1. “พระมะเหลเถไถ” คันฉองสองเงาแปลก
นายปฏิญญา พันธธร ๑
“พระมะเหลเถไถ” ¤Ñ¹©‹Í§Ê‹Í§à§Òá»Å¡
ปฏิญญา พันธ์ธร
ตริแลวพระมะเหลจึงเปปะ มะเลไตไคลคละมะหรูจู
จรจรัลตันตัดพลัดพลู ไปสูปราสาททาวโปลา
คําประพันธขางตน เปนสวนหนึ่งของวรรณคดีไทยที่มีชื่อวา “พระมะเหลเถไถ” หนึ่งในบทละครที่มี
ชื่อเสียงที่สุดของคุณสุวรรณ กวีหญิงลือนามในสมัยตนกรุงรัตนโกสินทร ดวยกลวิธีการประพันธและการสรร
คําที่มีความพิสดาร นํามารอยเรียงเปนกลอนบทละครที่มีความแปลกใหม ทําใหบทละครเรื่องนี้กลายเปนที่
โจษขานกันในหมูชาววังเมื่อครั้งอดีตแทบทุกคน ดังที่สมเด็จพระเจาบรมวงศเธอ กรมพระยาดํารงราชานุภาพ
( ๒๕๑๖ : ๓ ) ทรงอธิบายไววา “บทละครเรื่องพระมะเหลเถไถ คุณสุวรรณแตงเปนภาษาบางไมเปนภาษาบาง
ปะปนกันไปแตตนจนปลาย แตใครอานก็เขาใจความไดตลอดเรื่อง” ความแปลกเดนซึ่งเปนที่ขบขันดังกลาว
ทําใหวรรณคดีเรื่องนี้เปนเรื่องที่รูจักกันแพรหลายตั้งแตยุคสมัยของผูแตงคือสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกลา
เจาอยูหัว เปนเรื่องที่ “พวกผูดีชาววังจํากันไดมากบางนอยบางแทบจะไมเวนตัว”
นอกจากนี้ พระมะเหลเถไถยังสะทอนใหเห็นถึงสภาพสังคม บทบาทและความสามารถของสตรีชาววัง
ที่เปลี่ยนไปอยาง คุณสุวรรณ ไดเปนอยางดีอีกดวย
คุณสุวรรณแตงบทละครเรื่องพระมะเหลเถไถขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๔ โดยกวีตั้งใจจะแตงขึ้นเพื่อเสียดสี
ลอเลียนบทละครเรื่องอิเหนา สังเกตไดจากการตั้งชื่อตัวละครและใชถอยคําสํานวนเลียนสําเนียงภาษาชวา
ตามที่ปรากฏในเรื่องอิเหนา ( อาวุธ เงินชูกลิ่น, ๒๕๔๓ : ๒ ) ซึ่งเปนที่นิยมในขณะนั้น โดยเสียดสีในเรื่องฝปาก
ออน ใชคําฟุมเฟอยจนบางทีเมื่อตัดคําบางสวนออกไปก็ยังอาจไดความครบถวนเทาเดิม คุณสุวรรณจึงเลือก
แตงบทละครที่มีการใชคําแปลก ๆ ไมมีความหมายปนอยูดวยเปนสวนมากซึ่งถือเปนจุดเดนของเรื่อง เพราะ
อยางไรก็ตามผูอานก็สามารถเขาใจเนื้อเรื่องไดโดยตลอด กวีเริ่มเรื่องโดยกลาวถึงพระมะเหลเถไถ ซึ่งเปนตัว
ละครเอกวาอยูในพระราชวังจนเบื่อหนาย จึงคิดออกไปประพาสปา ขณะที่พระมะเหลเถไถพักอยูในปา
พระอินทรก็อุมสมนางตะแลงแกงมาใหเปนมเหสี จากนั้นพระมะเหลเถไถจึงเดินทางกลับบานเมือง ระหวาง
ทางไดพบยักษมาลากอยมาลากอยมาชิงนางไป จึงเกิดการสูรบกันขึ้น (ตนฉบับมีเหลือถึงเพียงตอนนี้)
การแตงวรรณกรรมลอเลียนของคุณสุวรรณนั้น อาจเปนเพราะเพื่อเปนการระบายความรูสึกที่ถูก
