Հոգևոր- կրթական հաստատություններ

1. Մայր Աթոռի հոգևոր-
կրթական
հաստատություններ

2. Գևորգյան հոգևոր ճեմարան
Ճեմարանի հիմնը
Մեծ տեսիլքի մենք զավակն ենք
Հույսով վառված հուր հոգիներ.
Ջինջ հավատքի մեր սուրբ
նախնեաց,
Ամուր պահակ ենք միշտ
կանգնած:
Հայրենիքի հողին փարված,
Որտեղ իջավ ինքն Աստուած.
Փոխան չարի սեր ենք ցուցել
Եւ այսպես ենք անմահացել:
Կեցցէ, կեցցէ, կեցցէ հավետ
Հայրենիքը մեր առհավետ,
Կեցցէ, կեցցէ թող անսասան
Մեր հոգեւոր այս ճեմարան:

3. Հայ դպրոցի եւ մշակույթի պատմության մեջ
առանձնահատուկ տեղ է գրավում Էջմիածնի
Գեւորգյան ճեմարանը: Անհանր է
պատկերացնել ԺԸ դարի վերջերի և Ի. Դարի
առաջին կեսի հայ մտավոր կյանքն ու
եկեղեցին առանց Գեւորգյան ճեմարանի
գործունեության: Այն միանգամից բարձրացրել
է հայ ժողովրդի մտավոր մակարդակը`
հասցնելով բարձրագույն` եվրոպական
չափանիշների: Մինչ Երևանի պետական
համալսարանի հիմնադրումը ճեմարանը հայ
իրականության միակ բարձրագույն
ուսումնական հաստատությունն էր:
Ճեմարանի հիմնադրման հարցը
հասունացել էր վաղուց: Դեռեւս ԺԸ. Դարի
կեսերին այդ մասին բազմիցս են շեշտել Ստ.
Նազարյանը, Մ. Նալբանդյանը, Ս. Շահազիզը,
Րաֆֆին եւ ուրիշներ: Այդ կարեւոր գործը
հնարավոր եղավ իրականացնել Ամենայն
Հայոց կաթողիկոս Գեւորգ Դ.
Կոստանդնուպոլսեցու (1866-1882թթ.) օրոք: Իր
բազմարդյուն գործունեության համար նա
կոչվել է «Մեծագործ», որին կարող էր արժանի
լինել, եթե միայն ճեմարանը հիմնադրած
լիներ:

4. Կաթողիկոս ընտրվելուց հետո Գեւորգ Դ. Կոստանդնուպոլսեցու առաջին մտահոգությունը եղավ
դպրոցական գործի կազմակերպումը: 1867թ. հունիսի 14-ի հրահանգով նա ստեղծեց Ուսումնական
հանձնաժողով, որին հանձնարարություն տրվեց թեմերում դպրոցներ բացել: Օգտվելով «Պոլոժենիե» -ի
ընձեռած հնարավորությունից` կաթողիկոսը բացի թեմական դպրոցներից, գյուղերում եւ քաղաքներում
բացեց հարյուրավոր ծխական դպրոցներ: Ավելի ուշ (1875թ.) սահմանեց թեմական տեսուչների
պաշտոնը, որոնց հրահանգված էր ապահովել դպրոցների անխափան գործունեությունը:
Բնական է, որ ուսումնական գործին այսքան նախանձախնդիր Հայրապետը չէր կարող չզբաղվել
հայկական դպրոցներն ու Հայ Եկեղեցին ուսյալ, զարգացած ուսուցիչներով ու եկեղեցականներով
ապահովելու գործով: Այդ հույժ կարեւոր նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ էր ստեղծել
հոգեւոր բարձրագույն ուսումնական հաստատություն: Հոգեւոր բարձրագույն ուսումնական
հաստատության հիմնադրումը դարձավ կաթողիկոսի ամենօրյա մտածումների հիմնական առարկան:
Պատահական չէ, որ դեռեւս 1866թ. Ս. Պետերբուրգում Ալեքսանդր II-ի հետ հանդիպման ժամանակ
նորընտիր կաթողիկոսը խոսք էր բացել ճեմարանի հիմնադրման մասին: Այդ ժամանակ է, որ Գեւորգ Դ.
կաթողիկոսը ստացել էր թագավոր կայսեր հաճությունը` ճեմարան բացելու համար: Համապատասխան
պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել նաեւ Ներքին գործոց եւ Լուսավորության
նախարարությունների, Կովկասի փոխարքայի գրասենյակի համապատասխան բաժինների հետ:
Լուսավորության նախարարության պահանջով 1869թ. մշակվել եւ կայսերական հաստատման է
ուղարկվել ճեմարանի կանոնադրությունը, որի համաձայն նոր ուսումնական հաստատությունը պետք
է լիներ վեցամյա ուսուցմամբ դպրոցական հաստատություն` նման թեմական դպրոցներին: Սակայն
Լուսավորության նախարարության փորձագետները կանոնադրությունը մանրամասն
ուսումնասիրելուց հետո մի շարք լուրջ փոփոխություններ էին կատարել: Ճեմարանում ուսուցման
տեւողությունը պետք է լիներ իննամյա, որից վեցը` դպրոցական, երեքը` լսարանական բաժիններում:
Այսինքն` ճեմարանին տրվելու էր բարձրագույն ուսումնական հաստատության կարգավիճակ: Ի վերջո,
1874թ. հոկտեմբերի 1-ին ճեմարանի կանոնադրությունը հաստատվեց Ալեքսանդր II-ի կողմից:
Ճեմարանում ուսուցումը տարվելու էր հիմնականում գրաբարով:

5. Այսպես, հոգեւոր բարձրագույն ուսումնական հաստատություն
բացելու հարցը վճռված էր: Կարեւոր էր նաեւ կառույցի վայրի
ընտրությունը: Հիմնական խոսակցությունները Թիֆլիսում կամ
Ռուսաստանի հայաշատ որեւէ քաղաքում բացելու շուրջ էին`
համալսարանական կենտրոններին մոտ: Սակայն Գեւորգ Դ.
կաթողիկոսը ճեմարանի հիմնադրման տեղի հարցում
չափազանց վճռական ու կտրուկ էր: Նա այն կարծիքին էր, որ
ճեմարանը չպետք է Մայր Աթոռից հեռացնել, այն պետք է նրա
հարեւանությամբ եւ հովանու ներքո կառուցել: Ճեմարանի
շենքի կառուցումն իրականացնելու համար Կ. Պոլսից
հրավիրվեց փորձված ճարտարապետ Հարություն Աբգարյանը,
որը 1869թ. գարնանը Վեհափառին ներկայացրեց ապագա
շինարարության հատակագիծը:
1869թ. մայիսի 28-ին` Գեւորգ Դ. կաթողիկոսի օծման
երկրորդ տարեդարձի օրը, մեծ շուքով եւ հանդիսավորությամբ
տեղի ունեցավ շենքի հիմնարկեքը: Պատարագից հետո
եկեղեցական թափորը, Թարգմանչաց շարականը երգելով,
Մայր Տաճարից ուղղվեց հյուսիս-արեւելք: Տաճարից շուրջ 600
քայլ հեռավորության վրա մեծաթիվ հանդիսականների,
Երեւանից եւ Թիֆլիսից ժամանած հարյուրավոր
ուխտավորների, հոգեւոր հայրերի ներկայությամբ Վեհափառ
Հայրապետն իր ձեռքով դրեց շենքի հյուսիսարեւմտյան
անկյունի առաջին հիմնաքարը` ասելով. « Զգործս ձեռաց մերոց
ուղիղ արա ի մեզ Տէր, եւ զգործս ձեռաց մերոց յաջողեա
մեզ»:Հիմնարկեքն ուղեկցվում էր հրացանային
համազարկերով, զինվորական փողային նվագախմբի եւ
զուռնա-թմբուկի նվագով: Ելույթ ունեցան Ղ. Աղայանը, Գր.
Մաթեւոսյանը, Կ. Ֆոյաջյանը, իսկ ուղերձով հանդես եկավ
Փիլիպպոս Նավասարդյանը: Տոնախմբությունը եւ
հանդիսությունը շարունակվեց ամբողջ օրը: Ճեմարանի շենքի
շինարարությունը տարբեր պատճառներով ձգձգվեց մինչեւ
1874թ. կեսերը: Նույն թվականի ամռանը տեղի ունեցավ
աշակերտների հավաք եւ ընտրություն: Չափազանց ուշադիր
եւ խնամքով կատարված ընտրության միջոցով նախատեսված
75-ի փոխարեն ընտրվեցին 59 ուշիմ եւ խելացի սաներ`
հետեւյալ պահանջներով.

6. Ի վերջո, 1874թ. սեպտեմբերի 28-ին` Ս. Գեւորգ զորավարի տոնին, որը
նաև կաթողիկոսի անվանակոչության օրն էր, տեղի ունեցավ
ճեմարանի բացման հանդիսավոր արարողությունը: Ճեմարանական
պարապմունքներն սկսվեցին սեպտեմբերի 30-ին: Անկասկած,
ճեմարանի անվանումն ուղղակի աղերս ունի Ս. Գեւորգ զորավարի
անվան հետ: Գևորգ Դ. կաթողիկոսը բոլոր փաստաթղթերում
հաստատությունն անվանում է Ժառանգավորաց հոգևոր ճեմարան
Սուրբ Գևորգյան, հոգևոր ճեմարան կամ ուղղակի`Ճեմարան:
Հետագայում, ինչպես իրավացիորեն կարծում է Մ. Օրմանյանը,
...Հասարակության բերանը Գևորգյան ճեմարան անունը տիրեց»:
Այստեղ կաթողիկոսն որևէ դեր չի խաղացել. ժողովուրդն է
ինքնաբերաբար հաստատությունը Գևորգյան ճեմարան անվանել:
Ուստի անտեղի է այն պնդումը, թե իբր Գևորգ Դ. կաթողիկոսի հրամանով է
ուսուցչական կազմն սկսել հաստատությունը Գևորգյան հոգևոր ճեմարան
անվանել:
1869-1882թթ. գրագրություններում, թղթակցություններում եւ
պաշտոնական փաստաթղթերում ճեմարանը մերթ անվանվել է Ս.
Էջմիածնիուսումնարան, մերթ Մայր Աթոռի ուսումնարան, երբեմն էլ
Ճեմարան Ս. Էջմիածնի: Գևորգ Դ. կաթողիկոսի մահից հետո,
աստիճանաբար փոխարինվեց Գևորգյան ճեմարան արտահայտությամբ:

7. 1875թ. հունիսի 10-ի կոնդակով Գևորգ Դ. Կաթողիկոսը
ճեմարանի առաջին տեսուչ է նշանակել կրթական
գործի փորձառու կազմակերպիչ,հայտնի հայագետ
Գաբրիել եպիսկոպոս Այվազովսկուն (Այվազյան, 1875
1878թթ.): Մինչ նրա Էջմիածին ժամանելը, տեսչի
ժամանակավոր պաշտոնակատար է նշանակվել
Սուքիաս վարդապետ Պարզյանը. Նրա
գլխավորությամբ էլ սկսվում են ճեմարանի անդրանիկ
պարապմունքները: Առաջին ուսումնական տարվա
առաջին կիսամյակում ուսուցիչներն ընդամենը հինգն էին`
Հովհաննես վարդապետ Երեմյան (Կրոնագիտություն),
Սուքիաս վարդապետ Պարզյանց (Հայոց լեզու), Արիստակես
վարդապետ Սեդրակյան (Հայ ժողովրդի պատմություն ու
Հայաստանի աշխարհագրություն), Գևորգ վարդապետ
Սուրենյանց (Ռուսաստանի պատմություն եւ
աշխարհագրություն), Պողոս Ճեպեճյան (Երգեցողություն):
Ճեմարանի բացումից հազիվ երեք շաբաթ անց` հոկտեմբերի
24-ին, անսպասելի բռնկված հրդեհը հրո ճարակ է դարձրել
շենքի մեծ մասը: Վեհափառ Հայրապետը, իր կոչմանը
հավատարիմ տոկունությամբ և համառությամբ, անասելի
աշխատասիրությամբ եւ համառությամբ է հաղթահարել նաեւ
այս փորձությունը: Արդեն 1875թ. հունիսի 10-ին աշակերտները
սկսել են իրենց պարապմունքները վերանորոգված եւ
վերակահավորված նոր դասասենյակներում: 1876թ. հունիսի եւ
սեպտեմբերի քննություններն ապացուցեցին, որ ճեմարանը
մեկ տարվա ընթացքում զգալի հաջողությունների է հասել, և
սաները մեծ սիրով ու պատասխանատվությամբ են ձեռնամուխ
եղել ուսումնառությանը` գրանցելով առաջին գոհացուցիչ
արդյունքները:

8. Ուսումնական պարապմունքներին զուգընթաց շարունակվում էին նաև
ճեմարանի ընդարձակման, սաների կենցաղային և ուսումնական
պայմանների բարելավաման աշխատանքները: 1876թ. կառուցվեցին
ճեմարանի հիվանդանոցն ու դեղատունը: 1879թ. սկսվեցին ննջարանային
համալիրի, սեղանատան, լվացքատան, բաղնիքի, կառատան եւ օժանդակ
այլ կառույցների շինարարությունը: Ստեղծված լավագույն պայմանները
հնարավորություն են ստեղծել ճեմարանում պահելու շուրջ 200 գիշերօթիկ,
ձրիավարժ սաներ: 1878թ. հուլիսին Այվազովսկին ազատվեց
տեսչությունից, նրան փոխարինեց Անդրեաս արքեպիսկոպոս
Անդրեասյանը (1878-1881թթ.): Ճեմարան հրավիրվեցին ուսուցչական նոր,
կարող ուժեր` Խորեն վարդապետ Ստեփանեն, Վահան վարդապետ
Բաստամյանը, Վարդան Աբովյանը, Կարապետ Կոստանյանցը, Մկրտիչ
Պալյանը եւ այլք: Այսուհանդերձ, զգալի էր հայագիտական եւ
աստվածաբանական առարկաների հմուտ մասնագետների պակասը:
1881թ. ճեմարան տեսուչության հրավիրվեց հայտնի մանկավարժ,
Ներսիսյան դպրոցի երբեմնի տեսուչ, մաթեմատիկոս Արշակ
Նահապետյանը (1881-1884թթ., 1886-1891թթ.): Նա ճեմարան եկավ
համախոհ մտավորականների խմբով` Սեդրակ Մանդիրյան, Ստեփանես
Պալասանյան, Փիլիպպոս Վարդանյան, Սարգիս Գաբրիելյան և այլոք: Այս
համալրումը ամբողջովին փոխեց աշխատանքների դրվածքը: Դրական
փոփոխություններն անմիջապես զգալի դարձան: 1882թ. ճեմարանն
արդեն ուներ 336 աշակերտ, իսկ ընդունվել ցանկացողների թիվն
անհամեմատ մեծ էր:

9. Ճեմարանն իր առաջին շրջանավարտները պետք է տար 1882-1883
ուստարում: Վեհափառի համար հատկապես խոր մտահոգություն էր
այն փաստը, որ սաներից որեւէ մեկը ցանկություն չէր հայտնել
կուսակրոն դառնալ, իսկ չ՞է որ ճեմարանի գլխավոր նպատակներից
մեկը հենց այդ պետք է լիներ: Վեհափառը իր մահկանցուն կնքեց
1882թ. դեկտեմբերի 6-ին. նա չտեսավ իր ցանած բերքը, չվայելեց
հոգնատանջ աշխատանքի արդյունքը:
Հետագայում, Մակար Ա. կաթողիկոսի գահակալության առաջին
շրջանում, վիճակը մնաց անփոփոխ: Պատճառը, անշուշտ,
ճեմարանում կրոնագիտական եւ աստվածաբանական բարձրագույն
կրթության անբավարար մահարդակն էր: Անհրաժեշտ էր ճեմարան
հրավիրել որևէ հմուտ աստվածաբանի: Մակար Ա. Կաթողիկոսի
ընտրությունը կանգ առավ Կարինի թեմի առաջնորդ, ականավոր
աստվածաբան Մաղաքիա վարդապետ Օրմանյանի թեկնածության
վրա: Նախապես պայմանավորվածություն կար, որ եպիսկոպոս
օծվելու համար Օրմանյանը 1886թ. հունիսին պետք է Էջմիածին գար:
Առիթն օգտագործելով` Վեհափառը որոշեց նրան ուսուցչության
հրավիրել: Մ. Օրմանյանը սիրով ընդունեց հրավերը եւ 1887թ.
սեպտեմբերի 21-ին սկսեց իր դասախոսությունը: Նա միաժամանակ
բարձրագույն բաժնի երեք լսարաններում դասավանդել է`
Աստվածաբանություն, Բեմբասացություն, Բացատրություն Ս. Գրոց,
Մեկնություն Ս. գրոց: Օրմանյանը ճեմարանում դասավանդել է
ընդամենը մեկ տարի, սակայն դա էլ բավական է եղել, որ նա իր
սաների մեջ եկեղեցասիրական շարժում բորբոքեր: Լսարանական
բաժնի ուսանողներից մի քանիսը ուխտեցին նվիրվել Հայաստանայց
եկեղեցու ծառայության սուրբ գործին: Մ. Օրմանյանը ցարական
կառավարության պահանջով 1888թ. հուլիսի 19-ին ստիպված էր
թողնել ուսուցչությունը եւ Կ. Պոլիս վերադառնալ: Այդուհանդերձ,
նրա դասերն իզուր չանցան: 1889թ. հունիսի 17-ին, սարկավագության
աստիճան ստացան ճեմարանի տեսուչ Արշակ Նահապետյանը եւ
ճեմարանի ուսումնավարտներ Կարապետ Տեր-Մկրտչյանը եւ
Գեւորգ Չորեքչյանը, երրորդ լսարանի ուսանող Գարեգին
Հովսեփյանը: Իսկ ահա 1894թ. սեպտեմբերի 14-ին, Ս. Գայանե
վանքում Մկրտիչ Ա. Խրիմյանի ներկայությամբ ճեմարանի
շրջանավարտներ Կոմիտաս, Բենիկ, Կարապետ, Հուսիկ, Տիրայր,
Եզնիկ սարկավագները ձեռնադրվեցին կուսակրոն քահանաներ:
Ձեռնադրությունները շարունակվեցին կանոնավորապես եւ զգալի
թվով ճեմարանականներ իրենց նվիրեցին Հայ Եկեղեցու
սպասավորության գործին: Այս ձեռնադրություններով կատարվեց
ճեմարանի հիմնադրի երազանքը:

11. Այստեղ են սովորել գրողներ Ա. Աթայանը, Լեռ Կամսարը, Մ. Խերանյանը, Գ. Հայկունին, Կ.
Մելիք-Շահնազարյանը, Վ. Միրաքյանը, Հ. Մկրտչյանը, Ար. Շահնազարյանը, Լ. Շանթը եւ
այլոք, գրականագետներ Ե. Մադաթյանը, Պ. Մակինցյան ևն, բանասերներ Մ. Աբեղյանը, Ռ.
Աբրահամյանը, Խ. Կանայանը, Ս. Հարությունյանը ևն, պատմաբաններ Ա. Աբեղյանը, Ա.Գ.
Աբրահամյանը, Ա. Ակուլյանը, Բ. Խալաթյանը, Գ. Գյուզալյանը, Ա. Խաչատրյանը, Վ.
Ռշտունին եւն, երաժշտագետներ Ա. Բրուտյանը, Մ. Եկմալյանը, Կոմիտասը, Ս. Մելիքյանը,
Ա. Շահմուրադյանը, Ա. Պատմագրյանը, Գ. Սյունին, Ռ. Տիգրանյանը, Խ. Փախչանյանը ևն,
ազգային-ազատագրական շարժման գործիչներ Կ. Գուլակսզյանը, Գ. Խաժակը, Ս.
Կուկունյանը, Ա. Վռամյանը, Փարամազը եւն, հասարակական-քաղաքական եւ պետական
գործիչներ Ս. Աբովյանը, Ա. Գուլոյանը, Ա. Դարբինյանը, Վ. Խորենին, Ա. Ջամալյանը, Ս.
Վրացյանը, Ռ. Տեր-Մինասյանը եւ այլոք:
Մեծ է Գեւորգյան ճեմարանի սաների դերը նաեւ նկարչության, թատրոնի, ճշգրիտ
գիտությունների, ռազմական արվեստի եւ այլ բնագավառներում:
Ճեմարանականները գործուն մասնակցություն են ունեցել հայ ժողովրդին հուզող
հասարակական-քաղաքական իրադարձություններին` 1903թ. հունիսի 12-ի ցարական
կառավարության որոշման դեմ կազմակերպված ցույցերին եւ ելույթներին, ֆիդայական
հայդուկային շարժմանը, 1914-1915թթ. կամավորական շարժմանը, 1918թ. Մայիսյան
հերոսամարտին: 1918-1920թթ. բազում ճեմարանականներ կանգնած էին հայկական
պետականության կերտման դիրքերում:

12. 1917թ. դեկտեմբերի 21-ին, քաղաքական ու ռազմական անբարենպաստ պայմանների հետևանքով,
Գևորգ
Ե. Սուրենյանց կաթողիկոսի որոշմամբ ճեմարանը դադարեցրել է պարապմունքները եւ շենքը
տրամադրել
զինվորական հրամանատարությանը: Թեև 1919-1920թթ. ընթացքում ճեմարանը վերաբացելու որոշ
փորձեր
եղել են, սակայն ապարդյուն: Այնուհանդերձ, ճեմարանի շրջանավարտներից շատերը, դասախոսական
անձնակազմի զգալի մասը չափազանց կարևոր դեր խաղացին Երևանի պետական համալսարանի
ստեղծման գործում (մայիս 1919թ.): Նրանք դարձան համալսարանի առաջին դասախոսները և
շարունակեցին իրենց ընդհատված գիտամանկավարժական գործունեությունը, սակայն այլ
ուղղվածությամբ և խնդիրներով: Ճեմարանի գրադարանի եզակի եւ հարուստ հավաքածուն (45 հազ.
գիրք)
տրամադրվեց Ազգային գրադարանին և Մատենադարանին:
Ճեմարանը վերաբացելու ուղղությամբ առանձին քայլեր կատարեց նաև Ամենայն Հայոց կաթողիկոս
Խորեն Ա. Մուրադբեկյանը: Սակայն ճեմարանի վերաբացումը հնարավոր եղավ հետևողական այն
աշխատանքների շնորհիվ, որ կատարեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գեւորգ Զ. Չորեքչյանը: 1915թ.
Ապրիլի
5-ին նա մի փաստաթուղթ ներկայացրեց ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի նախագահ Ի. Ստալինին, ուր բազում
առաջարկությունների հետ մեկտեղ խնդրում էր. «Վերականգնել Ս. Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարանը`
ուսուցման 6-ամյա ժամկետով: Ս. Էջմիածին վերադարձնել նախկին հոգևոր ճեմարանի գրադարանը»:
Շուտով ստացվեց ճեմարանի վերաբացման թույլտվությունը, եւ 1945թ. նոյեմբերի 1-ին հանդիսավոր
պայմաններում այն սկսեց իր գործունեության երկրորդ շրջանը: Սակայն ճեմարանը լիարժեք գործեց
միայն
Վազգեն Ա. կաթողիկոսի օրոք: Վեհափառը ճեմարան հրավիրեց Երևանի բուհերի, ԳԱ ակադեմիայի և
Մատենադարանի մտավորական լավագույն ուժերին: Իսկ 1995թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին
Ա.
կաթողիկոսը կարողացավ ճեմարանի պատմական շենքը, որպես սեփականություն վերադարձնել
Մայր
Աթոռին. 1997թ. Վեհափառի կարգադրությամբ այն վերանվանվեց Գևորգյան հոգևոր ճեմարան:

