/

1. Արշակունյաց Հայաստանի պետական կառուցակարգը

2. • Արշակունյաց թագավորության ժամանակաշրջանում «սանդուղքը» գլխավորում էր երկ
րի գերագույն միապետը` Հայոց Արշակունի արքան: Վերնախավի առաջին աստիճանը
կազմում էին բդեշխները, գավառատեր նախարարները, իսկ 301 թվականից հետո՝ կաթ
ողիկոսական տոհմերը: Նրանք իրենց ավատատիրույթներում լիակատար տեր էին, բայ
ց պարտավորվում էին արքային տալ հավատարմության երդում, որը պետք է անխաղտ
լիներ:
• Բարձրաստիճան ազնվականների տիրույթները կոչվում էին «Հայրենիք» կամ «Հայրեն
ականք», որոնք համարվում էին նրանց տոհմական սեփականությունը և ժառանգաբար
փոխանցվում էին ավագ գավակներին: Հաջորդ աստիճանը կազմում էին կրտսեր ժառա
նզներր՝ ոստանիկներր և սեպուհներր, որոնք իրենց տերերից ստանում էին «պարգևակ
անք» կոչվող տիրույթներ` դրանց փոխարեն զինվորական և վարչական ծառայությունն
եր մատուցելու պայմանով:

3. Հայոց արքան երկիրը կառավարում էր գործակալությունների միջոցով: Գո
րծակալական պաշտոնները վարում էին տոհմիկ ազնվականության ներկա
յացուցիչները, հիմնականում՝ ժառանգաբար: Արշակունյաց թագավորությ
ունում կարևոր էին հազարապետի, մարդպետի, սպարապետի, մեծ
դատավորի, մալխազի, թագադիր ասպետների, սենեկապետի
գործառույթները: Հազարապետությունը զբաղվում էր երկրի տնտեսական
գործերով,
հարկագանձումներով ու եկամուտների բաշխումով, շինարարական աշխա
տանքներով, մասնավորապես քաղաքների, բերդերի, ճանապարհների, կա
մուրջների, ջրանցքների կառուցումներով։
Մարդպետությունը հսկում էր թագավորի ապարանքը, բերդերն ու ամրոցն
երր, ղեկավարում արքունի տնտեսությունր, կալվածներր, եկամուտներն ու
գանձերը: Սպարապետը երկրի ռազմական ուժերի գերագույն հրամանատ
արն էր:
Մաղխազությունը գլխավորում էր արքունի պահակազորը և թիկնազորը, հ
ոգում թագավորի անձի և նրա ընտանիքի պաշտպանությունը: Թագադիր
ասպետություն, որի գործակալը ղեկավարում էր նորընծա արքայի թագադ
րման և արքունի ապարանքի արարողությունները, րնդունում և ճանապար

4. Տարբեր ժամանակներում հազարպետությունը գլխավորում էին Գնունի և Ամատունի
իշխանատների ներկայացուցիչները։ Հազարապետության գործակալը՝
հազարապետը, սահմանել և իրեն ենթակա պաշտոնյաների միջոցով գանձել է
պետական հարկերը, հսկել ճանապարհների, ջրանցքների կառուցման,
անտառապատման և համապատասխան նշանակություն ունեցող այլ աշխատանքներ։
Աբա Գնունի Վահան Ամատունի Ամատունիների զինանշան

5. Սպարապետը երկրի ռազմական ուժերի գերագույն հրամանատարն էր: Այս
գործակալությունր վարել են Մամիկոնյան նախարարական տան ներկայացուցիչներր:
Վահան Մամիկոնյան
Վարդան Մամիկոնյան
Մամիկոնյանների զինանշանը

6. Պետական պահպանության ծառայությունը՝ հին Հայաստանում։
Արշակունիների օրոք Հայոց թագավորի անվտանգությունն իրականացրել է Մաղխազություն
գործակալությունը, որն արքունի թիկնապահների գործակալությունն էր:
Մաղխազությունը ժառանգաբար վարել են Խորխոռունի նախարարական տան ներկայացուցիչներ
ը:
Խորխոռունիների զինանշանը Արքան իր պահակազորով (Վենետիկի
Մխիթարյան միաբանության մատենադարանից)

7. Թագադիր ասպետությունը ավանդաբար եղել է արքայատան
խնամիական կապերով ազգական՝ Բագրատունիների իշխանական
տան մենաշնորհը։ Բագրատունիների նահապետը կամ գահակալ
իշխանը կրել է «թագադիր»֊ կամ «թագակապ ասպետ» տիտղոսը։