เก็บกด เนื่องมาจากคุณสุวรรณเปนกุลสตรีที่ถูกสั่งสอน อบรมบมนิสัยอยางเครงครัดในรั้วในวัง หากจะระบาย
ความรูสึกตรงๆ ก็มิใชจริตอันดีงามของสตรี มิหนําซ้ําหากความรูสึกของตนเองไปกระทบกระทั่งถึงเจานายชั้น
ผูใหญ ตนเองอาจตองโทษ จึงระบายความรูสึกของตนเองภายใตจิตสํานึก โดยมีจินตนาการเปนเครื่องนําทาง
ในการขีดเขียนเรื่องราว จารจารึกลายลักษณอักษรบนวิถีทางแหงศิลปะ
ชาป เมื่อนั้น พระมะเหลเถไถมะไหลถา
สถิตยังแทนทองกะโปลา สุขาปาลากะเปเล
วันหนึ่งพระจึงมะหลึกตึก มะเหลไถไพรพรึกมะรึกเข
แลวจะไปเที่ยวชมมะลมเต มะโลโตโปเปมะลูตู

2. “พระมะเหลเถไถ” คันฉองสองเงาแปลก
นายปฏิญญา พันธธร ๒
พรรณทิภา ชื่นชาติ ( ๒๕๕๐ : ๑๙) ไดกลาวถึงจุดมุงหมายในการแตงวรรณกรรมลอเลียนวา เพื่อแก
ความคับของใจของตนเองในเรื่องของความปรารถนาทางเพศและเรื่องของจิตกังวล เพื่อความสนุกสนาน
บันเทิงใจ เพื่อสรางสรรคแนวทางใหมแหงวรรณกรรม และเพื่อบันทึกเหตุการณและสภาพสังคมในเวลานั้น
สวนกลวิธีที่กวีใชในการดําเนินเรื่องใหขําขัน ดําเนินเรื่องใหผูอานเพลิดเพลิน เพื่อใหผูอานไดติดตามเรื่องโดย
ตลอด ทั้งยังกลาวอีกวากวีไดสะทอนสภาพสังคมออกมาในรูปของการลอเลียนเสียดสีความเสื่อมโทรมทางดาน
จิตใจหรือวัฒนธรรมของบุคคลอันเนื่องมาจากความเปลี่ยนแปลงอันรวดเร็วของสังคมอีกดวย
คุณสุวรรณจึงเปนกวีหญิงอีกคนหนึ่งที่มีปฏิภาณและมีความคิดสรางสรรค ในการนําเอาวรรณกรรม
จักร ๆ วงศ ๆ มาแตงลอเลียน แสดงใหเห็นวาคุณสุวรรณเปน สตรีหัวคิดกาวหนา แหวกแนวกวายุคสมัย
เพราะไมเลือกทําตามในสิ่งที่สังคมในสมัยนั้นกําลังสนใจและนิยม สมเด็จพระเจาบรมวงศเธอ กรมพระยาดํา-
รงราชานุภาพ ( ๒๕๑๖ : ๓ ) พระนิพนธถึงคุณสุวรรณวา “คุณสุวรรณมามีชื่อเสียงโดงดังเมื่อรัชกาลที่ ๔
เหตุดวยเสียจริต แตไมคลั่งไคลอันใด เปนแตฟุงไปในกระบวนแตงกลอน” ดวยความคิดที่ล้ํายุคกาวหนาของ
ทานนี้เอง จึงทําใหคนทั่วไปมองทานวาเปนคนจิตฟนเฟอน คลั่งไคลการประพันธ ผิดกับสตรีชาววังในสมัยนั้น
ที่ไมไดใสใจกับเรื่องกระบวนกลอน แตใหความสําคัญในเรื่องงานบานงานเรือนมากกวา
ไมวาผูนิพนธเรื่องนี้จะวิกลจริตหรือไม ก็ยังสามารถจับประเด็นหลักของวรรณกรรมรวมสมัยที่เปน
วรรณกรรมเพื่อการอานไดและทดลองงานเขียนที่มีความหมายในลักษณะที่ไรความหมายไดสําเร็จ สงผลให
พระมะเหลเถไถ กลายเปนพัฒนาการขั้นสูงสุดของวรรณกรรมที่อานดวยหู เพราะหากปราศจากการรับรู
ความหมายจากเสียงแลว ถอยคําที่ใชจะไรซึ่งความหมายจนอานไมทราบความ
ยุพิน ธชาศรี (๒๕๑๗) ไดกลาวถึงกลวิธีการแตงบทละครเรื่องพระมะเหลเถไถไวในวิทยานิพนธเรื่อง
“วิเคราะหวรรณกรรมของคุณสุวรรณ” วาคุณสุวรรณใชประดิษฐการเริ่มแรก (originative invention) ดวย
การเลือกใชคําที่ไรความหมายตามพจนานุกรมและใชลักษณะของกลบทชวยบอกความหมายของคํา มีการใช
ประดิษฐการตามแบบ (reproductive invention) ในการแตงบทละครเรื่องพระมะเหลเถไถดวย กลาวคือ
การใชอนุภาค “อุมสม” ที่เคย มีปรากฏในวรรณคดีเรื่องสมุทรโฆษคําฉันทและอนิรุทธิ์คําฉันท ซึ่งเปนวรรณคดี
สมัยอยุธยา สวนคําประพันธที่ใชแตงบทละครเรื่องพระมะเหลเถไถนั้น คุณสุวรรณเลือกใชกลอนบทละคร โดย
กําหนดเพลงหนาพาทยไวดวย เรื่องนี้จึงเปนบทละครที่สมบูรณ สามารถนําไปใชในการแสดงละครได
ถึงแมวาบทละครเรื่องพระมะเหลเถไถนั้น จะมีความแปลกพิสดารอยางไรก็ตาม แตยังคงรักษาไวซึ่ง
แบบแผน ทั้งในเรื่องของการระบุชื่อเพลงที่ใชในการขับรองดําเนินทํานองประกอบเรื่อง มีการขึ้นกลอนดวย
คํา “เมื่อนั้น” “บัดนั้น” “มาจะกลาวบทไป” อันเปนรูปแบบเฉพาะตัวที่กลอนบทละครจะขาดไมได
มีบทพรรณนาตามขนบละครรํา เปนตนวา บทพรรณนาการอาบน้ําแตงตัว บทชมธรรมชาติ บทชมโฉม
บทโอโลม เปนตน (วันเพ็ญ เซ็นตระกูล และ เสาวณิต วิงวอน, ๒๕๕๖ : ๓๑๔)
ดังที่กลาวไว ณ เบื้องตนวา วรรณกรรมเรื่อง พระมะเหลเถไถนั้นเปนวรรณกรรมลอเลียนเสียดสี สิ่งนี้
ทําใหพระมะเหลเถไถมีความแตกตางจากวรรณคดีเรื่องอื่น โดยเฉพาะอยางยิ่งความขบขันที่สอดแทรกอยูใน
เนื้อเรื่อง ทั้งๆที่ตัวละครเปนหนอเนื้อเชื้อกษัตริย แตก็ไมทิ้งกิริยาอันนาขัน เชนบทลงสรง ที่โดยทั่วไปแลว
บทลงสรงของตัวละครที่เปนกษัตริย จะเนนที่ความสงางามในกิริยา รูปราง ทาทาง แตบทลงสรงของ
พระมะเหลเถไถนั้น มีความนาขันแตกตางจากบทลงสรงในวรรณคดีเรื่องอื่น ดังนี้

3. “พระมะเหลเถไถ” คันฉองสองเงาแปลก
นายปฏิญญา พันธธร ๓
โทน
สระสรงทรงสุคนธปนตลึก ลูบไลไปปกกะโงโก
สนับเพลาเชิงไชกะไรโจ ภูษาสีสะโรกะโปลัน
เจียรบาดปกทองกะลองเต็ด ปนเหนงเพชรสายสอดจรอดฉัน
ฉลององคอยางนอยกะปอยลัน มะลวงชวงปวงปนคั่นทองกร
นอกจากนี้ตัวละครอื่น ๆ ในบทละครเรื่องพระมะเหลเถไถก็มีพฤติกรรมแสดงถึงความนาขันเชนกัน
อาทิ เหลาเสนาของพระมะเหลเถไถ คุณสุวรรณก็กําหนดใหแสดงกิริยาตาง ๆ ดวยทาทางไมอาจหาญผิดกับ
กิริยาของทหารหาญทั่วไป เชนตอนที่กลาวถึงทหารออกเดินทางกลับบานเมืองวา
