272       13,3 minuten                                           www.wfz.nl
 Aantal ziekenhuizen: 91                             Gemiddelde ligduur: 5,3 dagen                          www.nvz.nl
 Aantal ZBC’s: 200                                   Aantal medewerkers ziekenhuizen: 273.000
medisch-specialistische zorg                          19




Marktaandelen zorgverzekeraars medisch-specialistische zorg                                                                                                                Bron: NZA

▶▶ De markt van zorgverzekeraars is sterk geconcentreerd. Er zijn vier
   grote zorgverzekeraars en één inkoopcombinatie. De grootste zorg-                                                                                        Achmea (inclusief Agis)

   verzekeraar is Achmea (inclusief Agis), die zal samengaan met De                                       12,8%                                             VGZ


   Friesland (nu onderdeel Multizorg inkoopcombinatie).                                                                     30,2%                           CZ

                                                                                              13,2%                                                         Menzis

▶▶ De regionale marktaandelen voor de zorgverzekeraars zijn nog                                                                                             Multizorg


   groter. Zo hebben CZ en VGZ gezamenlijk 85% marktaandeel in
                                                                                                    21,6%
   Zuid-Nederland.
                                                                                                                         22,3%
▶▶ Door de concentratie hebben de zorgverzekeraars een aanzienlijke
   inkoopkracht tegenover de ziekenhuizen en worden ze steeds meer
   bepalend voor de inrichting van de medisch-specialistische zorg.



Omzet Zelfstandige Behandelcentra                                                                                                                         Bron: Boer&Croon

▶▶ Het aantal en de omvang van de ZBC’s is de laatste jaren fors          450
                                                                                                                                                                     400
   gegroeid. Van EUR 43 miljoen in 2005 tot EUR 400 miljoen in 2010       400
                                                                                                                                                   335
                                                                          350
   (cijfers t/m 2009 bron Boer & Croon, 2010 is schatting ABN AMRO).
                                                                          300
▶▶ De NZA geeft aan dat in 2011 200 ZBC’s gecontracteerd zijn. Zorg-      250
                                                                                                                                  179
   verzekeraars zijn in 2012 terughoudender met het contracteren van      200

   ZBC’s, omdat zij nu zelf verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling    150
                                                                                                                   115
                                                                          100
   van de zorgkosten.                                                               43
                                                                                                    72
                                                                           50
▶▶ Voor specialismen als orthopedie, oogheelkunde en dermatologie           0
                                                                                  2005        2006              2007             2008            2009             2010
   ontstaan steeds meer bovenregionaal en landelijk werkende
   ketens van ZBC’s.



Ontwikkeling financieel resultaat van de ziekenhuizen                                                                                                           Bron: NvZ, CIBG

▶▶ Het financiële resultaat van de Nederlandse ziekenhuizen bedraagt      2,0%
                                                                                                                                                                        1,90%
                                                                                                                                                        1,80%
   in 2010 1,9% (resultaat als aandeel van de omzet). De afgelopen        1,8%

                                                                          1,6%
                                                                                 1,50%
   twee jaar zijn de resultaten van de ziekenhuizen verbeterd.            1,4%

▶▶ De positieve resultaten worden voor een belangrijk deel verklaard      1,2%
                                                                                            1,00%                        1,00%
                                                                          1,0%
   door de ‘winsten’ die de ziekenhuizen behalen met de                                                    0,80%
                                                                          0,8%
   kapitaallastenvergoeding. Deze is met de huidige regelgeving vaak      0,6%
                                                                                                                                        0,60%


   hoger dan de werkelijke kosten zijn.                                   0,4%

                                                                          0,2%
▶▶ De prestatiebekostiging kan grote effecten hebben op de                0,0%

   exploitaties van ziekenhuizen. De verschillen in resultaten tussen             2004       2005           2006         2007           2008             2009           2010


   de ziekenhuizen nemen de komende jaren verder toe.



Ontwikkeling solvabiliteit van de ziekenhuizen                                                                               Bron: CIBG, analyse ABN AMRO

▶▶ De solvabiliteit (eigen vermogen als aandeel in het balanstotaal) is    16%
                                                                                                                                                                     14,0%
   in de periode 2006 tot en met 2010 gestegen van 8,1% tot 14,0%.         14%
                                                                                                                                                12,1%
▶▶ Een sterkere balanspositie voor de ziekenhuizen is noodzakelijk,        12%
                                                                                                                          10,8%

   gegeven de toegenomen risico’s door de invoering van de                 10%
                                                                                                         9,0%
                                                                                     8,1%
                                                                            8%
   prestatiebekostiging en de uitbreiding van het B-segment tot 70%
                                                                            6%
   in 2012.
                                                                            4%
▶▶ Nog ongeveer de helft van de ziekenhuizen zou het eigen
                                                                            2%
   vermogen de komende jaren moeten verbeteren om te voldoen
                                                                            0%
   aan een streefratio voor de solvabiliteit van 15%.                                2006                2007             2008                  2009                 2010
20




 Piet Eichholtz (links) in gesprek met Jeroen Dungelmann: ‘Het kabinet had de verlaging van de overdrachtsbelasting
 als wisselgeld moeten bewaren’




          Piet Eichholtz, hoogleraar financiering en vastgoed:
             ’Kijk opnieuw naar de begrenzing van
                              woningcorporaties’
 Met de val van het kabinet wordt de woningmarkt op korte termijn niet meer uit het slob
 getrokken. Maar zodra er een geloofwaardig totaalplan ligt zullen mensen weer huizen
 gaan kopen, voorspelt Piet Eichholtz. Intussen heeft de corporatiebranche nog voldoende
 huiswerk: het toezicht verbeteren, scheefwonen aanpakken en de liquiditeit verhogen.
 Piet Eichholtz, hoogleraar Vastgoedfinanciering en Vastgoedbeleggingen aan de
 Universiteit van Maastricht, in gesprek met Jeroen Dungelmann, directeur
 Woningcorporaties bij ABN AMRO.
interview        21




Duurzame financiering                                               duizend euro zitten. Daar moeten we wat mee. Ik vind het moreel
‘Ik vind dat de politiek het prima kan verkopen om alsnog           niet verteerbaar als deze mensen gesubsidieerd blijven huren. Ze
voor afschaffing van de hypotheekrenteaftrek te kiezen. De          hebben een lot uit de loterij, op kosten van de gemeenschap. En
economische omstandigheden zijn immers drastisch veranderd de       dat is op zichzelf nog niet eens zo erg. Maar er zijn tegelijkertijd
afgelopen jaren. En de consument komt pas weer in beweging als      honderdduizenden economisch zwakkeren die daardoor geen
de overheid met een geloofwaardig plan komt dat een einde           corporatiewoning kunnen krijgen. Schandalig dat woning-
maakt aan de onzekerheid op de huizenmarkt. Maar ik vrees dat       corporaties niet meewerken aan overheidsbeleid om daar wat aan
enkele politieke partijen zich teveel hebben ingegraven met haar    te doen. Dan kiezen ze dus tégen de zwaksten in de samenleving.’
“nee” tegen de afschaffing’, aldus Piet Eichholtz.


De hoogleraar is een van de 22 economen achter het manifest         Falend toezicht
Naar een duurzame financiering van de woningmarkt. Iedereen is      Een ander heet hangijzer is het falende toezicht op de woning-
het er volgens hem over eens dat de problematiek van de huur- en    corporaties. Eichholtz: ‘Ook al blijken er in de praktijk vooral
koopmarkt in een allesomvattend plan moet worden aangepakt.         schaalnadelen te zijn, toch fuseert de ene na de andere corporatie.
Eichholtz: ‘Oliedom dat het kabinet alleen met een verlaging van    Het bestuur komt verder op afstand te staan, de kosten per
de overdrachtsbelasting kwam. Dat hadden ze als wisselgeld          woning gaan omhoog en de doelgroep wordt slechter bediend.’
moeten bewaren voor het totaalplan.’                                Volgens Eichholtz komen fusies niet voort uit de vaak genoemde
De onzekerheid in de woningmarkt heeft voor een toename van         drang naar efficiency, of uit de wens rijke en arme corporaties aan
de vraag naar huurwoningen gezorgd. Maar die is tijdelijk, zegt     elkaar te verbinden. Eichholtz: ‘De eigenlijke drijfveer is bijna altijd
Eichholtz: ‘Voor de crisis was er meer behoefte aan koop-           de ijdelheid van de bestuurder. Je hebt vijfduizend woningen,
woningen, met name in de grote steden. In Amsterdam is maar         maar wilt de baas worden over tienduizend. Dus zoek je de
20% eigen woningbezit en al jaren blijkt uit marktonderzoek dat     buurman op, waarvan de bestuurder toch bijna met pensioen
veel mensen eigenlijk willen kopen. Maar nu kiezen ze voor huren,   gaat.’ Dit soort overwegingen speelt in het bedrijfsleven net zo
                                                                    goed, weet de hoogleraar. ‘Maar daar heb je vaak met aandeel-
          ‘Het is moreel onverteerbaar                              houders te maken, die een sterke tegenmacht vormen. Bij een
                                                                    woningcorporatie grijpt een toezichthouder zelden in.’
           als scheefhuurders                                       Zestien jaar geleden zei Eichholtz in het blad Beleggers Belangen
           gesubsidieerd blijven huren’                             dat woningcorporaties wel naar de beurs zouden kunnen. De
                                                                    corporaties vonden dat een schandalige suggestie, herinnert hij
uit onzekerheid over hoe de koop van een huis op de lange termijn   zich. Maar een beursgenoteerd bedrijf heeft in ieder geval met de
zal uitpakken.’ Zodra de overheid met geloofwaardig beleid komt,    macht van de aandeelhouder te maken. In het huidige stelsel
zullen mensen weer een huis gaan kopen, voorspelt de hoog-          krijgen de woningcorporaties nauwelijks weerwoord. Ook de
leraar.                                                             overheid heeft geen middelen meer om rechtstreeks in te grijpen.
                                                                    ‘Het wordt tijd om opnieuw naar de begrenzing van woning-
                                                                    corporaties te gaan kijken’, vindt de hoogleraar. Het kabinet deed
Scheefwonen                                                         volgens hem op een verkapte manier al iets aan de governance-
Het is Eichholtz in het verkeerde keelgat geschoten dat een op de   problemen, door de huurders van een corporatiewoning het recht
zes woningcorporaties nog niet weet of ze de vijfprocents-          op koop te geven. Eichholtz: ‘Stel dat je een flink deel van de 2,4
maatregel van de minister tegen het scheefwonen wil uitvoeren:      miljoen corporatiewoningen verkoopt, dan heb je voor die
‘Er zijn bijna een half miljoen scheefhuurders en nog eens een      woningen de governance meteen goed geregeld. Al vraag ik me
half miljoen huurders die net boven de inkomensgrens van 33         af of dit beleid in de praktijk tanden krijgt. De corporaties proberen
22




         ‘De eigenlijke drijfveer bij fusies                               Financiële expertise
                                                                           Dat het toezicht slecht functioneert, wordt voor iedereen duidelijk
          is bijna altijd de ijdelheid                                     wanneer woningcorporaties met liquiditeitsrisico’s te maken

         van de bestuurder’                                                krijgen. Recent trokken vooral de problemen met rentederivaten
                                                                           de aandacht. Jeroen Dungelmann:‘Onze relatiemanagers merken
                                                                           dat woningcorporaties sterker zijn gaan letten op het liquiditeits-
                                                                           risico. Incidenten zijn schadelijk voor de reputatie van de sector.
 al jaren hun woningen aan zittende bewoners te verkopen, maar             Maar we zien ook dat men deze incidenten in perspectief weet
 die blijken daar niet erg happig op te zijn.’                             te plaatsen.’ Dungelmann verwacht dat de Herzieningswet en de
                                                                           bijbehorende Algemene Maatregelen van Bestuur en beleids-
                                                                           regels op korte termijn een helder kader geven, zonder dat er
                                                                           sprake is van overregulering.



