Dokumen tersebut membahasikan proses pemerolehan bunyi bahasa oleh bayi dan anak-anak, serta ilmu fonologi dan fonetik yang mengkaji penghasilan bunyi bahasa. Ia juga menjelaskan alat-alat artikulasi yang terlibat dalam penghasilan bunyi konsonan dan vokal dalam bahasa Melayu.

1. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
1.0 PENGENALAN
Keupayaan bertutur dianugerahkan kepada semua manusia kecuali bagi golongan
istimewa seperti orang bisu dan pekak. Anugerah yang diberikan ini sebenarnya
mengalami peringkat demi peringkat iaitu daripada peringkat bayi kepada peringkat
kanak-kanak dan seterusnya hingga kepada peringkat dewasa. Kebolehan seseorang
bayi dalam memperoleh bunyi akan berbeza antara satu sama lain. Pemerolehan bunyi
bahasa banyak dipengaruhi oleh interaksi dengan orang di sekelilingnya. Lebih banyak
interaksi yang dilakukakan, lebih cepat proses pemerolehan bahasa oleh seseorang
bayi itu.
Satu kecenderungan yang menyalahi hukum bahasa ialah apabila ibu bapa dan orang
di sekeliling seseorang bayi menggunakan perkataan yang pelat sebagai tanda’manja’
dan ‘sayang’ pada bayi tersebut. Misalnya, perkataan ‘sayang’ dibunyikan sebagai
‘cayang’, perkataan ‘sedap’ dibunyikan sebagai ‘cedap’. Tabiat seumpama ini secara
psikologinya akan mempengaruhi penerimaan bunyi bayi tersebut dan berakhir dengan
penghasilan bunyi perkataan dengan cara pelat. Sehubungan dengan itu, ibu bapa perlu
diingatkan supaya memperkenalkan perkataan yang tepat bunyinya.
Kegagalan bayi membunyikan perkataan dengan betul adalah sesuatu perkara yang
normal kerana ianya ada kena mengena dengan sistem tuturnya. Sistem tutur akan
menjadi lebih mudah apabila kanak-kanak menjangkau usia yang lebih matang.
Sebagai contoh, bunyi /s/ lebih sukar dibunyikan berbanding bunyi /m/. Namun
begitu, lama-kelamaan bunyi tersebut akan dapat ditutur dengan tepat sejajar dengan
perkembangan dan tumbesaran mereka.
Pemerolehan bunyi bahasa ini sebenarnya boleh dikaji . Ini kerana secara saintifiknya,
terdapat ilmu khusus yang mampu memberi penjelasan terhadap persoalan bagaimana
bunyi bahasa dihasilkan. Ilmu khusus yang mengkaji penghasilan bunyi-bunyi bahasa
ini dikenali sebagai ilmu fonologi dan fonetik. Sehubungan dengan itu, di dalam
penulisan ini, penulis akan membincangkan dan membentangkan hasil kajian
berkenaan sistem bunyi yang diucapkan oleh manusia. Kajian ini akan meliputi
beberapa aspek seperti Penghasilan bunyi-bunyi konsonan dan vokal bahasa Melayu,
1

2. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Perbezaan di antara fonem dan alofon dalam sistem fonologi bahasa Melayu dan Ciri-
ciri suprasegmental bahasa Melayu dan kepentingannya dalam pengajaran kemahiran
lisan
1.1 FONOLOGI
Fonologi merupakan suatu bidang ilmu yang mengkaji sistem bunyi sesuatu bahasa :
iaitu rumus-rumus yang menentukan aspek sebutan. Kata phonology itu sendiri
datangnya daripada perkataan dalam bahasa Greek phone yang bermaksud ‘suara’. Di
Barat, pengkajian tentang bidang fonologi telah bermula sejak 200 tahun yang lalu
iaitu bermula lebih kurang pada awal tahun 1800, apabila bunyi bahasa dengan cara
membandingkan bunyi bahasa yang wujud dalam pelbagai bahasa yang berkaitan.
Walau bagaimanapun, sejak bidang fonologi diperkembangkan 30 tahun yang lalu,
penumpuannya lebih menekankan tentang aspek sistem psikologi yang telah memberi
kesan terhadap aspek sebutan dan seterusnya meneliti aspek fizikal artikulasi sebutan
yang sebenarnya.
Kajian fonologi dapat dibahagikan kepada dua bahagian iaitu fonetik dan fonemik.
1.2 FONETIK
Fonetik ialah bidang yang mempelajari segala bunyi bahasa yang dihasilkan oleh alat-
alat pertuturan manusia dan dapat diberikan simbol fonetik bagi bunyu-bunyi yang
dikeluarkan itu. Oleh itu, kajian fonetik meliputi aspek penyebutan , pendengaran atau
sifat bunyi . Fonetik mengkaji:
1. Hubungan alat-alat pertuturan dengan daerah artikulasi ketika menerbitkannya
(fonetik artikulasi).
2. Selok-belok operasi yang berlaku dalam sistem saraf dan otot mekanisme
pertuturan orang yang bertutur ketika bentuk-bentuk ucapan dalam proses
penghasilannya.
3. Keadaan dan sifat-sifat gelombang bunyi yang dikeluarkan oleh si penutur.
2

3. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
4. Proses pendengaran yang berlaku di dalam organ, telinga hingga ke satu titik
ketika bahan ucapan mewujudkan bentuk ucapan
5. Hubungan antara data dari setiap aspek tersebut di atas.
Ilmu fonetik termasuk dalam bidang ilmu linguistik. Jika diikut urutan kajian dalam
ilmu linguistik, ilmu fonetik akan menjadi ilmu pertama dikaji diikuti oleh fonologi
(sistem bunyi), morfologi (sistem kata), sintaksis ( sistem ayat) dan semantik (sistem
makna). Fonetik ialah ilmu yang mengkaji bagaimana bunyi bahasa dihasilkan. Ilmu
ini juga memperlihatkan bagaimana organ manusia seperti paru-paru, larings, farings,
rongga mulut dan hidung turut membantu menghasilkan bunyi bahasa.( Nor
Hashimah, 1998 : 2 )
1.2.1 Bidang Fonetik
Dalam ilmu fonetik, terdapat tiga bidang kajian iaitu fonetik artikulasi, fonetik akustik
dan fonetik auditori.
Fonetik Artikulasi
Fonetik artikulasi ialah bidang fonetik yang mengkaji bagaimana bunyi-bunyi bahasa
dihasilkan. Proses penghasilan sesuatu bunyi akan melibatkan organ-organ seperti
paru-paru, larings, rongga mulut, hidung dan bibir. Ini membawa maksud, fonetik
artikulasi adalah suatu bidang yang mengkaji penghasilan bunyi bahasa bermula dari
tekanan udara dalam paru-paru sehinggalah udara melepasi dua bibir. Sumbangan
yang diberi oleh bidang kajian ini antara lain adalah menerangkan bagaimana cara
menyebut atau membunyikan sesuatu huruf dengan tepat. Sumbangan ini lazimnya
diaplikasikan oleh guru yang mengajar di dalam kelas.
Fonetik Akustik
Fonetik akustik merupakan ilmu yang mengkaji ciri-ciri fizikal bunyi dan gelombang-
gelombang bunyi bahasa yang dihasilkan oleh penutur. Kajian fonetik akustik meliputi
aspek yang berkaitan dengan nada, ton, kenyaringan dan tempoh masa seseorang
penutur. Kesemua gelombang bunyi bahasa dapat diukur dan dianalisis melalui alat
3

4. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
seperti spectrogram yang menghasilkan graf gelombang bunyi. Ilmu ini memberi
sumbangan kepada penutur supaya dapat menutur sesuatu bahasa dengan nada dan
intonasi yang betul.
Fonetik Auditori
Fonetik auditori ialah suatu ilmu yang membuat kajian berkenaan dengan pendengaran
dan proses-proses tertentu yang wujud semasa telinga kita mendengar bunyi bahasa.
Kajian pendengaran yang dibuat menyentuh semua alat atau organ pendengaran
luaran dan dalaman telinga. Manakala, kajian tentang proses-proses pula melibatkan
proses memungut rangsangan, menyalurkan rangsangan ke otak dan seterusnya
menganalisis. Kajian fonetik auditori lebih menjurus untuk memberi rawatan dan
pemulihan kepada individu yang mengalami masalah dalam pendengaran bahasa.
1.3 FONEMIK
Fonemik ialah bidang kajian yang mempelajari bunyi-bunyi bahasa dan cara
pengelompokan bunyi-bunyi bahasa ke dalam fonem-fonem dalam sesuatu bahasa.
Bunyi-bunyi bahasa adalah bunyi yang dikeluarkan oleh alat-alat artikulasi.
1.4 ALAT-ALAT ARTIKULASI
Alat-alat artikulasi atau organ sebutan adalah alat-alat atau organ-organ yang berfungsi
dalam mengeluarkan bunyi-bunyi bahasa. Antara alat-alat artikulasi yang penting
dalam penerbitan bunyi-bunyi bahasa tersebut ialah lidah, gigi, bibir, gusi lelangit
keras dan lelangit lembut.
Lidah
Lidah adalah organ yang paling penting dari segi biologi. Ia amat aktif digunakan
dalam menghasilkan bunyi-bunyi bahasa. Bahagian lidah yang terlibat dalam
penghasilan bunyi bahasa ialah bahagian hadapan, bahagian tengah dan bahagian
belakang.
4

5. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Gigi
Gigi tidak bergerak dan digunakan sebagai penampan aliran udara dalam
menghasilkan bunyi. Gigi merupakan organ yang paling pasif dalam penerbitan bunyi
bahasa.
Bibir
Bibir merupakan otot yang boleh dibentuk supaya menjadi bundar atau leper untuk
kepentingan mengeluarkan bunyi-bunyi yang berlainan.
Gusi
Gusi adalah alat pertuturan yang letaknya di antara gigi dan lelangit keras.
Keadaannya cembung dan berfungsi sebagai daerah artikulasi, iaitu daerah
penyebutan. Gusi berperanan dalam pengeluaran bunyi-bunyi seperti [t], [d], [I] dan
sebagainya dengan bantuan hujung lidah yang berfungsi membuat penyekatan.
Lelangit
Lelangit dapat dibahagikan kepada lelangit keras dan lelangit lembut. Lelangit keras
terletak di antara gusi dan denga lelangit lembut. Lelangit keras berfungsi sebagai
daerah artikulasi dalam pengeluaran bunyi.
Lelangit lembut bermula dari sempadan lelangit keras hingga akhir daerah atas rongga
mulut dan merupakan bahagian lelangit yang terkebelakang dalam rongga mulut.
Bahagian ini dapat diturunkan dan dinaikkan untuk menutup atau membuka saluran
rongga tekak ke rongga hidung. Apabila lelangit lembut diturunkan maka bunyi yang
keluar adalah bunyi sengau dan jikalau dinaikkan maka bunyi yang keluar bukan
bunyi sengau.
5

6. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
2.0 PENGGOLONGAN DAN PENGHASILAN BUNYI BAHASA
Bunyi-bunyi dalam bahasa Melayu tergolong kepada tiga. Bunyi-bunyi yang
dimaksudkan itu ialah bunyi vokal, bunyi konsonan dan bunyi diftong. Walau
bagaimanapun dalam penulisan ini, perbincangan akan hanya menjurus kepada bunyi
vokal dan bunyi konsonan sahaja.
2.1 BUNYI KONSONAN
Konsonan ialah bunyi yang lain daripada bunyi vokal dan semasa penghasilan bunyi
konsonan, udara yang keluar dari paru-paru melalui halangan, sama ada tersekat,
tergeser, bergetar dan sebagainya di rongga mulut, rongga tekak atau di rongga mulut.
Keadaan lelangit lembut dan anak tekak mungkin dinaikkan atau diturunkan. Sewaktu
menghasilkan bunyi-bunyi konsonan, pita suara bergetar dan kadang-kadang tidak
bergetar. Dengan itu, sekiranya pita suara bergetar maka bunyi konsonan yang
dihasilkan ialah konsonan bersuara. Manakala jika pita suara tidak bergetar maka
bunyi konsonan yang dihasilkan itu ialah konsonan tidak bersuara.
Huraian di atas adalah berdasarkan definisi konsonan yang diberikan oleh beberapa
orang penulis Barat seperti Danial Jones, Gleason dan C.F.Hockett. Danial Jones
dalam An Outline of English Phonetics menyatakan bunyi-bunyi konsonan dalam
proses penerbitannya mengalami sempitan atau sekatan di rongga oral mahupun di
rongga nasal, yang bersuara atau tidak bersuaranya bunyi itu ditentukan oleh keadaan
pita suara [yakni bergetar atau tidak bergetar]. Gleason dalam bukunya An
Introduction to Descriptive Linguistics menyatakan bunyi konsonan adalah bunyi
bahasa yang dihasilkan oleh sekatan atau sempitan di dalam rongga mulut. C.F.
Hockett pula berpendapat bahawa konsonan adalah bunyi-bunyi bahasa yang
dihasilkan oleh gangguan dalam rongga mulut.
Dalam menghasilkan bunyi-bunyi konsonan, terdapat tiga perkara utama yang terlibat
iaitu cara sebutan, daerah sebutan dan keadaan pita suara.
Cara Sebutan
Cara pengeluaran adalah aspek fizikal penerbitan bunyi-bunyi konsonan yang
dihuraikan berdasarkan dengan mekanisme arus udara yang terlibat. Bunyi-bunyi
6

7. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
konsonan yang dihasilkan berbeza jenisnya kerana perbezaan bentuk arus udara yang
terlibat dalam proses penghasilannya. Kadang-kadang bunyi itu dihasilkan di daerah
artikulasi yang sama tetapi oleh kerana arus udara yang terlibat itu berbeza maka bunyi
konsonan yang diterbitkan itu pun berbeza.
Daerah Sebutan
Daerah sebutan ialah tempat atau bahagian di dalam rongga mulut yang ditemui atau
didekati oleh alat-alat artikulasi atau organ-organ sebutan. Bunyi-bunyi daripada jenis
yang sama boleh berbeza kerana daerah artikulasi yang terlibat berbeza.
Keadaan Pita Suara
Pengaruh pita suara penting dalam penerbitan bunyi-bunyi konsonan. Ini kerana, jika
pita suara bergetar maka bunyi konsonan yang dihasilkan dikatakan bersuara dan
sebaliknya, jika pita suara tidak bergetar maka bunyi itu dikatakan bunyi tak bersuara.
Konsonan dalam bahasa Melayu terbahagi kepada dua jenis iaitu konsonan asli dan
konsonan pinjaman. Konsonan asli ialah konsonan yang berasal daripada bahasa
Melayu. Manakala konsonan pinjaman pula adalah konsonan yang dipinjam daripada
bahasa-bahasa lain.
2.1.1 Konsonan Asli
Bunyi konsonan asli bahasa Melayu dapat dibahagikan kepada tujuh jenis iaitu
letupan, letusan, geseran, getaran, sengauan, sisian dan separuh vokal. Penjelasan
tentang jenis-jenis konsonan ini dapat dilihat dengan jelas menerusi jadual di bawah.
7

8. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Bil Konsonan Keterangan
1 Letupan Bunyi letupan terhasil apabila alat sebutan dirapatkan
pada mana-mana daerah sebutan. Dalam hal ini, arus
udara dari paru-paru yang melalui rongga mulut akan
tersekat dan kemudiannya dilepaskan dengan serta
merta untuk menghasilkan bunyi letupan (plosif)
Bunyi konsonan letupan terbahagi kepada empat jenis
iaitu;
1. Konsonan letupan dua bibir -- letupan dua
bibir tak bersuara [p] dan letupan dua bibir
bersuara [b];
2. Konsonan letupan gigi-gusi -- letupan gigi-
gusi tak bersuara [t] dan letupan gigi-gusi
bersuara [d];
3. Konsonan letupan lelangit lembut -- letupan
lelangit lembut tak bersuara [k] dan letupan
lelangit lembut bersuara [g];
4. Konsonan letupan glotis -- hentian glotis [ʔ].
Bunyi konsonan letusan terbahagi kepada dua jenis
2 Letusan
iaitu;
1. Konsonan letusan lelangit keras tak bersuara
[č] ;
2. Konsonan letusan lelangit keras bersuara [ĵ]
Bunyi konsonan geseran terbahagi kepada dua jenis
3 Geseran
iaitu;
1. Konsonan geseran gigi-gusi tak bersuara [s];
2. Konsonan geseran glotis tak bersuara [h].
8

9. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Bunyi konsonan getaran hanya satu jenis sahaja iaitu ;
4 Getaran
1. Getaran gigi-gusi bersuara [r].
Konsonan sengauan (nasal) ialah bunyi yang terhasil
5 Sengauan
apabila lelangit lembut direndahkan dan udara keluar
melalui rongga hidung.
Terdapat empat jenis sengauan dalam bahasa Melayu
iaitu;
1. Sengauan dua bibir bersuara [m];
2. Sengauan gigi-gusi bersuara [n];
3. Sengauan lelangit keras bersuara [ɲ];
4. Sengauan lelangit lembut bersuara [ŋ]
Bunyi konsonan sisian merujuk kepada bunyi konsonan
6 Sisian
sisian gigi-gusi bersuara [l].
7 Separuh vokal Bunyi konsonan ini terhasil apabila articulator yang
terlibat membuat geluncuran dan penujuan dari satu
vokal ke arah vokal yang mengikutinya. Penghasilannya
sama dengan penghasilan bunyi vokal, tetapi berlaku
sedikit penyempitan pada rongga mulut semasa arus
udara keluar melaluinya.
Bunyi separuh vocal ialah bunyi bersuara dan terdapat
dua jenis bunyi iaitu ;
1. Konsonan separuh vokal dua bibir bersuara
[w] ;
2. Konsonan separuh vokal lelangit keras
bersuara [y].
9

10. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
2.1.2 Cara Penghasilan Bunyi Konsonan Asli
2.1.2.1 Cara-cara menghasilkan bunyi kosonan letupan.
Letupan dua bibir
Letupan dua bibir tak bersuara [p] Letupan dua bibir bersuara [b]
 Dua bibir ditemukan dan lelangit  Dua bibir ditemukan dan
lembut dinaikkan rapat ke belakang lelangit lembut dinaikkan rapat
rongga tekak. ke belakang rongga tekak.
 Udara dari paru-paru melalui  Udara dari paru-paru melalui
rongga mulut dibiarkan tersekat di rongga mulut dan dibiarkan
bahagian belakang rapatan dua tersekat di bahagian belakang
bibir itu. rapatan dua bibir itu.
 Sekatan udara itu dilepaskan  Sekatan udara itu dilepaskan
dengan serta-merta tanpa serta-merta sambil
menggetarkan pita suara. menggetarkan pita suara.
 Penghasilan konsonan letupan dua  Penghasilan konsonan letupan
bibir tak bersuara [p] ditunjukkan dua bibir bersuara [b]
oleh rajah di bawah; ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
 Contoh;
 Contoh;
[palu], [rapi],[lap]
[buru], [raba],[biadab]
Letupan gigi-gusi
Letupan gigi-gusi tak bersuara [t] Letupan gigi-gusi bersuara [d]
 Hujung lidah ditemukan ke gigi-  Hujung lidah ditemukan ke gigi-
gusi dan lelangit lembut dinaikkan gusi dan lelangit lembut
rapat ke belakang rongga tekak. dinaikkan rapat ke belakang
rongga tekak.
10

11. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
 Udara dari paru-paru melalui  Udara dari paru-paru melalui
rongga mulut dan dibiarkan di rongga mulut dan dibiarkan di
bahagian belakang pertemuan di bahagian belakang pertemuan di
antara hujung lidah dengan gigi- antara hujung lidah dengan gigi-
gusi itu. gusi itu.
 Sekatan udara itu dilepaskan  Sekatan udara itu dilepaskan
dengan serta merta tanpa dengan serta merta sambil
menggetarkan pita suara. menggetarkan pita suara.
 Penghasilan konsonan letupan gigi-  Penghasilan konsonan letupan
gusi tak bersuara [t] ditunjukkan gigi-gusi bersuara [d]
oleh rajah di bawah; ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
 Contoh;
 Contoh;
[toreh], [gitar],[bolot]
[dasar], [adab],[kad]
Letupan lelangit lembut
Letupan lelangit lembut tak bersuara [k] Letupan lelangit lembut bersuara [g]
 Lelangit lembut dinaikkan rapat ke  Lelangit lembut dinaikkan rapat
belakang rongga tekak. ke belakang rongga tekak.
 Belakang lidah dinaikkan ke  Belakang lidah dinaikkan ke
lelangit lembut supaya udara dari lelangit lembut supaya udara
paru-paru tersekat pada bahagian dari paru-paru tersekat pada
pertemuan belakang lidah dengan bahagian pertemuan belakang
lelangit lembut itu. lidah dengan lelangit lembut itu.
 Sekatan udara dilepaskan dengan  Sekatan udara dilepaskan
serta merta tanpa menggetarkan dengan serta merta sambil
pita suara. menggetarkan pita suara.
11

12. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
 Penghasilan konsonan letupan  Penghasilan konsonan letupan
lelangit lembut tak bersuara [k] lelangit lembut bersuara [g]
ditunjukkan oleh rajah di bawah; ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
 Contoh;
 Contoh;
[kali], [laku],[kritik]
[ gari], [agas],[dialog]
hentian glotis [ʔ]
 Pita suara dirapatkan serapat-rapatnya dan lelangit lembut dinaikkan rapat ke
belakang rongga tekak.
 Udara dikeluarkan dari paru-paru dan dibiarkan tersekat di bahagian belakang
rapatan pita suara itu.
 Sekatan udara dilepaskan dengan serta merta tanpa menggetarkan pita suara.
 Penghasilan konsonan hentian glotis [ʔ] ditunjukkan oleh rajah di bawah;
 Contoh;
[daʔwa], [taʔjub],[bisiʔ]
12

13. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
2.1.2.2 Cara-cara menghasilkan bunyi konsonan letusan
Letusan lelangit keras tak bersuara Letusan lelangit keras bersuara [ĵ]
[č]
 Depan lidah ditemukan pada daerah  Depan lidah ditemukan pada
lelangit keras dan lelangit lembut daerah lelangit keras dan
dinaikkan rapat ke belakang rongga lelangit lembut dinaikkan rapat
tekak. ke belakang rongga tekak.
 Udara dari paru-paru melalui  Udara dari paru-paru melalui
rongga mulut dan dibiarkan rongga mulut dan dibiarkan
tersekat di bahagian belakang tersekat di bahagian belakang
pertemuan di antara depan lidah pertemuan di antara depan lidah
dengan lelangit keras itu. dengan lelangit keras itu.
 Sekatan udara itu dilepaskan secara  Sekatan udara itu dilepaskan
perlahan-lahan tanpa menggetarkan secara perlahan-lahan sambil
pita suara. menggetarkan pita suara.
 Penghasilan konsonan letusan  Penghasilan konsonan letusan
lelangit keras tak bersuara [č] lelangit keras bersuara [ĵ]
ditunjukkan oleh rajah di bawah; ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
 Contoh;
 Contoh;
[čatu], [aču],[Mač]
[ĵam], [daĵal],[imeĵ]
13

14. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
2.1.2.3 Cara-cara menghasilkan bunyi konsonan geseran.
Geseran gigi-gusi tak bersuara [s] Geseran glotis tak bersuara [h]
 Daun lidah didekatkan ke daerah  Lelangit lembut dinaikkan rapat
gigi-gusi agar dapat membuat ke belakang rongga tekak.
sempitan udara keluar.
 Pita suara direnggangkan luas
 Lelangit lembut dinaikkan rapat ke dan udara keluar dari paru-paru
belakang rongga tekak. dengan bebas melalui glotis
yang terbuka itu seperti keadaan
 Udara yang dikeluarkan dari paru- biasa ketika bernafas.
paru dibiarkan bergeser di daerah
gigi-gusi yang membuat sempitan  Penghasilan konsonan geseran
dengan daun lidah itu. glotis tak bersuara [h]
ditunjukkan oleh rajah di
 Pita suara tidak digetarkan. bawah;
 Penghasilan konsonan geseran
gigi-gusi tak bersuara [s]
ditunjukkan oleh rajah di bawah;
 Contoh;
 Contoh; [haus], [bahu],[bah]
[atlas], [lulus],[saya]
2.1.2.4 Cara-cara menghasilkan bunyi konsonan getaran
Getaran gigi-gusi bersuara [r]
 Hujung lidah dikenakan pada gusi-gusi, lelangit lembut pula dinaikkan rapat
ke belakang rongga tekak.
 Udara dari paru-paru melalui rongga mulut dan menggetarkan hujung lidah ke
gigi-gusi.
 Pita suara digetarkan.
14

15. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
 Penghasilan konsonan getaran gigi-gusi bersuara [r] ditunjukkan oleh rajah
di bawah;
 Contoh;
[rela], [suruh],[kubur]
2.1.2.5 Cara-cara menghasilkan bunyi konsonan sengauan
Sengauan dua bibir bersuara [m] Sengauan gigi-gusi bersuara [n]
 Bibir bawah dirapatkan ke bibir  Hujung lidah dirapatkan ke gigi-
atas. gusi.
 Lelangit lembut dalam keadaan  Lelangit lembut dalam keadaan
biasa dan tidak dinaikkan rapat ke biasa dan tidak dinaikkan rapat
belakang rongga tekak. ke belakang rongga tekak.
 Udara yang dikeluarkan dari paru-  Udara yang dikeluarkan dari
paru terus melalui rongga hidung. paru-paru terus melalui rongga
hidung .
 Pita suara digetarkan.
 Pita suara digetarkan.
 Penghasilan konsonan sengauan
dua bibir bersuara [m] ditunjukkan  Penghasilan konsonan sengauan
oleh rajah di bawah; gigi-gusi bersuara [n]
ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
 Contoh;  Contoh;
[maut], [lumur],[apam] [nama], [bonus],[kahwin]
15

16. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Sengauan lelangit keras bersuara [ɲ] Sengauan lelangit lembut bersuara [ŋ]
 Depan lidah dirapatkan ke gigi-  Belakang lidah dinaikkan rapat
gusi. ke lelangit lembut.
 Lelangit lembut dalam keadaan  Lelangit lembut dalam keadaan
biasa dan tidak dinaikkan rapat ke biasa dan tidak dinaikkan rapat
belakang rongga tekak. ke belakang rongga tekak.
 Udara yang dikeluarkan dari paru-  Udara yang dikeluarkan dari
paru terus melalui rongga hidung. paru-paru terus melalui rongga
hidung.
 Pita suara digetarkan.
 Pita suara digetarkan.
 Penghasilan konsonan sengauan
lelangit keras bersuara [ɲ]  Penghasilan konsonan sengauan
ditunjukkan oleh rajah di bawah; lelangit lembut bersuara [ŋ]
ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
 Contoh;  Contoh;
[ɲah], [aɲam],[haɲir] [ŋilu], [aŋau],[araŋ]
2.1.2.6 Cara-cara menghasilkan bunyi konsonan sisian
Sisian gigi-gusi bersuara [l]
 Hujung lidah dikenakan ke bahagian tengah gigi-gusi.
 Lelangit lembut dinaikkan rapat ke belakang rongga tekak.
 Udara dikeluarkan dari paru-paru melalui rongga mulut tetapi hanya dapat
keluar melalui tepian lidah.
 Pita suara digetarkan.
 Penghasilan konsonan sisian gigi-gusi bersuara [l] ditunjukkan oleh rajah di
bawah;
16

17. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
 Contoh;
[laut], [kalut],[mual]
2.1.2.7 Cara-cara menghasilkan bunyi konsonan separuh vokal
Separuh vokal dua bibir bersuara [w] Separuh vokal lelangit keras bersuara
[y]
 Bibir dibundarkan dan belakang  Depan lidah diangkat agak
lidah dinaikkan kea rah lelangit tinggi ke arah lelangit keras
lembut. dengan bibir dihamparkan.
 Lelangit lembut itu sendiri  Lelangit lembut itu sendiri
terangkat ke bahagian belakang terangkat ke bahagian belakang
rongga tekak. rongga tekak.
 Pita suara digetarkan sambil lidah  Pita suara digetarkan sambil
bergerak dengan pantas ke lidah bergerak dengan pantas ke
kedudukan untuk mengeluarkan kedudukan untuk mengeluarkan
vokal tengah. vokal tengah.
 Contoh;  Contoh;
[wisel], [awas], [takraw] [yakin], [yoga], [bayam]
2.1.3 Bunyi Konsonan Pinjaman
Bahasa Melayu turut meminjam perkataan-perkataan daripada bahasa-bahasa lain
seperti bahasa Arab, Sanskrit , Inggeris dan sebagainya bagi memperkembangkan lagi
bahasa. Sehubungan dengan itu, secara tidak langsung berlaku peminjaman bunyi-
bunyi bahasa asing atau bunyi yang dipenggalkan iaitu fonem terutamanya fonem
17

18. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
konsonan. Banyak konsonan dalam kata pinjaman telah digantikan dengan konsonan
Melayu. Misalnya, bunyi-bunyi dalam bahasa Arab seperti [th] menjadi [s]; [gh]
menjadi [g]; [dh] menjadi [d] dan [dz] menjadi [z]. Walaupun begitu, ada yang bunyi
asalnya terus digunakan dalam banyak kata dan digunakan sehingga kini. Bunyi-bunyi
itu ialah bunyi-bunyi geseran.
Fonem [f] dan [v] dihasilkan dengan merapatkan bibir bawah atas sehingga apabila
udara melalui terdapat geseran. Lelangit lembut dinaikkan. Pita suara tidak bergetar
untuk membunyikan [f] iaitu bunyi geseran bibir gusi tidak bersuara. Manakala untuk
membunyikan [v] pita suara bergetar yang menghasilkan bunyi geseran bibir gusi
bersuara.
Fonem [z] dihasilkan seperti menghasilkan [s]. Proses membunyikan [z] berbeza
apabila pita suara bergetar. Oleh yang demikian, konsonan yang dihasilkan ini
dinamakan geseran gusi bersuara. Fonem [s] pula dikeluarkan apabila lelangit lembut
dinaikkan dan depan lidah dinaikkan ke lelangit keras. Pita suara tak bergetar. Geseran
yang dihasilkan dinamakan geseran gusi lelangit keras.
2.2 BUNYI VOKAL
Vokal menurut Daniel Jones dalam Outline of English Phonetics adalah ‘bunyi
bersuara yang tatkala dihasilkan udara dari paru-paru keluar berterusan tanpa
mengalami sebarang sekatan atau sempitan yang boleh menimbulkan bunyi-bunyi
geseran’.
Manakala menurut Prof. Dr. Abdul Hamid Mahmood (1998), ‘vokal ialah bunyi-bunyi
bersuara yang tatkala dihasilkan , udara dari paru-paru keluar berterusan melalui
rongga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang gangguan atau sekatan. Bunyi vokal
mempunyai ciri-ciri kelantangan dan kepanjangan. Bunyi-bunyi vokal dapat didengar
dengan lebih jelas dan lebih panjang daripada bunyi-bunyi konsonan.’.
Arbak Othman (1983) mendefinisikan vocal sebagai bunyi-bunyi bahasa yang tidak
dicirikan oleh sebarang gangguan pada arus udara.
Berdasarkan beberapa definisi yang telah diberi, dapatlah dirumuskan bahawa vocal
ialah bunyi-bunyi bersuara yang apabila dihasilkan, udara dari paru-paru keluar
18

19. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
berterusan menerusi rongga tekak dan rongga mulut tanpa sebarang sekatan atau
gangguan. Bunyi-bunyi ini mempunyai ciri-ciri kelantangan dan kepanjangan. Dengan
ini, bunyi yang dihasilkan dapat didengar dengan lebih jelas dan lebih panjang
daripada bunyi konsonan.
Dalam bahasa Melayu, terdapat enam vokal asli iaitu terdiri daripada tiga vokal
depan, satu vokal tengah dan dua vokal belakang seperti yang diperlihatkan dalam
Carta Vokal Bahasa Melayu yang berikut;
Kedudukan Vokal Bahasa Melayu
Kata Depan, Tengah dan Belakang pada rajah tersebut bermaksud bahagian pada
lidah, iaitu depan lidah, tengah lidah dan belakang lidah. Istilah Sempit, Separuh
sempit, Separuh luas dan Luas pula bermakna keadaan rongga mulut. Garis-garis
melintang itu pula merupakan gambaran ketinggian lidah dinaikkan. Misalnya, untuk
membunyikan vokal [i] dan [u], lidah dinaikkan tinggi sekali sedangkan untuk
menghasilkan bunyi vokal [a] lidah diangkat sedikit sahaja.
Sehubungan dengan itu, kedudukan vocal-vokal dalam bahasa Melayu dapat
dirumuskan seperti dalam jadual yang berikut.
Vokal Lambang Nama vokal
[i] Vocal depan sempit
Vokal depan [e] Vokal depan separuh sempit
[a] Vocal depan luas
Vokal tengah [ǝ] Vocal tengah
[u] Vocal belakang sempit
Vokal belakang
[o] Vocal belakang separuh sempit
19

20. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Dalam Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu, bunyi vokal depan separuh sempit [e]
dan vokal tengah [ǝ] dilambangkan oleh huruf yang sama iaitu e. Huruf e yang
melambangkan bunyi vokal depan separuh sempit [e] dikenali sebagai e taling.
Manakala huruf e yang mewakili bunyi vokal tengah [ǝ] disebut e pepet.
Tiga bunyi vocal i, a dan u dapat hadir di awal, di tengah dan di akhir kata.
Manakala vocal e ( e taling ), o dan e ( e pepet ) hanya hadir di awal dan di
tengah kata asli bahasa Melayu. Vokal e taling, e pepet dan o hanya hadir di akhir
kata pinjaman yang bersuku kata akhir terbuka seperti kata klise, imperialism dan
moto.
2.2.1 Cara Penghasilan Bunyi Vokal
Bil Vokal Cara Membunyikan Rajah Contoh
1 Vokal  Bahagian depan lidah [itu]
depan diangkat setinggi-
sempit [i] tingginya. [bisu]
 Lelangit lembut
terangkat rapat ke [basi]
belakang tekak
menutup rongga
hidung.
 Udara yang dikeluarkan
dari paru-paru melalui
rongga mulut tanpa
sekatan sambil
menggetarkan pita
suara.
2 Vokal  Bahagian depan lidah [elaʔ]
depan diturunkan sepertiga
dari kedudukannya [beloʔ]
separuh
untuk mengeluarkan
sempit [e] [tempe]
vokal depan sempit.
 Lelangit lembut
terangkat rapat ke
belakang tekak
menutup rongga
20

21. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
hidung.
 Udara yang dikeluarkan
dari paru-paru melalui
rongga mulut tanpa
sekatan sambil
menggetarkan pita
suara.
 Bibir berada dalam
keadaan terhampar.
3 Vokal  Bahagian depan lidah [asuh]
depan luas diturunkan serendah-
[a] rendahnya. [bala]
 Lelangit lembut [bola]
terangkat rapat ke
belakang tekan
menutup rongga
hidung.
 Udara yang dikeluarkan
dari paru-paru melalui
rongga mulut tanpa
sekatan sambil
menggetarkan pita
suara.
 Bibir berada dalam
keadaan terhampar.
4 Vokal  Puncak tengah lidah [ǝmas]
tengah [ǝ] terletak di antara
[gǝmar]
kedudukan untuk
menghasilkan vokal [kronismǝ]
separuh luas dan vokal
separuh sempit.
 Lelangit lembut
terangkat rapat ke
belakang tekak
menutup rongga
hidung.
21

22. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
 Udara yang dikeluarkan
dari paru-paru melalui
rongga mulut tanpa
sekatan sambil
menggetarkan pita
suara.
 Bibir berada dalam
keadaan biasa.
5 Vokal  Bahagian belakang [ubi]
belakang lidah diangkat tinggi ke
arah lelangit lembut [bulan]
sempit [u]
tetapi tidak
menyentuhnya. [tipu]
 Lelangit lembut
terangkat rapat ke
belakang tekak
menutup rongga
hidung.
 Udara yang dikeluarkan
dari paru-paru melalui
rongga mulut tanpa
sekatan sambil
menggetarkan pita
suara.
 Bibir berada dalam
keadaan bundar.
6 Vokal  Bahagian belakang [oleh]
belakang lidah diturunkan
[tolol]
separuh sepertiga dari
sempit [o] kedudukannya untuk [teko]
mengeluarkan vocal
belakang sempit.
 Lelangit lembut
terangkat rapat ke
belakang tekak
menutup rongga
hidung.
22

23. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
 Udara yang dikeluarkan
dari paru-paru melalui
rongga mulut tanpa
sekatan sambil
menggetarkan pita
suara.
 Bibir berada dalam
keadaan bundar.
3.0 SISTEM BUNYI BAHASA: FONEM dan ALOFON
Fonem ialah unit terkecil yang membawa perbezaan makna ( Asmah Haji Omar
1986:37). Jones, B. (1967) menyatakan bahawa konsep fonem ini mula-mula
dikendalikan terhadap bunyi-bunyi penggalan konsonan dan vokal dalam sesuatu
bahasa ( Robins, R.H. 1964:129) Jumlah fonem dalam sesuatu bahasa itu berbeza
daripada fonem bahasa yang lain. Dalam bahasa Melayu terdapat enam fonem vokal ,
25 fonem konsonan dan tiga fonem diftong. Gabungan fonem akan membentuk suku
kata dan gabungan suku kata akan membentuk kata atau perkataan.
Menurut Marzukhi dan Samsu, fonem adalah unit pada tingkat bunyi yang dapat
membezakan makna. Cara yang paling mudah untuk menentukan fungsi fonem adalah
dengan membuat perbandingan ujaran-ujaran yang hampir-hampir serupa atau
dipanggil pasangan minimal . Pasangan minimal ialah pasangan yang mempunyai
pertentangan pada satu tempat yang membezakan maksud (makna). Tegasnya,
pasangan itu adalah pasangan minimal jika mempunyai pasangan bunyi yang hampir-
hampir sama kecuali pada satu unsur yang membezakan makna. Misalnya /lada/ dan
/dada/. Kedua-dua perkataan tersebut mempunyai ‘persekitaran’ yang sama iaitu
/_ada/. Makna bagi dua perkataan tersebut dibezakan oleh /l/ dan /d/ . Sehubungan
dengan itu, /l/ dan /d/ adalah fonem.
Penjelasan lebih lanjut tentang fonem ini boleh difahami melalui perkataan palu.
Perkataan ini terdiri daripada empat unit yang berbunyi iaitu p, a, l, u. Unit-unit bunyi
ini dipanggil sebagai fonem iaitu unit terkecil yang berfungsi. Sekiranya fonem p
diganti dengan m, maka perkataan palu akan bertukar menjadi malu. Dengan ini p
23

24. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
dan m adalah unit terkecil yang berfungsi kerana unit tersebut telah membezakan
maksud ujaran.
Perbezaan makna turut dapat dilihat pada pasangan minimal seperti pedang dan
petang. Melalui pasangan minimal pedang dengan petang tersebut terdapat bunyi
yang berbeza iaitu bunyi d dan bunyi t. Perkataan pedang hampir sama dengan
perkataan petang, yang hanya membezakannya adalah bunyi d dan bunyi t. Bunyi d
dan bunyi t merupakan bunyi yang membezakan makna. Oleh yang demikian, bunyi d
dan t adalah bertaraf fonem yang berbeza dan bunyi fonem tersebut diletakkan dalam
kurungan fonem /d/ dan /t/.
Contoh seterusnya boleh dilihat pada pasangan minimal kaya dan paya. Kedua-dua
perkataan ini mempunyai makna yang berbeza hanya disebabkan oleh fonem k dan p.
Maka bunyi k dan p merupakan unit-unit terkecil yang dapat membezakan makna
perkataan kaya dan paya. Dengan itu bunyi k dan p diletakkan dalam kurungan fonem
iaitu /k/ dan /p/.
Selain daripada contoh pasangan minimal yang telah diperjelaskan, terdapat juga
beberapa contoh pasangan minimal yang boleh menunjukkan unit-unit terkecil yang
membezakan makna atau pun dalam istilah bahasa Melayu iaitu fonem. Contoh-
contoh lain adalah seperti berikut;
i. Barat dan Karat
/b/ dan /k/ merupakan fonem yang membezakan makna perkataan
ii. Dulang dan Tulang
/d/ dan /t/ merupakan fonem yang membezakan makna perkataan
iii. Bakar dan Pakar
/b/ dan /p/ merupakan fonem yang membezakan makna perkataan
iv. Cari dan Jari
/c/ dan /j/ merupakan fonem yang membezakan makna perkataan
24

25. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Usaha mencari fonem-fonem dalam sesuatu bahasa dianggap paling mudah
dengan menggunakan pasangan minimal. Ini kerana perbezaan pada satu tempat yang
diisi oleh bunyinya itu jelas membuktikan fonem-fonem dalam bahasa yang dikaji itu.
Dalam melafazkan kombinasi bunyi seperti saya maya, raya dan gaya, seseorang
tidak teragak-agak lagi mengatakan yang bunyi konsonan /s/, /m/, /r/ dan /g/ adalah
fonem-fonem kerana bunyi-bunyi ini membezakan makna perkataan-perkataan yang
dinyatakan di atas.
Manakala pasangan serupa ialah fonem yang kedudukannya bertentangan dengan
fonem lain tetapi tidak membezakan makna. Contohnya /fiker/ dan /piker/. Bagi
pasangan tersebut /f/ dan /p/ tidak boleh dianggap sebagai fonem kerana ia tidak
membezakan makna.
Alofon merupakan anggota-anggota kepada satu fonem. Ia adalah kelainan bunyi
antara satu sama lain namun masih tergolong ke dalam satu fonem. Kelainan bunyi
yang tergolong ke dalam satu fonem ini terjadi akibat terpengaruh oleh bunyi tertentu
sama ada yang terdahulu atau terkemudian daripadanya. Sebagai contoh, /k/ dalam
bahasa Melayu mempunyai beberapa kelainan bunyi (alofon) . Ini disebabkan /k/
dipengaruhi oleh bunyi sekitarnya. Berdasarkan contoh k, kʷ dan ʔ, bunyi alofon
terjadi akibat kehadiran dalam perkataan kiri (atau k yang diikuti oleh vokal depan i).
Bunyi kʷ terjadi kerana kehadirannya dalam perkataan kuda ( iaitu k yang diikuti oleh
vokal belakang u) . Bunyi ʔ terjadi kerana kehadirannya diakhiri dengan suku kata
tertutup seperti dalam perkataan kakaʔ. Dalam kes ini , alofon k, kʷ dan ʔ merupakan
alofon-alofon daripada bunyi yang sama iaitu fonem /k/ . Ketiga-tiga bunyi k, kʷ dan ʔ
adalah bunyi yang mempunyai kesamaan fonetik. Ini membawa makna bahawa
bunyi-bunyi alofon tersebut adalah hampir serupa dari segi cara penghasilannya dan
saling melengkapi walaupun ia menduduki posisi masing-masing.
Dalam bahasa Melayu, t sebelum vokal seperti dalam tiga, diletupkan dengan jelas
disebabkan adanya vokal i yang menyusulinya. Sebaliknya, t akhir kata seperti dalam
kata padat, tidaklah diletupkan dengan nyata kerana letupannya tertahan disebabkan
tidak adanya vokal yang mengikutinya. Walau bagaimanapun, kedua-dua t berkenaan
dimasukkan dalam satu golongan t.
25

26. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Sebagai anggota dari fonem t, kedua-dua t berkenaan dinamakan alofon. Alofon.
Alofon t boleh dikategorikan kepada dua jenis iaitu alofon lingkungan dan alofon
bebas. Alofon lingkungan mempunyai distribusi yang saling menyingkirkan seperti
dua jenis t yang diperkatakan di atas tadi. Alofon bebas atau kelainan bebas boleh
menggantikan satu sama lain.
Perbezaan di antara Fonem dan Alofon boleh dilihat pada jadual yang berikut;
Fonem Alofon
 Fonem ialah unit bahasa terkecil  Alofon adalah anggota-anggota
yang berfungsi. fonem.
 Satu unit ujaran yang bermakna  Misalnya fonem p dalam palu,
atau perkataan terdiri daripada lupa dan luap.
beberapa unit bunyi.Misalnya
kata palu.  Bunyi p dalam palu dan lupa
diujarkan sebagai letupan bibir
 Kata ini terdiri daripada empat yang sempurna tetapi dalam luap
unti bunyi iaitu p,a,l,u. bunyi p diujarkan sebagai letupan
bibir yang tidak sempurna yakni
 Unit-unit bunyi ini dipanggil tidak diletupkan.
fonem, iaitu unit terkecil yang
berfungsi.  Dengan itu daripada ketiga-tiga
contoh kata di atas, fonem p
 Jika p diganti dengan m, maka mempunyai dua alofon.
palu akan bertukar menjadi malu.
 Oleh itu , p dan m adalah unit
terkecil yang berfungsi kerana
unit itu membezakan maksud
ujaran.
26

27. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
4.0 CIRI-CIRI SUPRASEGMENTAL BAHASA MELAYU
Dalam pertuturan manusia terdapat ciri-ciri yang disebut sebagai suprasegmental iaitu
sifat bunyi yang menindih sesuatu segmen bunyi sama ada vokal mahupun bunyi
konsonan. Segmen bunyi yang dicantumkan akan menghasilkan kata yang bermakna
jika dilengkapi dengan ciri-ciri non-segmental seperti kepanjangan, tekanan dan nada.
Ciri-ciri suprasegmental ini terhasil tanpa melibatkan alat-alat tutur dan titik artikulasi.
Ciri-ciri ini boleh mengubah keadaan bunyi vokal dengan melibatkan pada tekanan,
nada, jeda dan panjang-pendek.
Tekanan
Gleason dalam bukunya An Introduction to Descriptive Linguistic mengatakan
tekanan ialah ‘ the degree og force with which a sound or syllable is altered’. Arbak
Othman ( 1983:69 ) mengatakan tekanan ialah keras atau lembutnya suara yang
diperlukan bagi menyebut sesuatu suku kata. Dengan itu, keras atau lembutnya bunyi
sesuatu suara ketika menghasilkan bunyi-bunyi segmental itu bergantung pada tekanan
udara yang keluar dari paru-paru kemudiannya bergantung pada tenaga otot alat suara
(Madzhi Johari 1988: 54 ). Jika otot itu bergerak kuat, udara yang dikeluarkan juga
kuat dan begitulah sebaliknya. Keadaan inilah yang menimbulkan keras lembutnya
bunyi-bunyi yang dikeluarkan.
Nada
Nada atau pitch ialah ciri suprasegmental yang menunjukkan tinggi rendahnya suara
ketika mengucapkan sesuatu bunyi. Nada ditentukan oleh getaran pita suara. Getaran
cepat, nada akan meninggi dan jika tidak, nada akan rendah. Nada tidak jelas berbeza
dalam ayat.
Terdapat empat jenis nada yang ditandai angka: 1 (rendah),2 (biasa),3 (tinggi) dan 4
tinggi sekali. Dalam nada yang berbeza-beza itu, kita boleh mengadakan ayat-
ayat yang berlainan. Ayat penyata biasanya dimulakan dengan nada 2; kemudian
nada itu menaik apabila ada tekanan dan turun hingga 1.
27

28. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Suara perempuan mempunyai nada jauh lebih tinggi jika dibandingkan dengan suara
lelaki. Suara perempuan mempunyai 240 pusingan bagi setiap saat. Sementara suara
lelaki pula 150 pusingan bagi setiap saat. Paras nada suara berbeza antara individu dan
antara bunyi yang diucapkan oleh seseorang penutur.
Jeda
Jeda yang juga dikenali sebagai persendian merupakan suatu unsur hentian yang
memisahkan di antara unsur-unsur linguistic sama ada perkataan, ayat atau rangkai
kata. Jeda menggunakan symbol # sebagai lambang. Jeda boleh membezakan makna.
Contoh;
[#saya pakai baju ema?#] adalah berbeza maknanya dengan ayat [#saya pakai baju#
ema?].
Panjang-pendek
Panjang pendek boleh difahami sebagai kadar panjang atau pendeknya sesuatu bunyi
itu diucapkan. Simbol bagi fonem ini ialah [:] yang dinamakan mora. Simbol [:] ini
membawa erti panjang sebutan bunyi itu ialah satu mora. Simbol [: :] menunjukkan
dua mora . Simbol [.] pula membawa maksud setengah mora. Dalam bahasa Melayu
unsur ini tidak membezakan makna.
4.1 KEPENTINGAN SUPRASEGMENTAL DALAM KEMAHIRAN LISAN
Bahasa merupakan alat perhubungan yang penting dalam kehidupan manusia. Hal ini
kerana, melalui bahasa seseorang akan dapat berkomunikasi dengan orang lain untuk
menyampaikan kehendak, buah fikiran , perasaan , mendapatkan informasi dan
memahami orang lain. Guru-guru bahasa Melayu berperanan dalam memastikan
murid di sekolah dapat mempelajari bahasa kerana pembelajaran bahasa secara formal
berlaku di sekolah. Bahasa digunakan dalam interaksi lisan antara guru dan murid.
Dalam Sukatan Pelajaran Bahasa Melayu Sekolah Rendah, kemahiran lisan diberi
penekanan.
28

29. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Kemahiran lisan merupakan kemahiran asas yang perlu dikuasai oleh setiap orang.
Menurut Siti Hajar (2008), kemahiran lisan perlu dikuasai terlebih dahulu sebelum
mereka menguasai kemahiran bahasa yang lain. Adalah menjadi kebiasaan, kanak-
kanak yang dapat menguasai kemahiran lisan dengan baik akan dapat menguasai
kemahiran yang lain juga. Kemahiran lisan meliputi dua aspek iaitu kemahiran
mendengar dan kemahiran bertutur. Kemahiran lisan boleh dikuasai oleh murid
melalui latihan dan penggunaan bahasa secara kerap dan terancang. Individu yang
tidak menguasai kemahiran lisan boleh menyebabkan dirinya tidak dapat memahami
dan memberi tindak balas terhadap pertuturan orang lain.
Kemahiran mendengar boleh difahami sebagai keupayaan murid mendengar dengan
teliti, memahami dan menghayati perkara yang didengar dalam pelbagai situasi
pengucapan serta dapat memberikan maklum balas. Manakala kemahiran bertutur pula
boleh difahami sebagai keupayaan murid melafazkan bunyi bahasa yang bermakna
untuk menjalin hubungan, menyampaikan maklumat, pendapat dan sebagainya
menggunakan sebutan dan intonasi yang betul.
Dalam pertuturan manusia terdapat ciri-ciri yang disebut sebagai suprasegmental. Ciri-
ciri ini telah pun dibincangkan dalam tajuk di atas. Ciri-ciri suprasegmental yang
terdapat dalam bahasa Melayu ini memberi kepentingan tersendiri kepada para guru
dan murid terutamanya dalam pengajaran dan pembelajaran yang melibatkan
kemahiran lisan.
Sesuatu pengajaran kemahiran lisan akan menjadi lebih baik dan berkesan kerana
melalui unsur tekanan, seseorang guru dapat membuat penegasan ayat semasa
memberi arahan kepada murid-muridnya. Oleh yang demikian murid akan dapat
memahami arahan guru mereka dengan jelas.
Dalam konteks perhubungan, seseorang guru atau murid dapat melahirkan rasa
simpati, menunjukkan keprihatinan terhadap kebajikan orang lain, meminta maaf dan
memberi kemaafan, berkongsi kegembiraan, menyatakan penghargaan , berterima
kasih kepada orang lain dan sebagainya. Semua perkara itu boleh diterjemahkan
melalui nada yang digunakan. Dalam situasi sedih misalnya, baik guru atau pun
murid akan berkomunikasi dalam keadaan sedih. Orang yang berada di
persekitarannya akan sekaligus memahami dan turut bersedih.
29

30. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
Pertuturan yang terlalu cepat tanpa ada unsur jeda, pastinya akan menimbulkan
kesukaran pihak lawan bercakap untuk memahami pertuturan yang diucapkan. Oleh
yang demikian, semasa guru menjalankan proses penyampaian isi pelajaran kepada
murid-muridnya, adalah sangat penting guru mengaplikasikan unsur yang telah
dinyatakan.
Semasa proses pengajaran dan pembelajaran, seseorang guru pasti berhadapan dengan
masalah disiplin murid yang suka bermain dan berbual semasa pengajaran berlaku. Di
sini lah suprasegmental memainkan peranannya. Ayat larangan bermain atau larangan
berbual yang ingin dituturkan oleh seseorang guru itu perlu disertai dengan unsur
tekanan. Unsur tekanan akan menjadikan suara guru lebih lantang dan keras bunyinya.
Murid-murid yang terlibat sudah pasti akan memahami bahawa mereka telah dimarahi
dan ditegur oleh guru mereka. Justeru itu, proses pengajaran dan pembelajaran akan
menjadi lebih berkesan tanpa adanya gangguan murid.
Semasa proses pengajaran dan pembelajaran dilaksanakan di dalam kelas, sesi bersoal
jawab pasti akan berlaku sama ada pada peringkat permulaan, perkembangan atau
penutup. Soalan yang dikemukakan kepada murid biasanya menggunakan kata tanya
dan tanpa kata tanya. Menyoal tanpa menggunakan kata tanya memerlukan
penggunaan nada dan intonasi ayat yang betul dan jelas supaya murid dapat
memahami dan memberi maklum balas seperti yang diharapkan.
Pengajaran kemahiran lisan melibatkan aktiviti bertanya dan menjawab tentang
sesuatu perkara yang menjadi isu pelajaran. Sesi soal jawab perlu dilakukan secara
bertatasusila agar tidak menyinggung perasaan murid. Dengan penggunaan unsur-
unsur suprasegmental seperti panjang-pendek, nada dan jeda , sesuatu pengucapan
yang bertatasusila dapat dihasilkan.
30

31. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
5.0 RUMUSAN
Daripada apa yang telah diperbincangkan menerusi penulisan ini, dapatlah
dirumuskan bahawa kajian fonetik dan fonologi melibatkan organ pertuturan manusia
secara langsung. Organ tutur manusia ini disebut alat artikulasi. Sememangnya
terdapat banyak alat artikulasi manusia dan setiap satunya mengandungi fungsi dan
kedudukan yang berbeza dalam menghasilkan bunyi bahasa. Terdapat juga unsur yang
bukan dikategorikan sebagai alat artikulasi manusia namun mempunyai peranan yang
amat penting dalam mengeluarkan bunyi. Unsur yang dimaksudkan itu ialah udara.
Udara merupakan sumber tenaga utama dalam menghasilkan bunyi.
Dalam bahasa Melayu terdapat enam fonem vokal dan 25 fonem konsonan. Bunyi
vokal atau konsonan adalah bunyi bahasa yang dihasilkan oleh alat artikulasi manusia.
Kesemua bunyi vokal adalah bunyi-bunyi bersuara. Manakala bunyi konsonan pula
ada yang bersuara dan ada yang tidak bersuara. Hal ini kerana bunyi bersuara dan
tidak bersuara berkait rapat dengan keadaan pita suara di mana sekiranya keadaan
pita suara tertutup rapat semasa udara keluar melaluinya, maka getaran akan berlaku
pada pita suara yang akan menyebabkan terhasilnya bunyi bersuara. Sebaliknya, jika
pita suara itu terbuka semasa udara keluar melaluinya, bunyi yang akan dihasilkan
adalah bunyi yang tidak bersuara kerana getaran pada pita suara tidak berlaku.
Alofon merupakan anggota-anggota kepada satu fonem.Konsep alofon digunakan
untuk merujuk kepada bentuk fizikal sesuatu fonem. Fonem pula satu konsep abstrak
yang mewakili sejumlah bunyi yang dikeluarkan dalam penyebutan sesuatu kata. Ia
adalah unit bahasa yang berfungsi dan terkecil.
Suprasegmental adalah ciri-ciri yang terdapat dalam pertuturan manusia. Ia adalah
sifat bunyi yang menindih sesuatu segmen bunyi sama ada vokal atau pun bunyi
konsonan. Ciri-ciri ini boleh mengubah keadaan bunyi vokal dengan melibatkan
tekanan, nada, jeda dan panjang-pendek. Ia mempunyai banyak kepentingan kerana
dapat membantu guru bahasa Melayu dalam mencapai pengajaran dan pembelajaran
kemahiran lisan yang baik. Antara kepentingan utamanya adalah menolong guru
membetulkan kesilapan sebutan yang dilakukan oleh murid-murid terutama dalam
sebutan fonem yang sukar dihasilkan khususnya oleh penutur bahasa kedua.
31

32. E/FARIDAH: Tugasan Sem 5:HBML1203:FaridahHusin:751008035900001 Sem Mei
2012
6.0 BIBLIOGRAFI
Abdul Hamid Ahmad (1993). Fonologi Bahasa Sungai di Sabah . Kuala Lumpur :
Dewan Bahasa dan Pustaka
Abdullah Hassan (1980). Linguistik Am Untuk Guru Bahasa Melayu. Kuala Lumpur :
Fajar Bakti
Abercrombie, D. ( 1971) . Elements of General Phonetics. .Antherton Chicago/ New
York : Aldine.
Asmah Haji Omar (1995). Rekonstruksi Fonologi Bahasa Melayu Induk . Kuala
Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka
Choo Say Tee, Goay Teck Chong dan Zainuddin Ahmad. (2012). Teks Pra-U STPM:
Bahasa Melayu . Selangor : Pearson Malaysia Sdn. Bhd.
Malmberg, B.,(1968). Manual of Phonetics. North Holland : Amsterdam
Marzukhi Nyak Abdullah dan Samsu Yaacob. (1993). Bahasa Melayu Kertas Satu
STPM.. Kajang : Masa Enterprise
Nor Hashimah Jalaluddin (1998). Asas Fonetik . Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan
Pustaka
O’Connor, J.D.(1984). Phonetics. England : Penguin Book
Raja Mukhtaruddin Raja Mohd Dain. (1965). Ilmu Fonetik dengan latihan. . Petaling
Jaya : Agensi Penerbitan Nusantara
32