13. Գևորգյան ճեմարանի իսկական զարթոնքն ու
վերելքն սկսվեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս
Գարեգին Բ. Ներսիսյանի օրոք: Նորին Սուրբ
Օծությունը, կարևորելով հոգևոր բարձրագույն
կրթության անհրաժեշտությունը, հետևողական
աշխատանք տարավ ճեմարանը բարձրագույն
ուսումնական հաստատություն դարձնելու
ուղղությամբ: Նախ ընտրվեց բարձրակարգ
դասախոսների մի խումբ, որը նկատելիորեն
բարելավեց ուսման որակն ու ծավալը
հաստատությունում: Ապա` 2002թ., բանակցելով
հանրապետության կառավարության հետ,
Վեհափառը ճեմարանի համար ձեռք բերեց
բարձրագույն ուսումնական հաստատության
կարգավիճակ: Այսպիսով, Գևորգյան ճեմարանը
պետականորեն ճանաչվեց որպես
Աստվածաբանական համալսարան: Վեհափառի
գլխավորությամբ մշակվեցին Աստվածաբանական
համալսարանի ուսումնական նոր ծրագրերն ու
կանոնադրությունը, ընդունելության կարգը: Իր
գոյության ընթացքում Գևորգյան ճեմարանը տվել է
շուրջ 1500 շրջանավարտ. այստեղ դասավանդել են
100-ից ավել նշանավոր մանկավարժներ ու
գիտնականներ:
Այսօր Գևորգյան հոգևոր ճեմարանի տեսուչն է
Գարեգին վարդապետ Համբարձումյանը:

14. Սեվանի Վազգենյան հոգևոր
դպրանոց
Սեւանա կղզին (այժմ` թերակղզի) դեռեւս անհիշելի ժամանակներից սրբատեղի է եղել:
Հեթանոսական ժամանակներում այնտեղ բագին է եղել, որը կործանել եւ նրա տեղում
Ս. Հարություն եկեղեցի է հիմնադրել Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը: Պատմական
աղբյուրները եւ վաղ քրիստոնեական ավանդությունը վկայում են, որ նա հայոց Տրդատ
արքայի պատվին կառուցել է տալիս նաեւ Ս. Հովաննես Կարապետ մատուռը (հայտնի
է, որ Տրդատ արքան մկրտվելուց հետո ստացել է Հովաննես անունը): Հետագայում այդ
մատուռի հիման վրա կառուցվել է Ս. Հովաննես Կարապետ եկեղեցին, որը կանգուն է
մինչ օրս: Հավանաբար հենց Ե. դարի սկզբից էլ կղզին, հետագայում նաեւ լիճը ստանում են
Սեւան
անվանումը: Ավելի վաղ լիճը կոչվել է Գեղարքունյաց ծով: Ըստ ավանդության, հեթանոսական
մեհյանը կործանելուց հետո Գրիգորը եւ Տրդատը կղզին կոչում են «Սա է վան», ցանկանալով
ասել,
որ կռատունը վերածվել է վանքի: Ասենք, որ հայագիտության մեջ կան Սեւան անվան այլ
բացատրություններ եւս: Հիմնադրման պահից Սեւանա անապատը նվիրված է եղել Ս.
Աստվածածնին եւ տասներկու առաքյալներին:
Դրանից հետո շուրջ 400 տարի Սեւանավանքի, նրա հոգեւոր կյանքի մասին էական
տեղեկություններ չեն պահպանվել եւ միայն 703թ. վերաբերող մի դեպքի մասին ունենք Հովհ.
Դրասխանակերտցու վկայությունը: Ըստ այդ վկայության, 703թ. արաբ ոստիկան Մրվանը
գրավում
է կղզին, ավերել տալիս կղզու բերդը եւ սրի քաշում շրջակա բնակավայրերում ապաստանած
բնակչությանը: Ակներեւաբար, կղզին այդ ժամանակ վանք եւ աղոթատեղի լինելուց բացի
վերածվել
էր նաեւ պաշտպանական ամրության:

15. Սևանավանքի հոգևոր կյանքի իսկական վերածնունդը
պիտի համարել 9-րդ դարը: Այդ վերածնունդը կապվում է
Աշոտ Ա. Բագրատունու դուստր, Սյունյաց Վասակ Գաբուռն
իշխանի այրի Մարիամի եւ Մաշտոց վարդապետ
Եղիվարդեցու անունների հետ: Մաշտոց Եղիվարդեցին
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս է եղել 897-898թթ.:
Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությամբ Մաշտոցը Սեւանի
ափին ճգնելու ընթացքում տեսիլք է տեսնում. Նրան
հրամայվում է կղզում եկեղեցի կառուցել տասներկու
առաքյալների անունով եւ միաբանություն հաստատել: Նման
աստվածային մղումից դրդված` այստեղ է գալիս նաեւ
Սյունյաց իշխանուհի Մարիամը, ով ամուսնու մահից հետո
խոստացել էր քառասուն եկեղեցի կառուցել: «Ահա այս
երեւումից եւ աստվածային ազդեցությունից մղված` մեծ
տիկին Մարիամը` Վասակ Սյունու կինը, գալիս է Ս. Մաշտոցի
մոտ եւ նրա համաձայնությամբ, ձեռնարկում է կառուցել
գեղեցկատես եկեղեցիները` Ս. Առաքելոցը եւ Ս.
Աստվածածնի»,- վկայում է Ստ. Օրբելյանը:
Այս իրաարձություններն ըստ նույն պատմիչի, տեղի է
ունեցել հայոց 323 թվականին, այսինքն`874թ. (323 551=874թ.):
Եկեղեցիները կառուցելուց հետո վանք ուխտի է գալիս
Հայոց իշխանանց իշխան Աշոտը եւ բազում նվերներ է տալիս,
այդ թվում եւ Խաչի փրկական նշանը, որը ժողովրդի մեջ
հայտնի է «Սեւանի Սուրբ Նշան» անվանումով: Ըստ
ավանդության Սուրբ Նշանը պատրաստված էր այն կոնքից,
որի մեջ Տիրամայրը լողացրել էր մանուկ Հիսուսին:

16. Ահա այս ժամանակաշրջանից սկսած, Մանվել վարդապետ Կյումուշխանեցու
բնորոշմամբ, Սեւանավանքը դառնում է «առաջնորդարան եւ ուսումնասեր
անձանց վարժարան»: Այն Հայոց աշխարհի կարեւոր անապատական, հոգեւոր,
մշակութային եւ ուսումնական կենտրոններից մեկն էր: Սեւանավանքը հայտնի էր
նաեւ իր սրբություններով, որոնցից (վերը նշնած Ս. Նշանից բացի) նշանավոր են
նաեւ Ս. Աստվածածնի հրաշագործ պատկերը, որի առջեւ աղոթելով բուժվեց
Մխիթար աբբահայրը (Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հիմնադրիը),
Տրդատ կազմողի ձեռքով 1653թ. քանդակած խաչքարը, որն այժմ գտնվում է Ս.
Առաքելոց եկեղեցում, Ս. Հովաննես Մկրտչի մասուքը, խաչի մեջ զետեղված
Պետրոս առաքյալի մասունքը, Ս. Գեւորգի մասունքը, ալյ բազում սրբություններ:
Պատահական չէ, որ մենաստանը տվել է այնպիսի սաներ, ինչպիսիք են Հովհ.
Դրասխանակերտցի պատմիչը, Սարգիս Սեւանեցին (երկուսն էլ Ամենայն Հայոց
կաթողիկոսներ), Ստեփանոս Կրոնավորը, Սարգիս Իմաստասերը, Աբրահամ
Սեւանեցին եւ այլոք: Հնում Սեւանավանքի եւ նրա սրբությունների համբավը շատ
մեծ է եղել: Երեք անգամ Սեւան ուխտի գալը հավասար է համարվել Երուսաղեմ
ուխտի գնալուն:
Ժ. դարի առաջին քառորդին Սեւանա կղզին դարձյալ հզոր ամրություններ ուներ
եւ հենց այստեղ էլ պատսպարվեց հայոց Աշոտ Բ. թագավորը, ով էլ 921թ. ջարդ
տվեց արաբներին:
995թ. սաստիկ երկրաշարժից քանդվում է Ս. Հարություն տաճարը, ինչպես նաեւ
խարխլվում է Ս. Կարապետ մատուռը, որը հետագայում վերականգնվում է որպես
գմբեթավոր կառույց:
1610թ. Սեւանի մենաստանը գլխավորում է Կարապետ եպիսկոպոս
Էջմիածնեցին, որ Մայրավանքի միաբանության օրինակով վերակազմում է
Սեւանի միաբանությունը: Իսկ 1654թ. թիֆլիսաբնակ եղբայրներ Սուլխան, Զալ եւ
Զորապ Չիթաղյանների օժանդակությամբ նորոգվում են Ս. Առաքելոց եւ Ս.
Աստվածածին եկեղեցիները: Վանքում վերանորոգումներ են կատարվում նաեւ
ԺԹ. դարի սկզբներին` Սարգիս Ոսկանապատեցու վանահայրության տարիներին:
1819թ. այստեղ է գալիս Մանվել վարդապետ Կյումուշխանեցին, ով էլ Հովհաննես
Ղազախեցու խնդրանքով շարադրում է վանքի պատմությունը:

17. ԺԹ. դարի երեսնական թվականներին Սեւանավանքն ուներ թեմի
կարգավիճակ, որի մեջ մտնում էին 24 գյուղ, սակայն ցարական
կառավարության 1836թ. ընդունված կանոնադրության համաձայն, Սեւանի
վանքը մտավ Երեւանի թեմի կազմի մեջ: Չնայած դրան, Սեւանի
մենաստանի դերը չէր նվազում: Թերեւս այդ էր պատճառը, որ 1897թ.
Մկրտիչ Ա. Խրիմյան կաթողիկոսը շուշիաբնակ մեծահարուստ Ավետիք
Ղուկասյանի բարերարությամբ Սեւանի կղզում հիմնում է վանական
դպրոց, որը սակայն, գործում է շատ կարճ ժամանակ:
Հայաստանի առաջին հանրապետության տարիներին (1918-1920թթ.)
կղզին աքսորավայր էր հեղափոխական տրամադրություն ունեցողների
համար: Խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին վանքի
ունեցվածքը բռնագրավվեց: 1926թ. ՀԿԲԿ Կենտկոմի բյուրոյի որոշմամբ ,
Սեւանա կղզին որպես հանգստավայր տրամադրվեց ներքին գործերի
ժողկոմատին: Հենց աստվածամերժության այդ շրջանում էլ քանդվեց Ս.
Աստվածածին եկեղեցին: Հետագայում վանքը վերածվեց թանգարանի:
1990թ. Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ
Գարեգին եպիսկոպոս Ներսիսյանի (1999-ից.` Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց
կաթողիկոս) նախաձեռնությամբ եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն
Ա. կաթողիկոսի օրհնությամբ վերաբացվեց Սեւանավանքը:
Նույն թվականին բացվեց նաեւ Սեւանի հոգեւոր դպրանոցը, որը 1994թ.
վերանվանվեց Վազգենյան հոգեւոր դպրանոց: Դպրանոցում Հայաստանի
եւ սփյուռքի համար պատրաստվում են հոգեւոր սպասավորներ:
Ուսումնառությունը չորս տարի է, որից հետո սաները եւս երկու տարի
ուսանում են Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանում:
1990թ. առ այսօր Սեւանավանքի վանահայրեր են եղել
Տ. Խորեն աբեղա Մարտիրոսյանը (1990-1991 թթ.),
Տ. Աթանաս աբեղա Մովսիսյանը (1992-1993 թթ.),
Տ. Առաքել վարդապետ Քարամյանը (1993-1996 թթ.),
Տ. Մինաս քահանա Մարտիրոսյանը (1996-2000 թթ.),
Տ. Բագրատ վարդապետ Գալստյանը (2000-2003 թթ.),
Տ. Գարեգին աբեղա Հարությունյանը (2003-2004 թթ.),
Տ. Մկրտիչ վարդապետ Պռոշյանը (2004-2008 թթ.),
Տ. Գեւորգ աբեղա Սարոյանը (2008-2010 թթ.):
Այսօր Սեւանավանքի վանահայրը արժանապատիվ Տ. Մինաս քահանա
Մարտիրոսյանը:

18. Հառիճավանքի ընծայարան
Հառիճը, Արթիկի շրջանի հայկական գյուղերից է, որը շրջկենտրոնից
գտնվում է 3կմ հարավ-արևելք եւ մինչև 1946թ. կոչվել է Ղփչաղ: Գյուղի
հարավային կողմում, երեք դարավանդների վրա, գտնվում է 12 հա.
ընդհանուր մակերեսով բրոնզեդարյան բնակատեղին: Այստեղ հնագիտական
ուսումնասիրություններ են սկսվել 1966թ.: Հուշարձանը բազմաշերտ է,
պարունակում է Ք. ա. 3-րդ հազարամյակից մինչև Ք. հ. Ժ. դարի շերտեր:
Դամբարանները հիմնականում փորված են երբեմն տուֆի մեջ, ծածկված մեծ
մասամբ լավ մշակված և երբեմն` միմյանց ագուցված տուֆե սալերով:
Հառիճում է գտնվում միջնադարյան Հառիճավանք համալիրը: Հնագույն
շինությունը Է. դարում կառուցված մաստարայատիպ Ս. Գրիգոր եկեղեցին է,
որին հարավից կից են Ը. դարի երկհարկ աղոթարաններ: Վանքի գլխավոր եկեղեցին,
որը
կառուցվել է 1201թ. Զաքարե և Իվանե Երկայնաբազուկների հրամանով, խաչաձև-
գմբեթավոր
մեծաչափ կառույց է` ԺԲ.-ԺԳ. դարերի հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ
վերձիգ
համամասնություններով:
Է. դարից Հառիճի դպրոցը գործել է Հառիճ գյուղի համանուն վանքում: ԺԱ. դարում,
Ալփասլանի արշավանքի ժամանակ, Հառիճի վանքը կործանվել է, բայց կրկին
վերականգնվել է 1185-1236թթ.:

19. Հառիճը նաև եղել է գրչության կենտրոն: Հայտնի է 1209թ.
Մարգարեի ձեռքով գրնած հնագույն ձեռագիր մի
Ավետարան` լրացված, ծաղկած և կազմված
Հառիճավանքում, որից միայն մի թերթ է հասել մեզ`
հիշատակարանի մասից: Մեզ հասած հաջորդ ձեռագիրը
1219թ. է, գրված Աբասի որդի Գրիգորի առաջնորդության
ժամանակ, երբ գրչության արվեստը ծաղկում էր Հառիճի
դպրոցում: Հետագա դարերում Հառիճի դպրոցի
գործունեության մասին հավաստի տվյալներ
չկան: Հռչակավոր Հառիճավանքը նորից վերակենդանացավ
ԺԸ. դարի առաջին կեսից սկսած, երբ ռուս-թուրքական
պատերազմի հետևանքով տասնյակ հազարավոր հայեր
Արևմտյան Հայաստանից գաղթեցին դեպի արևելք ևբնակություն
հաստատեցին Շիրակում, Գուգարքում և
այլուր: Այդ ժամանակից Հառիճի վանքը` իբրև
արքեպիսկոպոսանիստ, դարձավ նորագաղթ հայերի
մտավոր և մշակութային կենտրոնը: 1850-ական
թվականների սկզբին Ալեքսանդրապոլում, վանքի
կարիքները հոգալու համար, հիմնվեց հայ երիտասարդներից
կազմված մի ընկերություն: Ընկերության նախագահ դարձավ
հայտնի բանասեր Կարապետ Կոստանյանի հայրը` Հովսեփ
ավագ քահանա Կոստանյանը: Իսկ վանքում նրա
ներկայացուցիչ և փոխնախագահ ճանաչվեց տիրացու
Մինաս Հարությունյանը, հետագայում Մինաս քահանա
Հարությունյան Վահանյանը` Երվանդ Տեր-Մինասյանի
պապը, որը նաև այդ դպրոցի առաջին ուսուցիչն էր: 1896թ. Ցարական
կառավարությունը փակել է այն. վերաբացվել է տաս տարի անց: 1907թ.
Դարձել
է երկսեռ ծխական դպրոց` գործելով Ղփչաղ (Հառիճ) գյուղում: 1907-1908
ուս.
տարում ունեցել է հինգ ուսուցիչ, 109 աշակերտ: 1913-1914 ուս. տարում
դարձել
է վեցամյա, հետագայում` միջնակարգ: 1887-1889թթ. Հառիճի դպրոցում է
սովորել է Ավ. Իսահակյանը:

20. Հարկ է նշել, որ Հառիճ գյուղում է ծնվել նաև Երվանդ Տեր
Մինասյանը և տարրական կրթությունն ստացել է տեղի
ծխական երկդասյան դպրոցում: Հառիճավանքի վանական
ընկերության հիմնադիր անդամներն էին Աղաբեկ
Տիգրանյանը, Հովսեփ Կոստանյանը, Գրիգոր Վեքիլյանը,
Բարսեղ Խախանուշյանը և ուրիշներ: Ընկերության
նպատակն է եղել նորոգել և պահպանել Շիրակի
ճարտարապետական գոհարներից մեկը` Հառիճ գյուղի Ս. Աստվածածին
տաճարը: Ընկերության եկամտի աղբյուրը հիմնականում անդամավճարը
և
նվիրատվությունն էր: Նորոգումն իրականացրել են Գյումրի քաղաքի
նշանավոր տարբեր վարդապետներ, որոնցից էր նաեւ Թաթոս
Անտիկյանը:
Հառիճավանքի ընկերության անդամներ են եղել ժամանակի նշանավոր
դեմքեր, այդ թվում Ավետիք Իսահակյանի ծնողները` Սահակ Նիկողոսի
Իսահակյանը և Ալմաստ Գաբրիելի Իսահակյանը: Ընկերության
գործունեությունը լավ արձագանք է գտել. նրան անդամագրվել են ոչ
միայն
Շիրակի գյուղերից ու քաղաքներից, այլև Արևմտահայաստանից,
Ռուսաստանից, նույնիսկ` օտարազգիներ: Հառիճավանքի ընկերության
նախագահ, կրթական նշանավոր գործիչ Հովսեփ Կոստանյանի
անմիջական
ղեկավարությամբ` Հառիճում կառուցվել են բազմաթիվ տնտեսական
շենքեր,
հյուրասենյակներ: Ալեքսանդրապոլի տիկնայք 1881թ. կազմել են
ընկերության Սուրբ Սանդխտյան խնամակալություն` Շիրակի
գյուղաշխարհի աղջիկների կրթությանը նպաստելու համար:
Հառիճավանքի ընկերության ջանքերով վերաբացվել է Հառիճի դպրոցը,
որը դարձել է Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանի նախապատրաստական
բաժանմունք: Հառիճավանքի ընկերությունը գործել է մինչև 1910
ական թվականները, գրեթե 70 տարի, խոշոր միջոցներ է ծախսվել վանքի
նորոգման ու պահպանության և Հառիճի դպրոցը պահելու համար:
2012թ.Գևորգյան հոգևոր ճեմարանին կից Հառիճավանքում վերաբացվեց
հոգևոր ընծայարան, որն ունի ավագ դպրոցի կարգավիճակ: Ընծայարանն
ունի 8 ուսանող: Տեսուչն է հոգեշնորհ Տ. Նշան աբեղա Հմայակյանը:

21. Նպատակներ
Դպրանոցի նպատակը Հայաստանի և Սփյուռքի համար հավատավոր մարդ և
սպասավոր պատրաստելն է, որն ի վիճակի կլինի իր ետևից առ Աստված և դեպ
փրկություն տանելու մեր Եկեղեցու հավատացյալ հոտը և լցնելու հոգևորի պակասը:
Այս գլխավոր նպատակի կողքին կան նաև ածանցյալներ: Դրանցից մեկը հայ
հոգևոր երգը կրկին սիրված ու ժողովրդի շուրթերին տարածված դարձնելն է:
Այս նպատակին են ուղղված դպրանոցի թողարկած զույգ լազերային
սկավառակները («Կոմիտասյան Պատարագ» և «Արևագալը Գեղարդում»), որոնցից
երկրորդը Լոս Անջելեսում կայացած հայ երգի ամենամյա «Անուշ» մրցույթում Հոգևոր
երգ անվանակարգում արժանացել է առաջին մրցանակի:
Դպրանոցի սաները քարոզչությամբ զբաղվում են ուսանողական նստարանից
սկսած:
Նրանցից ոմանք Տեր հոր հետ մասնակցում են Սևան քաղաքում կազմակերպվող
քարոզխոսություններին: Աստծո խոսքը Սուրբ Պատարագից դուրս ևս մատուցվում է
այն հոգիներին, ովքեր դրա փափագն ու կարոտն ունեն: Այս նույն նպատակին է ուղղված նաև
եկեղեցական մամուլին ակտիվ թղթակցությունը՝ տոնախոսական և բարոյախրատական
հոդվածներով:
Վազգենյանցիները նախքան պետության կողմից կրոնի` դպրոցներում պարտադիր դասավանդվող
առարկա դարձվելը, 2000-2003 թթ. Հայ Եկեղեցու պատմություն եւ քրիստոնեության հիմունքներ են
դասավանդել Սևան քաղաքի դպրոցներից վեցում: Դրա արդյունքն եղել է հավատացյալ համայնքի աճն
ի հաշիվ մկրտությամբ քրիստոնեության ուխտ կապող նորահավատ մանուկների և նրանց ծնողների: