монгол бичгийн хэрэглэгдэхүүн

Ìîíãîë áè÷ãýýð ººðèéãºº ñîðü¸ ¹1
1.Ìîíãîë áè÷ãýýð õºðâ¿¿ëýí öýâýð ñàéõàí áè÷.
Øèíãýí íàðàí áàðóóí óóëûí îðîé äýýð ìýëòèéí ìèøèëçýæ, óëààí áóëàíãèéí äýðãýä
ýãí¿¿ëýí áàðüñàí àëàã ýðýýí àñàð, äýýð íü ìàíäóóëñàí óëààí òóãóóä ñ¿ð æàâõëàíòàé
õàðàãäëàà.
2. “ýãí¿¿ëýí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3.Ä¿ðñ ÿëãàí áè÷èõ ¿ãñ á¿õèé õîëáîî ¿ãèéã ìîíãîë áè÷èãò áè÷ýýðýé./5îíîî/
Áóóíû îâîî,óóë îâîî, íàðñ ìîä,íýðñ æèìñ,ñóðàã÷èéí íýðñ
Òîîðîéí ñ¿¿äýðò áîòãî ìèíü áóéëíà.
Òîãîîòîé ñ¿¿íä ñàðàí ìèíü õºâíº.
Òîëãîäûí îðîéãîîð ¿¿ëýí í¿¿íý.
Òîäõîí ç¿¿äýíä ýæèé ìèíü ýðãýíý.
2. “ñ¿¿” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
3. Ä¿ðñ ÿëãàí áè÷èõ ¿ãñ á¿õèé õîëáîî ¿ãèéã ìîíãîë áè÷èãò áè÷ýýðýé.
Çàí àâèð,óóëàíä àâèð, øèâýð àâèð ÿðèõ,àìü àâàð, àâàðãà ìàë÷èí
Ãàäàà õààÿà íýã ãàçàð øîðîîã äýëäýí ºíãºðºõ ìîðèí òºâºðãººí, õýí íýãýí õ¿íèé ãóòëàà
÷èðýí àëõàõ ÷èìýý òîäõîí ñîíñîãäîõ áºãººä õàëòàð íîõîé íü ¿å ¿å õóöàõ àæýý.
2. “ñîíñîãäîõ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Õàð ºíãº, ¿çýæ õàð, õàð õàð äóóãàðàõ, õàðü íóòàã, õóñàæ õàðóóëä
Íààäàìä óíàäàã áîðëîã ìîðüä ìèíü
Óíàãàí èæèëäýý îíãîí ÿâíà.
Íàéçòàéãàà èæèëäýí äºðºº õàðøóóëàõ
Íàéðòàéõàí ºäðèéã õ¿ëýýæ áàéíà.
2. “Õ¿ëýý” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Õàâ íîõîé, èä õàâ, äýýë õàâ, õàâ õàâ õóöàõ, õàâü îéð

×àíöàë ºãëººíèé ñààëèà ñààæ, ñ¿¿ãýý òóøààãààä, õî¸ð õ¿¿ãýý óíäàëæ, “ãýðýýñýý
á¿¿ õîëäîîðîé” ãýæ ñàéòàð çàõèàä, õýäýí çóíû íàðàíä îíãîæ ãàíäñàí õºõ òîðãîí äýýëýý
ºìñººä, ãàäàãø ãàðëàà.
2. “ñààëèà” ãýñýí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.

3. Ä¿ðñ ÿëãàí áè÷èõ ¿ãñ á¿õèé õîëáîî ¿ãèéã ìîíãîë áè÷èãò áè÷ýýðýé./5îíîî/
Ãàëûí äºë,òºë ìàë,ºð òºëáºð,ò¿ëýý ìîä,øºíº ä¿ë

Ìîíãîë áè÷ãýýð ººðèéãºº ñîðü¸ ¹ 6
Ç¿éòýé ñàéí íºõðèéã øèíæëýí òàíüæ õàíèëààä
Çºâ áóðóó õî¸ðûã àñóóëöàí ÿâæ ¿éëäýýä
Çîâëîí, æàðãàëàí õî¸ðûã àäèë õóâààí ýäëýã÷
Çîõèñò ìýðãýäèéí õàíèëàõûí ¸ñ.
2. “ìýðãýä” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàë,õàìààòóóëàõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
÷óëóó øèä, èä øèä, áóðõàí ø¿ò, øàòààð ºãñºõ, ø¿ä ºâäºõ

Òýäíèé äîòîð ñààðàë äýýë, õàð ìàëãàé ºìññºí ºíäºð ãîîëèã ýðèéí, ñàéõàí õàð õºìñºãòýé,
ãîî öàðàé õàðàãäñàí íü îëîí æèëèéí òóðø ñýòãýëäýý õàäãàëæ ÿâñàí òýð íýãýí õ¿íòýé íü
àäèë ñàíàãäæýý.
2. “ñàíà” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
3. Ä¿ðñ ÿëãàí áè÷èõ ¿ãñ á¿õèé õîëáîî ¿ãèéã ìîíãîë áè÷èãò áè÷ýýðýé./5îíîî/
Àþóë ýìýýë, ýìýýëèéí ãºëºì,íºìºð ãàçàð, äýýë íºìºð,í¿äíèé õàðö,çîäîæ í¿ä

1.Ìîíãîë áè÷ãýýð õºðâ¿¿ëýí öýâýð ñàéõàí áè÷. /6îíîî/
Õ¿æ äóðäàí á¿ñíèé òàøàà äàðàõ íóãàëààí äýýð
Õ¿ðýí ìàíàí õººðºãíèé äààëèí äàðàõ íàðãèàí äýýð
Õ¿¿øèéí ñ¿¿äýð áóóñàí óóëûí ãàöàà áóóöàí äýýð
Õ¿íí¿ äýýäñèéí òàìãàëñàí óëáàà ãàðõè áóóðèí äýýð
Òóñãààð òîãòíîë ÷àìàéã òóíõàãëàí áè÷íý,áè
2. “òàøàà” ãýäýã ¿ãèéã îëîí òîî, òèéí ÿëãàë,õàìààòóóëàõûí íºõöºëººð õóâèëãà./12 îíîî/
3.Ìîíãîë áè÷ãèéí óðò ýãøãèéí á¿òöèéã íýðëýæ,òóñ á¿ð õî¸ð æèøýý áè÷./4îíîî/


Áîðîîíû óñ ò¿ðãýí óðñàâ÷ ¿òýð çàìõàðíà.
Èõ ìºðºí äºëãººí óðñàâ÷ èõ äàëàéä öóòãàíà.
×èí ñàéí ýðäýìò õ¿í ,÷îíî, õîíü õî¸ðûã ÷
Íýã îíãîöîíä óñëàõ ìýò
2.Ìîíãîë áè÷ãèéí ¿éë ¿ãèéí õîëáîõ ýãøãèéí ä¿ðìèéã æèøýýãýýð òàéëáàðëà. /6îíîî/
3.Äàðààõ ¿éë ¿ãèéã ìîíãîë áè÷ãýýð áè÷.
¿¿ññýí, õè÷ýýãýýðýé, î¸î÷, äàñàã, äóóñëàà

¯õýâ÷ ¿ë îðõèõ ¿éëèéí ¿ð
¯ã¿éðýâ÷ ¿ë îðõèõ ºð òºëººñ
ªòëºâ÷ ¿ë àðèëàõ ìóó àâüÿàñ
ªëáºðºâ÷ ¿ë ¿õýõ îëîí ñàíàà
2.Ìîíãîë áè÷ãèéí ¿éë ¿ãèéí õóâèëãàã÷ áà ýñ õóâèëãàã÷ ¿ñãèéí ä¿ðìèéã òàéëáàðëà. /6îíîî/
ñóðààñàé, ñàéøààâàë, ºññºí, øàãíààä, î¸óë
Õ¿¿õä¿¿ä áèä òýð ãàéõàìøèãò òºìºð øóâóóíû íèñýõèéã ¿çýõ ãýæ õýä õîíîã òýñ÷ ÿäàí
õ¿ëýýâ. “Àéë ãýðèéã äîäîìäîæ ÷àäàãñàä òºð óëñûã çàñàæ ÷àäíà” ãýñýí ýçýí ×èíãèñèéí
ñóðãààë áàéäãèéã ñàíàÿ. Áèä ýõ îðîí,àðä ò¿ìíèéõýý òºëºº ¿íýí÷ øóäàðãààð õºäºëìºðëºõ
¸ñòîé.
2.¯éë ¿ãèéí íºõöºëèéí ýðòíèé õýëáýðèéã ãàðãàæ,æèøýýãýýð òàéëáàðëà./4 îíîî/
3.Äàðààõ íýð ¿ãèéã ìîíãîë áè÷ãýýð áè÷.
ñîíèíûõîî,õ¿¿ãýýðýý, ñýäýâòýý, íºõäºäºº,ìîäíîîñîî
Ýõ îðîí÷,õàìòà÷ ¿çýë, õºäºëìºðèéã äýýäýëæ,õºäºëìºðèéí õ¿íèé àëäàðøóóëàõ õýðýãòýé.
Õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàí äóíäóóð îðæ àñóóäàëä ÿàðàí ýöñèéí ä¿ãíýëò ºãºõ íü çîõèìæã¿é.Ìýðãýæëýý
íèéãìèéí õýðýãöýý øààðäëàãà,ººðèéí àâüÿàñ ÷àäâàðò òîõèðóóëàí çºâ ñîíãîîðîé.
2.Íýðèéí íºõöºëèéí ýðòíèé õýëáýðèéã ãàðãàæ, æèøýýãýýð òàéëáàðëà.
3.Äàðààõ õ¿íèé íýðèéã ìîíãîë áè÷ãýýð áè÷./5 îíîî/
Àëòàíõ¿¿,Ãàíòóëãà, Î÷èðáàò, Öýöýðëýã, Ýíõáàò
Õóëãàíà

Õóëãàíà ìýðýã÷ àìüòàí.Óðò õîøóóòàé,íàðèéõàí ñ¿¿ëòýé, îãîòíû ÿçãóóðò áàãòäàã.Õóëãàíà
í¿õýíä îðøèíî.Èéì í¿õèéã õóëãàíûí îðä ãýíý. Ìàø áîãèíî ñ¿¿ëòýé,ìýõýýð õóðààæ èääýã
õóëãàíûã ìýõýýðèéí õóëãàíà ãýíý.Òîì õóëãàíûã ìîðèí õóëãàíà ãýíý.
2. “òàíèëöóóëãûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3. “ãàéõàìøèã” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí õóâèëëààð á¿ðýí õóâèëãà./10îíîî/
Ýðýýí òàõü
Õàëóóí îðîíä ñ¿ðãýýð àìüäàðäàã ýðýýí ñóäàëòàé òàõèéã ýðýýí òàõü ãýíý. Ýðýýí òàõü áîñîî
äýëòýé, ñ¿¿ëíèé òºãñãºë íü áèéðèéí ¿ñ øèã øóâòàí. ªâñ óðãàìëààð õîîëëîíî.Õóðäàí ñîðãîã
àìüòàí áîëíî.
2. “õàìòðàëæóóëñíûãàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3. Äàðààõ õ¿íèé íýðèéã ìîíãîë áè÷ãýýð áè÷./5 îíîî/
Áàíçðàã÷,Áàë÷èí, Á¿æèí, Âàíãàí, Äýíäýâ
Öàãààí áààâãàé
Öàãààí áààâãàé á¿ä¿¿í õºëòýé,òîì àìüòàí.Áààâãàéí òºëèéã áàìáàðóóø ãýíý. Öàãààí áààâãàé
ìàõààð õîîëëîíî.Öàãààí áààâãàé õîéä ìºñºí äàëàéä àìüäàðíà.Ìàíàé îðíû îé,øóãóéä õ¿ðýí
áààâãàé áàéíà.
2. “ñîíèðõîëòîéãîîð” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3.Äàðààõ õîëáîî ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãà./5îíîî/
¿ðýë ìººã,ºãëºº ñ¿¿, ìºíãºí ºâºë, ýõèéí õàéð,õèðñíèé ýâýð

×îíî
×îíî óóë íóðóó,òàë õýýð, îé õºâ÷ººð òýíýíý.Àðààòàí ÷îíî ìàëûã ñ¿éòãýã÷.Èéì ó÷ðààñ àí÷èä
÷îíî àãíàíà.×îíî àëñàí õ¿í òóñãàé øàãíàë àâäàã áàéëàà.
2. “¿éëäâýðæ¿¿ëýëòèéíõýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3.Õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí áà óãèéí “í” ãèéã¿¿ëýã÷èéã ìîíãîë áè÷ãýýð çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã æèøýý
áè÷èæ òàéëáàðëà./4îíîî/

Çºãèéí áàë
Çºãèé øàð ýðýýí ºíãºòýé.Öýöãèéí ø¿¿ñýýð õîîëëîíî.ªºðòºº ¿¿ð çàñíà.¯¿ðòýý öýöãèéí ø¿¿ñ
öóãëóóëàí áàë áîëãîíî. Çºãèéí áîë ÷èõýðëýã,àìòòàé ç¿éë.Çºãèéí áàëààð çàðèì ºâ÷íèéã
ýäãýýíý.

2. “áàðèëäóóë÷èõëàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3. Ìîíãîë áè÷èãò îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé Ç,Ö-ýýð áè÷èõ ¿ãèéã ÿìàð ãèéã¿¿ëýã÷,ýãøèã
á¿õèé ¿ã áîëãîí áè÷äýãèéã æèøýýãýýð òàéëáàðëà./ 2 îíîî/

Èëæèã
Èëæèã áîë ìîðüòîé àäèë áîëîâ÷ æèæèã áèåòýé,÷èõ íü óðò,òîì, ¿õýð øèã ñ¿¿ëòýé, íýãýí
ç¿éëèéí àäóó áîëíî. “Èëæãýí ÷èõ” ãýäýã óðãàìàë áàéäàã.Æàìö èëæèã óíàæ ñóðàâ. “Èëæèãíèé
÷èõýíä óñ õèéñýí ÷ ñýãñýðíý, àëò õèéñýí ÷ ñýãñýðíý.” ãýäýã ç¿éð öýöýí ¿ã áàéäàã.
2. “áóðóóäàõààðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
3.Äîîðõ ¿ãñèéã óòãààð íü ñàëààëóóëæ, õýëáýð òóñ á¿ðèéã íü ìîíãîë áè÷èãò áóóëãàæ,òàéëáàð
õèéíý ¿¿?
Óóäëàõ, ýýðýì, óðüä, ºð, õàéëàõ

Áîëæìîð
Íýãýí ç¿éëèéí æèðãýäýã, æèæèã øóâóóã áîëæìîð ãýíý. Áîëæìîð ¿íñýí õºõ ºíãºòýé,òàðèà
áóäàà ò¿¿æ èäíý. ªãëºº ýðò æèðãýæ äóóãàðàõ íü õºãæèì ìýò ñàéõàí.Áîëæìîð èõ õóðäàí
õºäºëãººíòýé, õººðõºí øóâóó.
2. “áàðèóëààðàé” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õîð, ç¿ñ, öàõëàé,øóâòðàõ, ñýâëýã
ßñò ìýëõèé
Íýãýí ç¿éë ìºëõºã÷ àìüòíûã ÿñò ìýëõèé ãýíý.Ãàäóóðàà ýâýðëýã ÿñàí á¿ðõ¿¿ëòýé. ¯¿íèéã ÿñò
ìýëõèéí õóÿã ãýíý.ßñò ìýëõèé õºë áîãèíî òóë óäààí ÿâíà.Íàì ,äóëààí ãàçàð òºðíº.ßñò
ìýëõèé óðò íàñàëíà.Ìÿäàã ÿñò ìýëõèé òýæýýâ.
2. “àðâèæóóëààðàé” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ñýâñ, á¿ëýõ,¿ëäýõ, óõíà, ãýãýýð
Þ¿äýí

Ìàëãàé îëîí òºðºë,õýâ ìàÿã íü ººð áàéíà.Ò¿¿íèé íýã òºðºë íü þ¿äýí þì.Þ¿äýí åðèéí
ìàëãàéòàé òºñòýé áîëîâ÷ áîðîî øîðîîíä ºìñäºãººðºº ÿëãààòàé.Þíäýí þ¿äýí ºìñºâ.
2. “òàíèëöóóëàõäàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õºõºð, óòàà, áºõ,àíãàëçóóð,õýâ

Åðòºíöèéí ãóðâàí õºõ
Óóæèì äýëõèéí òýíãýð íýã õºõ
Óíòðàõ ãàëûí äºë íýã õºõ
Óðñàõ ãîëûí óñ íýã õºõ. Ìîíãîë õ¿í ìºíõ õºõ òýíãýðèéã ýöãýý ãýæ õ¿íäýëäýã, õºðñò
àëòàí äýëõèéãýý ýõýý ãýæ õàéðëàäàã, õºõ ºíãèéã ìºíõ õºõ òýíãýðèéí ºíãºòýé õýìýýí
áýëãýýøýýäýã àðä ò¿ìýí þì.
2. “àìüäðàëûíõàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õ¿äýð,àõü,ñàìàð, ã¿éëãý, àëäàð

