ses

1. 4. ÜNİTE: SES

2. KAZANIMLAR :
1.Ses dalgaları ile ilgili olarak öğrenciler;
1.1.Titreşen bir cisim için frekans ve genliği tanımlar.
1.2.Ses dalgasının belirli bir frekansı ve genliği olduğunu ifade eder.
2.Sesin özellikleri ile ilgili olarak öğrenciler;
2.1.Çevresindeki sesleri, ince-kalın ve şiddetli-zayıf sıfatlarını kullanarak
betimler ve sınıflandırır
2.2.Ses şiddetini, sesleri şiddetli veya zayıf işitmemize neden olan ses
özelliği olarak ifade eder.
2.3.Ses yüksekliğini, sesleri ince veya kalın işitmemize neden olan ses
özelliği olarak ifade eder.
2.4.Sesin şiddeti ile genliği, sesin yüksekliği ile frekansı arasındaki ilişkiyi
keşfeder
2.5.Çeşitli sesleri birbirinden ayırt edilebilmesini, ses dalgalarının frekans ve
genliklerinin farklı olmasıyla açıklar
2.6.Ses düzeyinin ses şiddetinin bir ölçüsü olduğunu fark eder
2.7.Çevresindeki ses kaynaklarının ürettiği sesler ile ses düzeyleri arasında
ilişki kurar

3. 3.Bir müzik aletinden çıkan sesin değişimi ile ilgili olarak öğrenciler;
3.1.Bir müzik aletinden çıkan seslerin yüksekliğini ve şiddetini nasıl
değiştirebileceğini keşfeder
3.2.Farklı yükseklik ve şiddette sesler oluşturabileceği bir müzik aleti
tasarlar ve yapar
4.Bir enerji türü olan ses ile ilgili olarak öğrenciler;
4.1.Sesin bir enerji türü olduğunu ifade eder.
4.2.Ses enerjisinin başka bir enerjiye dönüşebileceğini ifade eder
5.Sesin yayılma hızı ile ilgili olarak öğrenciler;
5.1.Ses dalgalarının belirli bir yayılma hızının olduğunu ve bu hızın, sesin
yayıldığı ortamın yoğunluğuna bağlı olarak değiştiğini ifade eder
5.2.Sesin farklı ortamlardaki hızlarını karşılaştırır
5.3.Işığın ve sesin havadaki yayılma hızlarını karşılaştırır

5. Ses, titreşen cisimler tarafından üretilen ve dalgalar şeklinde yayılan bir
enerji türüdür.
Titreştirmek istediğimiz bir gitar teline veya flütün içindeki hava sütununa
belirli miktarda enerji veririz. Bu enerji havadaki tanecikler yardımı ile
birbirlerine aktarılarak ilerler. İlerleyen bu dalgalar kulak zarına çarparak
zarın titreşmesine neden olur. Kulak zarına gelen bu dalgalar beyne iletilir
ve ses olarak algılanır.Konuşmamız akciğerlerden gelen havanın,
gırtlaktaki ses tellerini titreştirmesiyle oluşur. Konuşurken boğazımıza
parmaklarımızla dokunduğumuzda oluşan titreşimi hissedebiliriz. Ancak
bu şekilde oluşan ses düzensizdir. Ses, dudak, dil ve dişler yardımıyla
anlaşılır hâle gelerek konuşma diline dönüşür. Arkadaşlarımızın seslerinin
birbirinden farklı olmasının nedeni insanların ses tellerinin yapıları ile bu
tellerin titreşimlerindeki farklılığındandır.