 Eichholtz: ‘Het moet me van het hart dat de corporaties slecht worden bediend in de wetgeving’
interview       23




De financiële expertise in de raad van commissarissen is door-        Staatssteun
gaans te zwak, constateert Eichholtz. ‘Toezichthouders hebben         Vooruitblikkend verwacht Eichholtz dat de woningcorporatiemarkt
per definitie een informatieachterstand op de raad van bestuur,       de komende vijf jaar kleiner zal worden. ‘Dat proces is al volop
dus moeten ze deze expertise actief in huis halen.’ Maar het          aan de gang. Veel corporaties bouwen op elke twee woningen die
probleem zit dieper, waarschuwt hij. ‘De woningcorporaties            ze afstoten één nieuwe.’ Daarnaast zullen corporaties zich weer
bedienen zo’n enorm deel van de markt – vier keer zoveel als het      meer op de lokale markt gaan richten. Eichholtz: ‘Lokale
Europees gemiddelde – en er gaat zoveel kapitaal in om, daar          specialisatie werkt. Met vijf- tot tienduizend woningen in een
móet je extra toezicht voor optuigen. Al die miljarden, wie houden    gemiddelde stad ben je er als corporatie wel. Dan gaan we van de
er toezicht op? Onvoorstelbaar dat zoiets groots onder de radar       huidige 400 terug naar zo’n 200 corporaties en blijft er alsnog
van het financiële toezicht blijft.’                                  voldoende lokale concurrentie over.’
Vooral het toezicht op de kasstroom schiet tekort. Corporaties zijn
veel – ruim 50% van hun bruto huurinkomsten – kwijt aan vaste
lasten. Eichholtz: ‘Daarmee maken ze zich ongelooflijk kwetsbaar.            ‘Toezichthouders hebben per definitie
Er gaat enorm veel verloren aan inefficiëntie. Het moet zonder                een informatieachterstand’
meer mogelijk zijn om 10% op de vaste lasten te bezuinigen. Bij
commercieel vastgoed liggen de vaste lasten gemiddeld op 25%.’
                                                                      Onduidelijk is in hoeverre het Nederlandse systeem van geborgde
                                                                      financiering in stand blijft, merkt Eichholtz op. ‘We hebben in ons
Alternatieve financiering                                             land van oudsher veel gefinancierd op basis van garantstelling.
Corporaties zijn gewend om met geborgde leningen te werken.           Dat is geen probleem zolang alles goed gaat en er niet op die
Voor financiering buiten de zogenaamde ‘diensten van algemeen         garanties getrokken hoeft te worden. Maar als het fout gaat, dan
economisch belang’ (DAEB) verandert dit regime. Woning-               worden die garanties plotseling echte staatsschulden. En dat staat
corporaties zijn zich soms nog onvoldoende bewust van de              haaks op het Europese denken over de manier waarop landen de
alternatieve mogelijkheden voor ongeborgde financiering,              staatsschuld in de hand moeten houden.’
constateert Dungelmann. ‘Ze kunnen voor financiële constructies
kiezen waarbij investeringen niet op de balans drukken. Lease
bijvoorbeeld. Wij financieren duurzame energieprojecten bij
woningcorporaties, zoals warmtekoudekoppeling. Ook de
subsidieaanvraag en dergelijke kunnen wij volledig uit handen
nemen. Willen we in Nederland echt grote slagen maken in het
terugdringen van CO2-uitstoot en het toepassen van alternatieve
energiebronnen, dan vormen de 2,4 miljoen woningen van de
corporaties natuurlijk een aantrekkelijk volume.’ Aan deze
verduurzaming van de BV Nederland draagt ABN AMRO graag bij,
merkt Dungelmann op.
Eichholtz: ‘Met behulp van dit soort financiële oplossingen kunnen
woningcorporaties een substantiële bijdrage leveren aan een
cultuuromslag. En investeren in duurzaamheid leidt tot hogere
huren, verbeterde bezetting en een betere verkoopbaarheid.
Het moet me wel van het hart dat de corporaties slecht worden
bediend in de wetgeving. Huurders zijn best bereid een huur-
verhoging te accepteren in ruil voor een lagere energierekening.
Maar voor die verhoging biedt de wet nauwelijks ruimte. En zelf
een energiebedrijf opzetten mogen de corporaties ook al niet. De
corporaties zouden bij uitstek grote slagen kunnen maken in
duurzaamheid, maar het systeem verhindert dat. Dat is de
paradox van de duurzaamheid in de woningmarkt.’
24




                                               woningcorporaties
     	    Splitsing DAEB en niet-DAEB financiering krijgt vorm
     	    Opkomst alternatieve financiering duurzaamheid en tijdelijke huisvesting
     	    Hogere exploitatiekasstroom van jaarlijks EUR 1 miljard

 Branchebeschrijving
 De meeste huurwoningen in Nederland zijn in eigendom van                   beheren en verhuren van (huur)woningen. Daarnaast leveren zij een
 woningcorporaties. Ons land telt 400 corporaties. Circa driekwart van      belangrijke bijdrage aan het verbeteren van leefbaarheid en investeren
 de huurwoningen en eenderde van de totale woningmarkt in                   zij in duurzaamheid. In 2010 hebben zij circa EUR 10 miljard
 Nederland is in handen van corporaties (2,4 miljoen woningen).             geïnvesteerd.
 Woningcorporaties houden zich ondermeer bezig met het bouwen,



 Trends en ontwikkelingen
 Een belangrijke ontwikkeling voor de sector is de herziening van de        specifieke huisvestingsthema’s, zoals voldoende huisvesting voor
 Woningwet. Deze ligt ter behandeling voor in de Tweede en Eerste           studenten en EU-arbeidsmigranten. De druk om de
 Kamer. Na goedkeuring stelt de Ministerraad een Algemene Maatregel         exploitatiekasstroom verder te verbeteren, blijft toenemen. Door de
 van Bestuur op en legt deze voor aan de Tweede Kamer. Er komt een          stagnerende verkoopresultaten en de bijdrage aan de huurtoeslag, die
 splitsing in borgbare (DAEB) en niet-borgbare (niet-DAEB) activiteiten,    corporaties moeten gaan afdragen, moet de ingezette trend van de
 waarbij het kader wordt vastgesteld door huurprijs- en                     dalende onderhouds- en bedrijfslasten de komende jaren doorzetten.
 inkomensgrenzen. Verder staat investeren in duurzaamheid op de             De historisch lage rente heeft een positief effect op de gemiddelde
 strategische agenda. Het verlagen van de totale woonlast voor de           rentelast van de sector, maar heeft tegelijkertijd duidelijk gemaakt dat
 huurder is hierbij een uitgangspunt, maar ook het toevoegen van            liquiditeitsmanagement en het toezicht daarop, moet verbeteren.
 waarde aan het vastgoed. Daarnaast komt er meer aandacht voor



 Onze visie
 Corporaties krijgen door de nieuwe woningwet te maken met een              komende jaren geleidelijk daalt naar circa 1,5 miljoen. Door verkopen
 - tenminste - administratieve splitsing in ’sociale’ en ’commerciële’      vallen miljarden aan stille reserves vrij. De kasstromen verbeteren
 activiteiten. Dit brengt tevens een scheiding in financieringsbronnen      door verlaging van onderhouds- en bedrijfslasten enerzijds en
 met zich mee. Corporaties moeten, net als iedere onderneming, gaan         huurverhogingen anderzijds. De huur in de sector bedraagt gemiddeld
 bepalen welke financiering voor een financieringsvraagstuk het beste       zo’n 70% van maximaal redelijk. ABN AMRO verwacht dat dit
 alternatief is. ABN AMRO verwacht dat de komende jaren een                 percentage de komende tien jaar stijgt naar zeker 80%. Dat resulteert
 driedeling ontstaat in de financiering: geborgde financiering,             in een hogere kasstroom, ondanks de geleidelijke daling van het aantal
 traditionele bancaire financiering voor niet-DAEB vastgoed en              sociale huurwoningen, van jaarlijks EUR 1 miljard. Corporaties
 objectfinanciering. Objectfinanciering is bijvoorbeeld goed toepasbaar     verkleinen hun leningenportefeuilles en investeren blijvend in de
 bij investeringen in duurzame installaties en (semi-)tijdelijke            kwaliteit en duurzaamheid van hun woningvoorraad. Een cruciale
 huisvesting en gaat de komende jaren een sterke groei laten zien.          voorwaarde is wel dat ’Den Haag’ een deel van dit vermogen en deze
 ABN AMRO schat in dat het totaal aantal sociale huurwoningen de            hogere kasstroom in de sector laat.



 Kerngegevens                                                                                            Websites
 Aantal woningcorporaties: 400                       Aantal nieuwe huurwoningen: 28.600                  www.aedesnet.nl
 Aantal woningen: 2,4 mln                            Aantal nieuwe koopwoningen: 7.900                   www.cfv.nl
 Gemiddelde maandhuur: EUR 422                       Aantal medewerkers: 28.000                          www.wsw.nl
 Gemiddelde WOZ-waarde: 157.000                                                                          www.rijksoverheid.nl
 Gemiddelde solvabiliteit: 27,2%                                                                         www.woconet.nl
Visie op Sectoren Publieke Sector 2012
Visie op Sectoren Publieke Sector 2012
Visie op Sectoren Publieke Sector 2012
Visie op Sectoren Publieke Sector 2012
Visie op Sectoren Publieke Sector 2012

More Related Content

What's hot

Sectorupdate pilotendesk Q2 2012
Sectorupdate pilotendesk Q2 2012Sectorupdate pilotendesk Q2 2012
Sectorupdate pilotendesk Q2 2012
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren Industrie 2011
Visie op Sectoren Industrie 2011Visie op Sectoren Industrie 2011
Visie op Sectoren Industrie 2011
ABN AMRO
 
Abn amro VOS 2011 media
Abn amro VOS 2011 mediaAbn amro VOS 2011 media
Abn amro VOS 2011 media
Marketingfacts
 
ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013
ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013
ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013
ABN AMRO
 
Visie op Media en Technologie 2011
Visie op Media en Technologie 2011Visie op Media en Technologie 2011
Visie op Media en Technologie 2011
ABN AMRO
 
Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012
Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012
Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012hpvwersch
 
Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011
Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011
Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011
ABN AMRO
 
Dutch economic outlook herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012
Dutch economic outlook   herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012Dutch economic outlook   herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012
Dutch economic outlook herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012NinoRampone
 
Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011
Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011
Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011
Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011
Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren Food 2011
Visie op Sectoren Food 2011Visie op Sectoren Food 2011
Visie op Sectoren Food 2011
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011
Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011
Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren Agrarisch 2011
Visie op Sectoren Agrarisch 2011Visie op Sectoren Agrarisch 2011
Visie op Sectoren Agrarisch 2011
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren Retail 2011
Visie op Sectoren Retail 2011Visie op Sectoren Retail 2011
Visie op Sectoren Retail 2011
ABN AMRO
 
Visie op sectoren 2013 retail
Visie op sectoren 2013 retailVisie op sectoren 2013 retail
Visie op sectoren 2013 retail
ABN AMRO
 
Visie op sectoren 2013 transport en logistiek
Visie op sectoren 2013 transport en logistiekVisie op sectoren 2013 transport en logistiek
Visie op sectoren 2013 transport en logistiek
ABN AMRO
 
Double Dip: Risico of Kans?
Double Dip: Risico of Kans?Double Dip: Risico of Kans?
Double Dip: Risico of Kans?hpvwersch
 
Markten in beweging voorbij het einde - 21 december 2012
Markten in beweging   voorbij het einde - 21 december 2012Markten in beweging   voorbij het einde - 21 december 2012
Markten in beweging voorbij het einde - 21 december 2012NinoRampone
 
Visie Op Media 2009
Visie Op Media 2009Visie Op Media 2009
Visie Op Media 2009
Marketingfacts
 

What's hot (19)

Sectorupdate pilotendesk Q2 2012
Sectorupdate pilotendesk Q2 2012Sectorupdate pilotendesk Q2 2012
Sectorupdate pilotendesk Q2 2012
 
Visie op Sectoren Industrie 2011
Visie op Sectoren Industrie 2011Visie op Sectoren Industrie 2011
Visie op Sectoren Industrie 2011
 
Abn amro VOS 2011 media
Abn amro VOS 2011 mediaAbn amro VOS 2011 media
Abn amro VOS 2011 media
 
ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013
ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013
ABN AMRO: Voorzichtig herstel lijkt in aantocht, 28 januari 2013
 
Visie op Media en Technologie 2011
Visie op Media en Technologie 2011Visie op Media en Technologie 2011
Visie op Media en Technologie 2011
 
Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012
Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012
Wealtheon Kwartaalbericht 1 Q2012
 
Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011
Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011
Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011
 
Dutch economic outlook herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012
Dutch economic outlook   herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012Dutch economic outlook   herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012
Dutch economic outlook herstel wereldeconomie moet neergang - december 2012
 
Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011
Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011
Visie op Sectoren Transport en Logistiek 2011
 
Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011
Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011
Visie op Sectoren Zakelijke Dienstverlening 2011
 
Visie op Sectoren Food 2011
Visie op Sectoren Food 2011Visie op Sectoren Food 2011
Visie op Sectoren Food 2011
 
Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011
Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011
Visie op Sectoren Bouw en Vastgoed 2011
 
Visie op Sectoren Agrarisch 2011
Visie op Sectoren Agrarisch 2011Visie op Sectoren Agrarisch 2011
Visie op Sectoren Agrarisch 2011
 
Visie op Sectoren Retail 2011
Visie op Sectoren Retail 2011Visie op Sectoren Retail 2011
Visie op Sectoren Retail 2011
 
Visie op sectoren 2013 retail
Visie op sectoren 2013 retailVisie op sectoren 2013 retail
Visie op sectoren 2013 retail
 
Visie op sectoren 2013 transport en logistiek
Visie op sectoren 2013 transport en logistiekVisie op sectoren 2013 transport en logistiek
Visie op sectoren 2013 transport en logistiek
 
Double Dip: Risico of Kans?
Double Dip: Risico of Kans?Double Dip: Risico of Kans?
Double Dip: Risico of Kans?
 