Õàâàð
Õàâàð õàìãèéí ñàéõàí óëèðàë.Áàéãàëü äýëõèé ñýðãýíý.Íºìºð ãàçàð íÿëõ íîãîî ñî¸îëæ, ìîä
ãºëºãëºäºã.Õàéëñàí öàñíû óñ ýíä òýíäã¿é óðñàíà.Ìàë÷íû õîòîíä õóðãà, èøèã
ìàéëíà.Ñóðàã÷èä øàëãàëòàà ºãºõººð øàìääàã.
2. “àæèëëàõûí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ýìýýë,óð,ýâýð, ýëñ,í¿ä

Óñíû ãóðâàí áàéäàë
Óñ øèíãýí áàéäàã.Óñ õàëæ,óóð áîëíî. Óóð õèé áàéäàëòàé.Óñ õºëäâºë ìºñ áîëíî. Ìºñ õàòóó
áîëíî. Ìºñ õàéëáàë óñ áîëíî.Õèð áóðòãèéã àðèëãàã÷ óñ ÷àíäìàíü ýðäýíýý õàéðëàöãààÿ.
2. “ñàíàà÷èëñàí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Îðîñ,àëò,õºð,ãóò,ñóð

Ç¿éð ¿ã
Õ¿íèé òîëãîéãîîð íèñýõýýð ººðèéí òîëãîéãîîð ºíõºð.Ñàéíûã äàãàâàë ñàðíû ãýðýë, ìóóã
äàãàâàë ìîãîéí õîð.Ñàéí ìîðèíä ýçýí îëîí, ñàéí õ¿íä íºõºð îëîí. Áèåèéí àìðûã á¿¿ õàð,
áóñäûí þìàíä á¿¿ øóíà.
2. “õîëáîîñîîðîî” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ñàâàà, ÷èõ,ç¿é,ýíä, à÷
Öýýðëýõ ¸ñíîîñ
Öàãààí ñàðààð ¿éë ìýòãýõ,î¸õäîî õóó÷èí äýýë õóâöàñ,ýä íºõºõèéã öýýðëýíý.Çààâàë øèíý þì
ýõëýí î¸äîã íü ñàéí ñàéõíûã áýëãýøýýñýí áîëíî.Öàãààí ñàðààð ãàäàãø ýä þì çýýëýýð
ºãºõèéã öýýðëýíý.Ó÷èð íü ãàðç ãàðëàãûí ¿¿ä àì íýýãäýíý ãýíý.
2. “ñóðàëöàã÷äûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Öàé, ÷èìõ,àíä,¿ìõ,îð

Öýýðëýõ ¸ñíîîñ
Öàãààí ñàðààð ýõíýð, íºõºð õî¸ð õîîðîíäîî çîëãîõûã öýýðëýíý. Çîëãîâîë õàãàöàí ñàëíà,
õàð ýëýãòýí áîëíî ãýíý.Ìºí øèíèéí íýãýíä ¿íñ õîãîî ãàðãàõûã öýýðëýíý.Øèíý îíû ºìíº
îðîí ãýðýý öýìöèéòýë öýâýðëýñýí áàéõ ó÷èðòàé.
2. “áè÷èãòíèéã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Àëä, õºëäºõ, öîõ, äàë,äàëàé

ßìàà
ßìàà íü òàâàí õîøóó ìàëûí íýã þì.ßìààíû íîîëóóðààð ¿éëäâýðò îëîí ÿíçûí óòàñ õèéíý.
Ýíý óòñààð öàìö áîëîí òºðºë á¿ðèéí õóâöàñ íýõíý. Ìàíàé îðîíä íîîëóóð èõòýé ÿìààã
ºñãºæ áàéíà.ßìààíû íîîëóóð äýëõèéí çàõ çýýë äýýð àñàð èõ ¿íýòýé á¿òýýãäýõ¿¿í áèëýý.
2. “óäèðäëàãûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

õèéíý ¿¿?
Ñ¿õ,áàç,çîõèñ,öàðö,õºëäºõ
Îäîí ãàðèã
Öýëìýã øºíº òýíãýðò ¿é ò¿ìýí îä õàðàãäàíà.Ýíý îëîí îäíû äóíä ãÿëàëçàí õàðàãäàõ íü
ãàðèã þì. Ñóãàð, Áóä, Áàðõàñáàä,Ñàí÷èð çýðýã åñºí ãàðèã áèé.Õàðèí ãÿëàëçàõã¿é öàãààíààð
¿çýãääýã íü îäîä þì.
2. “çàõèäëààð” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
÷àíãà,óðü,çóó,óóð,÷àðãà
Çºâ õîîëëîõ äýãëýì
Õ¿íèé èäñýí õîîë á¿õýí áèåèéí õ¿÷èéã ñýëáýõ, àëæààëûã òàéëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.Ìºí õ¿íèé
ýä ýñèéã íºõºí òºëæ¿¿ëäýã. Õîîë íü õîäîîä ãýäñýíä õî¸ðîîñ ãóðâàí öàãèéí äîòîð
áîëîâñîðäîã. Õîîëëîõûí ºìíº ãàðàà óãààæ, õ¿í òóñ á¿ð ººðèéí àÿãà õàëáàãàòàé áàéõ íü
çºâ.Õîîëëîõ ¿åä îð÷èí íü öýâýð,äóó ÷èìýý áàãà áàéâàë ñàéí.Áîñîî ñóóãàà ÿàð÷ èäñýí õîîë
ñàéíã¿é.
2. “çîðèãæóóëíà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Àëãà,áàã,õóñ,õóð, çàõ

Àðõè- èäýýíèé äýýæ, àþóëûí õàðàíãà
Ìîíãîë÷óóä àðõèéã ìàõ,ñ¿¿,àéðàã,òàðàã, òîñ á¿ãäèéã õàìòàòãàñàí èäýýíèé äýýæ õýìýýí ýðò
¿åýñ õ¿íäýòãýæ èðæýý. Òèéì ó÷ðààñ ò¿¿íèéã õàìààã¿é õýðýãëýõèéã õàòóó öýýðëýæ áàéâ.Õàáóë
õààíû ¿åèéí ñóðâàëæ áè÷èãò “Äº÷ õ¿ðýýä äºíãºæ àìñ, òàâü õ¿ðýýä òààðóóëæ áàëãà, æàð
õ¿ðýýä æàðãàæ õ¿ðò” õýìýýæ õàòóó õýìæýý çààñàí áàéíà.Ãýòýë ýíý ñàéõàí óëàìæëàë, õàòóó
äýã ¸ñ,õóóëü ä¿ðýì áàðàã àëãà áîëæ áàéãààã àíõààðàõ öàã áîëæýý.
2. “òàíèëöóóëàõ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õàä, ò¿ð/¿éë ¿ã/, ¿íñ,÷èõ,ñýòãý

Ò¿¿âýð ºã¿¿ëáýð
Ìýäýõ ñóðàõààñ èë¿¿ ýðäýìã¿é,ìýíä ÿâàõààñ èë¿¿ æàðãàëã¿é.Ýðäýíýñèéí ÷óëóóãààð ãî¸ë
÷èìýãëýëèéí ç¿éë õèéæ ç¿¿õ,îðä õàðøèéí õàíà òóóðãàíû ÷èìýãëýë õèéíý.Çóðãèéí çóë çóó
áîëîâ÷ çóëûí ãýðýëä õ¿ðýõã¿é.Òºëãºí õîíèíû íîîñûã òºº çóçààí çóë.Ìîíãîë õ¿í ìàëûí
õ¿÷ýýð, ìîíãîë ãýð ¿äýýðèéí õ¿÷ýýð.
2. “ñýòãýìæòýéãýýñýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Áàðàà, ¿ð,óíãàñ,àÿàð, ¿¿ðýãëýõ

Àðüñ
Åð íü áîõèð ãàðààñ õîäîîä ãýäýñíèé îëîí òºðëèéí ºâ÷èí ¿¿ñíý.Ãàðàà òîãòìîë óãààõààñ
ãàäíà àðüñíû àðèóí öýâðèéã ñàõèõ íü ç¿éòýé.Äîëîî õîíîãò õî¸ðîîñ äîîøã¿é óäàà óñàíä
îðæ,îðîé óíòàõûíõàà ºìíº õºëºº óãààæ,õºë ãàðûíõàà àðüñûã ÿìàãò öýâýð áàéëãàâàë ºâ÷èí
ýìãýã òóñàõã¿é.
Áàñ ãàäíû ýëäýâ ãýìòëýýñ àðüñàà õàìãààë.Ãýìòñýí àðüñàíä íÿí îðæ õóâèëàí, äàðàà íü
àðüñàíä ÷èíü ýâã¿é ñîðâè òîãòîæ áîëíî.
2. “õàìòàòãàñàí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Îëäîõ,ºíãºð,ãýðýýñ,áýýð,òóøàà

Öàðâàí
Õóðö ¿íýð,ãàøóóí àìòòàé,øàð öýöýãòýé, ºíäºð ºâñëºã óðãàìàë âì.Óðä õýýð òàëûí á¿ñýíä
õóæèð ìàðààòàé õºíäèé ãàçàð óðãàäàã.Öýöýã íàâ÷èéã íü ò¿¿æ ñ¿¿äýðò õàòààí íóíòàãëààä
õàëóóí áóóëãàõ, õîîëîé ºâäºõºä óóõ áóþó çàéëæ õýðýãëýíý.
2. “õ¿íäýòãýæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õóðãà,õºõºº, ä¿í, õººõ, õºõºð


Àðö
Àðö áîë õàíãàé íóòãèéí ñýð¿¿âòýð áýëä óðãàäàã ìºíõ íîãîîí óðãàìàë þì.Ò¿¿íèé ÿãààí
òóÿàòàé õàð öýöýã íü òºðºë á¿ðèéí àìèí äýìýýð áàÿëàã áàéäàã.Àðöûã ýðò äýýð ¿åýñ
ìîíãîë÷óóä àìüäðàë àõóéäàà õýðýãëýæ èðæýý. Àðö ñàéõàí ¿íýðòýé,ìºí àðèóòãàõ ÷àíàðòàé
áîäèñ þì.
2. “òîõèðóóëàí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ìºð, õàð, àñàð, çóð, òºë

Ìîíãîë óëñ
Ìîíãîë óëñ áîë Àçè òèâèéí òºâ õýñýãò îðøäîã, 1,5 ñàÿ àì äºðâºëæèí íóòàã äýâñãýðòýé, 2,8
ñàÿ õ¿í àìòàé îðîí.Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ áàéãàëü îð÷íîî òàõèæ äýýäëýõ ¿çëèéã
ýðõýìëýí õ¿íäýòãýæ èðñýí þì.
2. “òîõèæóóëàõàä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Øèä, øàð, áóó, îâîî, ºë

Ìîíãîë áè÷ãýýð ººðèéãºº ñîðü¸ ¹37.
Ìîðèí õóóð
Ìîíãîëä àéë ºðõ á¿ð ãýðòýý ìîðèí õóóðòàé áàéõûã ýðõýìëýäýã áºãººä õóóðûíõàà òîëãîéä
õàäàã óÿàä ãàë ãîëîìò ðóóãàà õàðóóëàí áàéðëóóëäàã.Ìîðèí õóóðòàé àéëä îðñîí ýð õ¿í òýð
àéëûí õóóðò õ¿ð÷ äóóãàðãàäàã çàíøèëòàé.
2. “ýãí¿¿ë÷èõèéã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Íýðñ, õàòãà,øèë,àðãàë,ñîð


Öàöàë ºðãºõ ¸ñ
Öàã óëèðàë äóëààð÷,öàñ ìºñ õàéëàõ õàâðûí ýõýýð ìàë ñ¿ðýã òºëëºí, ñ¿¿ öàãààí èäýý
ýëáýãòýé áàéõûã áýëãýäýí ñààñàí ñ¿¿íèéõýý äýýæèéã òýíãýð ãàçàð, îð÷íû óóë óñàíä
ºðãºí,öàöàë ºðãºõ ¸ñ ¿éëääýã áàéâ.
2. “áàðèëãóóäààñàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ø¿¿,øàò,óíà,õóâ, õîñ

1. Ìîíãîë áè÷ãýýð õºðâ¿¿ëýí öýâýð ñàéõàí áè÷.
¯íýã
Óóë õàäíû àãóéä õàâöàë , ãóó æàëãà ãàçàðò í¿õ ìàëòàæ õýâòäýã.Çóëçàãà ãàðãàõ òóñãàé í¿õòýé
áàéäàã. Çóëçàãà íü õàãàñ ñàð îð÷èì áîëîîä í¿äýý íýýõ áà ìºí òýð ¿åýð ø¿ä íü
óðãàíà.¯íýãíèé àðüñ ¿íýòýé.
2. “ñóðàã÷äûíõàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Àâèð,àìàð,áîä, õàéð, õóóð

ªã¿¿ëáýð¿¿ä
Õàçàéõàä íü òóëàõ, õýëáèéõýä íü ò¿øèõ ñàéí íºõºä áàéíà. Ñàéí ãýâýë ýâ,ñàðóóë ãýâýë
óõààí. Îëíû îëîí òàâàí öýí. Õ¿í õ¿íèéõýý õ¿÷èíä, çàãàñ óñíûõàà õ¿÷èíä áàéäàã.Ñ¿¿äðýý
õàðæ ãî¸,íºõðºº õàðæ çàñàð.Àëòíû äýðãýäýõ ãóóëü øàðëàíà. Óíøèæ ìýäýõýä íîì ñàéõàí,
óóë¿àæ ÿðèëöàõàä íºõºð ñàéõàí.
2. “òóðøèëòààðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Àëõ,àíäóó, àâ,àâãàé,óóë

Áè÷èí
Áè÷ áîëáîîñ þì äóóðàéõäàà ñàéí áèëýý. Èéìèéí òóë áè÷èéã àëèâàà àæèëä ñóðãàæ áîëäîã.
Óðüä íýãýí àéëä áè÷èíã ãýðèéí õîã øîðîî öýâýðë¿¿ëæ, òîîñ àð÷óóëæ, öýöýã óñëóóëæ, ìºí
äýëã¿¿ðýýñ èäýõ óóõ ààð ñààð ç¿éëèéã àâ÷èðäàã áîëãîñîí áàéæýý.
2. “õ¿ì¿¿æ¿¿ëñýí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Àÿëàõ,àðö,àð,ýõ,¿¿ä

Ñóðãààë ¿ã
Öàãèéí þìûã öàãò íü õèé.Ýðõèéã ñóðàõààð áýðõèéã ñóð. Áîëîõ,áîëîõã¿é õ¿íèé ¿ãýíä á¿¿ îð.
Áîëñîí èäýýíýýñ á¿¿ çàéë.Ýðò áîñâîë íýãèéã ¿çýõ, îðîé óíòâàë íýãèéã ñîíñîõ.Ýðäýìä
îðîéã¿é, ýðýëä õÿçãààðã¿é.Õ¿í íýðýý,òîãîñ ºäºº.
2. “ãàãíóóë÷èõûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
¿¿ð, ýðõýë, ýëýã, ýñ, èæèë

Ãàéõàëòàé àìüòàä
Äýëõèéä ãàéõàëòàé ñîíèí àìüòàä îëîí.Òýäíèé ãàéõàìøèã íü áèåý õàìãààëàõ,ºñºõ,¿ðæèõ,
õîîëëîõîä íü áèé.Àìüäðàëûíõàà òóðøèä õîîë èääýãã¿é,áàñ õîîë áîëîâñðóóëàõ ýðõòýíã¿é
àìüòàí áàéäàã.Íîãîîí òîëãîéò ñîíî àìã¿é òóë õîîë èääýãã¿é ãýíý.
2. “äààëãàâðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ìàíà,òóë,òîð,ñàÿ,ñàð


ªã¿¿ëáýð¿¿ä
Ýðäýì íîìòîé,àæèë÷ õè÷ýýíã¿é áîëîõ àõóë ò¿¿íýýñ èë¿¿ ¿íýò ýðäýíý ¿ã¿é.Ýðäìèéã
õè÷ýýëýýð ñóðäàã,ýðëèéã ñóðãààð îëäîã.Àëèâàà õ¿í ñóðàõ ÷èãëýëèéã ýðõýì áîëãîâîîñ õàíäàõ
ç¿ã ººðºº òîãòîíî.Èéìä ñóðàã÷ á¿õýí øàìäàí ñóðàëöàõ õýðýãòýé.
2. “ñóðàãëàäàã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Èëä, èë,îíîî, þì, ø¿¿ð

Çýñ
Çýñ äýëõèéí çàõ çýýë äýýð àëòíààñ èë¿¿ ¿íýòýé.Ýðäýíýò çýñýýð ìàø áàÿí.Çýñýýð
öàõèëãààíû òºðºë á¿ðèéí õýðýãñýë õèéäýã.Çýñ äîìáî,àÿãà,õóâèí,òàâàã,áóãóéâ÷ áàéäàã. Çýñ
áîë åñºí ýðäýíèéí íýã.
“Ñààëèéí õóâèíãèéí á¿ñ íü çýñ
Ñàéí ãàãíóóðûí î÷ íü çýñ
Îíãîí ¿¿ðèéí òóÿà íü çýñ
Îðîéí ¿¿ëñèéí òóÿà íü çýñ” ãýñýí ø¿ëãèéí áàäàã áàéäàã.
2. “øèéäâýðë¿¿ëñíýýðýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?