ออกจากพลับพลามะลาโท ทวยหาญขานโหตะลุยปุย
ดัดดั้นบั่นบุกปุกปุย อีหลุกขลุกขลุยมะลุยปอย
ทั้งหมดที่กลาวมานี้ แสดงใหเห็นแลววา หากวาวรรณคดีคือคันฉองสะทอนสังคม พระมะเหลเถไถก็
เปนคันฉองอีกบานหนึ่งที่มีความแปลกพิสดารหาคันฉองบานอื่นมาเสมอมิได เงาสะทอนของคันฉองบานนี้เปน
ภาพสังคมของกุลสตรี กวีชาววังที่เปลี่ยนไป ภาพลักษณของวรรณคดีแบบเกาๆที่ตัวละครแทบทุกตัวจะตอง
สงางาม ซึ่งพระมะเหลเถไถไดสะทอนอีกมิติหนึ่ง ซึ่งแตกตางออกไป ทําใหเกิดพัฒนาการขั้นสูงสุดของงาน
เขียนที่ถูกประดิษฐรอยเรียงจากคําซึ่งไรความหมาย แตสามารถอานจับใจความได
ความแปลก ความพิสดาร ที่หลายคนสัมผัสไดจากวรรณคดีเรื่องนี้ จงมองอีกแงมุมหนึ่ง เราจะพบ
แนวทางใหมในการสรางสรรควรรณกรรมภายใตระเบียบแบบแผนเดิมที่ยึดถือกันมาเปนขนบธรรมเนียม
ประเพณี และวิธีอันชาญฉลาดในการนําเสนอเนื้อเรื่องของกวีหญิงในยุคนั้น นามวา “คุณสุวรรณ” ผูใหกําเนิด
บทละครเรื่อง “พระมะเหลเถไถ” วรรณคดีไทยที่เปนคันฉองสองเงาแปลกสะทอนแนวคิดและสังคมที่เลื่องลือ
มาจวบจนปจจุบัน
เมื่อนั้น พระมเหลไถมะไหลถา
ชวนนางตะแลงแกงมะแลงกา ขึ้นทรงคชามะลากุย
นายปฏิญญา พันธธร รหัสนักศึกษา ๕๖๑๓๑๑๐๙๐๓๑
ชั้นปที่ ๑ หมูเรียน ๐๑ สาขาวิชาภาษาไทย คณะครุศาสตร
มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา
เอกสารอางอิง
พรรณทิภา ชื่นชาติ.(๒๕๕๐). วรรณกรรมของกวีหญิงสมัยตนรัตนโกสินทร: ศึกษาดานมโนทัศนกลวิธีการนําเสนอ และอัตลักษณ. วิทยานิพนธศิลปศาสตรมหา
บัณฑิต (วรรณคดีไทย) มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร.
มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. (๒๕๕๖). นามานุกรมวรรณคดีไทย ชุดที่ ๑ ชื่อวรรณคดี. (พิมพครั้งที่ ๕). กรุงเทพ : นานมีบุคสพับลิเคชั่นส.
ยุพิน ธชาศรี. (๒๕๑๗). วิเคราะหวรรณกรรมของคุณสุวรรณ. วิทยานิพนธการศึกษามหาบัณฑิต สาขาการสอนภาษาไทย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ.
ศิลปากร, กรม.(๒๕๑๖).บทละครเรื่อง พระมะเหลเถไถ เรื่อง อุณรุทรอยเรื่อง เรื่อง ระเดนลันได กลอนเพลงยาว เรื่อง หมอมเปดสวรรค เรื่อง พระอาการประชวร
ของกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ .(พิมพครั้งที่ ๔).กรุงเทพฯ : รุงวัฒนา.
อักษรเจริญทัศน. (๒๕๔๓). พระมะเหลเถไถและอุณรุทรอยเรื่อง. (พิมพครั้งที่ ๒๓). กรุงเทพฯ : อักษรเจริญทัศน.