1. ­
Орон орны
үлгэрүүд

2. Тогоруу ач хариулсан нь
Эрт урьд цагт ойн захад эмгэн өвгөн хоёр эв найртай аж төрөн
амьдран суудаг байжээ. Өвгөн нь ойгоос мод цуглуулж мөөг
түүнэ.эмгэн нь уулын бэлд дэхь жижигхэн талбайдаа ногоо
тарьж,тахиа тэжээн амь зуудаг байжээ.
Намар борж өвгөн урдын адил гишүү түүхээр ой руу явжээ.
Түүсэн гишүүгээ үүлээд тэнтэр тунтур алхлан харьж явтал
намгийн тэндээс хачирхалтай чимээ гарч гэнэ. Өвгөн сэмээрхэн
гэтээд ойртон очоод зогтусав. Нэгэн тогоруу урхинд орчихсон
мултрах гээд зүтгэж байлаа. Ээ юу болох нь энэ вэ Хөөрхий
муу тогоруу энэ зигээрэй удвал үхэх нь байна шүү дээ. Одоохон
тавиад явуулчихья гээд урхи торноос нь арайхийн мултлав.
-За тогоруу минь эсэн мэнд нисэн оддоо.
Дахиж урхинд битгий ороорой гээд тавьж явуулжээ. Өвгөн
гэртээ харьж ирээд тогоруу шувуу жаргах нарны туяанд баяр
хөөртэйгээр нисэн одсон тухай эмгэндээ ярьжээ. Үүнийг
сонсоод эмгэн ч баярлав. Энэ үед хааалгыг нь тогших чимээ
гарав. Эмгэн хэн юм болоо гэж гайхав. Өвгөн ч мөн гайхаад
хаалгаа зөөлөн онгойлговол нэгэн үзэмгэлэнт охин зогсож байна
гэнэ.
-Иш ийм шөнө орой даарч хөрсөн байлгүй дээ алив охин
минь ор ор гээд өвгөн эмгэн хоёр охинд халуун цай агшаасан
будаа, жантай шөлнөөсөө өгч аль байдгаарай дайлжээ. Охин ч
түшиж тулах хүнгүй очих газаргүй гэдгээ хэлж өвгөн эмгэн
хоёроос гэртээ байлгахыг гуйжээ.
Үр хүүхэдгүй байсан өвгөн эмгэн хоёрч охинтой боллоо гэж
баярлан түүнийг хамт амьдрахыг зөвшөөрчээ. Маргааш өглөө нь
охин эртхэн босоод цай хоол бэлтгэх гэтэл будааны хөнөгт
ширхэг ч будаа байсангүй тул охин яахаа эдэхээ байв. Өвгөн
эмгэн хоёр унтсаар л байж гэнэ.
Охин галын өрөөнд “одоо яах билээ” хэмээн бодлогошрон суув.
Тэгээд хаалганы муутуу цаасан хавтасны цоорхойгоор
санамсаргүй хартал ээрч ороосон торгон утас харагдав. Даавуу
нэхдэг өрөө ажээ. Охины царай баяраар гэрэлтэв.

3. -Энэ чинь ээрсэн утас байна шүү дээ гээд тэр өрөө рүү оров.
Төдөлгүй таг таг чаг чаг, шүг шүг гэх даавуу нэхэх чимээ гарлаа
эхэллээ.
-Өвгөн эмгэн хоёр энэ дуунаар сэрэн “хачин” юм даа. Энэ
хар үүрээр хэн юм нэхэж байдаг билээ гэж гайхав. Тэгээд
хоёул өндийж босоод чих тавин чагнаж байтал тэр чимээ
намдаж охин гарч ирэв. Охин саяхан нэхсэн бөс даавуу
барьжээ. Тэр даавуу нь үнэхээр гоёмсог сайхан даавуу байна
гэнэ. Өвгөн эмгэн хоёр маш их гайхжээ.
-За энэ даавууг хот руу авч очоод зарж борлуулаарай.
Тэгээд олсон мөнгөөрэй тутрага худалдаж аваарай. Дураараа
даавуу нэхсэнийг минь уучлаарай гэж охин хэлэв.
Өвгөн даавууг үүрч, даваа гүвээг даван явсаар хотод
очиж өндөр үнээр заржээ. Өвгөн ихэд баярлаж охиндоо нэг сам
худалдаж аваад ирж гэнэ.
Охин өдөр бүр даавуу нэхэх болов. Тогоруун хээтэй
даавууг нь хүмүүс ихэд таашаан өндөр үнээр авах болжээ.

4. Туулай заан хоёр
Эрт урьд цагт нэгэн цэцэн туулай байжээ. Тэрээр бүжин байх
үедээ нуурын эрэг дээр тоглохоор очив. Энэ нуурын ус нь
цэнгэг тунгалаг учир бүх амьтад түүнээс уухаар ой тайгаас хүлч
ирнэ.
Нуурын эрэг дээр ганц өндөр бүдүүн хар мод байсныг хүн
хөрөөдөж унагаад зөвхөн хожуул нь үлдэж, түүн дээр давирхай
өрөмтөн тогтжээ. Туулай тэр том хожуулыг үзээд дээр нь сууж
амрахаар үсрэн гарч суув. Гэтэл бөгс нь давирхаатай наалджээ.
Хөөрхий туулай хожуулаас буух байтугай хөдөлж ч чадахгүй
болов. Ингээд л үхдэг байж дээ гэж туулай айж гайхшран суув.
Ийнхүү гүрийн сууж байтал модон дотроос нэг заан гарч
ирээд ус уухаар нуур руу явахыг туулай харж энэ заан намайг
л аврах байх гэж бодоод
Хүүе заан гуай энэ уснаас ууж болохгүй эзэнтэн намайг
харуулд тавьсан юм гэж хашиграв. Заан ер тоосонгүй алхаж
байв. Туулай бүр чанга дуугаар Заан гуай та чинь дүлий юм уу
хэмээн чангаас чанга хашгирав.