Markten in beweging voorbij het einde - 21 december 2012
Markten in beweging   voorbij het einde - 21 december 2012Markten in beweging   voorbij het einde - 21 december 2012
Markten in beweging voorbij het einde - 21 december 2012
 
Visie Op Media 2009
Visie Op Media 2009Visie Op Media 2009
Visie Op Media 2009
 

Viewers also liked

Where to find more on Big Data for HR
Where to find more on Big Data for HRWhere to find more on Big Data for HR
Where to find more on Big Data for HR
David Bernstein
 
Moments of Truth - Chart
Moments of Truth - ChartMoments of Truth - Chart
Moments of Truth - Chart
Gavel and Glass Toastmasters Club
 
Where r u
Where r uWhere r u
Where r u
Candace Barnes
 
Sin eng-54 - operation pearly white(form)
Sin eng-54 - operation pearly white(form)Sin eng-54 - operation pearly white(form)
Sin eng-54 - operation pearly white(form)
sochinaction
 
Nabc 2012 schedule_sunday_part_2
Nabc 2012 schedule_sunday_part_2Nabc 2012 schedule_sunday_part_2
Nabc 2012 schedule_sunday_part_2
Shyam Sarkar
 
Promotion mgt by hk shastry & dr.pawar
Promotion mgt  by hk shastry & dr.pawarPromotion mgt  by hk shastry & dr.pawar
Promotion mgt by hk shastry & dr.pawar
Education & Assistance Corp.
 
504: Syllabus
504: Syllabus504: Syllabus
504: Syllabus
Linda
 

Viewers also liked (7)

Where to find more on Big Data for HR
Where to find more on Big Data for HRWhere to find more on Big Data for HR
Where to find more on Big Data for HR
 
Moments of Truth - Chart
Moments of Truth - ChartMoments of Truth - Chart
Moments of Truth - Chart
 
Where r u
Where r uWhere r u
Where r u
 
Sin eng-54 - operation pearly white(form)
Sin eng-54 - operation pearly white(form)Sin eng-54 - operation pearly white(form)
Sin eng-54 - operation pearly white(form)
 
Nabc 2012 schedule_sunday_part_2
Nabc 2012 schedule_sunday_part_2Nabc 2012 schedule_sunday_part_2
Nabc 2012 schedule_sunday_part_2
 
Promotion mgt by hk shastry & dr.pawar
Promotion mgt  by hk shastry & dr.pawarPromotion mgt  by hk shastry & dr.pawar
Promotion mgt by hk shastry & dr.pawar
 
504: Syllabus
504: Syllabus504: Syllabus
504: Syllabus
 

Similar to Visie op Sectoren Publieke Sector 2012

Vos Zakelijkedienstverlening
Vos ZakelijkedienstverleningVos Zakelijkedienstverlening
Vos Zakelijkedienstverleningadurahim
 
Visie op Retail 2011
Visie op Retail 2011Visie op Retail 2011
Visie op Retail 2011
gvdhorst
 
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverleningVisie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
ABN AMRO
 
Visie op sectoren 2013 agrarisch
Visie op sectoren 2013 agrarischVisie op sectoren 2013 agrarisch
Visie op sectoren 2013 agrarisch
ABN AMRO
 
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecomVisie op sectoren 2013 technologie media en telecom
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom
ABN AMRO
 
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoedVisie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren 2013 food
Visie op Sectoren 2013 foodVisie op Sectoren 2013 food
Visie op Sectoren 2013 food
ABN AMRO
 
Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen
Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen
Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen
Rabobank
 
ABN AMRO Visie op Industrie 2013
ABN AMRO Visie op Industrie 2013ABN AMRO Visie op Industrie 2013
ABN AMRO Visie op Industrie 2013
ABN AMRO
 
Visie op Sectoren 2013 industrie
Visie op Sectoren 2013 industrieVisie op Sectoren 2013 industrie
Visie op Sectoren 2013 industrie
ABN AMRO
 
Economisch kwartaalbericht maart 2015
Economisch kwartaalbericht maart 2015Economisch kwartaalbericht maart 2015
Economisch kwartaalbericht maart 2015
Rabobank
 
Vos media en_technologie
Vos media en_technologieVos media en_technologie
Vos media en_technologie
Marketingfacts
 
Nieuwsbrief Februari 2010
Nieuwsbrief Februari 2010Nieuwsbrief Februari 2010
Nieuwsbrief Februari 2010rjon
 
Marktbrief Juni 2010
Marktbrief Juni 2010Marktbrief Juni 2010
Marktbrief Juni 2010
patrickvanwersch
 

Similar to Visie op Sectoren Publieke Sector 2012 (14)

Vos Zakelijkedienstverlening
Vos ZakelijkedienstverleningVos Zakelijkedienstverlening
Vos Zakelijkedienstverlening
 
Visie op Retail 2011
Visie op Retail 2011Visie op Retail 2011
Visie op Retail 2011
 
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverleningVisie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
 
Visie op sectoren 2013 agrarisch
Visie op sectoren 2013 agrarischVisie op sectoren 2013 agrarisch
Visie op sectoren 2013 agrarisch
 
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecomVisie op sectoren 2013 technologie media en telecom
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom
 
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoedVisie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
 
Visie op Sectoren 2013 food
Visie op Sectoren 2013 foodVisie op Sectoren 2013 food
Visie op Sectoren 2013 food
 
Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen
Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen
Rabobank Visie op 2015: Tijd voor stimulerend beleid en belastinghervormingen
 
ABN AMRO Visie op Industrie 2013
ABN AMRO Visie op Industrie 2013ABN AMRO Visie op Industrie 2013
ABN AMRO Visie op Industrie 2013
 
Visie op Sectoren 2013 industrie
Visie op Sectoren 2013 industrieVisie op Sectoren 2013 industrie
Visie op Sectoren 2013 industrie
 
Economisch kwartaalbericht maart 2015
Economisch kwartaalbericht maart 2015Economisch kwartaalbericht maart 2015
Economisch kwartaalbericht maart 2015
 
Vos media en_technologie
Vos media en_technologieVos media en_technologie
Vos media en_technologie
 
Nieuwsbrief Februari 2010
Nieuwsbrief Februari 2010Nieuwsbrief Februari 2010
Nieuwsbrief Februari 2010
 
Marktbrief Juni 2010
Marktbrief Juni 2010Marktbrief Juni 2010
Marktbrief Juni 2010
 

More from ABN AMRO

ABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handouts
ABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handoutsABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handouts
ABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handouts
ABN AMRO
 
Finance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptx
Finance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptxFinance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptx
Finance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptx
ABN AMRO
 
Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)
Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)
Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)
ABN AMRO
 
Banking Innovation Forum 13042018 ABN AMRO
Banking Innovation Forum 13042018 ABN AMROBanking Innovation Forum 13042018 ABN AMRO
Banking Innovation Forum 13042018 ABN AMRO
ABN AMRO
 
Moneylive 130318 ABN AMRO Jessica Niewierra
Moneylive 130318 ABN AMRO Jessica NiewierraMoneylive 130318 ABN AMRO Jessica Niewierra
Moneylive 130318 ABN AMRO Jessica Niewierra
ABN AMRO
 
Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17
Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17
Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17
ABN AMRO
 
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica Niewierra
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica NiewierraChanging customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica Niewierra
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica Niewierra
ABN AMRO
 
Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)
Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)
Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)
ABN AMRO
 
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)
ABN AMRO
 
Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...
Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...
Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...
ABN AMRO
 
Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...
Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...
Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...
ABN AMRO
 
Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
ABN AMRO
 
Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
ABN AMRO
 
ABN AMRO Blikt vooruit 2013
ABN AMRO Blikt vooruit 2013ABN AMRO Blikt vooruit 2013
ABN AMRO Blikt vooruit 2013
ABN AMRO
 
Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...
Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...
Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...
ABN AMRO
 
Fashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebranche
Fashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebrancheFashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebranche
Fashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebranche
ABN AMRO
 
Economisch Bureau Energie Monitor mei
Economisch Bureau Energie Monitor meiEconomisch Bureau Energie Monitor mei
Economisch Bureau Energie Monitor meiABN AMRO
 
Retaillocaties in 2020
Retaillocaties in 2020Retaillocaties in 2020
Retaillocaties in 2020
ABN AMRO
 
World Tennis Tournament Special 7 februari 2013
World Tennis Tournament Special 7 februari 2013World Tennis Tournament Special 7 februari 2013
World Tennis Tournament Special 7 februari 2013
ABN AMRO
 
World Tennis Tournament Special 6 februari 2013
World Tennis Tournament Special 6 februari 2013World Tennis Tournament Special 6 februari 2013
World Tennis Tournament Special 6 februari 2013
ABN AMRO
 

More from ABN AMRO (20)

ABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handouts
ABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handoutsABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handouts
ABN AMRO underwriters meeting 13 September 2018 handouts
 
Finance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptx
Finance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptxFinance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptx
Finance @ Google Belgium ABN AMRO Jessica Niewierra def handouts 27 06-18pptx
 
Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)
Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)
Mba class ABN AMRO (6 juni 2018)
 
Banking Innovation Forum 13042018 ABN AMRO
Banking Innovation Forum 13042018 ABN AMROBanking Innovation Forum 13042018 ABN AMRO
Banking Innovation Forum 13042018 ABN AMRO
 
Moneylive 130318 ABN AMRO Jessica Niewierra
Moneylive 130318 ABN AMRO Jessica NiewierraMoneylive 130318 ABN AMRO Jessica Niewierra
Moneylive 130318 ABN AMRO Jessica Niewierra
 
Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17
Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17
Master class Nyenrode Jessica Niewierra 21 11-17
 
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica Niewierra
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica NiewierraChanging customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica Niewierra
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it - Jessica Niewierra
 
Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)
Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)
Veranderend klantgedrag en hoe ABN AMRO hier op inspeelt (Eindhoven, 08 11-17)
 
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)
Changing customer behavior and how ABN AMRO responds to it (Vienna, 10 Oct 2017)
 
Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...
Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...
Changing Customer Behavior And How ABN AMRO Responds To It - Jessica Niewierr...
 
Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...
Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...
Veranderend klantgedrag - Jessica Niewierra - Hoe wij als ABN AMRO via de dig...
 
Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentation Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
 
Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
Presentatie Contextual Banking E-Financials Jessica Niewierra 31-10-2013
 
ABN AMRO Blikt vooruit 2013
ABN AMRO Blikt vooruit 2013ABN AMRO Blikt vooruit 2013
ABN AMRO Blikt vooruit 2013
 
Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...
Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...
Changing customer behaviour and how we as ABN AMRO are adapting - Jessica Nie...
 
Fashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebranche
Fashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebrancheFashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebranche
Fashionretail - ingrijpende effecten uitverkoop op modebranche
 
Economisch Bureau Energie Monitor mei
Economisch Bureau Energie Monitor meiEconomisch Bureau Energie Monitor mei
Economisch Bureau Energie Monitor mei
 
Retaillocaties in 2020
Retaillocaties in 2020Retaillocaties in 2020
Retaillocaties in 2020
 
World Tennis Tournament Special 7 februari 2013
World Tennis Tournament Special 7 februari 2013World Tennis Tournament Special 7 februari 2013
World Tennis Tournament Special 7 februari 2013
 
World Tennis Tournament Special 6 februari 2013
World Tennis Tournament Special 6 februari 2013World Tennis Tournament Special 6 februari 2013
World Tennis Tournament Special 6 februari 2013
 

Visie op Sectoren Publieke Sector 2012

  • 1. visie op Sectorupdate 2012 onderwijs, zorg ▶▶ Interview ▶▶ Trends & ontwikkelingen en woningcorporaties ▶▶ Sectorvisie
  • 2.
  • 3. Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties 1 Geachte relatie, Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van het Nederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan de hand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en actuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciers is gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigen branche. Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor de iPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties. Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaas wederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deel bepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de reden waarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben op de Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positieve bijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen van de consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen als de onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids- financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordt er geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op de economie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sectoren onderwijs, zorg en woningcorporaties is op moment van schrijven van deze publicatie nog onduidelijk. Wij hebben drie interviews opgenomen. Voor onderwijs geven Marcel Wintels, bestuursvoorzitter van Fontys Hogescholen, en Eric Zwaart, sector banker Onderwijs ABN AMRO, hun visie op het huidige onderwijsstelsel. Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit van Maastricht gaat het gesprek aan met Marco van Ooijen, directeur Zorg ABN AMRO, over de ‘Zorgmarkt in beweging’. Voor de Woningcorporatiesector geeft Piet Eichholtz, hoogleraar Financiering en Vastgoed aan de Universiteit van Maastricht, zijn visie op de begrenzing, in gesprek met Jeroen Dungelmann, directeur Woningcorporaties ABN AMRO. Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw omgeving van gedachten te wisselen over de uitdagingen voor uw maatschappelijke onderneming en uw sector in Nederland. Wij denken graag met u mee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw onderneming alle succes toe! Met vriendelijke groet, Joop Wijn Lid Raad van Bestuur ABN AMRO
  • 4. 2 Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties Sectorupdate 2012
  • 5. Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties 3 4 visie op Nederland 6 interview onderwijs 10 onderwijs 12 interview zorg 16 langdurige zorg 18 medisch-specialistische zorg 20 interview woningcorporaties 24 woningcorporaties 26 leeswijzer 28 colofon
  • 6. 4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer op Vorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in een recessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat de economie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij een aantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw. In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro- in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eind gaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het van 2010. jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlands product (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri- De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele- ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede- In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec- renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnen tievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totale ongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar- goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug- taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo- gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen van mie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzen het groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust als als geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die +2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken. Afzwakking groei economie voorbij? 6 120 De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid 3 105 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om % 0 90 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be- 75 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving -3 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone -6 60 staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 bbp (% j-o-j; l.as) lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. Economisch-sentimentindicator (r.as) Bron: Thomson Reuters Datastream De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun- stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en begin Uitvoergroei sterk vertraagd, maar dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie van eerste lichtpuntjes zichtbaar de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex- portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is het Kijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo- niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel we nenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maand drijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% nog duidelijk boven de 50. j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus- sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
  • 7. Visie op Nederland 5 Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerd PMI >50 wijst op groei; <50 – krimp zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker 20 70 hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 60 Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si- % 0 50 tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen -10 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver- 40 trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder -20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 30 zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont- Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal PMI exportorders (index; r.as) transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui- Bron: CBS, Markit NEVI zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking van Binnenlandse bestedingen onder druk hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge- De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen, consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpte als dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een 2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie 2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdt beduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten. met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsval deze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver- op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu- dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzen mentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag. de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar in ons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid over de hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, Inflatie dekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij- De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van het zer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van het bezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids- dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5% van invloed zijn op de stemming van de consument. in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie in In 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre- 2011 uit op 2,3%. gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in 2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Deze uit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie- prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in het Hoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigde aantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten, BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprong zal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 maken. wordt weer een positief cijfer voorzien. Particuliere consumptie daalt verder Risico’s 3 De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de 2 ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be- 1 leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin- %0 gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de -1 staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder -2 zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in -3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie- Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui- Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau zenmarkt verder verslechtert.
  • 8. 6 Marcel Wintels (rechts) in gesprek met Eric Zwaart: ‘Het kan niet de bedoeling zijn dat je na vijf jaar verder studeert op kosten van de bakker, de slager en de groenteman’ Marcel Wintels, onderwijsbestuurder: ’De samenleving schreeuwt om de menselijke maat’ Over de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs worden stevige debatten gevoerd. Daarbij worden harde noten gekraakt over het functioneren van het toezicht. En waar scholenorganisaties tot voor kort almaar groter groeiden, steekt de politiek nu de loftrompet over kleinschaligheid. Hoe halen we in deze omstandigheden het meeste rendement uit de deskundigheid van de docent en de inzet van de student? Bestuursvoorzitter Marcel Wintels van Fontys Hogescholen (en interim-voorzitter van Amarantis) in gesprek met Eric Zwaart, sector banker Onderwijs bij ABN AMRO.
  • 9. Interview 7 Bureaucratisch systeem ‘We moeten veel meer op de ‘Ik heb niks tegen de prestatieafspraken die in het afgelopen jaar gemaakt zijn over de kwaliteit van het hbo. Hetzelfde geldt voor professionaliteit van de docent de langstudeerdersboete. Ik vind al jaren dat het onderwijs veel te vrijblijvend is. Maar bij de uitwerking haak ik af.’ vertrouwen’ Onderwijsbestuurder Marcel Wintels windt er geen doekjes om. Het beleid om de problemen aan te pakken deugt, maar in de uitvoering wordt volgens hem een technocratisch en bureau- ondertussen roept de politiek bij elk incident om stoere maat- cratisch systeem van toezicht opgetuigd. regelen, die de samenleving het idee moeten geven dat het vanaf Wintels is voorzitter van het College van Bestuur van de Zuid- nu wel goed geregeld is.’ Nederlandse organisatie Fontys Hogescholen. Daarnaast werd hij Het toezicht kan wat hem betreft veel eenvoudiger, door vaker in februari 2012 door de minister als interim-voorzitter van voor onaangekondigde inspecties te kiezen. ‘Laat deskundige Amarantis Onderwijsgroep aangesteld om puin te ruimen. peers van de docent op onverwachte momenten de laatste tien Presteren onder druk, het zou ook Wintels’ persoonlijke motto beoordeelde opdrachten bekijken. Heb je die als docent op de kunnen zijn. Want de Amsterdamse organisatie voor voortgezet juiste manier beoordeeld, dan zit je goed. Dit systeem voorkomt onderwijs en mbo staat aan de rand van het faillissement. ballast in het toezicht en zorgt ervoor dat precies de kern onder de loep wordt genomen, namelijk de eindkwaliteit. En daarnaast Wintels vindt dat er eerder te veel dan te weinig controle is op het meet je dan de student- en de docenttevredenheid. Opleidingen onderwijs. ‘We zouden veel meer op de professionaliteit van de die de studenttevredenheid op orde hebben, blijken namelijk ook docent moeten vertrouwen. Waar het misgaat, is dat we ons als op de andere indicatoren goed te scoren.’ maatschappij steeds laten leiden door de drie dingen die fout gaan naast de 97 die goed gaan. Om die fouten te voorkomen, bouwen Bij Fontys wordt deze manier van werken al in praktijk gebracht. we allerlei controlemechanismen. Maar die zorgen er voor dat de Wintels: ‘Die jongeren moet je kort houden. We houden hun ‘schwung’ verdwijnt bij alles wat er goed gaat.’ studievoortgang scherp in de gaten. En elke studiebegeleider De bestuurder wuift de problemen in het onderwijs niet weg, moet zich verantwoorden voor de prestaties van zijn groep integendeel. De manier waarop overheid en politiek de problemen studenten. Driekwart van de studenten moet in staat zijn het willen aanpakken klopt echter niet. ‘Er worden geen keuzes eindniveau te halen, binnen de tijd die daarvoor staat.’ gemaakt. Neem de NVAO. Die moet de kwaliteit van het hbo Op de professionaliteit van docenten vertrouwen, dat betekent waarborgen. Wat is daarvoor de belangrijkste graadmeter? Dat dat je docenten de maat laat nemen door collega’s. ‘Want daar het onderwijs studenten aflevert waarvan deskundigen zeggen: luister je naar. Wanneer je aan een collega moet uitleggen ‘Dit is hbo-niveau’? Toch is het juist daar misgegaan, ondanks alle waarom je een student ten onrechte voldoende hebt beoordeeld, paperassen van de NVAO. Als we eerlijk zijn, toont dit het gebrek dan voel je je aangesproken op je professionaliteit.’ aan legitimiteit van deze organisatie. Maar dat durven we niet te zeggen in dit land. Dus laten we de NVAO voortmodderen en zetten we er de onderwijsinspectie nog eens tegenaan. Het Kracht van het onderwijs stapelt en stapelt maar.’ Fontys is van ver gekomen. Een paar jaar geleden functioneerde de organisatie op veel fronten onder de maat. Dat had veel te maken met de menselijke maat die verdwenen was, constateert Onaangekondigde inspecties Wintels. ‘Deze fusieorganisatie vertoonde alle nadelen van de Het ontbreekt volgens Wintels aan focus. ‘Een hogeschool moet – schaalvergroting en geen van de voordelen. Het onderwijs loopt al balancerend – aan 50 dingen tegelijkertijd voldoen. En vaak stuk op de drang om, vanuit het streven naar efficiency,
  • 10. 8 mensonafhankelijk te worden. Terwijl dat juist de kracht is van het cratische en bureaucratische aanpak in de kwaliteitsdiscussie. Dat onderwijs.’ is de paradox van de politiek, en de politieke illusie van centrale Wat er bij Fontys gebeurde is volgens de bestuurder exemplarisch beheersbaarheid.’ voor veel van de fusies in het onderwijs. ‘De fusiegolf is voortgekomen uit de centralistische benadering vanuit de Binding met de samenleving ‘Het toezicht kan eenvoudiger, met Hoe dan ook, Fontys heeft besloten om kleinschaliger te werken. Wintels: ‘We moeten terug naar een schaal die groot genoeg is meer onaangekondigde inspecties’ om efficiënt te zijn en klein genoeg om binding te houden met de samenleving. Daar zijn we al een paar jaar mee bezig. Daarop voortbordurend kom je volgens mij al gauw uit op een hbo- instelling per stad. Daar ben je als lokale omgeving ook de ‘eigenaar’ van de school, met alle bijbehorende mogelijkheden en overheid. Kleinere scholen worden knettergek van alle dingen die uitdagingen. En dan voelt de plaatselijke wethouder zich ook weer ze van hogerhand moeten. Dat maakt dat ze zich kwetsbaar verbonden met ‘zijn’ school. Ze hebben in Tilburg echt niks met voelen en elkaar opzoeken. En de grotere willen machtiger Fontys Sittard hoor.’ worden.’ Hoe is dat te rijmen met de politieke voorkeur – van links tot rechts – voor kleinschaligheid in het onderwijs? Wintels: ‘Dat is niet te rijmen. De woordvoerders onderwijs in de Tweede Kamer belijden de kleinschaligheid met de mond. Maar tegelijkertijd roepen ze de grootschaligheid over ons af door hun techno- Marcel Wintels: ‘Laat deskundige [curs.] peers [/curs.] van de docent op onverwachte momenten de laatste tien beoordeelde opdrachten bekijken’
  • 11. Interview 9 ‘De school wordt ten onrechte strikter. ‘Waarom drieduizend euro betalen na dat vijfde jaar? Laat studenten die na vijf jaar niet zijn afgestudeerd de volledige gestraft voor de slechte motivatie kosten dragen, dus zesduizend euro. Het is onterecht dat de van een student’ school – en daarmee goede studenten en docenten – financieel wordt gestraft voor de slechte motivatie van een student of voor diens verkeerde studiekeuze. En het kan ook niet de bedoeling zijn dat je na die vijf jaar verder studeert op kosten van de bakker, De verbondenheid met de eigen school – en niet met het grote de slager en de groenteman.’ geheel – is ook bij Amarantis duidelijk zichtbaar, zegt interim- voorzitter Wintels. Deze organisatie gaat defuseren. ‘Kom je bij Natuurlijk zijn er mensen die er buiten hun schuld langer over onze vestiging aan de Dongestraat, dan ontmoet je docenten die doen, zoals bij langdurige ziekte. ‘Daar moeten we goede voor hun school willen knokken. Ze zijn zelfs bereid een stukje van oplossingen voor bedenken. Maar de hele discussie dreigt nu over hun aanstelling in te leveren als dat het voortbestaan van de die uitzonderingsgevallen te gaan’, merkt Wintels op. En wanneer school mogelijk maakt. Hun school welteverstaan, niet het een hogeschool in Den Haag met een externe afstudeer- voortbestaan van Amarantis. En dat geldt ook voor de andere begeleider afspreekt dat er alleen een rekening komt wanneer de vestigingen.’ student de eindstreep haalt, dan valt de politiek daar wat hem Het interview vindt plaats tussen de verhuisdozen. Het College betreft terecht overheen. van Bestuur vertrekt uit het luxueuze onderkomen aan de Zuidas. Maar het gekke is dat dit soort no cure no pay afspraken op ‘Dat het bestuur hier is gaan zitten, tekent het moreel faillissement landelijk niveau ineens wél acceptabel gevonden wordt. Wintels: van deze organisatie’, verzucht Wintels. ‘Hier is echt alles fout ‘Het aantal afgestudeerden per jaar één op één koppelen aan een gegaan. Wat is er gebeurd, dat het College van Bestuur en de financiële prikkel voor onderwijsinstellingen, dat lijkt eerlijk en Raad van Toezicht hun eigen gang gingen, zonder dat drieduizend stevig. Maar als Fontys deze indicator niet haalt, dan worden we medewerkers daar iets tegenin konden brengen?’ Wintels hoopt een of twee procent gekort. Dat betekent: ontslagen. Wat zullen dat juist die trots op de eigen school de medewerkers en docenten dan kiezen, wanneer ze een student met een vijf of met studenten zal helpen de ingrijpende veranderingen van de een zes moeten beoordelen? Als ik ooit gevraagd zou worden komende tijd door te komen. minister van Onderwijs te worden, dan zou mijn drive zijn de draai te maken naar minder megalomane, verstikkende, centralistische en bureaucratische systemen. De samenleving, en met name het Langstudeerdersboete onderwijs schreeuwt om de menselijke maat.’ Terecht dat het hbo en de minister hebben afgesproken de termijn voor het afstuderen op vijf jaar te zetten, vindt de onderwijsbestuurder. Wat hem betreft mag het zelfs nog wat
  • 12. 10 onderwijs “Verbinding op ambitie”: naar een hogere onderwijskwaliteit voor leerling/student Gedifferentieerd onderwijsaanbod in tijden van bezuinigingen Talentmaximalisatie versus marktbehoefte Branchebeschrijving Geen sector zo veelzijdig, uitdagend , veranderlijk en tegelijkertijd nauw onderwijs dat ze geven. Publiek georganiseerd onderwijs is nu nog verbonden met onze samenleving als het onderwijs. Er werken ruim volledig aanbodgericht gefinancierd. Dit gaat snel veranderen onder 400.000 professionals en ruim 3,8 miljoen leerlingen en studenten invloed van nieuw beleid gericht op vraagsturing, prestatie-afspraken en volgen onderwijs. De overheid stelt de eisen waaraan de kwaliteit van minder kansloze studies. het onderwijs moet voldoen en de instellingen maken keuzes over het Trends en ontwikkelingen Drie belangrijke ontwikkelingsthema’s kunnen worden genoemd. trust omgeving. “Verbinding op ambitie” gaat over de aanpak om het Nederlandse on- • (Her-)verbinding met de omgeving ; ouders, leerlingen, maatschappe- derwijs over de hele breedte naar een hoger niveau te tillen. Dit mag lijk veld en bedrijfsleven. niet gezien worden als een opgave van alleen het onderwijs zelf, “Gedifferentieerd onderwijsaanbod” De stijging van het opleidings- . alhoewel het daar wel begint. Belangrijke speerpunten zijn: niveau van de Nederlandse bevolking is behaald dankzij het goed • Professionalisering: de professional meer pedagogisch en didactisch bereikbare, gedifferentieerde onderwijsbod dat wij hebben toegerust en de bestuurder meer dienend onderwijskundig leider “Talentmaximalisatie versus marktbehoefte” Drempelloos opleiden . vanuit een heldere profilering en breed gedragen visie. zonder zicht op beroepsperspectief of voor banen die er niet zijn is niet • Stimulerende, lerende omgeving voor zowel leerling/student als pro- “anno nu” Een passende opleiding, goede motivatie en contextrijk . fessional. leren leidt doorgaans tot meer plezier en tot beoogd studieresultaat • Eigenaarschap op elk niveau en maximale betrokkenheid in een high van de deelnemer en iedereen die daaraan heeft bijgedragen. Onze visie De geschetste uitdagingen waarvoor onderwijsinstellingen vandaag de budgetruimte daarvoor te creëren. dag staan, zijn groot. De druk om te presteren wordt fors opgevoerd. Naast hervormingen in het onderwijs zou in onze visie ook een Het instrumentarium dat men hiervoor gebruikt bestaat uit bekostigings- vereenvoudiging van de uitvoering van de bestuurlijke inrichting op zijn maatregelen, met name voor het MBO en HO. Deze raken zowel de plaats zijn. Daarmee kunnen de vele inconsistenties en tegen- leerlingen/studenten en maken een einde aan de voorspelbaarheid van strijdigheden in het systeem worden opgeruimd en kan het daarmee budgetten voor instellingen De impact van deze en andere maatregelen vrijgemaakte budget dienen voor de hogere onderwijskwaliteit. op de bedrijfsvoering van scholen is nog diffuus en verschilt bovendien De koers “verbinden op ambities” is een verstandige en kan ook veel per instelling. Wat wel vaststaat, is dat er minder publiek geld en meer energie opleveren. Verbinden op ambitie, niet alleen in de onderwijs- regels komen. Er moet dus verder bezuinigd worden terwijl het keten (nieuwe wegen), maar juist ook met de omgeving (andere bereiken van een hogere onderwijskwaliteit juist ook investeren bronnen). betekent. Het vraagt grote stuurmanskunst van bestuurders om zelf Kerngegevens Websites aantal ROC/AOC’s: 70 Aantal Universiteiten: 14 www.vsnu.nl aantal deelnemers FOC: ca 495.000 Aantal studenten Universiteiten: 246.000 www.mboraad.nl aantal HBO’s: 35 www.hbo-raad.nl Aantal Studenten HBO’s: 423.000 www.abnamro.nl/onderwijs
  • 13. onderwijs 11 Ontwikkeling aantal gediplomeerden Bron: OCW kerncijfers 2006-2010 ▶▶ In 2010 haalden 440 duizend jongeren een diploma. 180 160 ▶▶ Doorstroom naar vervolgonderwijs nam over de gehele linie de 140 afgelopen jaren toe. 120 ▶▶ Nederland behoort binnen de EU tot de scherpste dalers van 100 voortijdig schoolverlaters. Binnen de groep 18-25 jarigen is het 80 percentage in enkele jaren teruggelopen van 15,4% naar 10.9 %. 60 40 20 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 vo mbo hbo wo Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking Bron: OCW kerncijfers 2006-2010 40 ▶▶ De stijging van het opleidingsniveau is vooral toe te schrijven aan 35 het aandeel personen met een hbo of een wo diploma. 30 ▶▶ Het percentage met een startkwalificatie is gegroeid naar 72%. 25 Een startkwalificatie biedt significant meer perspectief op werk. 20 15 10 5 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Basisonderwijs vmbo/mbo 1 havo/vwo mbo 2-4 hbo wo Netto arbeidsparticipatie Bron: OCW kerncijfers 2006-2010 ▶▶ Het aantal werkenden is niet verder toegenomen, ook al had 100 Mannen 90 ongeveer driekwart van de bevolking een betaalde baan. 80 Vrouwen ▶▶ De arbeidsparticipatie is hoger naar mate men hoger is opgeleid. 70 60 ▶▶ Het verschil in opleidingsniveau tussen mannen en vrouwen is 50 kleiner geworden. In de groep 25-34 jarige vrouwen hebben zij hun 40 mannelijke leeftijdgenoten zelfs ingehaald. 30 20 10 0 Totaal mbo 2-4 vmbo/mbo 1 havo/vwo Basisonderwijs wo hbo Raming ontwikkeling opleidingsniveau 30-34 jarigen Bron: Referentieraming 2011 ▶▶ Per jaar verlaten ruim 300.000 leerlingen en studenten het 50 onderwijs. Dit zal de komende jaren constant blijven. Een deel gaat 45 40 nadat ze uitgestroomd zijn na enige tijd opnieuw het bekostigd 35 onderwijs in. 30 25 ▶▶ Als gevolg van de stijging hbo- en wo- deelname zal deze groep 20 toenemen van 42% naar 47%. 15 ▶▶ Het aandeel middelbaar opgeleiden is gedaald en zal nog iets 10 5 verder dalen. 0 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030 Geen vmbo havo/vwo/mbo wo hbo