6. Konuşan insanlar, çalan telefonlar, kapı zilleri, müzik aletleri,
araba kornalarının sesleri vb. daha bir çok ses duyarız.
Bu anlamda çevremizde çeşitli nedenlerle ses oluşturan insanlar,
hayvanlar,müzik aletleri, şimşek, rüzgâr vb. birer ses kaynağıdır.
Bu kaynakları oluşum niteliklerine göre doğal ve yapay olmak üzere iki
gruba ayırabiliriz.
İnsanlar, hayvanlar, rüzgâr,şimşek gibi doğal etkilerle ses oluşturan
kaynaklar doğal ses kaynağı iken her çeşit müzik aleti, kapı zili, araba
kornası gibi insan etkisiyle ses oluşturan kaynaklar ise yapay ses
kaynağıdır.
Çevremizde her an duyduğumuz bu seslerin bazıları bizi rahatsız
ederken bazıları bizi rahatlatır, hatta bazen tedavi amaçlı olarak kullanılır.

7. Salınım : Salıncakta olduğu gibi belirli bir hareketin belli zaman dilimleri
içinde tekrarlanması olayına salınım hareketi denir. Hepimizin bildiği
salıncak, bunun en çok rastlanabilecek örneklerinden biridir. Salıncak orta
noktadan sağa ve sola doğru belli uzaklığa gider. Fakat bir süre sonra bu
hareket sona erer.
Eğer sürtünme olmasaydı, salıncak salınım hareketini sürekli devam
ettirirdi.
Genlik : Salıncağın denge noktasından itibaren bir yönde ulaşabildiği en
büyük uzaklığa genlik denir.Genlik, bir dalga tepesi ile dalga çukuru
arasındaki mesafenin yarısıdır.
Bununla birlikte salıncağın orta noktadan ayrılıp bir yöne gittikten sonra,
diğer yönde en üst noktaya ulaşıp tekrar orta noktaya gelmesiyle tam bir
salınım yapılır.

9. Frekans : Salınım yapan bir cismin,birim zamanda yaptığı salınım
sayısına frekans denir. Birimi Hertz (Hz)dir. 1 saniye seçilmiştir.
Örn : Frekansı 15 Hz olan cisim  1 saniyede 15 salınım yapıyor
demektir.
Frekans fazla ise ; Ses İnce ( Tiz )
Frekans az ise ; Ses Kalın ( Pes ) dir.
Frekans, titreşen cismin özelliğine bağlıdır.
Aynı cetvele farklı yüksekliklerden top atılsa da frekansı değişmez.

10. Ses Dalgaları gözle görülmez.
Sesi ileten hava tanecikleri sıkışık ve gevşek bölgeler oluşturur.
Dalga grafiği bir büyüklüğün artışı ve azalışlarını gösterir.
Bu iki model birleştiğinde aşağıdaki tablo oluşur.

11. Eğer bir diyapazona tokmak ile vurursanız tokmağın enerjisini diyapazona
aktarırsınız. Titreşen diyapazonun kolları ise etrafındaki hava taneciklerinin
hareket etmesine neden olur.
Bu moleküller de yakınlarındaki taneciklere çarparak onları harekete
geçirir.Yukarıdaki şekil titreşen bir diyapazonun etrafındaki hava taneciklerinin
durumunu göstermektedir.
Taneciklerin sık olduğu bölge ses dalgasının tepe noktasını, seyrek olduğu
bölge ise çukur noktasına karşılık gelmektedir.

13. Frekans ve genlik ,ses dalgalarının iki özelliğidir.
Frekans ne kadar büyük olursa  Ses o kadar ince olur
Genlik ne kadar büyük olursa  Ses o kadar şiddetlidir.
Şiddet fazla Şiddet az

14. Ses kaynağından çıkan sesin kulak zarına yaptığı basınç sesin şiddetidir.
Buna Gürlük de denir.
( Salıncağı ne kadar hızlı itersek genlik ( şiddet) o kadar artar gibi )
Sesin şiddeti genliği ile ilgilidir.Genliği büyük olan sesler daha şiddetlidir.
Daha şiddetli ses elde etmek için daha fazla enerji harcanmalıdır
Az enerjili seslerin şiddetleri ve genlikleri  düşük,
Çok enerjili seslerin şiddetleri ve genlikleri büyüktür.
Örn :
1-En büyük enerjili 
2-En zayıf şiddetli 
3- Frekansı en büyük olan 

15. Sesin Özellikleri : Sesleri birbirinden ayırt etmemizi sağlayan 3 özellik
vardır ;
1- ŞİDDET : Sesin genliğidir. Sesin şiddeti ;genliğe ses kaynağına olan
uzaklığa ve ses kaynağının gücüne bağlıdır.
Sesin genliği; Genlik arttıkça sesin şiddeti artar.Sesin duyulup
duyulmaması şiddet ile ilgilidir.
Ses kaynağına olan uzaklık ;Ses kaynağından uzaklaştıkça ses
dalgalarının enerjisi azalır sesin şiddeti düşer.
Ses kaynağının Gücü ; Ses kaynağının gücü arttıkça sesin şiddeti de
artar.Ses kaynağı olan maddeye (davul,piyano,gitar vs.) daha fazla kuvvet
uygulamak gerekir.

17. Genlik C > Genlik B > Genlik A
Şiddet C > Şiddet B > Şiddet A
Enerji C > Enerji B > Enerji A
A B C
GENLİK = ŞİDDET (GÜRLÜK ) = ENERJİ = SES DÜZEYİ

18. 2- YÜKSEKLİK : Sesin incelik - kalınlığıdır.
Frekans arttıkça ses incelir ( = yükselir).Çünkü Frekans ve Yükseklik
doğru orantılıdır.
Frekans azaldıkça ses kalınlaşır (pesleşir.) Ses yüksekliği azalır.
X  KALIN SES
Y  İNCE SES

19. ŞİŞELERE VURULURSA ;
En çok su olan şişe  en zor titreşir
En İnce  1
En Kalın  3
Pesten inceye sıralarsak ;
3 > 2 > 1
ŞİŞELERE ÜFLENİRSE ;
Şişe içindeki hava titreşir ve ses öyle
oluşur. İçinde boşluk en çok olan ses
en kalın sestir.
En İnce  3
En Kalın  1
Pesten inceye sıralarsak ; 1 > 2 > 3

21. 256 Hz 322 Hz 384 Hz 512 Hz
Diyapazonlara tokmak ile vurulduğunda diyapazon üzerindeki sayı ne
kadar büyükse çıkan sesin de o kadar ince (tiz) olduğu görülür.
Diyapazonun kol uzunluğu arttıkça  Titreşim sayısı azalır  Frekansı
azalır.
İnsan kulağı 20 Hz ile 20000Hz arasındaki sesleri duyabilir.
Frekansı 20.000 Hz in üzerindeki seslere ULTRASONİK,
Frekansı 20 Hz in altında olan sese İNFRASONİK denir.

23. Ses Düzeyi = Sesin Şiddeti  Birimi : Desibel’dir.(dB) olarak gösterilir.
Ses şiddetini ölçen aletlere  Desibelmetre denir.
Esas birimi Bel’dir.Desibel,Bel’in 1 / 10 ’i dir.
20 dB şiddetindeki ses  10 dB lik sesten 10 kat daha şiddetlidir.
30 dB şiddetindeki ses  10 dB lik sesten 100 kat daha şiddetlidir.
40 dB şiddetindeki ses  10 dB lik sesten 1.000 kat daha şiddetlidir.
50 dB şiddetindeki ses  10 dB lik sesten 10.000 kat daha şiddetlidir.
60 dB şiddetindeki ses  10 dB lik sesten 100.000 kat daha şiddetlidir.
70 dB şiddetindeki ses  10 dB lik sesten 1.000.000 kat daha şiddetlidir.
(Ses şiddetini gösteren değerler Logaritmik olarak artar.)

27. 60 dB lik ses düzeyi  İnsan kulağını rahatsız eden sınır olarak kabul
edilmiştir. 60 db’den sonraki seslere gürültü denir.
100 dB lik ses düzeyi  Kulaklara zarar verebilir.
120 dB lik ses düzeyi  Kulaklarda acı hissi ve kalıcı hasara neden
olabilir.(İşitme kaybının tedavisi yapılamamaktadır.)
Örnek : 1-
X ve Y kaynaklarından elde edilen seslerin 1 saniyedeki dalga grafikleri
verilmiştir.Buna göre ;
1. Hangi ses daha incedir ? 
2. Hangi ses daha gürdür ? 
3. Hangi ses daha pestir ? 
4. Hangi ses daha yüksektir? 
5. Hangi ses daha şiddetlidir ? 
6. Hangi sesin genliği daha büyüktür ? 

29. Örnek : 2- Bir işyerinde ses şiddeti 80 dB olduğu anlaşılıyor.Alınan
tedbirlerle 10 kat azaltılıyor.Son durumdaki ses şiddeti kaç dB ‘dir?
SESİN TINISI :
Ud ve Gitardan farklı sesler çıkar. Çünkü aletlerin
yapılarına,büyüklüklerine,yapıldıkları malzemenin cinsine göre farklılık
gösterirler.Buna sesin tınısı denir.
Bu özellikten yararlanılarak sesin hangi kaynaktan geldiği ayırt edilebilir.

30. MÜZİK VE FEN :
Telli Çalgılar : Telli çalgıların hemen hepsinde benzer teller kullanıldığı
halde gövde yapıları farklı olduğundan sesler farklı farklı çıkar.Ayrıca
enstrümanlarda kullanılan malzemenin cinsi ve gövde biçimi de çalgı
aletinin çıkardığı sesi etkiler.
Örnek :
AZ GERGİN TEL GERGİN TEL
a. Bu teller eşit kuvvetle çekilip bırakılırsa hangi tel daha fazla
titreşir?
b. Hangi tel ince ses çıkartır?

31. TELLİ MÜZİK ALETLERİ :
•Telli çalgılarda ; Telin cinsi, kalınlığı, uzunluğu, gerginliği frekansı etkiler.
•Telli çalgılarda tel titreşir.
•Telli çalgılar ; Keman,gitar,bağlama vb
• Titreşen telin kalınlığı arttıkça  SES KALINLAŞIR.
Titreşen tel inceldikçe  SES İNCELİR
• Kalın tellerle  KALIN SESLER ( Düşük Notalar ) ,
İnce tellerle  İNCE SESLER ( Yüksek Notalar ) çıkartılır.
• Titreşen telin boyu kısaldıkça  FREKANSI ARTAR  SES İNCELİR
Titreşen telin boyu uzadıkça  FREKANSI AZALIR  SES
KALINLAŞIR.
Titreşen telin yapıldığı maddenin cinsi değişirse  çıkan sesin
frekansı da değişir.

33. Kalın ve İnce teller

35. ÜFLEMELİ ENSTRÜMANLAR :
Üflemeli çalgılarda hava titreşir.
• Üflemeli sazlarda sesin ince veya kalın olması ; enstrümanın içinde
bulunan hava boşluğunun uzunluğuna bağlıdır.
Havanın yol aldığı kanal ne kadar UZUN olursa  elde edilen ses o kadar
KALIN olur
• Boyu kısa olan flütün frekansı, uzun flütten fazla olur.

37. KORNO
Trompet, Trombon, Korno, Borozan  Ağızlık yoktur.Hava enstrümana
üflenir.Hava titreşimi elde edilir.
TROMPET
BORAZAN
TROMBON

38. KLARNET
• Klarnet, Zurna, Saksafon  Ses ağızlık yardımı ile elde edilir.
Ağızlık ile elde edilen ses müzik aleti içinde ilerler.
Müzisyen notaları kapatarak farklı frekansta sesler elde eder.
SAKSAFON
ZURNA

39. VURMALI ENSTRÜMANLAR :
Trampet, davul, bongo gerginleştirilmiş deri bir yüzeyden oluşur.Elde
edilen sesin frekansı ;
1. Derinin yüzey alanına,
2. Kalınlığına ,
3. Gerginliğine bağlıdır.
Derinin kalınlığı arttıkça  SES KALINLAŞIR.
Derinin yüzeyi artarsa  SES KALIN olur.
Derinin gerginliği arttıkça SES İNCE olur.

41. TRAMPET
DAVUL
BONGO

42. NOT: Telli çalgılarda telin gerginliğini değiştirmek için aparatlar yer alır. Bu
aparatlar aracılığı ile tellerin gerginlikleri değiştirilir. Buna akort denir.
Osiloskop : Ses dalgalarının özelliklerini incelemek için kullanılan aletlere
denir.Ses bir mikrofon yardımıyla akıma dönüştürülür.Bu elektrik akımı
osiloskop ekranında dalga olarak görülür.Dalga kullanılarak sesin genlik ve
frekansı bulunabilir.
OSİLOSKOP

43. REZONANS : Saniyedeki titreşim sayıları (Frekansları) eşit olan ses
kaynaklarından biri titreştirildiğinde diğeri de etki ile titreşir.Bu özelliğe rezonans
denir.(Açık kısımları birbirine bakacak şekilde konulur.)

45. SES BİR ENERJİ TÜRÜDÜR
Hava molekülleri sesi aktarırken birbiriyle çarpıştığında hareket
enerjilerinin bir kısmı ısıya dönüşmekte böylece aktarılan hareket
enerjisinin miktarı azalmaktadır.
Yanımızdan geçerken sesi rahatsız eden kamyon,uzaklaştığında da aynı
sesi üretmesine rağmen,bize ulaşan ses azaldığı ( havada soğurulduğu)
için etkisi kaybolmaktadır.
Ses dalgalar halinde yayılan bir enerji türüdür.

46. SESİN YAYILMASI :
Ses dalgalarının, bir yüzeye çarparak yön değiştirmesine sesin
yayılması denir.
Ses bir yüzeye geldiğinde yüzeyin durumuna göre iki şekilde yansımaya
uğrar.
1- Aynı maddeden yapılmış, aynı yüzey alanına sahip iki cisimden biri
düz diğeri pürüzlü yüzeye sahip olup bu yüzeylere gönderilen aynı
özellikteki seslerden pürüzlü yüzeyden yansıyan sesini daha az duyarız.
2- Düz yüzeylerden yansıyan ses aynı doğrultuda yayılırken pürüzlü
yüzeylerden yansıyan ses farklı doğrultuda yayılır ve sonuçta pürüzlü
yüzeylerden yansıyarak kulağımıza gelen ses dalgaları azalır.

47. Sesin Hızı : Işık havada 300 milyon m /s hızla yayılırken, ses havada 340
m/s hızla yayılır.
Sesin yayılma hızı nelere bağlıdır ?
• Maddenin yoğunluğu ( D.O.)
• Ortam sıcaklığı ( D.O.)
• Ses katılarda sıvılara göre daha hızlı yayılır.
(Katılar daha yoğun olduğu için)
• Sıcaklık arttıkça sesin yayılma hızı da artar.(Tanecik hareketi arttığı için)
Örn: Eşit uzunluk ve eşit kalınlıktaki metallerden hangisinde, ses daha hızlı
yayılır ?
I- Bakır II- Demir III- Demir IV- Demir
200C 200C 800C 600C
En sıcak metalde ses daha hızlı yayılır.

49. Ses maddesel ortamda yayılır. SES BOŞLUKTA YAYILMAZ.
Sesin Yansıması : Ses dalgalarının bir engele çarpıp,doğrultu
değiştirmesine sesin yansıması denir.

50. Yankı : Ses dalgalarının sert bir yüzeye çarpıp tekrar geri dönmesine
yankı denir.
Yankı oluşturabilecek yerler genellikle büyük duvarlar ve derin vadilerdir.
Yankı olayının havada algılanabilmesi için ses kaynağı ile engel arasında
en az 17 m. mesafe olması gerekir.

51. Sesin yansıma ve yankı özelliğinden yararlanılarak ;
Denizlerin derinliği, bir gölün ve bataklığın genişliği ölçülebilir, balık
sürülerinin yerleri tespit edilebilir. Balina, yunus ve yarasa gibi canlılarda
sesin yankı ve yansıma özelliğinden yararlanırlar. Radar, sonar, ultrasın
gibi cihazların çalışmasında, vücutta biriken taşların kırılmasında
yararlanılır.
Sanayi sektöründe metallerin çatlak olup olmadıklarının tespiti ses
dalgaları ile kontrol edilerek araba ve uçak gibi araçların güvenlikleri
sağlanmakta ayrıca ses dalgaları cisimlerin uzaklıklarının tespiti için
kullanılmaktadır.
Ses havada yaklaşık 340 m/s süratle yayılır. Uzaklık ölçen cihaz ( Sonar )
engele ses dalgası gönderir. Engelden yansıyan sesin tekrar cihaza
dönmesi arasında geçen süreden engelin uzaklığı tespit edilir.

53. Ses havada yaklaşık 340 m/s süratle yayılır. Uzaklık ölçen cihaz ( Sonar )
engele ses dalgası gönderir. Engelden yansıyan sesin tekrar cihaza dönmesi
arasında geçen süreden engelin uzaklığı tespit edilir.
RADAR SONAR ULTRASON

54. BALİNA YUNUS
YARASA

55. SESİN SOĞRULMASI VE YALITIMI
Yumuşak ve pürüzlü maddeler sesi az iletir.Bu nedenle pamuk,yün,keçe
gibi maddeler yalıtım malzemeleri olarak kullanılır.Tahta,beton,metal sesi
iyi iletir.
Hastane, huzurevi, kütüphane, tiyatro, öğrenci yurdu, konferans salonu,
ses kayıt odaları gibi mekanlarda dış ortamdaki sesin içeri girmesini
engellemek için ses yalıtımı yapılır. Sesin yalıtımını sağlamak için sesin
soğrulmasını sağlayan maddeler kullanılır ve çift cam yöntemi uygulanır.

57. Günlük yaşamdan sesin soğrulması ve etkilerini örnekleyecek
olursak ;
• Araçların egzozlarındaki susturucularda sesi soğurucu maddelerdir.
Bunlar motor sesinin büyük bir kısmını hapseder.
• Oturma odasında bulunan yumuşak ve gözenekli eşyalar sesin büyük
bir çoğunluğunu soğurur ayrıca odadaki eşyaların girintili çıkıntılı pürüzlü
yüzey yapısına neden olduğundan sesi daha çok soğurur.
• Yeşil alanlarda; hem soluduğumuz havayı temizler hem de şehir
gürültüsünün büyük bir kısmını soğurur.
• Kar yağdığı zamanda kar taneleri sesin büyük bir kısmını soğurduğu
için sokaklar daha sessizdir.

61. Ses kaydı :
Sesin kaydedilmesini ve tekrar dinlenebilmesini sağlayan araca fonoğraf
denir.
Thomas Edison tarafından bulunmuştur.

63. ÇIKMIŞ SORULAR
SORU :1-Teog 2013-2014
SORU :2-Teog 2013-2014

65. SORU :3-2009 SBS SORU :4-2009 SBS

66. SORU : 5 2012- SBS
SORU : 6 2012- SBS

67. SORU :8) 2011-SBS
SORU :7) 2010-SBS

69. SORU :10) 2011-SBS
SORU :9) 2010-SBS

71. Kamyon ile otomobilin çıkardığı seslerin şiddeti ile sinek ve kuşun çıkardığı seslerin
yüksekliği aşağıdaki sütun grafiklerinde verilmiştir:
Yalnızca .grafiklerde verilen bilgilerden yola çıkarak;
I- Sineğin çıkardığı sesin frekansı, kuşunkinden küçüktür.
II- Kamyonun çıkardığı desibel (dB) biriminde ölçülen ses düzeyi, otomobilinkinden büyüktür.
III- Otomobilin çıkardığı sesin genliği, kuşun çıkardığı sesin genliğine eşittir.
ifadelerinden hangileri kesinlikle doğrudur?
A) Yalnız B) Yalnız II C) Yalnız III D) II ve III
SORU :12) 2013-SBS