Prehistoric Archaeology

1. Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΛΙΘΟΥΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΛΙΘΟΥ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
. πδ ολιτισμός. πδ ολιτισμός

2. Πολιτισμός είναι το σύνολο των
πνευματικών επιτευγμάτων του ανθρώπου,
τα οποία είτε εκφράζονται με τον
προφορικό και τον γραπτό λόγο είτε
αποτυπώνονται στην ύλη με διάφορες
μορφές. Οι πνευματικές κατακτήσεις του
παλαιολιθικού ανθρώπου ανιχνεύονται
αποκλειστικά στα αρχαιολογικά
ευρήματα, ακίνητα και κινητά, δηλαδή
στους χώρους που κατοίκησε και τάφηκε,
και στα αντικείμενα που χρησιμοποίησε
(π.χ. εργαλεία). Στα υλικά αυτά κατάλοιπα
καταγράφεται συγχρόνως η μελέτη της
φύσης, του κλίματος και της
συμπεριφοράς των ζώων, αλλά και οι
τρόποι με τους οποίους ο παλαιολιθικός
άνθρωπος κατόρθωσε να επιβιώσει στις
αντίξοες συνθήκες της εποχής των
Παγετώνων.
Μικρός χειροπέλεκυς από οψιανό,
διαμορφωμένο με αμφιπρόσωπη ολική
επεξεργασία με μαλακό κρουστήρας.

3. Η επιλογή προσωρινού καταφύγιου (π.χ. σπήλαιο, κατάλυμα από οστά μαμούθ), η ανακάλυψη της
φωτιάς (περίπου 700.000 χρόνια πριν από σήμερα), η επιλογή κατάλληλων πετρωμάτων για την
κατασκευή ανθεκτικών όπλων και εργαλείων, η συνεχής βελτίωση των τεχνικών κατασκευής
εργαλείων και των κυνηγετικών μεθόδων, ο ενταφιασμός των νεκρών και η τέχνη αποτελούν τα
πρωιμότερα επιτεύγματα στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Meshiritsch, Ουκρανία.
Σχεδιαστική αναπαράσταση καταλύματος από οστά μαμούθ.

4. Το έναυσμα για τη δημιουργία της παλαιολιθικής τέχνης έδωσε η ανάγκη του ανθρώπου για
επιβίωση. Έτσι, την πρωιμότερη μορφή τέχνης στον πλανήτη μας, αποτελούν τα εργαλεία και
όπλα. Από τον ελλαδικό χώρο προέρχονται πολυάριθμα εργαλεία από λίθο, οστό και κέρατο
(χειροπελέκεις, αιχμές βελών, ξέστρα, λεπίδες, βελόνες, σπάτουλες κλπ.).
Οι λιθοτεχνίες της Κατώτερης Παλαιολιθικής περιόδου στη Γαύδο, αν και φαίνονται κατ' αρχάς ως
παράδοξο, εδράζονται στα τέχνεργα που βρέθηκαν με τα τυπολογικά χαρακτηριστικά που έχουν οι
χειροπελέκεις. Ο υπο-καρδιόσχημος χειροπέλεκυς από τοπικό ραδόχρωμο ασβεστόλιθο, που βρέθηκε
στην παραλία του Σαρακήνικου της νήσου Γαύδου, νότια της Κρήτης, διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά
γνωρίσματα εργαλείου των εξελιγμένων Αχελαίων λιθοτεχνιών. Η χρονολόγησή του μπορεί να γίνει
προς το τέλος της ύστερης Κατώτερης Παλαιολιθικής περιόδου από το 200000-120000, χωρίς να
αποκλείεται όμως μια πολύ πρωιμότερη χρονολόγησή του έως και 700.000 χρόνια πριν. Η έρευνα
διενεργείται από το 2006 από την από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου
Κρήτης σε συνεργασία με την ΚΕ' Εφορεία Χανίων .

5. Από την Τελική Ανώτερη Παλαιολιθική (25.000-11.000 πριν από σήμερα) πληθαίνουν οι
ενδείξεις σεβασμού προς το άτομο και ενταφιασμού του (Θεόπετρα), ενώ η εξόρυξη κόκκινης
ώχρας στο λατομείο της Θάσου υποδηλώνει τη χρήση της για την κόσμηση του νεκρού. Πολύ
πιθανή είναι και η κόσμηση του σώματος εν ζωή, μια και αυτή η πολύτιμη χρωστική ύλη -ο
"χρυσός" της Παλαιολιθικής- φυλασσόταν αμέσως μετά την εξόρυξη σε θήκες από ελαφοκέρατα.
Τρυπημένα δόντια ελαφιών που
χρησίμευαν ως περίπαπτα. Θεόπετρα
Θεσσαλίας
Oστέινα τέχνεργα της Aνώτερης
Παλαιολιθικής (Μαγδαλένια
πολιτισμική φάση).

6. Από την ίδια περίοδο χρονολογούνται και τα πρώτα κοσμήματα από δόντια αρκούδας, ελαφιού
καθώς και σαλιγκάρια με οπή ανάρτησης, τα οποία αποτελούν στοιχεία κοινωνικού συμβολισμού.
Στα δείγματα παλαιολιθικής τέχνης από την Ελλάδα συγκαταλέγεται και οστό ζώου με εννέα
εγχάρακτες, παράλληλες γραμμές, το οποίο προέρχεται από το σπήλαιο της Θεόπετρας. Από το
σπήλαιο Σαρακινό του Πηλίου, προέρχονται δύο πλακίδια από σχιστόλιθο με εγχάρακτες
παραστάσεις ανθρώπινων μορφών, καλυβών, ζώων (αιγαγροειδούς και ερπετού) και καμακιού
(φωτογραφίες). Από την περιοχή του Πηλίου προέρχεται επίσης και στιλπνό αντικείμενο με
εγχάρακτη παράσταση άγριου αλόγου. Μνημεία παλαιολιθικής τέχνης, όπως βραχογραφίες και
μικροπλαστική, όμοια με εκείνα της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης δεν έχουν βρεθεί μέχρι
στιγμής στην Ελλάδα.

7. ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΤΕΧΝΗ
Τα πρωιμότερα προϊόντα καλλιτεχνικής δημιουργίας στην ιστορία της ανθρωπότητας
ανάγονται στην Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο (35.000-10.000 π.Χ.) και αποτελούν
πνευματικά προϊόντα του Homo sapiens sapiens, δηλαδή του σημερινού ανθρωπολογικού
τύπου. Μεμονωμένα ευρήματα όμως, όπως γραμμικά σχέδια χαραγμένα σε οστά
ελέφαντα, από το Bilzingsleben της Γερμανίας, όπου έζησε άνθρωπος του τύπου Homo
erectus, ανάγουν τις πρώτες εκφράσεις τέχνης πιθανά στην Κατώτερη Παλαιολιθική
(600.000-100.000 π.Χ.).

8. Βασικές μορφές της παλαιολιθικής τέχνης αποτελούν οι βραχογραφίες και η μικροτεχνία. Σ' αυτές
αποτυπώνονται με μοναδική φυσιοκρατία ή και σχηματοποιημένη εκφραστικότητα το φυσικό
περιβάλλον και τα ζώα της εποχής, οι ζωτικές δραστηριότητες του παλαιολιθικού κυνηγού, οι
συνοδοιπόροι του -άντρες και γυναίκες- στη σκληρή καθημερινότητα, αλλά και όσα τον φόβιζαν
και έπρεπε να εξευμενίσει, όσα κατάφερνε να υπερνικήσει και ήθελε να θυμάται.
Σπήλαιο Αλταμίρα, Ισπανία. Bραχογραφία από την κεντρική αίθουσα του σπηλαίου. Παράσταση βίσονα .
Ύστερη Παλαιολιθική Εποχή.

9. Στην Ευρώπη διατηρήθηκαν βραχογραφίες στα πολυάριθμα σπήλαια των Πυρηναίων, τόσο στη
Γαλλία (Lascaux, Niaux, Perle Meche, Chauvet, Cosquer, Les Trois Freres) όσο και στην Ισπανία
(Altamira, Tito Bustillo, Covalanas). Οι παλαιότερες από τις μέχρι στιγμής γνωστές βραχογραφίες
εντοπίστηκαν στο σπήλαιο Chauvet και χρονολογούνται 32.500 χρόνια πριν από σήμερα.
Μαμούθ, βίσονες, ταύροι, άγρια άλογα, ελάφια, αλλά, σπανιότερα, και μεγάλα ψάρια, φώκιες και
πιγκουίνοι συνθέτουν μαζί με ανθρώπινες φιγούρες σκηνές κυνηγιού με μοναδική ζωντάνια. Οι
μορφές είναι χαραγμένες, ανάγλυφες και ζωγραφισμένες στα τοιχώματα των σπήλαίων. Τα
χρώματα που χρησιμοποιούνται είναι γαιώδη: κόκκινη ώχρα από αιματίτη, μαύρο από καμμένα
ξύλα ή κόκκαλα ζώων, και τέλος κίτρινο και καφέ από λιμονίτη ή από μίγμα αιματίτη και οξείδιου
του μαγγανίου. Η θέση των βραχογραφιών, κατά κανόνα στους σκοτεινούς θαλάμους των
σπηλαίων, καθώς και η θεματογραφία τους, οδηγούν στη σύνδεση της τέχνης αυτής με τη
διεξαγωγή κάποιων τελετών.
Σπήλαιο Lascaux, Γαλλία.
Bραχογραφία από την κεντρική αίθουσα του σπηλαίου. Διακρίνονται:
βίσονας, άγριοι ταύροι, ελαφοειδή και άγρια άλογα.
Σπήλαιο Cosquer, νότια Γαλλία. Βραχογραφία
με παράσταση πιγκουίνων.

10. Η μικροτεχνία είναι διαδεδομένη στην Ευρώπη, από τις ακτές του Ατλαντικού μέχρι τα
Ουράλια όρη. Ανάγεται στην Ωρινάκια πολιτισμική φάση (περίπου 30.000-20.000 πριν από
σήμερα), γνωρίζει όμως ιδιαίτερη ακμή κατά τη Μαγδαλένια φάση (περίπου 15.000-11.500
πριν από σήμερα). Μορφές ανθρώπων και ζώων, αλλά και τοπία βρέθηκαν χαραγμένα ή
ανάγλυφα σε διάφορα είδη λίθων, οστών ζώων και σε ελαφοκέρατα. Όμως, η σημαντικότερη
μορφή μικροτεχνίας είναι η μικρογλυπτική.
Πάνω: Eργαλειοτεχνία της Aνώτερης Παλαιολιθικής (Ωρινάκια πολιτισμική φάση).
1-3,9. ξέστρα 4-6,10. λεπίδες 7. γλυφίδα 8,11-12. αιχμές.
Δεξιά: Η «Αφροδίτη» του Brassempouy βρέθηκε το 1892 στη Γαλλία και χρονολογείται 25.000
χρόνια πριν.

11. Γυναικείες και ανδρικές μορφές, ζώα και τέρατα μορφοποιούνται σε λίθο, οστό,
ελεφαντόδοντο, ελαφοκέρατο και πηλό. Μερικά χαρακτηριστικά δείγματα της παλαιολιθικής
μικροπλαστικής είναι η "Αφροδίτη" από το Willendorf της Αυστρίας, ο Λεοντάνθρωπος και
η κεφαλή λιονταριού από το Vogelherd της Γερμανίας, ανάγλυφη ανθρώπινη μορφή και
μαμούθ από το Geissenkloesterle Γερμανίας, καθώς και σχηματοποιημένες μορφές και
αντικείμενα καλλωπισμού από την Dolni Vestonice της Τσεχίας.
Αριστερά: Η Αφροδίτη του
Dolni Vestonice
(27.000 χρόνια πριν).
Δεξιά: Η Αφροδίτη του
Willendorf
(22.000 χρόνια πριν)