Ìîíãîë ¸ñ
Àéëä îðîîä ãýðèéí áàðóóí òàëä çºâ òàëûí õºëºº áîñãîæ, ñîëãîé òàëûí õºëºº íóãàëæ ñóóíà.
Ýíý íü ¿¿äýýð îðîõ ýëäýâ ìóó àþóëààñ ãýð á¿ëèéíõíèéã õàìãààëæ áàéãàà óòãàòàé.Õàìãèéí
õ¿íäòýé èäýý ºðºìíººñ ýõëýí áÿñëàã ñ¿¿ëä íü ààðóóëààñ àìñàíà. Íóãàëàí òàâüñàí ºðìèéã
áèò¿¿ òàëààñ íü ºìëºõ ýñâýë òàâàãòàéã õîíõîéëãîí àâ÷ áîëîõã¿é.
2. “òàéëáàðëóóëñíààðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õàñ,õóóäàñ,õàðö,õýðýì,õýýð

Ýðäýíýò õ¿í
Ýðäýíýò õ¿íèé áèåèéã îëîîä
Ýíý áèå õ¿ì¿¿æèí ºñººä
Ýðõ õ¿÷èí á¿ðäýýä
Ýðäýì áèëãèéã ñóðààä
Ýíõ àìðààð ÿâààä þóòàé ñàéí áèëýý.Õ¿íýýñ èë¿¿ ýðäýíý ¿ã¿é.
2. “òóëãóóðëàíà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ñàà,çýýë,çóóçàé,çàìàã,çàéë

Òýìöýýí áîëîâ
Õ¿¿õä¿¿ä ºâºë öàíà òýø¿¿ðýýð ãóëãàäàã.Ýíý äîëîî õîíîãò öàíûí òýìöýýí áîëîâ.Òýìöýýíä
Öîëìîí ò¿ð¿¿ëýâ.Öàíà,òýø¿¿ðýýð ãóëãàõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä òóñòàé. Óëèðàë òóòàì ÿíç á¿ðèéí
òýìöýýí áîëäîã.
2. “îãòëîãäîõ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õýò,õàðóóë,õîðîî,õºõ,õ¿¿
Íîìûí ñàí
Ìàíàé óëñàä íîìûí ñàí áèé.Ò¿¿íä îëîí øèíý ñîíèí íîì áèé.Íîì óíøèõ ñàéõàí
áàéäàã.Íîìûí ñàéí íºõºð áîëú¸.Íîìûí ñàíãààñ ñóðàõ áè÷ã¿¿äýý õóäàëäàí àâäàã.
2. “ýðõøýýëýýñ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Íÿö,íºìºð,áóóðàë,áóë,áîðîî
Òºìºð ãóàé

Òºìºð ãóàé áîñîæ î÷îîä áîð òîñ õºâæ õººðºí øóóãüæ áàéãàà àìòòàé ñàéõàí àéðàãíààñ
õ¿¿ãèéíõýý áýëýãëýñýí ãî¸ìñîã ýðýýí øààçàíä áÿëõàì ä¿¿ðýí õèéæ øèìýí øèìýí óóëàà. Áè
àéðàã óóõ äóðòàé.
Ìàíàé íóòàãò àéðàã ýëáýã.
2. “îîäîãíîñîí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ó÷èð,ººð,ºòãº,ºðºì,íàð

Ìàíàéõ
Ìàíàé àì á¿ë îëîí.Áè àõ,ýã÷, ä¿¿òýéãýý ºíºð îëóóëàà àìüäàð÷ áàéíà.Ìèíèé ààâ óðàí
çóðãèéí áàãø õ¿í. Ìèíèé ýýæ õ¿íèé ýì÷ýýð àæèëëàäàã.Áè ààâ ýýæèéíõýý ìýðãýæëèéã
óëàìæèëíà.
2. “÷èãëýëýýðýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Îä,óõ,á¿¿ðýã,á¿òýõ,á¿ë
Öàã
Öàã áîë àëò øèã ¿íýòýé. Õ¿¿õýä á¿ð öàãèéã çºâ àøèãëàÿ.Õýðýâ ÷ºëººò öàãàà ñóðàõ ìýäýõýä
çîðèóëáàë îíö ñàéí ñóðàëöàæ ÷àäíà.Íýã õîíîãò õîðèí öàã áàéäàã. Áèä îëîí òºðëèéí öàã
ìýäíý. Õàíàíä òîì öàã áàéâ.
2. “õàãà÷èõûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õàíà,õàâ,õàâñàð,øóâòàð,õóóðàé

Õýðýì
Áÿöõàí õýðýì õóø ìîäîí äýýð ñóóâ. Õýðýì ñàìàð öºìºâ.Õýðýì íýã ìîäíîîñ íºãºº ìîäîíä
ä¿¿ëýí ÿâíà.Õýðýìíèé ñ¿¿ë ñàãñãàð, õàð ºíãºòýé, ºòãºí áàéäàã.Õýðýìíèé àðüñ çººëºí,äóëààí
áàéäàã.
2. “ò¿÷èãíýëäýíý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?

Õóòãà,õóìñ,õèð,ãàðõè,õîøóó,

Ìîíãîë íóòàã
Öàãààí öàñàí ìàëãàéòàé
Íîãîîí ìîäîí õ¿ðýìòýé
Õºõ óñàí õîðìîéòîé
Áàÿí õàíãàé óóë ìèíü
Ìàø äýëãýð õàíãàé ìèíü
Ìàë ñ¿ðãýýð ä¿¿ðýí
Ìàë÷èí îëîí ìîíãîë÷óóä
Æàðãàë öýíãýëýýð ä¿¿ðýí.
2. “íóóöàëñíààðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Öºì,ºâºð,çóóð,äóó,áýëýã,

Ãîë
Ìàíàé íóòàãò ãîë ìºðºí îëîí. ªäºð áîëãîí Áóëãàí ãîëûí óñíààñ àìñàâ. Áóëãàí ãîë óñ
èõòýé. Áè ãîëîîñ óñ çººâ. Óñ õºëäºæ, ìºñ áîëíî.Ìºñ òóíãàëàã ºíãºòýé. Ãîëûí óñûã
áîõèðäóóëæ áîëîõã¿é. ¹56
2. “ä¿ãíýëòýýðýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õóë,øóäàðãà,øèì,ìýíä,äîëîî


Ñóðãààë ¿ã
Ñàéõàí öàñò öàãààí óóëàíä ñàðíû ãýðýë òóñâàë íýí öàéíà.
Ñàðóóë óõààíò ìýðãýäèéí ÷èõ ñàéí ¿ã ñîíñâîë íýí ìýðãýæíý.
Õóäàë ¿ãèéã õýëñíýýð õîðîìõîí çóóðûí õýðýã á¿òýõ áîëîâ÷
Õîéäîõ õýðýã íü ¿ë á¿òíý.
2. “òóðøëàãàæâàë” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Õàëèì,ýì, ýð,è÷,èð

Õàìòûí õ¿÷
Íýã øîðãîîëæ ãàíö øèðõýã òàðèà îëæýý. Òýð òàðèà ìàø õ¿íä òóë õºäºëãºæ ÷àäñàíã¿é.Òýãýýä
îëîí íºõäºäºº î÷èæ õýëýýä á¿ãäýýðýý ÷èð÷ ¿¿ðýíäýý àìàðõàí àâ÷ðàâ.Ýâò øààçãàé áóãà
áàðèíà ãýäýã ýíý þì.
2. “÷èìýãëýëèéíõýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
ÿð,óóõ,íàéð,áýõ,áóëãà
Íîì
Íîì óíøèõ ñàéõàí. Ãîìáî àõ íîìûí ñàíä áàéíãà íîì óíøäàã. Íîì óíøèõäàà àíõààðëàà
òºâëºð¿¿ëæ ÷àäâàë óõààí íýìíý.Ìàíàé àíãèéíõàí îëîí íîì óíøèâ.
Äýíäýâ,Ëõàì,Öýðýí,Áàëæèð íàð çóðàãòàé øèíý íîì óíøèæ,ñîíèí ñàéõàí ¿ëãýð ÿðèëöàâ.
Íîìíîîñ ìýääýãã¿é ç¿éëýý ìýäýæ àâäàã.Îéëãîîã¿éãýý ÷ îéëãîæ àâäàã.
2. “øèíý÷ëýãäýâ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Çàäðàõ,õèé,çóóõ,çóë,òàâ
Óñíû øóâóóä

Ãîë ìºðºí, íóóð öººðºìä àìüäàðäàã øóâóóäûã óñíû øóâóóä ãýíý. Ìàíàé îðîíä óðèí äóëààí
áîëîõîîð õóí,ãàëóó,íóãàñ, àíãèð ,ºâººëæ,òîãîðóó, àëàãòóó, òóðëèàõ çýðýã øóâóóä í¿¿äýëëýí
èðäýã.Íàìàð áîëîõîîð ¿ð òºëòýéãºº äóëààí îðíûã çîðèí îäíî.
2. “ãàíçàãàëæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
õèéíý ¿¿?
Ãîë, ñýð,òîðãî,ãàí,ñóó
Òýìýýí ñ¿ðýã
Ãîâèéí àéìàã,ñóì òýìýýãýýð ìàø áàÿí.Òýìýýíèé íîîñ äóëààí,õºíãºõºí.Òýìýýíèé ñ¿¿ òîñëîã
èõòýé.Ìàíàé ìàë÷èä òýìýýíýýñ àðâèí àøèã îëíî.Òýìýýã ºñãºæ,¿ðæ¿¿ëýõ òàëààð çàñãèéí
ãàçðûí òîãòîîë ãàðëàà.
¿éëäñýí,ä¿ãíýýä,áîñîãòóí,øèíý÷èë,áóöàëòàë
3. “ñàíàãäæýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Èøèã
ßìàà èøãýíäýý ãýð áàðüæ ºã÷ýý.Èøèã ýðãýí òîéðîí ÿâæ ¿çýõýä õààëãàíû áàðèóë èë¿¿ þì
øèã ñàíàãäàæ ãýíý. ßã ýíý ¿åä îé äîòðîîñ õºõ ñààðàë ÷îíî ãàð÷ èðýâ. “ªºäºº õàÿñàí ÷óëóó
ººðèéí òîëãîé äýýð” ãýäýã. “Äîëîî õýìæèæ, íýã îãòîë” ãýäýã ñóðãààëûã ñàíà.
Õóóëèéíõàà,öàãòàà, õºøººí¿¿ä, îþóòàíä, õîíèîð
3. “õàãàð÷” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Ç¿éð öýöýí ¿ã
Ìýäýõ ñóðàõààñ èë¿¿ ýðäýì ¿ã¿é, ìýíä ÿâàõààñ èë¿¿ æàðãàë ¿ã¿é.ªâãºí õ¿íä ºðãºìæ
õýðýãòýé.Çàëóó õ¿íä ñóðãàìæ õýðýãòýé.Øóäàðãà ¿ã ÷èõýíä õàòóó áîëîâ÷ ÿâäàëä
òóñòàé.Áýëòãýë ñàéí áîë àæèë ñàéí.Áèë¿¿ ñàéí áîë õóòãà ñàéí.Óäìààðàà àëäàðøäàãã¿é,
óõààíààðàà àëäàðøäàã.
Àðäóóäàä,÷îíîíä,ýðäýìòäýä,ñýäýâòýý,ðàøààíóóä
3. “ñàéæðóóëàõûã ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Õàâàðæààíä
Ìàíàéõ õàâàðæààíäàà áóóëàà. Ýíãýðèéí öàñ õàéëæ, çóðàìíóóä ãîðõèíû çàõààð ã¿éëäýíý.
Óóëíààñ öàñíû óñ ãîðõè áîëîí îâîëçîí óðñàõ íü îëîí òóóëàé äýãäýõ ìýò õàðàãäàíà.
Õóðãàòàé õîíüä ãîðõè ãàòëàí óóë ººä ºãñºíº. Áè óñíû ãóòàë ºìñ÷ àðààñ íü ã¿éäýã áàéëàà.
Õàâàðæààíä áóóñíû äàðàà ñàéõàí áàéäàã.
Òîäîðäîã,ã¿éòýë,àíõààðóóëñàí,öîõèëîîä,àâáàë
3. “ãàðãààä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Ýðäìèéí à÷
Ýðäìèéã ñóðâàë õàìàã þìíû ó÷èð ìýäýãäýíý. Ýðäýìã¿é õ¿í ýðýã ãîëûí ¸ðîîëä áàéãàà þì
øèã òîéðîí áîëæ áàéãàà ÿâäëûã ìýäýõã¿é. Ýðäýìã¿é õ¿í óóëûí îðãèëä ãàðñàí õ¿í øèã
õàìàã þìíû ó÷ðûã ñàéí ìýäíý.
Íóóãààä, ñàëëàà, äàäâàë,áîñîæ, òàéëòàë
3. “äàéðàëäàõ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Ñóðãààë ¿ãíýýñ
Ìîðü óíàõ õ¿íä æîëîî õýðýãòýé. Áè÷èã ýðäýì ñóðàõ õ¿íä ñàìáàà õýðýãòýé. Íàðíû ãýðýë
õóðö áîëîõîä ¿¿ëã¿é áîë íýí ñàéí. Íàñíû áàãàä ýðäýì ñóðàõàä çàëõóóã¿é áîë äààí÷ ñàéí.
Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð ñóðíà, ýðëèéã ñóðãààð îëíî. ßàðâàë äààðíà. Õ¿íèé ýðýýí äîòðîî,
ìîãîéí ýðýýí ãàäíàà.
Í¿¿íã¿¿ò,ñîíñìîãö,çóðààðàé,áóäàâ÷,ºñ÷ýý
3. “õóâöàñëàæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Õºõºº

Õºõºº øóâóóíû õîîë íü ìîäûã ãýìòýýã÷ ºò õîðõîé þì. Ñîíèðõîëòîé íü ººðòºº òóñãàéëàí ¿¿ð
çàñäàãã¿é. Áóñàä æèæèã øóâóóäûí ¿¿ðò ºíäãºº íýã íýãýýð íü òàâüäàã. Õºõººíèé ºíäºã õîîë
èõ èäýõ ó÷èð ýõ íü òóñãàéëàí ¿¿ð çàñàæ òýæýýõýä áýðõ áàéäàã. Õºõºº íü óÿíãàëàã ñàéõàí
äóóòàé.
Õàðæýý, õºäëºõëººð,íóðààâàë,äàññàí, ãàðãóóçàé
3. “óóëçàõààð” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Íîì
Òà íàð íîìîîñ þóíû ÷ òóõàé óíøèæ ìýäýæ áîëíî. Íîì òà á¿õíèéã ìýä¿¿ëæ ÷àäíà. Òèéìýýñ
áàãø çºâëºã÷ þì. Ñàðóóë ýðäìýýð ñàíàñíàà á¿òýýíý. Óõààí ýðäìýýð óëñàà õºãæ¿¿ëíý.
Ýðäìèéí äýýä ýðäýíýò íîìûã ýðõýìëýí óíøèöãààÿ. Ñóðàõ áè÷ãýý àðèã ãàìòàé õýðýãëýæ
ñóðúÿ.
Àäóóãàà,îõèäîä,òîëãîéãîîð, ýöýãòýý, õàçààðààñ
3. “¿ëäýýñýí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Õóðäàí ìîðü
Ýðèéí ãóðâàí íààäìûí íýã íü õóðäàí ìîðü óðàëäàõ òýìöýýí þì. Ìîíãîë÷óóä ýðò ¿åýñ ýõëýí
õóðäàí ñàéíà õ¿ëýã ìîðèî óðàëäóóëæ èðñýí ò¿¿õòýé. Óëñûí áàÿð íààäàìä àçàðãà, èõ íàñíû
ìîðü, ñî¸îëîí, õÿçààëàí, ø¿äëýí, äààãà, æîðîî ìîðèéã óðàëäóóëäàã çàíøèëòàé. Ä¿¿ áèä
õî¸ð õóðäàí ìîðü óíàäàã.
2. “ç¿òãý” ãýñýí ¿éë ¿íäñýíä –íý,-â,-ãä, -÷èõ,-¿¿çýé, -ëýý,-ýýñýé, -ñ¿ãýé” íºõöºëèéã çàëãàæ
áè÷.
3. “óðñãàëûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/

Øàëãàëò îéðòëîî
Áè õî¸ðäóãààð àíãèä ñóðàëöäàã. Õè÷ýýëèéí àíõíû õîíõ äóóãàðñàí ºäºð áàÿð õººð áîëîí
õè÷ýýëäýý îðæ áàéñàí. Òýð ºäºð ñàÿõàí ìýò áîäîãäîâ÷ á¿òýí ãóðâàí óëèðàë ºíãºðººä
ñóðãóóëü òºãñºõ îéðòëîî. Áè øàëãàëòàíä áýëòãýæ á¿òýí æèë ¿çñýíýý øàëãóóëàõ áîëîâ.
Õ¿¿õýä á¿ð çºâ óíøèæ, ñàéõàí áè÷èæ ñóðöãààÿ. Á¿ãä øàëãàëòàà àìæèëòòàé ºãíº.
2. “òýíãýð” ãýäýã ¿ãèéã îëîí òîî, òèéí ÿëãàë,õàìààòóóëàõûí íºõöºëººð õóâèëãà./12 îíîî/
3. Äàðààõ íýð ¿ãèéã ìîíãîë áè÷ãýýð áè÷.
¿éë÷èëãýýíèéõýý,õîîëîîðîî, òîñîî, äýëõèéíõýý, àãààðòàà

Îé ìîä
Ìàíàé íóòàã îé ìîäîîð áàÿí. Ìîäîîð ãýðèéí õàíà, óíü, òîîíî, ñàíäàë, àâäàð çýðãèéã
õèéäýã. Áàñ áàéøèí, ìîðèíû õàøàà áàðüæ, ò¿ëøèíä õýðýãëýíý. Îéãîîñ ìîä íóóöààð àâáààñ
õóóëüòàé. Îé ìîä, ãàçàð øîðîî, óñ, àãààð íü ¿íýò áàÿëàã þì.
2. “õóóëü” ãýäýã ¿ãèéã îëîí òîî, òèéí ÿëãàë,õàìààòóóëàõûí íºõöºëººð õóâèëãà./12 îíîî/
Ä¿ðìèéíõýý,ñàíãèéíõàà, çàõèàãààðàà, í¿äýíäýý, öààñàíä íü
Õàð èøèã
Ìºíõ õºõ òýíãýð, ìºíãºí öàãààí öàñ, àëòàí øàðãàë íàðíû ãýðýë òóÿàíä ãÿëáàâ. Õàð èøèã
ç¿¿í õàìàð äýýã¿¿ð äàâæ áàéãàà õîíèí ñ¿ðãèéí ñ¿¿ëä ÿâíà.Ò¿¿íèé õîéíî ìóóõàé äóóãààð
õàøõèðàí äàãàæ ÿâàà øîâãîð õàð þìûã ãàéõñàí ÿíçòàé àæèãëàí õàðæ áàéâ. Ìàë÷èí ýçíýý
òàíèõã¿é ãàéõàí õàðæ áàéãàà áîëîëòîé.
2. “ø¿ò” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
÷àãíàâàë, ºãºãò¿í, óóñìàãö,óðññàí,ñóäàëñààð
ßìàà
Òàâàí õîøóó ìàëûí íýãèéã ÿìàà ãýäýã. ßìààíààñ õÿëãàñ, íîîëóóð àøèãëàíà. ßìààíû
íîîëóóð èõ ¿íýòýé. ßìààíû ñ¿¿ íü ºòãºí. Ìàíàé ºâºº ÿìààíû ñ¿¿òýé öàé óóõ òóí äóðòàé.
Ýìýý ìààíü åñºí ÿìàà ñààäàã.
2.“ñóð” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ààâààðàà,óëñàä ìèíü, íºõäºäºº, ¿çãèéã íü, íàìàéã
¯åð
¯¿ë ãàð÷ áîðîî îðëîî. Ãîë ãîðõè ¿åðëýâ. ¯åðòýé ¿åä õ¿¿õýä ãîë äýýð òîãëîæ áîëîõã¿é. Èõ
¿åðýýñ õ¿í á¿ð áîëãîîìæëîõ ¸ñòîé.
2.“ñàíà” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ãýðòýý, íîìîîðîî,äýâòýðò ÷èíü, àõûíõàà, õ¿¿õä¿¿äýä


Ìàë÷íû õîò
Áèä ìàë÷íû õîòîíä î÷èâ. Õîòîí äîòîð õîíü ìàéëæ, õóðãà øóóãüæ, áîòãî áóéëæ, óíàãà
óíãàëäàæ, òóãàë ìººðíº. Õ¿¿õýä ã¿éëäýí õóðãûã ýõýä íü õºõ¿¿ëíý.
2.“øàëãà” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
¿éëäâýë,ñîíñîîðîé,õºäºëæýý, õ¿ðýýä, òîãëîíãóóò
Õóäàã
Ãàçðûí äîîð áàéãàà óñûã í¿õ ìàëòàí èë ãàðãàæ õàøíà. Èíãýæ õàøñàí óñûã õóäàã ãýäýã.
Çàäãàé óñã¿é ãàçàð õóäàã èõ õýðýãòýé.
2.“ÿâ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ,öàãààð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Õ¿ëýýãýýä, ä¿ãí¿¿ë, äàñààñàé, äóðñàãòóí, ºñäºã

Áóëàã
Öàñ áîðîîíû óñ ãàçðûí õºðñºíä øèíãýíý. Òýð óñ õºðñºí äîîãóóð õýâãèéã äàãàí óðñàíà.
Òýãýýä çàðèì ãàäàðãà äýýð ãàð÷ èðíý. Ò¿¿íèéã áóëàã ãýæ íýðëýíý.
2.“çîðèëò” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Àíõààðààðàé,øàòààâàë,ºãüå,¿çýãò¿í, õàðüñàí

Çààí
Çààí õàëóóí îðîíä àìüäàðäàã. Òýð õóóðàé ãàçðûí àìüòíû àéìãèéí õàìãèéí òîì íü þì.
Çààíû ñî¸î óðò õî¸ð àëä. Çààí ãóðâàí øàðûí õýðòýé õ¿íä æèíòýé.
2.“áè÷èã” ãýñýí ¿ãèéã îëîí òîî,òèéí ÿëãàë, õàìààòóóëàõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ñîíñãîæ,áàðüòàë,àâ÷, óóëçìàãö,áîäóóëíà

Ìººã àð÷ëàõ
Ò¿¿ñýí ìººãèéã óäààí õóãàöààíä ñàâàíä íü áàéëãàæ áîëîõã¿é. Òýãâýë àìàðõàí çàäàð÷ ¿éðíý.
Ìºí ìººãòýé õîîëûã óäààí õàäãàëæ áîëîõã¿é.

Èðýíã¿¿ò,õóâüñëàà,ºìññºí, áîäòîë,òàñàëæýý
3. “õàÿãäñàí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
¯õýð
¯õýð ñ¿ðãèéã õàíãàé íóòàãò èõ ºñãºäºã. ¯õðèéã ìàõíû, ñ¿¿íèé, àæëûí ãýæ õóâààíà. ¯õðèéí
àøèã øèì íýí èõ. ¯õðèéí ýâýð, òóðóó, ÿñ õººâºð, àðüñ çýðãýýð ÿíç á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
õèéäýã. Ìàõ íü àìò ÷àíàð ñàéòàé. Ñ¿¿ íü òîñëîã èõòýé.
2. “¿ðýãäñýí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
Àéæýý, áîñòîë, öàäààä, áóöàëñàí, õóãàëëàà

Çààí
Çààí õàëóóí îðíû îé õºâ÷èä îðøäîã. Õ¿í çààíûã òýæýýæ, ýëäýâ àæèëä àøèãëàäàã. Òýæýýâýð
çààí õ¿íä èõ òóñòàé. Çààí óðò õîøóóãààðàà á¿ä¿¿í ìîäûã ºðãººä õîë çººæ ÷àäíà.
2. “ìýäýð÷” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷./4îíîî/
Ãàðààñàé,îëñîí,ºã¿¿çýé,ã¿éãýýä, àìàðëàà

Òàðèà
Íàéìäóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð àðàâäóãààð ñàð õ¿ðòýë òàðèàëàíãèéí òàëáàéä îëîí ìÿíãàí õ¿í
àæèëëàäàã. Ìàíàé îðîíä òàðèàëàíãèéí ºðãºí óóäàì òàëáàé áèé. Ò¿ðãýí õóãàöààíä õóðààæ
àâàõûí òóëä øóóðõàé àæèëëàõ õýðýãòýé. Õàâðûí òàðèàëàëò òàâäóãààð ñàðä ýõýëíý.
2.“áèåýðýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ñîíññîí,òàâèàðàé, õ¿ðýíã¿¿ò, àñàðäàã, õàíãàÿ
Àí÷èí áààâãàé õî¸ð
Ìàãñàð áààâãàéí áàìáàðóóø îëæ, ò¿¿íèéã îâîî òîì áîëòîë íü ñ¿¿ãýýð òýæýýãýýä îéä íü
òàâüñàí áîëîâ÷ ìàðãààø ºãëºº íü ýðãýí èðæ, òîì õºëºº ìºðºí äýýð íü òàâèàä í¿¿ðèé íü
äîëîîæýý. Òýð àí÷èí õààøàà ë áîë áààâãàéòàéãàà õàìò ÿâíà. Áààâãàé ÿìàð ÷ àìüòíààñ
ýçíýý õàìãààëæ ÷àääàã áîëæýý.

2.“ºíãºð¿¿ëñýí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Áýë÷ýýðò íü,ºíöºãòºº, öýöãèéíõýý, õ¿÷ýýðýý, ãýð¿¿äýä

Àëòàí õàðààöàé
Õóðäàí äàëàâ÷èò õàðààöàé õàâàð ºìíº ç¿ãýýñ èðýýä, ñýðãýëýí äóóãàà äóóëäàã. Õºäºº ñóóðèí
ãàçðûí õàðààöàéã çàðèìäàà õàð ãýçýãò ãýæ íýðëýäýã. Ó÷èð íü ò¿¿íèé ñ¿¿ë íü õî¸ð ñàëàà óðò
õàð ãýçýã øèã þì. Òîëãîé íóðóó íü õàð õºõ, ýëãýí áèå íü òýð ÷èãýýðýý öàãààí õîðìîã÷
ºìññºí þì øèã õàðàãäàíà. Õàðààöàé õàâàð èðýýä øóóä ë ¿¿ðýý áàðèõ àæèëäàà îðíî.
2.“àìàðäãèéã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Øèéäâýðýýðýý, àäàãò íü, ãàâüÿàã ÷èíü, öîíõíûõîî, ¿¿ðòýý

Îé ìîä
Îé ìîä áîë áàéãàëèéí ãàéõàìøèãò á¿òýýë þì. Îé ìîä àìüä áîäèñ òóë ¿õýõ, ¿ðæèõ æàìòàé.
Îéí ã¿íä õºãøèí ìîä ºìõðºí óíàæ áàéõàä îéí çàõàä çóëçàãàí ìîä ºñºí óðãàæ áàéíà.
Ìàíàé îðíû á¿õ íóòãèéí àðâàí õóâèéã õó÷ñàí øèëì¿¿ñò áà íàâ÷èò ìîä àëàãëàí áàéäàã.
ßëàíãóÿà, õàíãàé íóòàãò íàðñ, õóñ, óëèàñ, øèíýñ, ãàöóóð çýðýã ìàø îëîí òºðëèéí ìîä áèé.
Îé ìîäûã õàéðëàí õàìãààëæ, àæ àõóé÷ààð àøèãëàõ ÿâäàë ÷óõàë.
2.“òýìöëèéã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Íàìòàðòàà, äîõèîãîîð íü, õîòûíõîî, òîñíîîñîî, ø¿äýíäýý

Íîõîé ÿàãààä õîîñîí õîöðîâ?
Íýã íîõîé ãàäóóð ÿâæ áàéãààä ÷ºìºãíèé ÿñ îëæýý. Òýð ÿñàà çóóãààä ã¿¿ð äýýã¿¿ð ãàð÷ ÿâàâ.
Òýãòýë óñàí äîòîð áàñ íýã íîõîé ÷ºìºã çóóãààä ÿâæ áàéãàà õàðàãäæýý. Íîõîé ò¿¿íèé
÷ºìãèéã áóëààæ àâúÿ ãýýä óñ ðóó õàðàéí îðëîî. Èíãýýä õîâäîã íîõîé íýã ÷ ÿñã¿é õîîñîí
õîöîð÷ýý.

2.“íóòàãòàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
¿íýýð íü, òîâ÷èéã ÷èíü, áîäëîãûíõîî, àãààðòàà, ä¿¿äýý

Áàãø
Áàãøèéã ààâ ýýæ øèãýý õàéðëàõ õýðýãòýé. Áàãøèéí õè÷ýýë çààæ ñóðãàæ áàéñàí áàéäàë
õýçýý ÷ ìàðòàãäàõã¿é. Áàãø, õ¿í á¿ðèéã ñàéí ñóðààñàé ãýæ ¿ðãýëæ õ¿ñíý. Ìèíèé øàâü íàð
èðýýä¿éä ÷óõàì ÿìàð ìýðãýæèëòýé õ¿ì¿¿ñ áîëöãîîõ áîë ãýæ áîäíî.
2.“áàðèëäààíóóäàä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Áýëäýý÷, àíõààðóóë, íèñìýãö, àíõààðóóë, ñóäëàã, ä¿ãíýæýý
Ñóðãóóëü
Ñóðãóóëü ãýäýã áîë áèäýíä ýðäìèéí ò¿ëõ¿¿ðèéã àòãóóëæ ºãäºã à÷òàé, òóñòàé ãàçàð þì.
Ìàíàé áàãø ºäºð á¿ð îëîí ñàéõàí þì çààæ ñóðãàäàã. Áè íîì óíøèæ ñóðñàí áîëîõîîð ÿíç
á¿ðèéí óëñ îðíû ¿ëãýð ò¿¿õ, ¿éë ÿâäëûã àìòàðõàí óíøäàã.
2. “àâ” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
3.Äàðààõ îéðîëöîî áè÷ëýã, äóóäëàãàòàé ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Õºõºº øóâóó, õºõºº ºâºë, õººõ òóóõ, õºõ õºõºõ, õºõðºõ/ õºõ áîëîõ/, èíýýæ õºõðºõ, ñ¿¿ õººðºõ,
ãóðèë õººõ

Ñïîðò
Òàìèð÷èí õ¿í ýð¿¿ë ÷èéðýã, ãîî ñàéõàí áàéäàã. ªãëººíèé äàñãàë áîë ñïîðòûí öàãààí òîëãîé
þì. Ñïîðò îëîí òºðºë áèëýý. Äóðòàé ñïîðòîîð õè÷ýýëëýæ òàìèð÷èí áîëîõ áîëîöîî áèäýíä
áàéíà. Ìàíàé óëñàä ñïîðòûí á¿õ òºðºë õºãæèæ áàéãàà.
2. “ºã” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
3.Õàòóó äýâñãýðýýð òºãññºí ¿ã 5-ûã áè÷ýýðýé.

Áîã ìàë
Òàâàí õîøóó ìàëûí äîòðîîñ õîíü, ÿìàà õî¸ðûã áîã ìàë ãýíý. Õî¸óëàà ñàëàà òóóðàéòàé.
Èäýõ ºâñ òýæýýë íü èæèë þì. Ãýâ÷ ýâýðã¿é õîíü îëîí áàéõàä ýâýðòýé ÿìàà îëîí. Õîíèíû
¿ñèéã íîîñ ãýäýã áàéõàä ÿìààíû ¿ñèéã õÿëãàñ íîîëóóð ãýíý.

2. “ñîíñ” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
3.Çººëºí äýâñãýðýýð òºãññºí ¿ã 5-ûã áè÷ýýðýé.

Àäóó÷èí
“Ìàíäàõ” ñóìûí àäóó÷èí Áàÿð ìîðèî þ¿ëæ óíàâ. Ñàÿ þ¿ëæ óíàñàí ñî¸îëîí õýýð ìîðü èæèë
îëîí ñ¿ðãýý õàðààä ¿å ¿å ÿíöãààíà. Áàÿð àéëûí ãàäàà ìîðèî ÷ºäºðëºæ óÿàä òîì öàãààí
ãýðò îðëîî.
2. “öýðýã” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí õóâèëëààð á¿ðýí õóâèëãà.
3.Äàðààõ õîëáîî ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Òèéð÷ ºøèãëºõ, óõàæ òºíõºõ, ãóëñàæ õàëüòèðàõ, ç¿ëýã øèðýã, ýðäýñ áîäèñ

Èõ Áîãäûí áàðàà
Òýíãýð îðãèëä íü öîëìîí öàñ ãÿëàëçàæ íàñàëñàí Èõ Áîãäûí áàðàà áîë òýíãýðèéí áàðàà.
Èíãý áîòãîíû áàðàà. Öîîõîð èðâýñ, öîîðò ºâñ, ñýòýðõèé ÷óëóó, èõýð èøèãòýé ÿíãèðûí
áàðàà.
Á¿éëñ, ã¿éëñ … èõ íàñòàé áóòäûí áàðàà.
Äóóíû áàðàà.
Èõ íàñëàõóéí áàðàà.
2. “ýã÷” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí õóâèëëààð á¿ðýí õóâèëãà.
Çýâòýé ÿíäàí, á¿äýãõýí ÷èìýý, õººð÷ ñàãàõ, õàðãàëäóóëàí æèøèõ, øàä öýöýã,

Òºëèéã àìëóóëàõ
Òºëèéã ãàðñíààñ õîéø 30 ìèíóòûí äàðàà ýõýä íü àìëóóëàõ õýðýãòýé. Óóðãèéã öàäòàë õºõ¿¿ëæ
÷àäâàë òýð òºë öîâîî ñýðãýëýí, ýð¿¿ë ÷èéðýã áîëíî. Ýíý áîë çºâõºí ìàë÷äûí ¿íýëýëò áèø
øèíæëýõ óõàíû ¿íäýñòýé þì.
2. “òàíèë” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí õóâèëëààð á¿ðýí õóâèëãà.
Ýýçãèéíèé ø¿¿ìýã,áîîâ áîîðöîã, ìààìóó íààøèð, ìººã ò¿¿öãýýå,íîäíèí óðæíàí
Øàãàé
Øàãàéã áè àìüòàí ãýæ áîäíîì.

Ìîðü, òýìýý, õîíü, ÿìàà ãýæ áîäíîì. Èæèéí ìèíü èæèé òîãëîæ áàéñàí õèð äàã
áîëñîí õàâòàãàòàé øàãàéã Ìàõàãàë áóðõíààñ ÷ äýýð çàëäàã áèëýý. Õàð áàãûí ìèíü ø¿òýýí
áèëýý. Ýíý øàãàéíààñ íÿëõûí ìèíü ¿íýð õàíõàëäàã þì. ¯å ¿åèéíõíèé ìèíü àëãàíû õýý
áàðëàãäàæ ¿ëäñýí þì. Øàãàéã áè àìèí÷ëàí áîäíîì. Áóðõàí÷ëàí ø¿òíýì.
2. “òºìºð” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
Àëõ õàäóóð, àòãà ÷èõýð, íóëèìñ ãîîæèõ,àðèëæèæ õóäàëäàõ,ñýðãýí ìàíäàõ
Áîðãîöîé
Õýðýì ìîäíû ìº÷èð äýýð ñóóæ, óðä õî¸ð õºëººðºº áîðãîöîéã ¿íýðëýí, çàðèìûã íü òàñäàæ
õàÿâ. Òýãýýä, ìº÷ðººñ ìº÷èðò, ìîäíîîñ ìîäîíä ä¿¿ëæ, íýëýýä õîë î÷ñîíîî ìîäíîîñ áóóæ,
ãàçàð óíàãàñàí áîðãîöîéãîî çººæ áººãí¿¿ëýâ. Õýðýìíèé ò¿¿ñýí ñàìàð òîñëîã, ñàéõàí
¿íýðòýé, õàð õ¿ðýí ºíãºòýé àæýý. Ýíä îâîîëñîí ñàìàð ò¿¿íèé ºâëèéí èäýø áàéâ.
2. “õàíãàé” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
¿íýñ÷ ¿íãýõ,ÿíäàí õººëºõ, òººð÷ áóäèëàõ, áºìáºã ºøèãëºõ,ýýëò ºãëºã
Áàÿí íàìàð
Ìàíàé ýõ îðîí ýðãýõ äºðâºë óëèðàëòàé, ýíõæèíãèéí îðîí áèëýý. 9-ð ñàðààñ ýõëýí óóëûí
ìîä, óëèàñíû íàâ÷, íóãà õºíäèéí ºâñ øàðëàíà. Ìºí òàðèàëàíãèéí ºðãºí óóäàì òàëáàéä àëò
øèã ºíãºòýé òàðèàí ò¿ð¿¿ õàëèóðàí ãàíõàíà. Ìàíàé òàðèàëàí÷èä òýð èõ òàðèàã øàìäàí
õóðààæ, óðãàöûí áàÿðàà õèéäýã. Àðä îëîí, õ¿¿õýä áàãà÷óóääàà èõ ãóðèë, àìòàò òàëõ, ìàë
ñ¿ðýãòýý èõ òýæýýë áýëòãýäýã ºâñíèé áàÿð þì. Àðâèí èõ òàðèàã öàñ øèã öàãààí ãóðèë
áîëãîõîä íàðèéí áîîâíû ¿éëäâýðýýñ ÿíç á¿ðèéí àìòàò áîîâ, áîîðöîã, åýâýí,æèãíýìýã àâäàð
àâäðààð ãàðíà.
2. “öàã” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
÷èõýíä ÷èéðòýé,áÿñàà æîîì, ºãºð òîëãîé, áèøã¿¿ð õºãæèì,Øàìáàëûí îðîí

Àðñëàí, ¿íýã, ÷îíî ãóðàâ
Àðñëàí, ¿íýã, ÷îíî ãóðàâ àíä ÿâæýý. Òýä áóãà, ãóð, òóóëàé ãóðâûã áàðèëàà. Ýíý îëçîî
õóâààõààð áîëæ, àðñëàí áóãûã, ººðºº ãóðûã, ¿íýã òóóëàéã èäýõ íü ç¿éòýé ãýæ ÷îíî ñàíàë
ãàðãàâ. Òýãòýë àðñëàí ìàø èõ óóðëàæ, ÷îíûã àëãàäàí óíàãààæýý. ¯íýã ¿¿íýýñ ñàíàà àâ÷,
áóãà, òóóëàé, ãóð ãóðâûã àðñëàí òàíä çîîã áîëãîí áàðüÿ ãýæýý. Àðñëàí ¿íýãèéã èõ ë

ñàéøààæ, ÷è ýíý ìýðãýí àðãûã õààíààñ ìýäýâ ãýæ àñóóõàä ñàÿûí àëãàäñàí ÷îíûí ¿ëãýðýýñ
ìýäëýý ãýæýý.
2. “çàëóóñ” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
Çóëçãàí áîãøèðãî, ºº ñýâ,áîîðëîí õîðãîîõ, Þíäýí ãººãºº, ïèéñ¿¿ õººðºã,
Íàìðûí àæèë
Íàéìàí ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð ÿíç á¿ðèéí æèìñ áîëîâñîð÷ ã¿éöäýã. Õ¿ì¿¿ñ íîõîéí õîøóó, àíüñ,
¿õðèéí í¿ä çýðãèéã ò¿¿äýã. Ìàë÷èä ºâñ õàäàõ, ºâºëæººãºº çàñàõ, òàðèàëàí÷èä áóäàà,
íîãîîãîî õóðààõ øóóðõàé àæëàà àìæóóëäàã áèëýý.
2. “õàâöàë” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
Á¿¿ð ò¿¿ð,øóäàðãà õºãæèì, øóäàðãà çàí, ýëýí õóëàí, ýëýí ºâºã
Öàñ áà ìºñ
Öàñ äóí öàãààí ºíãºòýé. Öàñ ºâºë îðæ, õàâàð õàéëíà. Öàñòàé ¿åä èõ ñàëõè ãàðâàë öàñàí
øóóðãà áîëíî. Ñàëõèíä òóóãäàí íýã äîð çóçààí òîãòñîí öàñûã õóíãàð ãýíý. Ìºñ áîë
òóíãàëàã, õàòóó áàéäàã. Ìºñºí äîîðõ ÷óëóó íýâ÷ õàðàãääàã.
2. “ãàçàð” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
3.Äàðààõ ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Õîðõîé øàâæ,òýýðýì÷èí, äýýðýì÷èí, òýýâýð, äýýâýð, äàäëàãà, òàòëàãà, ýåðýã ñºðºã
Ýýæèéí á¿¿âýé
Ýíý åðòºíöèéí õàìãèéí çººëíèéã
Ýõèéí ãàð ãýæ áè ñàíàäàã
Ýíý åðòºíöèéí õàìãèéí äóëààíûã
Ýõèéí ºâºð ãýæ áè ìàãòäàã
Ýíý åðòºíöèéí õàìãèéí øèìòýéã
Ýõèéí ñ¿¿ ãýæ áè áàõàðõäàã
Ýíý åðòºíöèéí õàìãèéí ñàéõàí àÿëãóóã
Ýõèéí á¿¿âýéã ãýæ áè áîääîã.
2. “ã¿¿ð” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
Òýòãýâýð òýòãýìæ,¿¿ëýí ãèâë¿¿ð,äýëõèéí äàãóóë,õýýõýëçýæ òààõàëçàõ,¿òýð çàéëàõ

Õàõñàí õ¿í
Ýðò óðüä öàãò íýãýí áàäàð÷èí àéëä èðæ õîíîæýý. Òýð àéë òàðãàí ìàõ ÷àíàæ ºã÷ýý. ªëññºí
áàäàð÷èí òîì òîì îãòëîí ¿ìõýëæ áàéãààä õàõñàí ãýíý. Òýâäýõäýý òîîíî ººä õàðæ,
õîîëîéãîî èëòýë õàõàà íü ãàð÷, àìüñãàë íü óóæèð÷ýý. Òýãýýä çîâæ ç¿äýðñýí áàäàð÷èí òîîíî
ººä õàðñàí ÷èãýýðýý “Òàíàé ýíý ÿìàð òîîíî âý?” ãýõýä ãýðèéí ýçýãòýé “Õàõñàí õ¿íèé çóãààã
ãàðãàäàã õàð ìîäîí òîîíî” ãýæýý.
2. “ä¿í” ãýñýí ¿ãèéã òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãà.
ºìäíèé òºä¿¿ë, ÷àäàë ìºõºñòºõ, õººðºãíèé äààëèí, äóíäóóð ä¿¿ðýí, áàðèìòààð
æèøýýëýõ

Ò.Ãàëñàí “ªâºº ýìýýäýý çîëãîîðîé”
ªâëèéí óëèðëûí ñ¿¿ë÷èéí ºäºð
ªºäëºõ õàâðûí àíõíû ºäºð
ªëçèé äýìáýðýëòýé øèíèéí íýãíèé ºäºð
ªâºº ýìýýäýý àéë÷èëæ î÷îîðîé.
“Òà àìàðõàí ñàéí áàéíà óó ãýýä
Òîõîéã ò¿øèí çîëãîîðîé
Òàâòàé ñàéí çîëãîâ óó ãýýä
Äóõàí äýýðýý ¿íñ¿¿ëýýðýé.
ªãëººíèé íàðàí øèã ìàíäàæ ÿâààðàé
ªíäðèéí öýöýã øèã äýëãýð÷ ÿâààðàé ãýýä
ªâºº ýìýý ÷èíü ÷àìàéã åðººíº
ªäðººñ ºäºðò ÷è ñàéí õ¿í áîëíî.
2. “õºòºë” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ø¿¿ð øàíàãà, áººñíèé ø¿¿ð, õîãèéí ø¿¿ð, ø¿¿ð÷ áóëààõ, ø¿¿ð÷ ãîîæèõ

ªãëººíèé ñýð¿¿íä áýë÷ñýí õîíüä íü øèíýõýí íîãîî õººæ, õºõ íîãîîí õèâñ äýëãýñýí ìýò
óóäàì ñàéõàí òàëä òàðõàí èäýýøëýõèéã õîíü÷èí õ¿¿ í¿ä öàâ÷èëã¿é àæèãëàí ÿâëàà. Ãàçðûí
áàéäàë, òýíãýðèéí ÿíçûã àíäàõã¿é áîëñîí õî¸ð ºâãºí íýëýýä ÿðèëöñàíû ýöýñò öààøàà

áàðòààòàé áºãººä áîðîî ñàëõèíä äàéðàãäàâë õýö¿¿äíý ãýäãýý ìýäýæ, ìàéõíàà áîñãîõ ãàçðàà
ñîíãîí áóóäàëëàëàà.
2. “ºìñ” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Õ¿¿õäèéí õºõºë, óóëàíä àÿëàõ, õîãèéí ø¿¿ð, øèíæèëæ óóäëàõ, óíãàñ õèé

Äýëõèéí ÷èíýý äýâæýýãýý òàòàæ, óóëûí ÷èíýý óíãàñàà îâîîëæ, õóðãàíû íîîñ õóðóó çóçààí,
òºëºãíèé íîîñ òºº çóçààí, ñàâààãààðàà ñàëáàð÷, ñàéí ìóó íü ÿëãàð÷, ñàíààãààðàà íèéëæ
áàéõûã åðººå. Ýõ îðîíäîî õ¿ì¿¿íëýã, èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãýì öîãöëóóëàí õºãæ¿¿ëýõèéã
ýðõýì çîðèëãî áîëãîíî. ¯¿íèé ó÷èð ìîíãîë óëñûí ¿íäñýí õóóëèéã äàÿàð îëíîî çàðëàí
òóíõàãëàæ áàéíà.
2. “ºã” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
ºðºì áàãàæ, òýð èæèë, ÿð áýýð, ãóÿ õàñ, õýýð òàë

Ñàéí ìîðèíä ýçýí îëîí
Ñàéí õ¿íä íºõºð îëîí
Áèåèéí àìðûã á¿¿ õàð
Áóñäûí þìàíä á¿¿ øóíà
Õ¿íèé òîëãîéãîîð íèñýõýýð
ªºðèéí òîëãîéãîîð ºíõºð
Ñàéíûã äàãàâàë ñàðíû ãýðýë
Ìóóã äàãàâàë ìîãîéí õîð
2.“àæèãëàñàí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ìîðèíû òóøàà, õàõàæ öàö, àìü çóóõ, òºìðèéí çýâ,òýíãýð çàäðàõ

Õ¿íèéã ¿íäýñ óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº, íàñ, õ¿éñ, íèéãìèéí ãàðàë áàéäàë, õºðºíãº ÷èíýý,
ýðõýëñýí àæèë, àëáàí òóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë, áîëîâñðîëîîð íü ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàæ ¿ë áîëíî. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë, øèíæëýõ óõààí,

îþóíû ºâ òºðèéí õàìãààëàëòàä áàéíà. Èðãýíèé òóóðâèñàí îþóíû ¿íýò ç¿éë áîë çîõèîã÷èéíõ
íü ºì÷, Ìîíãîë óëñûí ¿íäýñíèé áàÿëàã ìºí.
2.“ºâãºäèéíõºº” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Çàí àâèð, ºòºã áààâãàé,¿ëäýæ õîöðîõ, ýâýð÷ ýãøýýõ, àðãàëûí óòàà

Ìºíãºí äýýä îðîé íü ìºñ öàñàíä õó÷èãäìàë
Ìºíõ õºõ òýíãýðèéí ìºíãºí öàãààí áàãàíà
Ìº÷èò äºðâºí õºëòíèé ìºð íü ãàðààã¿é îðãèë
Ìºãººðñ íèéìãýí õîîëîéòíû äóó íü õ¿ðýýã¿é îðãèë
Ýðãýýä áóóõàä ýýæ ñàéõàí
Ýðã¿¿ëæ ìºëæèõºä õ¿ç¿¿ ñàéõàí
Çººæ áóóõàä ç¿ëýã ñàéõàí
Çºâëºæ ñóóõàä ààâ ñàéõàí.
2. “øèéäâýð” ãýñýí ¿ãèéã õàìààòóóëàõ íºõöºëòýé òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Çºãèéí áàë, áóóðàë ìîðü, ç¿ñ áîðîî, òàë äóíäóóð, ýýëò íàð
Åðºíõèéëºã÷ººð 45 íàñ õ¿ðñýí, ñ¿¿ëèéí òàâààñ äîîøã¿é æèë ýõ îðîíäîî áàéíãà îðøèí
ñóóñàí, Ìîíãîë óëñûí óóãóóë èðãýíèéã äºðâºí æèëèéí õóãàöààãààð ñîíãîíî. Ìîíãîë óëñûí
èðãýä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõòýé. Òºðººñ á¿õ íèéòèéí åðºíõèé áîëîâñðîëûã òºëáºðã¿é îëãîíî.
Èðãýä òºðººñ òàâèõ øààðäëàãàä íèéöñýí õóâèéí ñóðãóóëü áàéãóóëàí àæèëëóóëæ áîëíî.
2.“äàðàãäæýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ìºíãº ãóéâóóëàõ, ÷ºòãºð ø¿ãëýõ, óìçàä õîîëîé, ºñ õîíçîí,ëàëûí øàøèí
¯íýí ¸ñ çóñðààñ àéõã¿é
¯íýí àëò ãàëààñ àéõã¿é
Àæëûí ñàéíààð àìüäðàë ñàéæðàõ
Áýë÷ýýðèéí ñàéíààð ìàë òàðãàëàõ
Ã¿í áîäîã÷äûã ÿâäëààñ íü òàíü
Ã¿éõ ìîðèéã ñîéëòîä íü òàíü
ªñºõ ìàëûã ºíãºíººñ íü òàíü
ªºäºº ÿâàõ õ¿íèéã ñýòãýëýýñ íü òàíü

2. “îõèí” ãýñýí ¿ãèéã õàìààòóóëàõ íºõöºëòýé òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
3.Äàðààõ ãàäààä ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Àôðèê, êîíöåðò, êèëîãðàì, Æóêîâ, ïàðòèçàí

Ìîíãîë óëñûí èðãýä ñî¸ë óðëàã, øèíæëýõ óõààíû ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, á¿òýýë òóóðâèõ, ¿ð
øèìèéã íü õ¿ðòýõ ýðõòýé. Çîõèîã÷èéí øèíý á¿òýýë, íýýëòèéí ýðõèéã õóóëèàð õàìãààëíà.
Àðä÷èëñàí ¸ñ, øóäàðãà ¸ñ, ýðõ ÷ºëºº, òýãø áàéäàë, ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã õàíãàõ, õóóëü
äýýäëýõ íü òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí çàð÷èì ìºí.
2. “àìüäðàë” ãýñýí ¿ãèéã õàìààòóóëàõ íºõöºëòýé òèéí ÿëãàëûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Åâðîï, ñïîðò, Ôðàíö, ïÿíç, êèëîìåòð

Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýí áàéäàë, óëñûí õèë õàëäàøã¿é äàðõàí áàéíà.
Òºðò ¸ñ, ò¿¿õ ñî¸ëûíõîî ºâèéã íàíäèãíàí ºâëºíº. Äîðæ õºäººíººñ èðæ ãàíö ä¿¿òýéãýý
óóëçààä, ààâ ýýæ, àõ ä¿¿ íàðûíõàà àìàð ìýíäèéã äàìæóóëæ, ñàíàà ñýòãýëèéã íü àìðààæýý.
Íàìðûí øàðãàë íàðàí àëü õýäèéí áàðóóí óóëûí öààãóóð îðæ, ñ¿¿ëèéí ÿãààâòàð òóÿà
òàñàðõàé ñýâñãýð ¿¿ëýí äýýð òóñàæ áàéëàà.
2.“õîñëîí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
îð÷ëîí, åðòºíö, Êèïð, ïðàêòèê, Êèðãèç

Áàðñ öàãò áîñîõã¿é áîë ºäðèéí ÿâäàë õîöîðíî
Áÿöõàíäàà ñóðàõã¿é áîë íàñíû ÿâäàë õîöîðíî.
ªºðñäºº äààëèìáà õºäºñ ºìñäºã
¯ð õ¿¿õäýý íýõèé ºëãèéä ºëãèéääºã
Íîìûã õàðèí òîðãîîð áàðèíòàãëàäàã
Ìîíãîë ò¿ìíèé ìèíü çàíøèë ººäðºã.
Óõààí ìóóòàí íîì çààëãàõàä è÷èõ

Óõààíòàí ýðäýìã¿éã è÷ã¿¿ðò áîäîõ
Ó÷èð òèéìèéí òóë ìýðãýä ºòëºâ÷ ýðäýìä õè÷ýýõ.
2.“òîãòíîõûí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Àçè, öîíõ, ÿíäàí, Àìåðèê, òåõíèê

Àðä ò¿ìíèé îþóíû ºâ, ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ, óëàìæëàëò çàí çàíøëûã
äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëíý. ¯íäýñíèé áàÿëàã, òºðèéí ºì÷èéã
õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâ÷, õóóëèàð îëãîñîí ýðõ õýìæýýíèé äîòîð òºðèéí ºì÷èéí ýä
õºðºíãèéã çàõèðàí çàðöóóëíà. Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî áîë ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñóðâàëæ áè÷èã
òºäèéã¿é äóíäàä ýðòíèé ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí õîñã¿é ¿íýò äóðñãàë ìºí.
2.“¿ëäýýæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
ëîíõ, ëóóâàí,ìåíåæåð, áðîêåð, Áýýæèí

Ìîíãîë óëñàä ãàçàð ò¿¿íèé õýâëèé îé, óñ, àìüòàí, óðãàìàë áîëîí áàéãàëèéí áóñàä áàÿëàã
ãàãöõ¿¿ àðä ò¿ìíèé ìýäýë, òºðèéí õàìãààëàëòàä áàéíà. Áýë÷ýýð íèéòèéí ýäýëáýðèéí áà
óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíèéõýýñ áóñàä ãàçðûã çºâõºí ìîíãîë óëñûí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëæ áîëíî.
Ýíý íü ãàçðûí õýâëèéã ºì÷ëºõºä õàìààðàõã¿é. Ñàéõàí îãòîðãóéí äóíä íèìãýí öàãààí ¿¿ë
í¿¿õýä èäýð çàëóóñ àëñ ãàçðûã ñîíèðõîí ñóðàõààð îäíî.
2.“õºíãºðºõ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
ïèîíåð, ßïîí, Åãèïåò,Êóâåéò, Ïðàãà,

Äîëèíãîð øóóðãàíààñ îãò äàëüäðàõã¿é ÿâæ, óëìààð õî¸ð ãóðâàí ºäºð ÿâàõàä àëñ õîë ãàð÷,
õîøóó áàéòóãàé àéìàã àëñàëæýý. Ìîíãîë óëñûí èðãýä ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ ýðõòýé.
Èðãýäýä ýìíýëãèéí òºëáºðã¿é òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ áîëçîë æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî. ªíäºð
íàñëàõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàõ, õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, àñðàõ áîëîí õóóëüä çààñàí áóñàä
òîõèîëäîëä ýä ìºíãºíèé òóñëàìæ àâàõ ýðõòýé.
2.“çîðèãæóóëæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Âàòèêàí, Õÿòàä, Òºâä,Ëõàñ, Ýíýòõýã
Õýðëýí, Îíîí, Òóóëûí òóíãàëàã àðèóí ìºðí¿¿ä

Õîòîë îëíû ýì áîëñîí ãîðõè, áóëàã, ðàøààíóóä
Õºâñãºë, Óâñ, Áóéðûí ã¿í öýíõýð íóóðóóä
Õ¿í ìàëûí óíäàà áîëñîí òîéðîì á¿ðä óñíóóä
Ýíý áîë ìèíèé òºðñºí íóòàã
Ìîíãîëûí ñàéõàí îðîí.
2.“áàÿñãàëàíãèéí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Òóðê, Ïîëüø, Êóáà, Òîêèî, Ñº¿ë

Ìîíãîë Óëñ ººðèéãºº õàìãààëàõ çýâñýãò õ¿÷èíòýé áàéíà.Çýâñýãò õ¿÷íèé á¿òýö,çîõèîí
áàéãóóëàëò, ò¿¿íä àëáà õààõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.Ìîíãîë óëñ äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí
õºãæëèéí ò¿ãýýìýë õàíäëàãà,ººðèéí îðíû ºâºðìºö îíöëîãò íèéöñýí îëîí õýâøèë á¿õèé
ýäèéí çàñàãòàé áàéíà.Òºðººñ ãàäààäûí èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä, õàðüÿàëàëã¿é õ¿íä ãàçðûã
òºëáºð,õóãàöààòàéãààð áîëîí õóóëüä çààñàí áóñàä áîëçîë æóðìààð àøèãëóóëæ áîëíî.
2.“íýýãäýæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
ìàøèí, êèëîìåòð, ìàòåðèàë, Áóääà, Ãðåê
Ñàéí íºõðèéã ñîíãî¸ ãýâýýñ
ªºðºº ñàéí ÿâ
Ç¿éë á¿ðèéí õóâöàñ á¿¿ ºìñ
Ç¿ã òàëã¿é á¿¿ ãàéõóóë.
Àðñëàí áººëæñºº ¿ë èäýõ
Ñàéí õ¿í ¿ãýý ¿ë óðâàõ
Íîõîé áººëæñºº èäýõ
Ìóó õ¿í ¿ãýý óðâàõ
2.“ºðã¿¿ëýõýä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Íèêàðàãóà, Ïåðó, ×èëè, Èçðàéëü, Àôèí

Õ¿ñëèéã õàíãàõ ÷àíäìàíü ýðäýíý ãýæ þìûã á¿òýýõ õ¿íèé õºäºëìºðèéã õýëæ áàéãàà þì
õýìýýí ýõ íü õ¿¿äýý òàéëáàðëàâ. Áóñäûí ãýìèéã íàìðûí ¿¿ë ìýò ýëáýã ¿çíý, ººðèéí ãýìèéã
íàðèéí òîîñíû òºäèé ¿ë øèíæèëíý. Óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààí, òºðèéí
ãàäààä áîäëîãî áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõýä àíõààðíà.
2.“òààðàëäàíà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.

Âèðóñ,èäèàëèçì, äèñïåò÷åð, êîíñóë, íåéòðîí

Õàðèéí ãàçàð àðãà ÷àäëàà áýõýë
Õàëóóí çóóðàà ýâ ýåý õè÷ýý
¯íýõýýð áàðèëäñàí ñàéí íºõðèéí ¿ãñèéã
¯õòëýý á¿¿ ìàðò.
Øóäàðãà ñàéí óõààíò õî¸ð õ¿í íèéëýí õýëýëöâýýñ
Øàëãàäàã íýã ñàéí áîäëîãî ãàðàõ áîëíî çà
Øàð óëààí õî¸ð ç¿éë áóäãèéã íèéë¿¿ëýí çóóðâààñ
Øèíý ººð íýã ºíãº ãàðàõòàé àäèë.
2.“àëõñàíààñ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ìèíóò, ñåêóíä, Ëèõòåíøòåéí, Êîïåíãàãåí,Ëþêñåìáóðã

Íèéãìèéí õýâ æóðìûã ñàõèí õàìãààëàõ, ãýìò õýðýãòýé òýìöýõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà
õýìæýý àâíà. Õºõºðñºí ìîä öýöýãëýæ, õ¿¿õýä áàãà÷óóä íààäàõàä õºãøèí õ¿í ººðèéãºº çàëóó
áîëñîí øèã ñàíàíà. Äºðâºí óëèðëûí ãàéõàìøèã, íàðòàé ñàéõàí çóíû öàã èðýõýä ¿íýõýýð õ¿í
òºðºëõòºí, ò¿ìýí áîäèñûí òîëãîé ñýðãýíý.
2. “Ìîä” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.
Õåëüñèíê,êàðáþðàòîð, ñòåðåîìåòð, ëîãàðèôì, ïàëåîíòîëîãè÷
Á¿ãäèéã ãýðýëò¿¿ëýí, á¿õíèéã áàÿñãàã÷ íàðàí ¿íýõýýð ãàéõàìøèã
Àìüñãàëûã ñîëüæ, àìüòíûã æàðãóóëàã÷ àãààð ¿íýõýýð ãàéõàìøèã
Óðãàìàë àìüòàí áîäèñûã òýæýýã÷ óñ ¿íýõýýð ãàéõàìøèã
2.“óòààíä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Êåíè, Ãîíäóðàñ, Äóáëèí, ñêàíåð, êèððèêþëèì
Íàìàéã èõ òýíýëýý ãýæ
Íýã íàéç ìààíü çýìëýëýý
Ãóäàìæèíä ºíõðºõäºº
Ãóðàâ äàéðàëäàâ ãýëýý
Íýýðýý ÷ ÷è áèä èõ òýíýõ þì äàà.

Õèðã¿é áîë õóâöàñ øèíýõýí
Ãóíèãã¿é áîë ñýòãýë ñýðãýëýí
¯¿ëã¿é áîë òýíãýð öýëìýã
¯åðã¿é áîë ìºðºí òóíãàëàã.
2.“òýãíýæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ïóýðòî-Ðèêî, Ýë Ñàëüâàòîð, Ýêâàòîð, Ñüåððà-Ëåîíå, Ãàéòè

ªâäñºíä ýì õýðýãòýé
Çîâñîíä æàðãàë õýðýãòýé
Äîãîëîíä òàÿã õýðýãòýé
Ìàðòñàíä ñàíàõ õýðýãòýé
ªñºõ íàñàíä ýðäýì ñàéõàí
ªòëºõ íàñàíä áàÿñàë ñàéõàí
Àìüä õ¿íä õàéð ñàéõàí
¯õñýí õ¿íä àëäàð ñàéõàí
2.“áîëîëöîî” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ãîíäóðàñ, Ýñòîíè, Ëèáýðè, Çàéð, Êàéð

Çàãàñ ºãñºí õ¿íä íýã óäàà áàÿðëàíà
Çàãàñ áàðèõ àðãûã çààæ ºãñºí õ¿íä
Íàñàí òóðøäàà áàÿðëàíà
Ýðýãò ìºðíèé óñ ¿ë øàâõàãäàõûí àäèë
Ýðäýìò õ¿íèé íîìûí ìºð ýñ ãàíäàíà.
2.“õóâöàñëàæ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Àëæèð, Áåëüãè, Áîíí, Âåíà, Ïðàãà

Õýýðèéí ãàëóó àéë÷ëàí èðæ, ãàíãàð ãóíãàð äîãîäîõîä ãýðòýý ñóóñàí ìàë÷èí ò¿¿íèéã ÷àãíàí
óÿðíà. ªâëèéí øºíº òýíãýðèéí îä î÷ ìýò ãÿëàëçàõàä óóäàì òàëä æèí÷èí õ¿íèé äóóëàõ äóó
ÿðóó ñàéõàí ñîíñîãäîíî. Áîëä, Áîëîðìàà õî¸ð ¿çýýã¿é þìûã ¿çýýä, áóöàõ çàìäàà òàðõñàí
õîíüä þóãàà öóãëóóëàí òóóæ, áàÿñàí ÿðèëöñààð õàðèâ.
2.“ºíãºð¿¿ëñýí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ïðåòîðè, Êèåâ, Õåëüñèíê, Âèëüíèñ, Àðàáûí íýãäñýí Ýìèðàò Óëñ

Ìîíãîë óëñ îëîí óëñûí íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí õýì õýìæýý, çàð÷ìûã áàðèìòàëæ,
ýíõèéã ýðõýìëýñýí ãàäààä áîäëîãî ÿâóóëíà. Õóóëü ãàðãàõã¿éãýýð ãàäààäûí öýðãèéí õ¿÷èéã
ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðò áàéðëóóëàõ, äàìæèí ºíãºð¿¿ëýõýýð óëñûí õèë íýâòð¿¿ëýõèéã
õîðèãëîíî.
2.“òîõîéëäîí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Áàíãëàäåø, Áðóíåé, Âüåòíàì, Òõèìï¿, Òåãåðàí

Áýðõøýýëèéí ºìíº áèå áºõèéõã¿é, õ¿íèé ºìíº õºë íóãàðàõã¿é õàòóóæèë, òýâ÷ýýð èõòýé ÿâàõ
íü íýí ÷óõàë. Õóäàëã¿é ¿íýí ¿ã, õîã¿é ñàéõàí ñàíàà, ãîîìîéã¿é áàò ÿâäàë ýíý ãóðâóóë
á¿ðäâýýñ ìýðãýíèé òóéë. Öýýæ öóõàë õ¿íèé ñýòãýë áîãèíî, öýöýí ìýðãýí õ¿íèé ñýòãýë
ºíäºð, áàëàð ìóíõãóóäûí áàðäàì èõ, áàÿëàã òýíýã¿¿äèéí áàðäàì èõ.
2.“õàãàë÷èõûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ìàëàéçè, Íèäåðëàíä, Íîðâåãè, Øâåä, Ìîçàìáèê
Ýðõýì áàÿí ýðäýì ñóðãààë, äóíä áàÿí èäýð çàëóó, àäàã áàÿí àäóó ìàë õýìýýõ àðäûí
ñóðãààëûã ñàíàæ ÿâúÿ. Ìîíãîë óëñûí èðãýí àðâàí äîëîî õ¿ðòýë íàñàíäàà ñóóðü áîëîâñðîë
çààâàë ýçýìøèõ ¿¿ðýãòýé ãýæ Áîëîâñðîëûí øèíý õóóëüä çààæýý.
2.“ºðò÷èõºëã¿é” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ãâàòåìàë, Óðóãâàé, Òóðêìåí, Áåëàðóñü, Ìèíñê
Ìîíãîë óëñàä áîëîâñðîë íü õ¿ì¿¿íëýã, àðä÷èëñàí, òàñðàëòã¿é áàõ áºãººä ¿íäýñíèé áîëîí
õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ë èðãýíøëèéí ºâ óëàìæëàë, øèíæëýõ óõààíä ¿íäýñëýíý. Ìîíãîë óëñûí
Áîëîâñðîëûí õóóëèéí ãîë çîðèëò íü èðãýäèéí ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõèéã õàíãàõòàé õîëáîãäñîí
õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.
2.“ñàíàëààðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ïèðàìèä, äèçàéíåð, ïðîöåññîð, ïðîôåññîð, ïîëèêëèíèê


Òýäíèé èäýæ óóõ, èíýýëäýõ áàÿñàëäàõ íü ãýð õàãàðìààð. Õàðèí çàðö Öýðìàà çºâõºí ãàë
òîãîîòîé õóðèìëàí ñóóíà. ×¿ëòýì ºâðººñºº íýã óëöãàð äóðäàí àë÷óóð ãàðãàí ºãºõºä íü
Öýðìààãèéí äîòîð Ìÿäàãìààãèéí òîðãîí äýýëèéã ºìññºíººñ èë¿¿ ñàéõàí ñàíàãäàæ áàéâ.
2.“øàðëàâàë” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Íüþ-Éîðê, Àçè òèâ, Êàçàõ, Àâñòðèéí Âåíà, ýññå
Òºðèéí ñ¿ëä, òóã, äàëáàà, äóóëàë íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýí óëàìæëàë, õ¿ñýë, õ¿ñýë,
òýì¿¿ëýë, ýâ íýãäýë, øóäàðãà ¸ñ, öîã õèéìîðèéã èëýðõèéëíý. Àéìàã íèéñëýëèéí çàñàã
äàðãààñ á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áàéäëûã õÿíàí øàëãàæ, òýäíèé ¿éë àæèëëàãààã
íýãäñýí óäèðäëàãààð õàíãàíà.
2.“õ¿éòðýõèéí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Êàáåëèéí òåëåâèç, Êàïèòðîí áàíê, ×èëèéí Ñàíòüÿãî, Òàéëàíäûí Áàíãêîê, êîìèññûí
áàðàà
Õóäàë ¿ãèéã õýëñíýýð õîðîìõîí çóóðûí õýðýã á¿òýõ áîëîâ÷
Õîòîë á¿õýíä æèãøèãäýýä õîéøõè õýðýã íü ¿ë á¿òíý
Çóðãèéí çóë ìÿíãà áîëîâ÷
Çóçààí õàðàíõóéã àðèëãàæ ÷àäàõã¿é
Çîëã¿é ¿ã ò¿ì áîëîâ÷
Æóðàì ¸ñûã ÿàæ òîäîðõîéëîõ áóé.
2.“øóóðãàíààð” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Áîøèíç, äààøèíç, ïàíç, ï¿íç, ïÿíç
Äàìáà ýðäýì íîì ñóðàõ ÷èí õ¿ñýëäýý õºòëºãäºí óëñûí íèéñëýëä àíõ èðýõýä óðüä ºìíº
áîäîæ òºñººëººã¿é îëîí ñîíèí ó÷ðàë òîõèîëäæýý. Ãýðèéí ýçýí ààâ õ¿íä àëñûí õàðàà, õîë÷
óõààí, ºðøººíã¿é ñýòãýë, ýâ íàéð, ýðõýì ¸ñëîë çýðýã òàâàí øèíæ áàéäàã.
2.“¿éëäâýðèéí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
3.Äàðààõ õ¿íèé íýðèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Áàëãàí, Õàéì÷èã, Öýâýë, Ñàíæàà, Áàëæèð

Ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàä ñóóõ çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷èéí ãàçðûí
òýðã¿¿íèéã òîìèëîõ, ýðã¿¿ëýí òàòàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýíý. Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í íýã
õîíîãîîñ äýýø õóãàöààãààð ãàäàãø ÿâáàë åðºíõèé ñàéäààñ çºâøººðºë àâàõ áºãººä î÷èõ,
õîëáîî áàðèõ õàÿãàà ìýäýãäýíý.
2.“á¿òýýãäýõ¿¿íýý áîðëóóëëàà” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
×îéæèë, Õàéäàâ, Æàâçàí, Öýíä, Äýíäýâ
Ýíý çàâñàð Äàãäàíãèéí ýõíýðèéí òàðãàëñàí, Öýðìààãèéí òóðñàí õî¸ð ÿã òýíöýíý. Öýðìààã
äàðëàõ õ¿í ÿàñàí îëîí þì áý? Íàöàãäîðæ àëñ ãàçàð ñóðàõààð ÿâàõäàà “Õýýðèéí ãàëóó íèñýí
¿ë õ¿ðýõ ãàçðààñ õ¿íèé õ¿¿ ýðäýíý ºâºðòëºí èðíý” ãýæ áè÷æýý.
2.“ñóëòãàëàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Äîëãîð, Á¿òýä, Äàíçàí, Ñîäîâ,Óäâàë

Èõ çîõèîë÷èéí ýöýã Äàøäîðæ íü àëáàò õàìæëàãàã¿é ÿäóó òàéæ, áè÷ãèéí ºíäºð
áîëîâñðîëòîé, óõààíòàé õ¿í áàéæýý. Àóãàà èõ õºøºº äóðñãàë ÷ ãýñýí ÷óëóóãààð á¿òñýíèéã
¿çýýä áè ÷óëóóã á¿ð ÷ èõ õ¿íäýòãýí õàéðëàæ áèëýý.
2.“íºõºðëºëºº áàòàòãàÿ” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ãààäàí, Ëõàì, Ëõàãâà, Öýðýí, Î÷èð
ªºäëºõºä ñàíàæ ñýòãýõ õî¸ð
Óðóóäàõàä óíòàæ èäýõ õî¸ð.
Ýðò áîñîõîïä íýãèéã õàðæ
Îðîé óíòàõàä íýãèéã ñîíñäîã þì.
Èòãýëèéã îëîõîä ¿íýí õýðýãòýé
Ýíä¿¿ã ãàðãàõàä øóäàðãà õýðýãòýé
ªíãºðñºí ñàéíûã ¿ëãýðëýí äóóðàé
Èðýýä¿éí ñàéíûã óãòàæ áîä.
2.“ìàðãààíàà øèéäâýðëýíý” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ñ¿íäýâ,Ãýíäýí, Äýìáýðýë, Ñîíîì, Áèíäýðüÿà,


Ýâë¿¿ëáýë ýâýð òóóðàé õî¸ð ÷ íèéëíý
Ýâã¿é áîë ýëýã áººð õî¸ð ÷ íèéëýõã¿é.
Ñàëõèã¿é áîë äàâëàãàà õºäëºõã¿é
Øàëòàãã¿é áîë õýë àì ãàðàõã¿é.
Íàðíû ãýðýë õóðö áîëîõä ¿¿ëã¿é áîë íýí ñàéí
Íàñíû áàãàä ýðäýì ñóðàõàä çàëõóóã¿é áîë äààí÷ ñàéí õýìýýõ ñóðãààëûã áàéíãà ñàíàæ
ÿâààðàé.
2.“øàãíà÷èõûã” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ï¿ðýâ, Þíäýí, Ñ¿ðýí, Ñàíäàã, ×óíàã

Ìîíãîë ò¿ìíèé áèëèã îþóíû ñàí íàð àäèë ¿ëýìæ òóíãàëàã
Ìîðüòîí àðäûí áè÷èã, ñî¸ëûí ºâ ñàð àäèë ºíºä ò¿ãýýìýë.
Óõààíòàí ìýðãýä õýäèé ýðäýìòýé áîëîâ÷
Óëàì óëàì ìýðãýæèõèéí òóë íîì ñóäàð öóãëóóëúþó
Óðñàõ ìºðºí á¿ãä óëàìæëàí äàìæñààð
Óñíû ñàí áîëñîí èõ äàëàéä öóòãàõ àäèë.
2.“õ¿ëýýñýý ñóëòãàõ” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ò¿äýâ, Áààñàí, Ïàãìà, Äàãäàí, Ïóíöàã

Õàíãàéí ñàéõàí íóðóóíààñ ãàðñàí Èäýðèéí ñàéõàí ãîë ºíäºð óóëñààñ áóóñàí òóë óðñãàë
ò¿ðãýí ò¿ðãýí áàñõ¿¿ õºãæèì ìýò øóóãèíà. Ñóìûí áàãà ñóðãóóëèéí óëààí äýýâýðò, öàãààí
áàéøèí õîëîîñ ¿çâýë öàãààí öîìîðëèãò óëààí öýöýã àäèë ¿çýñãýëýíòýé ñàéõàí õàðàãäàíà.
2.“õàäóóðàà èðëýå” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
3.Äàðààõ ãîëóóäûí íýðèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Õýðëýí, Òóóë, Áóëãàí, Ñýëáý, Åðºº
Çîõèîã÷ õ¿ì¿¿ñ áîëáîë àðä ò¿ìíèé ýðõ æàðãàëûí àìüä íîì, ìýðãýí áàãø, ñàéí íºõºð,
õè÷ýýíã¿é á¿òýýã÷, çîðèãò áàéëäàã÷ þì. Íîìûí óòãà íü òýíãýð ìýò àãóó, äýëõèé ìýò ºðãºí,
äàëàé ìýò ã¿í þì. Íîìûã óíøèõ íü òýíãýðò íèñýæ, äýëõèéã òîéð÷, äàëàéä øóìáàõ ìýò.
2.“àë÷óóðàà àâààðàé.” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
3.Äàðààõ õîëáîî ¿ãèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.

Àðèëæàà íàéìàà, óðõè òàâèõ, íàìæèð ìàÿã, àâèð÷ ìàö, àâàð÷ òýòãý

Íîìûã çîõèîã÷ íü òýíãýðèéí íàð, ãàçðûí öýöýã, äàëàéí äàãèíà ìýò. Çîõèîë÷òîé óóëçàõ íü
íàðòàé òóíãàëàã ºäºð öýöýãò ºðãºí òàëààð ¿ëãýðèéí ñàéõàí äàãèíàòàé çóãààëàõ ìýò. Ñîëîíãî
íèñýõ ìýò õººí ÿâòàë ãýíýò íóìûí õºâ÷èéí ÷èìýý ñîíñîîä í¿ä õóðö òóë ñóìûã àòãàí àâ÷
¿çâýë õàðèí çýâã¿é àæýý.
2.“íàðèéâ÷ëàí ñóäàë” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Àäãàæ ÿàðàõ, èõýð õ¿¿õýä, ¿ëä ºâ÷èí, óð áóëäðóó, ýìýýëèéí îëîì
Çóðãèéí öýöãèéã ¿çýõýä ¿íýõýýð ñàéõàí áîëîâ÷ àìüä öýöãèéã ¿çýõ íü ò¿¿íýýñ ÷ èë¿¿ ñàéõàí
áàéäàã. Öààñàí äýýð áè÷ñýí íîìûã óíøèõàä ñîíèí áîëîâ÷ íîìûã çîõèîñîí õ¿íòýé óóëçàõ íü
ò¿¿íýýñ èë¿¿ ñîíèí áàéäàã.
2.“óëàìæëàëàà õàäãàëúÿ” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Öàí õ¿¿ðýã, ýä àãóóðñ, ýðäýñ áîäèñ, õàëèì çàãàñ, äàëíû õóóäàñ
Èéíõ¿¿ Àëòàíøàãàé áàéëäñààð òýíãýð ãýãýýðñýíä ¿çâýë ýñýðã¿¿öýã÷ ýòãýýäèéí ñ¿¿ë÷èéí
íýãýí àíãèéã òýðã¿¿ëæ, øèë áîëîð ìýò ñàéõàí îõèí íèñýõ ìýò äîâòëîí õ¿ð÷ èðëýý.
¯éëäâýð÷íèé ýâëýë, îëîí íèéòèéí áóñàä áàéãóóëëàãà íü õºäºëìºðèéí õóóëèéí áèåëýëòèéã
ýðõ õýìæýýíèéõýý äàãóó õÿíàæ øàëãàíà.
2.“àðãàìæààíààñàà ìóëòðàõ” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Í¿¿ðíèé ñýâõ, ñýâëýã äààõü, ñýëýì ýðã¿¿ëýõ, ãààíñ ñýòãýõ, õºëèéí øèâýð
ªãººäýé õààí èõ ã¿ðíèéã óäèðäàõäàà ýöýã ×èíãèñèéí ¿çýë ñàíàà, çàõèà ãýðýýñèéã õàòóó
áàðèìòàëæ, þóíû ºìíº àðä ò¿ìíèéõýý àìü çóóëãûã ñàéæðóóëàõûã çîðüæýý. Óóð îìîã
äîãøíîîð òýðã¿¿í áîëîõã¿é,óñãàë íîìõîí äàðóóãààð ñ¿¿ë áîëîõã¿é, ºãëºã÷ òóñ÷ààð
äîðîéòîõã¿é, ºíãº÷ çóñàð÷ààð ñàéæðàõã¿é.
2.“õóäàëäàãäñàí ã¿¿” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Íîãîî õóóðàõ, çºãèé õàòãàõ, ìýõýëæ õóóðàõ, õàä æèìñ, õ¿¿ òàòàõ

Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí äàðãà òºðèéí àëáàíä ìýðãýæñýí áàéõ áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí
ýðõèéí õóãàöàà äóóñàõ íü ò¿¿íèéã ººð÷ëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é. Õàìòûí ãýðýýíèé çîðèëò íü
õºäºëìºðèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ òàëóóäûí ýðõ àøãèéã áàòàëãààæóóëàõàä îðøäîã áàéíà.
2.“ºäð¿¿äýä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Õºäºº õýýð, õýìýëæ ìýðýõ, õýðæ îðîîõ, õýðýìíèé çóëçàãà, õîã øààð
Õàéðëàâ÷ ¿ë ìºíõðºõ àìü áèå
Õàíèëàâ÷ ¿ë äàãàõ íàéç íºõºä
Õàðàìëàâ÷ ¿ë ýäëýõ ýä ìàë
Ãàéõóóëàâ÷ ¿ë îäîõ íýð öîë.
¯ãýíä øóäàðãóó èòãýìæèéã ýðõýìëý
ßâäàëä ¿íýí÷ õè÷ýýíã¿é áîëîãòóí
Õýðýãëýõýä àðâè÷ õýìæýýã òîõèðóóë
Õýò á¿ðýëãýõ ñ¿éòãýõèéã öýýðëý.
2.“áººãíºðººä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ø¿¿ð ñàì, òàðâàãàíû á¿¿ðýã, á¿ë ä¿¿, á¿ëõ çàëãèõ, áºìáºð÷ á¿äðýõ
¯õëýýñ áóñäûã áèòãèé õîéø òàâü
¯éë çîâëîí äàéðëàà ÷ ãýñýí
¯òýð òóóëàí äàâæ ÷àäâàë
¯ç¿¿ðò íü æàðãàëûí ãîãöîî îëäîõ áóñ óó.

Áîòãîî ãîëñîí èíãý õººñºëæ àðãàäñàí
Áîðîî õîëäîæ õàãñàõàä îâîîãîî òàéæ äàëëàñàí
Ñóð õàð ýëäýõäýý ÷ áîäëîî öóã ýëääýã
Ñóðãóóëüäàà ¿çñýíýý ìàðòàãíàñàí ÷
ªâãºäèéíõºº ¿ãèéã ìàðòààã¿é ìàë÷èí.
2.“ç¿ðõíýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Îîñîð á¿÷, á¿ðõ ìàëãàé, õàà ãóÿ, øàòààð ºãñºõ, õàéíàãèéí øàð

×àäóóãèéí ºìíº ìýõýëçýõèéã çóñàð õýìýýí çýâ¿¿öäýã
ßäóóãèéí ºìíº õàíõàëçàõûã áóçàð õýìýýí æèãøäýã
Õýëñýí ¿ãýý áóöàõûã ãóòàìøèã õýìýýí öýýðëýäýã

Îëñîí õóðààñíàà ÿðèõûã ñàãñóó õýìýýí øîîëäîã
Õèéñýí á¿òýýñíýý ìàãòàõûã ñàéðõóó õýìýýí ãîëäîã
Õàð àìèà áîäîõûã ìóíõàã õýìýýí çýìëýäýã
Ìîíãîë õ¿íèé çàí ãýã÷
Õîðâîîä ñîäîí çóðàãòàé þì.
2.“õººöºëäººä” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Øèðìýí òîãîî, àðüñ øàëáàðàõ, äîòíî÷èëæ õàéðëàõ, öàéíû õàíä, õ¿äðèéí çààðü
¯íýð ÿëäàì àãü ãàíãûã ýçýãíýíõýí òºðëºº, áè
¯¿ð øºíèéí çàâñàð ø¿¿äýð áóóõ íàâ÷èíä
¯ðýë óñàí ø¿¿äýðò íü îäîä ãÿëàëçàõ äýëáýýíä
¯õýøã¿é ìºíõèéí áýëãýäýë öàãààí óóë öýöýãò
¯íýð ÿëäàì àãü ãàíãûã ýçýãíýíõýí òºðëºº, áè.
2.“áóóäàëëàëàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Õàòàí çîðèã, ºâñ õàäàõ, õàâ íîõîé, õàòãàæ õàíàõ, õóóëæ áè÷èõ
×èõíèé ÷èìýã áîëñîí àÿëãóó ñàéõàí ìîíãîë õýë
×èí çîðèãò ºâºã äýýäñèéí ìèíü ºâ èõ ýðäýíý
Ñîíñîõ á¿ð ÿðóó áàÿëãèéã ãàéõàí áàÿñàæ
Ñîä èõ áèëèãò ò¿ìýí þ¿ãýý áèøðýí ìàãòìó, áè
2.“ñóðëàãààðàà” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Õàçàæ õàéðàõ, ìºñ õàéëàõ, ñàð øóâóó, ñàÿâòàðõàí óóëçñàí, öàöàë ºðãºõ
Ààâûí ìºíãºí õàçààðûí íàéìàí öýíãèéí òîâðóóí äýýð
Àçûí àëàã ìýëõèéíèé íàÿí íýãýí øàãàéí äýýð
Àëèàõàí ñààðëûí óíàãà õºëëºí òýíöýõ íóãà äýýð
Àíãèðûí õî¸ð äýãäýýõèé õºâºí öýíãýõ íóóðàí äýýð
Òóñãààð òîãòíîë ÷àìàéã òóíõàãëàí çàðëàíà, áè.
2.“ñýäâèéíõýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Õàëäâàðò ñóóëãà, ñóãà ìºð, ñóóðü ìàøèí, ãàðûí ñààðü, öàã ìº÷

Ìîíãîë õýìýýõ íýã íýð åðòºíöèéí ÷èõíýý äóóðñãàëòàé
Ìîíãîëûí òºëºº õýìýýõ ñýòãýë ìàíàé ç¿ðõýíä õîëáîîòîé
ªñºõººñ ñóðñàí ¿íäýñíèé õýë îðõèæ áîëøã¿é ñî¸ë
¯õòýë îðøèõ òºðºëõ íóòàã ñàëæ áîëøã¿é îðîí ìºí.
2.“ãýãýýðëèéí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ñàà ºâ÷èí, ìóíààð äýëäýõ, õóæèð ìàðàà, àãààð ìàíäàë, øàëç ÷àíàõ
Òýðýãíèé ìººðºí ãýäýñòýé
Òýìýýí òàâõàé ¿ñýãòýé
Íàðàí öàöðàã îðõèöòîé
Íàâ÷èí çóðìàë øèëáýòýé
Òàë ñàðõàí çàðòèãòàé
Òàøóóð ñóðàí öàöëàãàòàé
Ñóë õàð ãýçýãòýé
Ñóâäàí äàðóóëãà òèòýìòýé
Æèíãèéí öóâàà ìýò õýâòýé
Æèðìèéí ñ¿ëæýýíä îðñîí áè÷èã ìèíü.
2.“ýýæäýý” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ãîëûí øèðýã, øèðýí î¸õ, ñóð á¿ñ, ¿ñíèé ñîð, èä øèä
Òîëãîäûí ýíãýðýýð õóðãà õàðèóëæ ÿâàõäàà
Òîîäîí äýýëýíäýý ÷óëóó õîðìîéëæ, ãýð áàðèí
Õºðñò ãàçðûã õîòîéòîë õºë í¿öãýí ã¿éæ
Õºíãºí çàëóó íàñàà òàëä ¿äñýí áîëîõîîðîî
Ãàçàð øîðîîíäîî áè õàéðòàé.
Òýíãýð ãàçðûã ó÷ðóóëæ íàìèðàà õóð îðîõ ìýò
Òýí¿¿í óéòàí õî¸ðûã ó÷èðëàæ ìîðèí õóóð äàðàõ ìýò.
2.“ò¿ðãýâ÷èëüå” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Øóäàðãà õºãæèì, ÷è÷èæ á¿ëýõ, óóëûí øèë, øèìæ ñîðîõ, òýìýýíèé áºõ
Øàðõòàé ãºðººñ íü ýëñýý öóñòàõã¿é ãýæ
Öóñàà äîëîîæ ýäãýäýã ãîâü
Ñàéõàí á¿ñã¿é÷¿¿ä íü ýðýý ãóòààõã¿é ãýæ
Á¿ñýý ÷àíãà á¿ñýëäýã ãîâü.