  • 14. 12 Marco van Ooijen (rechts Wim Groot): ‘Als reactie op de takendiscussie, zie je vooral dat ziekenhuizen elkaar opzoeken’ Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie: ’De zorg is een groeimarkt, ook in tijden van recessie’ De Nederlandse zorgmarkt is in beweging. De introductie van marktwerking heeft het gesprek over kwaliteitsverbetering vooruit geholpen. En ziekenhuizen bezinnen zich op hun taken. Ook AWBZ-aanbieders stellen zich in toenemende mate ondernemend op. Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit Maastricht , in gesprek met Marco van Ooijen, directeur Zorg bij ABN AMRO.
  • 15. interview 13 Ingrijpen aan vraagzijde ‘We hebben nog altijd de ‘We beleven spannende tijden met de onderhandelingen in het Catshuis’, zegt Wim Groot. ‘De ruimte om in tijden van laagste eigen bijdrage van bezuinigingen in te grijpen in de zorg is beperkt geworden. De tarieven worden immers steeds meer overgelaten aan de vrije Europa’ prijsvorming, dus blijft ingrijpen aan de vraagzijde over. Daar liggen wel wat mogelijkheden. We hebben nog altijd de laagste eigen bijdrage van Europa. Die zou je kunnen verhogen. En je kunt er dat marktwerking een kostenopdrijvend effect kan hebben. Wordt gericht voor kiezen bepaalde zorguitgaven voor eigen rekening te de zorg er op de lange termijn beter en goedkoper van als er meer laten komen.’ ruimte komt voor ondernemerschap?’ Het probleem is dat het basispakket alles dekt, zowel grote als Groot: ‘Ik denk dat de introductie van marktwerking per saldo kleine risico’s, zowel kleine als grote uitgaven. Groot: ‘Neem de positief heeft uitgepakt. Het was een belangrijke aanzet tot bloeddrukverlagende middelen. Die kosten een paar tientjes per kwaliteitsverbetering. We hebben nog veel stappen te gaan, maar jaar. Dat zouden mensen zelf kunnen betalen. Hetzelfde geldt de beweging naar een gerichtere inkoop van zorg en de toe- voor het bezoek aan de huisarts, wat negen euro per keer kost. nemende aandacht voor kwaliteit is onmiskenbaar. Tot voor kort Eventueel kan ook het inschrijftarief van de huisarts voor eigen was kwaliteitsverbetering een mistige discussie. Maar sinds CZ, rekening komen. Zelf betalen heeft als voordeel dat mensen en in het verlengde daarvan de Inspectie, zich op het standpunt kritischer gaan kijken wat de huisarts voor ze doet.’ gesteld heeft dat kwaliteit te maken heeft met het volume, is de discussie helderder geworden.’ In de AWBZ liggen ook nog de nodige ingrepen in het verschiet, verwacht de hoogleraar. ‘Denk hierbij aan het overhevelen van de Aan de andere kant moet het duidelijk zijn dat marktwerking niet persoonlijke verzorging naar de Wet maatschappelijke onder- tot kostenbeheersing leidt, merkt Groot op. ‘Vooral niet zolang er steuning. Maar het belangrijkste onderwerp blijft toch het onvoldoende tegenwicht is voor zorgaanbieders en zorgver- scheiden van wonen en zorg. Het verzorgingshuis verdwijnt en er zekeraars. Marktwerking zorgt wel voor meer efficiency, maar komen waarschijnlijk mogelijkheden voor private financiering in leidt ook tot volumegroei en dus hogere uitgaven.’ aanvulling op AWBZ-zorg. In de toekomst zal deze zorg naar Meer ruimte voor ondernemerschap vraagt ook om een ander verwachting alleen beschikbaar zijn voor wie het niet zelf kan type bestuurder. Met name voor AWBZ-instellingen liggen hier bekostigen. Dus moeten burgers hun voorzorgen nemen: aan- volgens Groot nog kansen voor verbetering. ‘Veel aanbieders van vullend verzekeren, een pensioenfonds dat zorg voor je inkoopt AWBZ-zorg denken nog te sterk vanuit de budgetgedachte en of het vermogen van je huis gebruiken door middel van een functioneren in feite vooral als uitvoerder, in plaats van als onder- omkeerhypotheek.’ nemer. En dat terwijl de toenemende personeelskrapte wel om ondernemerschap vraagt. AWBZ-instellingen moeten veel meer inspelen op de mogelijkheden van domotica (huisautomatisering) Ruimte voor ondernemerschap en andere middelen om te besparen op de factor arbeid. Ook ‘Als bank zijn we blij dat er meer volgens de regels van de markt zouden instellingen die met behoud van kwaliteit een producti- gewerkt gaat worden in de zorg’, zegt Marco van Ooijen. ‘Dat past viteitsgroei weten te realiseren, een bonus moeten krijgen.’ beter bij de manier waarop banken werken. We financieren liever in een systeem van marktwerking, dan – zoals nu – op basis van steeds veranderende regelgeving. Wel wordt er gewaarschuwd
  • 16. 14 Takendiscussie hebben in Nederland de traumazorg ook weten te regelen, dan In de ziekenhuiszorg speelt de discussie over de vraag in welke moet dat met de spoedeisende hulp toch ook kunnen?’ taken een ziekenhuis zich moet specialiseren. Het lijkt er Van Ooijen: ‘Als reactie op de takendiscussie, zie je vooral dat ‘Meer ruimte voor ondernemerschap ziekenhuizen elkaar opzoeken. Het Kennemer Gasthuis praat met het Spaarne Ziekenhuis, het OLVG met het Sint Lucas Andreas vraagt om ander type bestuurder’ Ziekenhuis en Atrium met Orbis. Een nieuwe fusiegolf lijkt op komst. Was dat de bedoeling?’ Groot: ‘Als de NMa het niet tegenhoudt, hebben we over pakweg vooralsnog op dat elke ziekenhuisorganisatie zoveel mogelijk twintig jaar nog vijftig ziekenhuizen over. Weliswaar met meerdere taken blijft vasthouden, terwijl op macroniveau meer specialisatie vestigingen per ziekenhuis, maar er dreigt monopolievorming op wenselijk geacht wordt. Blijven de ziekenhuizen stil of komen ze lokaal niveau. De NMa zou daar veel strikter op kunnen toezien. in beweging? ‘Er gebeurt wel wat, maar het is de vraag of dat Dat geldt ook voor de macht van de verzekeraars. Toen Achmea voldoende is’, reageert Groot. De Friesland overnam, klaagden apothekers mijns inziens terecht De hoogleraar denkt dat er meer beweging komt wanneer de dat ze weinig meer te kiezen hebben in de provincie Friesland. overheid zich zou uitspreken over de verspreiding en toeganke- Deze combinatie heeft daar tachtig procent van de markt.’ lijkheid van de spoedeisende hulp. ‘De spoedeisende hulp is voor Het zou volgens Groot ook kunnen dat de ziekenhuismarkt zich elk ziekenhuis een belangrijk onderdeel van de bedrijfsvoering, meer langs de zorginhoudelijke lijnen ontwikkelt. ‘De RVZ heeft waar veel andere functies aan vast hangen. Ziekenhuizen zullen het over netwerkstructuren binnen een regionale keten, waar dan daar nooit op eigen initiatief in snijden. Het is ook de vraag of een eerstelijnscentra en algemene, topklinische en academische zorgverzekeraar zich daar aan wil branden. Wie wil er bij zijn ziekenhuizen deel van uitmaken. En voor bijvoorbeeld borstkanker klanten bekend staan als de organisatie die de spoedeisende hulp kan ik me goed voorstellen dat er een landelijk netwerk van heeft opgeheven? Toch moet er wat gebeuren aan de ziekenhuizen komt. Het staat of valt eigenlijk met de vraag hoe overcapaciteit in de spoedeisende hulp, vooral in de Randstad. We we in de toekomst tegen het ziekenhuis aankijken. Is dat een gebouw dat grotendeels samenvalt met een organisatie, zoals nu? Of is het een soort bedrijfsverzamelgebouw, waarin bijvoorbeeld Wim Groot: ‘Ik denk dat zorginstellingen vooral zullen moeten ook een landelijke keten van orthopedische ziekenhuizen of een investeren in kennis en kundigheid op financieel gebied’ buitenpost van een topklinisch ziekenhuis gevestigd wordt?’
  • 17. interview 15 ‘De rol van banken Rol van banken ‘Dat is inderdaad een mooi voorbeeld van hoe dit werkt’, reageert is gewijzigd door de stelselwijziging Van Ooijen. ‘Voorheen presenteerde een ziekenhuis ons hun managementopgave. Maar dat volstaat niet meer. Wij zijn als in de zorg’ financier vooral ook geïnteresseerd in de manier waarop ze de investeringen denken terug te verdienen. De rol van de banken is gewijzigd door de stelselwijziging in de zorg. We dragen meer Veilige belegging risico en stellen daarom andere eisen. Dat is een tamelijk nieuwe Groot verwacht dat de financiering van zorgorganisaties benadering, voor zorginstellingen en voor ons. De reacties van mogelijkheden biedt voor risicodragende investeringen. ‘De zorg zorgbestuurders lopen uiteen. De een vindt ons te terughoudend, is een groeimarkt, ook in tijden van recessie. Al is het rendement de ander vraagt zich af waarom wij nog steeds ziekenhuizen niet hoog, het is wel een relatief veilige belegging voor de lange financieren.’ termijn. En er is nog veel ruimte voor efficiencyverbetering. De beperkingen die de minister stelt, bijvoorbeeld dat er pas na drie Groot: ‘Je moet je afvragen of zorginstellingen de knowhow jaar winst mag worden uitgekeerd, hoeft toch ook het probleem hebben om alle veranderingen die op hen afkomen, aan te niet te zijn.’ kunnen. Ik denk dat ze vooral zullen moeten investeren in kennis Daar komt bij dat de mogelijkheden voor bancaire financiering niet en kundigheid op financieel gebied. Een chief financial officer in groter geworden zijn, constateert Groot. ‘Dan kunnen risico- de Raad van Bestuur zou niet misstaan. Dat geldt ook voor de dragende kapitaalverschaffers een alternatief zijn, met name voor Raad van Toezicht. Er worden in de financiering van de zorg de activiteiten waar banken misschien wat huiverig tegenover staan. nodige fouten gemaakt. Misschien moeten we dat ook En het is voor een zorgdirecteur sowieso belangrijk om je voor de accepteren. Maar laat het niet te wijten zijn aan gebrekkig kapitaalverstrekking niet afhankelijk te maken van één partij.’ Hij financieel inzicht.’ merkt op dat banken meer te zeggen hebben gekregen. ‘Bij recente bouwinvesteringen hebben sommige ziekenhuizen onder druk van de banken een efficiencyslag moeten maken. Vreemde ogen dwingen.’
  • 18. 16 langdurige zorg Verzorgingshuizen verdwijnen; ouderen gaan eigen woonruimte organiseren Woonzorgaanbod wordt steeds diverser Kansen voor nieuwe toetreders op de markt voor wonen en zorg Branchebeschrijving Tot de langdurige zorg behoren de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg aangeboden als in woonvoorzieningen. De langdurige zorg wordt en de langdurige geestelijke gezondheidszorg. In de sector zijn voor het grootste deel betaald uit de AWBZ, een verplichte volks- ongeveer 800 instellingen actief en werd in 2010 EUR 29,3 miljard verzekering. Vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) uitgegeven (Bron CBS). De doelgroepen zijn zeer divers en daarmee wordt de huishoudelijke zorg thuis vergoed. ook het zorgaanbod. Langdurige zorg wordt zowel in de thuissituatie Trends en ontwikkelingen De langdurige zorg wordt in de afgelopen jaren gekenmerkt door een als team verantwoordelijk zijn voor alle zorgtaken voor een bepaalde steeds groter gebruik van de beschikbare voorzieningen, sterk groeien- groep mensen. Van de 500 duizend nieuwe banen sinds 2000, is drie- de zorguitgaven en steeds grotere instellingen met relatief veel regel kwart in de zorg gecreëerd. De zorg is daarmee een van de motoren van geving en zelf opgelegde bureaucratie. Als reactie hierop is een beweging de Nederlandse economie. Bij ongewijzigd beleid zijn in de zorg de te zien naar meer nadruk op de vertrouwensrelatie tussen de zorg- komende 15 tot 20 jaar 400 duizend extra medewerkers nodig om te verlener en de cliënt. Er zijn nieuwe toetreders op de markt gekomen voldoen aan de toenemende zorgvraag. Deze zijn niet beschikbaar. Er die adequaat inspelen op deze ontwikkeling. Voorbeelden hiervan zijn moeten dus andere soorten oplossingen komen: meer mantelzorg, instellingen als de Thomashuizen voor de gehandicaptenzorg en Buurt- efficiënter werken, innovaties van zorgprocessen en E-health. De zorg voor de thuiszorg. Ook grote instellingen zijn bezig een omslag te zorgverzekeraars gaan vanaf 2013 de AWBZ uitvoeren, zodat meer maken naar kleinschaligheid en naar het afschaffen van regelgeving die samenhang ontstaat met de medisch-specialistische zorg en de beknellend werkt in de relatie tussen zorgverlener en cliënt. Voor deze zorgkosten beter integraal beheerst kunnen worden. instellingen betekent dat kleinere woongroepen en medewerkers die Onze visie In 2014 worden de eerste stappen gezet op het gebied van scheiding op vastgoed dat geschikt is voor zorg, maar ook alternatief van wonen en zorg. ABN AMRO verwacht dat dit de komende jaren aanwendbaar. Zo ontstaat voor vastgoedinvesteerders een belegging uitgebreid wordt naar een grotere doelgroep en dat dit een grote impact met een maatschappelijk rendement in een stabiele groeimarkt. Vooral heeft op de woonzorgvoorzieningen. Verzorgingshuizen als grote de markt voor ouderenzorg is door de groeiende zorgvraag interessant intramurale voorziening, zullen verdwijnen. Ouderen gaan hun eigen voor vastgoedbeleggers. Dit leidt tot een meer divers aanbod van woonruimte organiseren, individueel of in groepsverband. De voorzieningen, passend bij de zorgvragen, leefstijlen en financiële zorginstellingen moeten hun positie bepalen als zorgverlener of als mogelijkheden van de cliënten. ABN AMRO verwacht een groot aantal leverancier van woonzorgoplossingen. Vastgoed zal niet alleen meer toetreders in de markt die inspelen op de ontwikkelingen en een door zorgaanbieders en woningcorporaties gerealiseerd worden, maar bijdrage leveren aan een meer divers aanbod. er komen nieuwe spelers. Bijvoorbeeld vastgoedfondsen die zich richten Kerngegevens Websites Uitgaven ouderenzorg: EUR 16 mrd Uitgaven langdurige zorg per hoofd: EUR 1.764 www.minvws.nl Uitgaven gehandicaptenzorg: EUR 7,9 mrd Aantal instellingen: circa 800 www.nza.nl Uitgaven geestelijke gezondheidszorg: Aantal klanten: 600.000 www.actiz.nl EUR 5,4 mrd Aantal medewerkers zorg & welzijn: 1.300.000 www.vgn.nl
  • 19. langdurige zorg 17 Ontwikkeling zorguitgaven Bron: CBS ▶▶ De totale zorguitgaven zijn in 2010 met 3,6% toegenomen. De 14% stijging van de zorguitgaven was veel minder sterk dan in de drie 12% 11,90% 11,80% voorgaande jaren. 10% ▶▶ De zorguitgaven zijn in de periode 1999 tot en met 2010 7,60% 7,40% 8% 8% verdubbeld en bedragen in 2010 EUR 87 miljard. ,6 5,60% 6,10% 5,80% 6% ▶▶ Het aandeel van de zorguitgaven als percentage van het bruto 4% 3,60% 3,60% 4% 3,30% binnenlands product (bbp) bedraagt in 2010 14,8%. Volgens de 2% OESO heeft Nederland na de Verenigde Staten de hoogste 0% zorgkosten ten opzichte van het bbp. 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Aantal 80-plussers in verzorgingshuis of verpleeghuis Bron: CBS ▶▶ Het aantal 80-plussers is van 2000 tot 2011 gestegen van 480.000 30% naar 640.000. Daarvan woont een steeds kleiner aandeel (21,1% 24,5% 25% in 2000 en 14,5% in 2011) in een verzorgingshuis of verpleeghuis. 21,1% 20% ▶▶ Het aantal 80-plussers dat in een verzorgingshuis of verpleeghuis 17,4% 14,5% woont is ook in absolute zin gedaald. In 2000 woonden 106.000 15% 13,4% 80-plussers in een verpleeghuis of verzorgingshuis. In 2011 was 10% 9,0% dat aantal 97.000. 5% ▶▶ Door de vergrijzing neemt het aantal 80-plussers de komende jaren 0% verder toe. Een steeds groter deel van deze groep blijft zelfstandig Mannen 2000 2011 Vrouwen wonen en ontvangt zorg aan huis. Totaal Ontwikkeling resultaten zorginstellingen Bron: CIBG, analyse ABN AMRO ▶▶ De resultaten (als percentage van de omzet) zijn de laatste drie 3% jaren in de gehandicaptenzorg het hoogst geweest en in de gees- 3% 2,4% telijke gezondheidszorg het laagst. 2% 1,9% ▶▶ De resultaten variëren in elk van de drie sectoren tussen de -5% 1,5% 1,5% 1,5% en de +10%. Ongeveer driekwart van de instellingen heeft een 2% 1,4% 1,1% resultaat tussen de 0 en 2%. 1% 0,8% ▶▶ De instellingen zijn de afgelopen jaren, na de overgang naar de zzp- 1% 0,4% bekostigingssystematiek, gemiddeld gesproken goed in staat 0% geweest om hun bedrijfsvoering aan te passen aan de nieuwe Ouderenzorg Gehandicaptenzorg Geestelijke Gezondheidszorg 2008 regelgeving. Een beperkte groep instellingen blijft daarin achter. 2009 2010 Ontwikkeling solvabiliteit zorginstellingen Bron: CIBG, analyse ABN AMRO ▶▶ Zowel in de ouderenzorg als in de gehandicaptenzorg en de 25,0% 23,6% geestelijke gezondheidszorg is de solvabiliteit van de 21,2% 21,1% 21,8% 21,2% 20,0% 20,0% zorginstellingen de afgelopen jaren verbeterd. 16,7% 14,7% 14,8% ▶▶ Van de zorginstellingen heeft 15% een solvabiliteit lager dan 15%. 15,0% Waar instellingen verouderd vastgoed op de balans hebben staan, 10,0% zal door herwaardering de eigen vermogenspositie verslechteren. ▶▶ De solvabiliteit van de instellingen in de geestelijke gezondheids- 5,0% zorg is het laagst met gemiddeld 16,7%. De bezuinigingen in deze 0,0% sector zetten de financiële positie van de instellingen de komende Ouderenzorg Gehandicaptenzorg Geestelijke Gezondheidszorg 2008 jaren verder onder druk. 2009 2010
  • 20. 18 medisch-specialistische zorg Zorgverzekeraars hebben steeds meer invloed op zorgketen Liquiditeiten ziekenhuizen staan onder druk Ziekenhuizen moeten durven kiezen Branchebeschrijving De curatieve zorg is gericht op behandeling en genezing. In de eerste gespecialiseerde zelfstandige behandelcentra (ZBC’s). De totale lijn wordt dit uitgevoerd door onder meer de huisartsen, apothekers kosten van de medisch-specialistische zorg bedroegen in 2010 en tandartsen. Tot de tweede lijn behoort de medisch-specialistische EUR 22,4 miljard, 3,5% meer dan in 2009. EUR 400 miljoen aan zorg zorg. In deze sector zijn 91 algemene ziekenhuizen actief en acht wordt geleverd door de ZBC’s. academische ziekenhuizen. Daarnaast zijn er ongeveer 200 Trends en ontwikkelingen De minister van Volksgezondheid gaat verder waar de vorige ministers mogelijkheden ontstaan en risico’s gedeeld kunnen worden. De zijn opgehouden. De garanties op budgetten en continuïteit zijn groten- ziekenhuizen worden daardoor minder afhankelijk van de banken. deels verleden tijd. In een bestuurlijk akkoord is overeen gekomen dat Tegelijkertijd wordt een positieve impuls verwacht door de inbreng van de kosten van de medisch- specialistische zorg de komende jaren maxi- nieuwe competenties en toezicht door aandeelhouders. De liquiditeiten maal met 2,5% mogen toenemen. Dat is aanmerkelijk lager dan de 3% van ziekenhuizen staan in 2012 onder grote druk door het terugbetalen tot 6% groei in de afgelopen jaren. Overschrijdingen worden terug- van financieringsoverschotten aan de zorgverzekeraars en het afschaffen gehaald en de zorgverzekeraars zijn na afschaffing van de expost risico- van de verplichte bevoorschotting. Zorgverzekeraars zijn bereid te verevening, financieel verantwoordelijk voor de kosten van hun eigen bevoorschotten onder voorwaarde van een contract. De zorg- cliënten. Er ligt een wetsontwerp waarin winstuitkering onder voorwaar- verzekeraars hebben een regierol gekregen in het proces naar meer den wordt toegestaan. Het doel daarvan is het aantrekken van risico- gespecialiseerde ziekenhuizen en het concentreren van zorg. dragend kapitaal, zodat er voor ziekenhuizen nieuwe financierings- Onze visie De minister wil dat ziekenhuizen zich meer gaan specialiseren. De een aandoening en zorgen voor innovatie van het zorgproces. De eerste stappen zijn gezet. Ziekenhuisbestuurders en medisch specialis- komende jaren worden ziekenhuizen die het financieel zwaar hebben, ten kiezen voor een specialisme of een profiel waarmee het ziekenhuis overgenomen door particuliere investeerders en zorgondernemers die zich wil onderscheiden. Tegelijkertijd zien we dat ziekenhuizen nog moei- nu al actief zijn.. Het onderscheid tussen deze ziekenhuizen en de ZBC’s zaam afstand doen van een specialisme om deze aan een ander zieken- vervaagt. Zo ontstaat een speelveld waarin reguliere ziekenhuizen huis over te laten. De roep om specialisatie heeft een sterke impuls ge- opereren naast ziekenhuizen en ZBC’s die in particuliere handen zijn. geven aan de samenwerking tussen ziekenhuizen en er zijn een aantal Wij verwachten voor de komende jaren dat de zorgverzekeraars steeds voorgenomen fusies tussen ziekenhuizen. Het achterliggende doel meer invloed krijgen op de zorgaanbieders. Ze worden integraal verant- moet daarbij niet uit het oog verloren worden: verbeteren van de kwali- woordelijk voor alle zorg voor hun cliënten en krijgen daardoor een groot teit en de efficiëntie van medisch-specialistische zorg. De ZBC’s zijn een belang in het optimaal functioneren van de zorgketen. goed voorbeeld van specialisatie. Zij richten zich op een specialisme of Kerngegevens Websites Totale uitgaven gezondheidszorg in 2008: EUR Aantal bedden: 46.515 www.minvws.nl 87,6 mrd Gemiddelde reistijd patiënt naar het ziekenhuis: www.nza.nl Uitgaven gezondheidszorg per hoofd: EUR 5.272 13,3 minuten www.wfz.nl Aantal ziekenhuizen: 91 Gemiddelde ligduur: 5,3 dagen www.nvz.nl Aantal ZBC’s: 200 Aantal medewerkers ziekenhuizen: 273.000
  • 21. medisch-specialistische zorg 19 Marktaandelen zorgverzekeraars medisch-specialistische zorg Bron: NZA ▶▶ De markt van zorgverzekeraars is sterk geconcentreerd. Er zijn vier grote zorgverzekeraars en één inkoopcombinatie. De grootste zorg- Achmea (inclusief Agis) verzekeraar is Achmea (inclusief Agis), die zal samengaan met De 12,8% VGZ Friesland (nu onderdeel Multizorg inkoopcombinatie). 30,2% CZ 13,2% Menzis ▶▶ De regionale marktaandelen voor de zorgverzekeraars zijn nog Multizorg groter. Zo hebben CZ en VGZ gezamenlijk 85% marktaandeel in 21,6% Zuid-Nederland. 22,3% ▶▶ Door de concentratie hebben de zorgverzekeraars een aanzienlijke inkoopkracht tegenover de ziekenhuizen en worden ze steeds meer bepalend voor de inrichting van de medisch-specialistische zorg. Omzet Zelfstandige Behandelcentra Bron: Boer&Croon ▶▶ Het aantal en de omvang van de ZBC’s is de laatste jaren fors 450 400 gegroeid. Van EUR 43 miljoen in 2005 tot EUR 400 miljoen in 2010 400 335 350 (cijfers t/m 2009 bron Boer & Croon, 2010 is schatting ABN AMRO). 300 ▶▶ De NZA geeft aan dat in 2011 200 ZBC’s gecontracteerd zijn. Zorg- 250 179 verzekeraars zijn in 2012 terughoudender met het contracteren van 200 ZBC’s, omdat zij nu zelf verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling 150 115 100 van de zorgkosten. 43 72 50 ▶▶ Voor specialismen als orthopedie, oogheelkunde en dermatologie 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 ontstaan steeds meer bovenregionaal en landelijk werkende ketens van ZBC’s. Ontwikkeling financieel resultaat van de ziekenhuizen Bron: NvZ, CIBG ▶▶ Het financiële resultaat van de Nederlandse ziekenhuizen bedraagt 2,0% 1,90% 1,80% in 2010 1,9% (resultaat als aandeel van de omzet). De afgelopen 1,8% 1,6% 1,50% twee jaar zijn de resultaten van de ziekenhuizen verbeterd. 1,4% ▶▶ De positieve resultaten worden voor een belangrijk deel verklaard 1,2% 1,00% 1,00% 1,0% door de ‘winsten’ die de ziekenhuizen behalen met de 0,80% 0,8% kapitaallastenvergoeding. Deze is met de huidige regelgeving vaak 0,6% 0,60% hoger dan de werkelijke kosten zijn. 0,4% 0,2% ▶▶ De prestatiebekostiging kan grote effecten hebben op de 0,0% exploitaties van ziekenhuizen. De verschillen in resultaten tussen 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 de ziekenhuizen nemen de komende jaren verder toe. Ontwikkeling solvabiliteit van de ziekenhuizen Bron: CIBG, analyse ABN AMRO ▶▶ De solvabiliteit (eigen vermogen als aandeel in het balanstotaal) is 16% 14,0% in de periode 2006 tot en met 2010 gestegen van 8,1% tot 14,0%. 14% 12,1% ▶▶ Een sterkere balanspositie voor de ziekenhuizen is noodzakelijk, 12% 10,8% gegeven de toegenomen risico’s door de invoering van de 10% 9,0% 8,1% 8% prestatiebekostiging en de uitbreiding van het B-segment tot 70% 6% in 2012. 4% ▶▶ Nog ongeveer de helft van de ziekenhuizen zou het eigen 2% vermogen de komende jaren moeten verbeteren om te voldoen 0% aan een streefratio voor de solvabiliteit van 15%. 2006 2007 2008 2009 2010
  • 22. 20 Piet Eichholtz (links) in gesprek met Jeroen Dungelmann: ‘Het kabinet had de verlaging van de overdrachtsbelasting als wisselgeld moeten bewaren’ Piet Eichholtz, hoogleraar financiering en vastgoed: ’Kijk opnieuw naar de begrenzing van woningcorporaties’ Met de val van het kabinet wordt de woningmarkt op korte termijn niet meer uit het slob getrokken. Maar zodra er een geloofwaardig totaalplan ligt zullen mensen weer huizen gaan kopen, voorspelt Piet Eichholtz. Intussen heeft de corporatiebranche nog voldoende huiswerk: het toezicht verbeteren, scheefwonen aanpakken en de liquiditeit verhogen. Piet Eichholtz, hoogleraar Vastgoedfinanciering en Vastgoedbeleggingen aan de Universiteit van Maastricht, in gesprek met Jeroen Dungelmann, directeur Woningcorporaties bij ABN AMRO.