12. Τα κείμενα της παρουσίασης βασίζονται κατεξοχήν:
Α) Στο συλλογικό έργο: Ελληνική Ιστορία (επιμ. Μ. Σακελλαρίου, Χρ. Μαλτέζου, Αλ.
Δεσποτόπουλος), τ.1 (Προϊστορία και Αρχαϊκοί Χρόνοι), εκδ. Εκδοτική Αθηνών και «Η
Καθημερινή», Αθήνα 2010
Β) Στα άρθρα της ιστοσελίδας του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού
www.ime.gr/chronos/01 (Εποχή του Λίθου)
Γ) ) Στο συλλογικό έργο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.1 (Προϊστορία και Πρωτοϊστορία),
εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1970

13. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ (ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ Ή ΜΕΤΑΦΡΑΣΜΕΝΗ)
Bengtson Henry, Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος, μτφρ. Ανδρέας Γαβρίλης, εκδ. Μέλισσα, Αθήνα 1970
Botsford G.W και Robinson C.A., Αρχαία Ελληνική Ιστορία, τ.1-2, μτφρ. Σωτήρης Τσιτσώνης, εκδ.
Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1977-79
Ελλάς (συλλογικό έργο), Ιστορία και Πολιτισμός του Ελληνικού Έθνους, εκδ. Πάπυρος, Αθήνα 1998
Hood Sinclair, Η Τέχνη στην Προϊστορική Ελλάδα, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1993
Θεοχάρης Δημήτριος, Νεολιθικός Πολιτισμός - Σύντομη επισκόπηση της Νεολιθικής εποχής στον
ελλαδικό χώρο, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 2010 (επανέκδοση της πρώτης έκδοσης του 1972)
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (συλλογικό έργο), τ.Α’, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1972
Lacy A.D., Η Ελληνική Κεραμική της Εποχής του Χαλκού, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1998
Λάζος Χρήστος, Ναυτική Τεχνολογία στην Αρχαία Ελλάδα, εκδ. Αίολος, Αθήνα 1996
Μπαμπινιώτης Γεώργιος, Συνοπτική Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα 1985

14. Παπαθανασόπουλος Γ.Α. (επιμ.), Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, εκδ. Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή-
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 1996
Παπαχατζής Νικόλαος, Η Θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1987
Παπαχατζής Νικόλαος, Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησης: Κορινθιακά-Λακωνικά, Μεσσηνιακά-Ηλιακά,
Αχαϊκά-Αρκαδικά, Βοιωτικά-Φωκικά, Αττικά, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2002 (επανέκδοση)
Σημαντώνη-Μπουρνιά Εύα, Αρχαιολογικός Άτλας του Αιγαίου από την προϊστορία ως την ύστερη
αρχαιότητα, Αθήνα, 1998
Treuil Rene et al., Οι Πολιτισμοί του Αιγαίου, μτφρ. Όλγα Πολυχρονοπούλου και Άννα Φιλίππα-
Touchais, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996
Τσούντας Χρήστος, Αι Προϊστορικαί Ακροπόλεις Διμηνίου και Σέσκλου, εκδ. Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις
Αρχαιολογικής Εταιρείας, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, Εν Αθήναις 1908.
Vermeule Emily, Ελλάς – Εποχή του Χαλκού, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1983
Χουρμουζιάδης Γεώργιος (επιμ.), Δισπηλιό 7500 χρόνια μετά, εκδ. University Studio Press,
Θεσσαλονίκη 2002.

15. Περιοδικά
Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα
Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα
Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία, σειρά Μεγάλες Μάχες, εκδόσεις Περισκόπιο/ Γνώμων:
Επιλεγμένα άρθρα
Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, σειρά Παγκόσμια Ιστορία/ Γνώμων: Επιλεγμένα άρθρα
Περιοδικό Corpus, εκδόσεις Περισκόπιο: Επιλεγμένα άρθρα
Περιοδικό Αρχαιολογία και Τέχνες: Επιλεγμένα άρθρα
Ιστοσελίδες
www.ime.gr/chronos (Ελληνική Ιστορία)
http://www.greek-language.gr/Resources/ancient_greek/history/art (Ιστορία της αρχαίας
ελληνικής τέχνης)
http://www.ehw.gr/ehw/forms (Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού)
www.wikipedia.org (Λήμματα για την Προϊστορική Ελλάδα)
http://www2.egeonet.gr (Πολιτιστική πύλη του Αρχιπελάγους του Αιγαίου)