  • 23. interview 21 Duurzame financiering duizend euro zitten. Daar moeten we wat mee. Ik vind het moreel ‘Ik vind dat de politiek het prima kan verkopen om alsnog niet verteerbaar als deze mensen gesubsidieerd blijven huren. Ze voor afschaffing van de hypotheekrenteaftrek te kiezen. De hebben een lot uit de loterij, op kosten van de gemeenschap. En economische omstandigheden zijn immers drastisch veranderd de dat is op zichzelf nog niet eens zo erg. Maar er zijn tegelijkertijd afgelopen jaren. En de consument komt pas weer in beweging als honderdduizenden economisch zwakkeren die daardoor geen de overheid met een geloofwaardig plan komt dat een einde corporatiewoning kunnen krijgen. Schandalig dat woning- maakt aan de onzekerheid op de huizenmarkt. Maar ik vrees dat corporaties niet meewerken aan overheidsbeleid om daar wat aan enkele politieke partijen zich teveel hebben ingegraven met haar te doen. Dan kiezen ze dus tégen de zwaksten in de samenleving.’ “nee” tegen de afschaffing’, aldus Piet Eichholtz. De hoogleraar is een van de 22 economen achter het manifest Falend toezicht Naar een duurzame financiering van de woningmarkt. Iedereen is Een ander heet hangijzer is het falende toezicht op de woning- het er volgens hem over eens dat de problematiek van de huur- en corporaties. Eichholtz: ‘Ook al blijken er in de praktijk vooral koopmarkt in een allesomvattend plan moet worden aangepakt. schaalnadelen te zijn, toch fuseert de ene na de andere corporatie. Eichholtz: ‘Oliedom dat het kabinet alleen met een verlaging van Het bestuur komt verder op afstand te staan, de kosten per de overdrachtsbelasting kwam. Dat hadden ze als wisselgeld woning gaan omhoog en de doelgroep wordt slechter bediend.’ moeten bewaren voor het totaalplan.’ Volgens Eichholtz komen fusies niet voort uit de vaak genoemde De onzekerheid in de woningmarkt heeft voor een toename van drang naar efficiency, of uit de wens rijke en arme corporaties aan de vraag naar huurwoningen gezorgd. Maar die is tijdelijk, zegt elkaar te verbinden. Eichholtz: ‘De eigenlijke drijfveer is bijna altijd Eichholtz: ‘Voor de crisis was er meer behoefte aan koop- de ijdelheid van de bestuurder. Je hebt vijfduizend woningen, woningen, met name in de grote steden. In Amsterdam is maar maar wilt de baas worden over tienduizend. Dus zoek je de 20% eigen woningbezit en al jaren blijkt uit marktonderzoek dat buurman op, waarvan de bestuurder toch bijna met pensioen veel mensen eigenlijk willen kopen. Maar nu kiezen ze voor huren, gaat.’ Dit soort overwegingen speelt in het bedrijfsleven net zo goed, weet de hoogleraar. ‘Maar daar heb je vaak met aandeel- ‘Het is moreel onverteerbaar houders te maken, die een sterke tegenmacht vormen. Bij een woningcorporatie grijpt een toezichthouder zelden in.’ als scheefhuurders Zestien jaar geleden zei Eichholtz in het blad Beleggers Belangen gesubsidieerd blijven huren’ dat woningcorporaties wel naar de beurs zouden kunnen. De corporaties vonden dat een schandalige suggestie, herinnert hij uit onzekerheid over hoe de koop van een huis op de lange termijn zich. Maar een beursgenoteerd bedrijf heeft in ieder geval met de zal uitpakken.’ Zodra de overheid met geloofwaardig beleid komt, macht van de aandeelhouder te maken. In het huidige stelsel zullen mensen weer een huis gaan kopen, voorspelt de hoog- krijgen de woningcorporaties nauwelijks weerwoord. Ook de leraar. overheid heeft geen middelen meer om rechtstreeks in te grijpen. ‘Het wordt tijd om opnieuw naar de begrenzing van woning- corporaties te gaan kijken’, vindt de hoogleraar. Het kabinet deed Scheefwonen volgens hem op een verkapte manier al iets aan de governance- Het is Eichholtz in het verkeerde keelgat geschoten dat een op de problemen, door de huurders van een corporatiewoning het recht zes woningcorporaties nog niet weet of ze de vijfprocents- op koop te geven. Eichholtz: ‘Stel dat je een flink deel van de 2,4 maatregel van de minister tegen het scheefwonen wil uitvoeren: miljoen corporatiewoningen verkoopt, dan heb je voor die ‘Er zijn bijna een half miljoen scheefhuurders en nog eens een woningen de governance meteen goed geregeld. Al vraag ik me half miljoen huurders die net boven de inkomensgrens van 33 af of dit beleid in de praktijk tanden krijgt. De corporaties proberen
  • 24. 22 ‘De eigenlijke drijfveer bij fusies Financiële expertise Dat het toezicht slecht functioneert, wordt voor iedereen duidelijk is bijna altijd de ijdelheid wanneer woningcorporaties met liquiditeitsrisico’s te maken van de bestuurder’ krijgen. Recent trokken vooral de problemen met rentederivaten de aandacht. Jeroen Dungelmann:‘Onze relatiemanagers merken dat woningcorporaties sterker zijn gaan letten op het liquiditeits- risico. Incidenten zijn schadelijk voor de reputatie van de sector. al jaren hun woningen aan zittende bewoners te verkopen, maar Maar we zien ook dat men deze incidenten in perspectief weet die blijken daar niet erg happig op te zijn.’ te plaatsen.’ Dungelmann verwacht dat de Herzieningswet en de bijbehorende Algemene Maatregelen van Bestuur en beleids- regels op korte termijn een helder kader geven, zonder dat er sprake is van overregulering. Eichholtz: ‘Het moet me van het hart dat de corporaties slecht worden bediend in de wetgeving’
  • 25. interview 23 De financiële expertise in de raad van commissarissen is door- Staatssteun gaans te zwak, constateert Eichholtz. ‘Toezichthouders hebben Vooruitblikkend verwacht Eichholtz dat de woningcorporatiemarkt per definitie een informatieachterstand op de raad van bestuur, de komende vijf jaar kleiner zal worden. ‘Dat proces is al volop dus moeten ze deze expertise actief in huis halen.’ Maar het aan de gang. Veel corporaties bouwen op elke twee woningen die probleem zit dieper, waarschuwt hij. ‘De woningcorporaties ze afstoten één nieuwe.’ Daarnaast zullen corporaties zich weer bedienen zo’n enorm deel van de markt – vier keer zoveel als het meer op de lokale markt gaan richten. Eichholtz: ‘Lokale Europees gemiddelde – en er gaat zoveel kapitaal in om, daar specialisatie werkt. Met vijf- tot tienduizend woningen in een móet je extra toezicht voor optuigen. Al die miljarden, wie houden gemiddelde stad ben je er als corporatie wel. Dan gaan we van de er toezicht op? Onvoorstelbaar dat zoiets groots onder de radar huidige 400 terug naar zo’n 200 corporaties en blijft er alsnog van het financiële toezicht blijft.’ voldoende lokale concurrentie over.’ Vooral het toezicht op de kasstroom schiet tekort. Corporaties zijn veel – ruim 50% van hun bruto huurinkomsten – kwijt aan vaste lasten. Eichholtz: ‘Daarmee maken ze zich ongelooflijk kwetsbaar. ‘Toezichthouders hebben per definitie Er gaat enorm veel verloren aan inefficiëntie. Het moet zonder een informatieachterstand’ meer mogelijk zijn om 10% op de vaste lasten te bezuinigen. Bij commercieel vastgoed liggen de vaste lasten gemiddeld op 25%.’ Onduidelijk is in hoeverre het Nederlandse systeem van geborgde financiering in stand blijft, merkt Eichholtz op. ‘We hebben in ons Alternatieve financiering land van oudsher veel gefinancierd op basis van garantstelling. Corporaties zijn gewend om met geborgde leningen te werken. Dat is geen probleem zolang alles goed gaat en er niet op die Voor financiering buiten de zogenaamde ‘diensten van algemeen garanties getrokken hoeft te worden. Maar als het fout gaat, dan economisch belang’ (DAEB) verandert dit regime. Woning- worden die garanties plotseling echte staatsschulden. En dat staat corporaties zijn zich soms nog onvoldoende bewust van de haaks op het Europese denken over de manier waarop landen de alternatieve mogelijkheden voor ongeborgde financiering, staatsschuld in de hand moeten houden.’ constateert Dungelmann. ‘Ze kunnen voor financiële constructies kiezen waarbij investeringen niet op de balans drukken. Lease bijvoorbeeld. Wij financieren duurzame energieprojecten bij woningcorporaties, zoals warmtekoudekoppeling. Ook de subsidieaanvraag en dergelijke kunnen wij volledig uit handen nemen. Willen we in Nederland echt grote slagen maken in het terugdringen van CO2-uitstoot en het toepassen van alternatieve energiebronnen, dan vormen de 2,4 miljoen woningen van de corporaties natuurlijk een aantrekkelijk volume.’ Aan deze verduurzaming van de BV Nederland draagt ABN AMRO graag bij, merkt Dungelmann op. Eichholtz: ‘Met behulp van dit soort financiële oplossingen kunnen woningcorporaties een substantiële bijdrage leveren aan een cultuuromslag. En investeren in duurzaamheid leidt tot hogere huren, verbeterde bezetting en een betere verkoopbaarheid. Het moet me wel van het hart dat de corporaties slecht worden bediend in de wetgeving. Huurders zijn best bereid een huur- verhoging te accepteren in ruil voor een lagere energierekening. Maar voor die verhoging biedt de wet nauwelijks ruimte. En zelf een energiebedrijf opzetten mogen de corporaties ook al niet. De corporaties zouden bij uitstek grote slagen kunnen maken in duurzaamheid, maar het systeem verhindert dat. Dat is de paradox van de duurzaamheid in de woningmarkt.’
  • 26. 24 woningcorporaties Splitsing DAEB en niet-DAEB financiering krijgt vorm Opkomst alternatieve financiering duurzaamheid en tijdelijke huisvesting Hogere exploitatiekasstroom van jaarlijks EUR 1 miljard Branchebeschrijving De meeste huurwoningen in Nederland zijn in eigendom van beheren en verhuren van (huur)woningen. Daarnaast leveren zij een woningcorporaties. Ons land telt 400 corporaties. Circa driekwart van belangrijke bijdrage aan het verbeteren van leefbaarheid en investeren de huurwoningen en eenderde van de totale woningmarkt in zij in duurzaamheid. In 2010 hebben zij circa EUR 10 miljard Nederland is in handen van corporaties (2,4 miljoen woningen). geïnvesteerd. Woningcorporaties houden zich ondermeer bezig met het bouwen, Trends en ontwikkelingen Een belangrijke ontwikkeling voor de sector is de herziening van de specifieke huisvestingsthema’s, zoals voldoende huisvesting voor Woningwet. Deze ligt ter behandeling voor in de Tweede en Eerste studenten en EU-arbeidsmigranten. De druk om de Kamer. Na goedkeuring stelt de Ministerraad een Algemene Maatregel exploitatiekasstroom verder te verbeteren, blijft toenemen. Door de van Bestuur op en legt deze voor aan de Tweede Kamer. Er komt een stagnerende verkoopresultaten en de bijdrage aan de huurtoeslag, die splitsing in borgbare (DAEB) en niet-borgbare (niet-DAEB) activiteiten, corporaties moeten gaan afdragen, moet de ingezette trend van de waarbij het kader wordt vastgesteld door huurprijs- en dalende onderhouds- en bedrijfslasten de komende jaren doorzetten. inkomensgrenzen. Verder staat investeren in duurzaamheid op de De historisch lage rente heeft een positief effect op de gemiddelde strategische agenda. Het verlagen van de totale woonlast voor de rentelast van de sector, maar heeft tegelijkertijd duidelijk gemaakt dat huurder is hierbij een uitgangspunt, maar ook het toevoegen van liquiditeitsmanagement en het toezicht daarop, moet verbeteren. waarde aan het vastgoed. Daarnaast komt er meer aandacht voor Onze visie Corporaties krijgen door de nieuwe woningwet te maken met een komende jaren geleidelijk daalt naar circa 1,5 miljoen. Door verkopen - tenminste - administratieve splitsing in ’sociale’ en ’commerciële’ vallen miljarden aan stille reserves vrij. De kasstromen verbeteren activiteiten. Dit brengt tevens een scheiding in financieringsbronnen door verlaging van onderhouds- en bedrijfslasten enerzijds en met zich mee. Corporaties moeten, net als iedere onderneming, gaan huurverhogingen anderzijds. De huur in de sector bedraagt gemiddeld bepalen welke financiering voor een financieringsvraagstuk het beste zo’n 70% van maximaal redelijk. ABN AMRO verwacht dat dit alternatief is. ABN AMRO verwacht dat de komende jaren een percentage de komende tien jaar stijgt naar zeker 80%. Dat resulteert driedeling ontstaat in de financiering: geborgde financiering, in een hogere kasstroom, ondanks de geleidelijke daling van het aantal traditionele bancaire financiering voor niet-DAEB vastgoed en sociale huurwoningen, van jaarlijks EUR 1 miljard. Corporaties objectfinanciering. Objectfinanciering is bijvoorbeeld goed toepasbaar verkleinen hun leningenportefeuilles en investeren blijvend in de bij investeringen in duurzame installaties en (semi-)tijdelijke kwaliteit en duurzaamheid van hun woningvoorraad. Een cruciale huisvesting en gaat de komende jaren een sterke groei laten zien. voorwaarde is wel dat ’Den Haag’ een deel van dit vermogen en deze ABN AMRO schat in dat het totaal aantal sociale huurwoningen de hogere kasstroom in de sector laat. Kerngegevens Websites Aantal woningcorporaties: 400 Aantal nieuwe huurwoningen: 28.600 www.aedesnet.nl Aantal woningen: 2,4 mln Aantal nieuwe koopwoningen: 7.900 www.cfv.nl Gemiddelde maandhuur: EUR 422 Aantal medewerkers: 28.000 www.wsw.nl Gemiddelde WOZ-waarde: 157.000 www.rijksoverheid.nl Gemiddelde solvabiliteit: 27,2% www.woconet.nl