Õººðõèé èæèé ìèíü ¿çýõ òîîëîíäîî
Õ¿¿ãèéí ìèíü íÿëõñûí ¿íýð ãýäýãñýí
ªºäñèéí ÷èíýý áàðèâ÷àà îäîî ýëãýíäýý íààõàä
¯õñýí àìüä õî¸ð, ¿íýð äóðäàòãàë õî¸ð ó÷èðíà.
2.“øèíæëýëèéí” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Á¿ðãýäèéí ø¿¿ðýëò, õîðìîé øóóõ, ñàëõè øóóðàõ, õàìæèí õàâñðàõ,õàâèð÷ õàâñðàõ
Ñàéðàí äýýð ÷èíü ºäºëñºí æèã¿¿ðòýí òýíãýðòýý íºã÷èõºä
Ñàëõè õºëºãëºñºí ºä íü ÷àì äýýð ýðãýæ áóóäàã
Áîòãî íü ¿õñýí èíãýíèé áîðâèî õàãàðòàë ñàâèðñàí öóñòàé ñ¿¿ã
×è ë çàëãèæ çîâëîíã íü õóãàñàëæ ÷èíýñýí õºõèéã íü àìèðëóóëñàí.
2.“àâüÿàñòíû” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Ñ¿ðüåý ºâ÷èí, ãàâëûí ÿñ, ãàöóóð ìîä, àâäðûí í¿¿ð,ñàâõèí õ¿ðýì

Ñàéí íºõðèéí ¿ã øèð¿¿í áîëîâ÷ õ¿ëýýæ àâàõ íü çºâ
Ñàíàà ìóóòûí ¿ã çººëºí áîëîâ÷ ñýðýìæëýõ íü çºâ
Ñàíàñàí ¿éëñýý òóóðâèë ¿ã¿é ìýðãýäýýñ àñóóõ íü çºâ
Ñàðóóë äýýäñèéí ºðøººë à÷ëàëûã õàðèóëúÿ ãýõ íü çºâ
2.“áýõæ¿¿ëñíèé” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Áàéøèíãèéí äýýâýð, øàòðûí õºëºã, óëáàð øàð, ºâºðìºö õèéö, õýëáýð ä¿ðñ
¯íýí ãóðâàí ýðäýíýä ¿ë ø¿òýã÷äèéí çàÿà ìóó
¯éëèéí ¿ðèéã ¿ë õàéõðàã÷äûí óõààí ìóó
¯ðãýëæ øóíàë òà÷ààë ëóãàà íèéëýã÷äèéí àâüÿàñ ìóó
ª÷¿¿õýí îëçîíä áàÿñàã÷äûí õèøèã ìóó
2.“ààøèëúÿ” ãýäýã ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Àðõèíû æ¿íç, æîîìíû õîð, ÿìáóóí äààâóó, æóóç òýðýã, ¿¿ëäýð óãñàà

Îõü äýýäèéí íîìûí ¸ñîîð ÿâàãäûí ¿éë ñàéí
Îñîë ìóó ÿâäëûã òýâ÷èã÷äèéí çîðèã ñàéí
Îëíû òóñûã áîäîã÷ ìýðãýäèéí ñàíàà ñàéí
Îíö áóñäûí ¿éëèéã á¿òýýã÷äèéí ÷àäàë ñàéí
2. “òºë” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Åýâýíãèéí çóóðìàã, óäãàí ìîä, ¿ðëýí ÷èõýð, àòãà ãóðèë, ºãººìºð ñýòãýë
Ýãíýãò áàò ¿ã¿éí òóë ýíý íàñ áèå õýâðýã
¯¿ðä ¿ë õàíèëàõûí òóë àìðàã ñàäàí á¿ãä õýâðýã
Ýëäâýýð ñîëèëöîí èðýõ áîëçîîã¿éí òóë æàðãàë çîâëîí õýâðýã
Ýöýñò áàðàãäàõûí òóë õóðààñàí á¿õýí õýâðýã
2. “áóó” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
ÿíäàí õººëºõ, á¿äýã æèì, ààðõóó çàí, àòèãàíàí óóðëàõ, àãíóóðûí àæ àõóé,
Àìàð áàéõ öàãò àìðàãëàí õàíèëñàí íºõðèéã
Àðãà ìóõàðäñàí öàãò îðõèí çàéëàã÷
Ààø áàò ¿ã¿é àäàã òýíýãèéí çàí.

Óóëûí ºíäðèéã äýýâðýý ãýýä
Óõàà òîëãîäûã òóóðãàà ãýâýë
Ýâëýæ óóëçñàí òàâàí õàíàíû
Ýõëýë òºãñãºë íü ÷è áèä õî¸ð.
2. “¿ðæ” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõûí íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
ººõëºã õ¿í, ¿çìýðèéí òàâèëãà,äààëèí õººðºã, äààâóó äààëèìáà,øîð ìîä
Ñàðóóë òàë áàéâ÷ øàâðûã íü ìýäýýðýé
Ñàéõàí ÿíàã áàéâ÷ ñàíààãèé íü òàíèàðàé
Ýëãýí óóë áàéâ÷ ãóó æàëãûã íü ìýäýõã¿é á¿¿ äàâõè
ßíàã àìðàã áàéâ÷ èòãýëèéã íü îëîõã¿é ¿ã á¿¿ õýë
2. “íýì” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ìàëûí øèéð,ñóëàðñàí çàâüæ, øààðäëàãà òàâèõ, ìîðü öîãèõ, ñ¿ìèéí òóóðü

Õ¿÷èëñíýýñ ýâèéã îëáîë õÿìä
Õýðýëäñýíýýñ ó÷ðûã õýëáýë øóëóóí
Óðò ìîä îãòëîõ õ¿íä õºðºº íºõºð áîëîõ
Óëñ îëîíòîé õàíèëàõ õ¿íä ñýðýìæ íºõºð áîëîõ.
Ó÷èðñàí á¿õýíòýéãýý õàíèëààä
Óäàëã¿é óéäàæ ñàëààä
Óðüäàõàà ìóóøààí ºã¿¿ëýã÷
Óõààí ìóóòûí õàíèëàõûí çàí.
2. “íºìºð” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Òàñàðñàí, òàñàëñàí, õýìõëýýã¿é,õýìõðýýã¿é, àðâèëàõ, àðâèäàõ,
õàìààðñàí,õàìàðñàí,òóðàõ, òîðîõ

Ñóðãààë ñîíñîõ áºãººä ãàãöõ¿¿
Öàäàõûã ñàíàã÷ õ¿í ¿ñã¿éãýýñ áèø ãàõàéòàé àäèë
Àâàõ èäýõýä øóíàã÷ ºíãº÷ çóñàð÷ õ¿í
Ñ¿¿ëã¿éãýýñ áóñ íîõîéòîé àäèë.
Æàðãàõ öàãò ñýðýõ õýðýãòýé
Çîâîõ öàãò õàòóóæèõ õýðýãòýé
Àëòûã àð÷âàë óëàì ñàéõàí ºíãº ãàðíà
Í¿¿ðñèéã óãààâàë óëàì õàðëàíà.
2. “äóò” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Óñ òóíàõ, ýìýýëèéí ãºëºì, òàíàæ òàéðàõ, àæèë ºðí¿¿ëýõ, öîð ãàíö

Àðñëàí ¿íýã ìýò ÿâáààñ ò¿ðãýí ãóòàõ
¯íýã àðñëàí ìýò ÿâáààñ ò¿ðãýí ¿õýõ õýìýýñýí
¯ëãýðèéã õýí õ¿í õÿíàæ ¿çýæ, õýð õýðýý ìýäýæ
×èíýý ÷èíýýãýý áîäîæ ÿâñàí íü ñàéí.

Åð õ¿í ñàéí ñàéõàí, øóäàðãóó ÿâäëûã õè÷ýýí ñóðàãòóí
ªíäºð èõ çàÿàòíûã ¿çýí ÿäâààñ ººðèéí àìíû õèøèã çàéëíà
ªí÷èí õ¿íèé æàðãàëûã õºíººâººñ
ªºðèéí õèøèã ýâäýðíý.
2. “ç¿ñ” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Øààãèëäàõ, õÿõòíàõ,õîðæèãíîõ, ä¿íãýí¿¿ëýõ, ìººðºëäºõ

Ò¿ðãýí çóóð õàíèëñàí íºõºðò ÿàðàí á¿¿ óóðëà
¯ðãýëæ õàíèëæ òýíñýí ìýä
Èòãýëã¿é õ¿íä ÿìàãò ç¿ðõíèé ¿ãèéã á¿¿ õýë
Îéðûí õ¿íä àñðàë ºãëºãèéã õ¿ðòýýâýýñ
Ýå ýâ á¿òýýä õ¿÷èí íýìíý.
Àðèóí ìýðãýä ýðäýì ñóðàõ öàãòàà çîâíî
Àìðàà õàðæ äýìèé ñóóâààñ ìýðãýí ¿ë áîëúþó
Àñàð º÷¿¿õýí æàðãàëä äóðëàã÷ òýð õ¿í
Àøäûí èõ æàðãàëûã åð ¿ë îëúþó.
2. “óãò” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Óäèðäëàãûí øèéäâýð, òººð÷ áóäèëàõ, áºìáºã ºøèãëºõ, ºðãºæ òýòãýõ, èëä ìýñ

¯íýí áèëèãòíèé òîëãîéã õýäèé ýðã¿¿ëýâ÷
¯éëäýõ õýðýãòýý ¿ë ìóíõàðíà
ª÷¿¿õýí øîðãîîëæ í¿äã¿é áîëîâ÷

ªºðòºº í¿äýò áóñäààñ õàðèí õóðäàí ÿâíà.

Õàñ ñàéõàí ç¿ñýíä õààä ýâäðýõ íü ¿ëýìæ
Õàòóó øèð¿¿í ¿ãñýä õàðèí ÷ òóñ ¿ëýìæ
Õàâàð çóíû àâä õàðàíõóé í¿ãýë ¿ëýìæ
Õààí òºðèéí ¿éëñýä õàëáèðàí áÿëäóó÷ëàã÷èä ¿ëýìæ.
2. “õóãàë” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
¿ìõ ìàõ, õºñºð õàÿõ, ÷èõðèéí íèøèíãý, ºëã¿¿ðò ºëãºõ,îñãîæ ¿õýõ

Øèðýýíä çàëàõàä ãýëýí áàãøèéí ä¿ðòýé
Øèëäýã ìîðü óíàõàä íàéìàà ïàíçûí ä¿ðòýé
Øèëáýëçýí çàãíàõ íü çóñàð çîëáèí áàéäàëòàé
Øèíý öàãèéí áóðõàí ãýäýã èéì àãñàí àæãóó.
Õºâã¿¿íýý ñóðòàëã¿é ýìíýã ýð áîëãîâîë
Õ¿íä ¿íäñèéã áóçàðëàæ, òºð ¸ñûã õàðøìîé
Õ¿¿õíýý ñóðòàëã¿é çîëáèí ýì áîëãîâîë
Õ¿í á¿ðèéã áóçàðëàæ, àéìàã óëñ ãóòìîé.
Ãóòàë õîëãîõ, òàâàí öóë, öóë àëò, äààìàé ñàéí,õóðëûí èíäýð

Õóëãàé õóäàë ýíý íàñíû è÷ã¿¿ð. Ýöýñò òàìûí áóã. ¿¿íèéã óðüäààñ òàñàë. ª÷¿¿õýí áàãà
õ¿íèéã á¿¿ áàñ. Ñàìóóí ìóó ñýòãýëèéã á¿¿ ¿¿ñãý. Õóâöàñàí äýýðýý óëààí äàðñ þì óó
æèìñíèé ø¿¿ñ àñãà÷èõâàë ÷èéãëýñýí äàâñ öàöàæ, õýñýã áàéçíààä óãààõàä ÿìàð ÷ òîëáî
¿ëäýõã¿é.
2. “õàìàð” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Çóðàìíû óðõè, í¿ä ãàðõèëàõ, ãîë ãîðõè, áóðõè àãíàõ, ãàðõèëæ õýâòýõ

Õýâëýëã¿é ýâ íàéðàë ¸ñ æóðàì ýâäýíý
Õýìæýýã¿é òà÷ààíãóéä áèå íü õîõèðíî
Õýíýãã¿é øóíàë äóðàíä àëäðûã áàðíà
Õýýã¿é í¿¿ð ñýòãýëä õ¿íèé ÷àíàð áàðíà.

Õîëõè óóëàíä öàãààí ¿¿ë óðãàæ
Õóðãàëæèí ýâõðýëäýí õºõ îãòîðãóéä îðîâ
Õóìáèæ äýëãýõýä á¿òýõ ýâäðýõ òààëöàí
Õóðæ ñàðíèõóéÿà ººðèéí ýðõã¿é
Õîðîìõîí çóóð ëóñòàé óóëçâààñ
Õóâõàé áîäèñûã øèìòýé áîëãîæ ÷àäíà.
2. “õàìààð” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ãóòëûí õîíøîîð, òýãø ºíöºã, íóðøàà ¿ã, äýë ñóë, íóóð öººðºì
Ìîíãîë õ¿í õýò öàõèóðàà ìóçåéä òàâüæ, òîîíîíîîñîî øèëýí äýíë¿¿ ç¿¿æ, øºíèéã ºäºð
áîëãîæ ÷àäëàà. Òýìýý ãýäýã àìüòàí çàìûí óðò, ãàçðûí èõèéã õîéíîî îðõèõ òóñàì ö¿íäãýð
ãýäñýý ìàõèéëãàæ, õ¿íèé àðàé ÷àðàé òýãíýñýí à÷ààíä ò¿¿ðòýõã¿é áîëäîã.
2. “óóëç” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Áºñ òîðãî, áºìáºðöºã äýëõèé, ìºíãºí öºãö, íî¸íû õèà, öóëãàé ºíãº,
Òºðèéí áàéãóóëëàãà, øàøíû ñ¿ì õèéä, óëñ òºðèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýí ÿâóóëæ áîëîõã¿é
ãýæ ¿íäñýí õóóëüä çààæýý. Ìîíãîë óëñ ¿íäñýí õóóëüäàà õàðøèëñàí îëîí óëñûí ãýðýý, áóñàä
áàðèìò áè÷ãèéã äàãàæ ìºðäºõã¿é. Óëñ îðíîî õºãó¿¿ëýõýä ººðèéí õ¿÷èéã äýýä çýðãýýð
äàé÷ëàõ íü îíöãîé ÷óõàë.
2. “òàâü” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ìîäíû õîæóóë,ãàðèã åðòºíö, õàí ãàðüä, õà÷èí ÷àìèí, ààøèëæ çýìëýõ
Ãîâèéí çàðèì àéìãèéí õýä õýäýí ñóìàíä æèìñíèé àæ àõóé áàéãóóëàãäàæ áàéñàí öàã áèé.
Ýðäýìòýä, ìàë÷äûí îëîí æèëèéí õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿íä “Õàíãàé” õîíü áèé áîëæýý. Àðäûí
ýìíýëãèéí äýâøèëò ºâ óëàìæëàëûã ñýðãýýí õºãæ¿¿ëýõýä áèä àíõààð÷ áàéíà.
2. “ìàíä” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ã¿äýñ øóëóóí, õàìáà òîðãî, õàìáà ëàì, îä ìè÷èä, ñàíä ìýíä
¯íäýñíèé ýâ íýãäýë, óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã öàã àëäàëã¿é õàíãàÿ. Øèíæëýõ óõààíûã
ýðõýìëýí äýýäýëæ, õºãæèë äýâøëèéí õºäºëãºã÷ õ¿÷ ãýæ ¿çüå. Íèéãìèéí ÷ºëººò ñýòãýëãýý íü
óëñ îðíû ýðõ àøèãòàé òîõèð÷ áàéõ ¸ñòîé.

2. “ñèéë” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Ìîðü óóðãàëàõ, óóðàã ñ¿¿, äàâæàà õóðãà, ¸ãò óòãà, ìèí÷¿¿ òîðãî

Ìîíãîë áè÷ãýýð ººðèéãºº ñîðü¸ ¹176.
Ãàäààä îðíóóäòàé õèéõ ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààãàà óëàì óëàì õºãæ¿¿ëýõýä àíõààðúÿ.
Ìîíãîë÷óóä ýõ îðíûõîî íýã ÷óëóóã ÷ ãýñýí ýðäýíèéí óâèäàñòàé, àòãà øîðîî íü ýìèéí
÷àíàðòàé, áàëãà óñ íü ðàøààíû óâèäàñòàé ãýæ ÿðèõ äóðòàé.
2. “õºäºë” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Çºí ñîâèí, õºãøèí õºâºº, ãîëûí õºâºº, ààðóóë õóðóóä, óóò ñàâ
ªñºõººñ ºäèé áîëñíû á¿òýýë
ªðíºõººñ ãàíäàõ áîëñíû äóðñãàë
Õàøèð ñóóñàí îþóíû ìààíü àæèãëàâàë
Õàë ¿çñýí ç¿ðõíèé ìèíü òýìäýãëýë
Ýíäýý ÷ èíýýäòýé, òýíäýý ÷ ãóíèãòàé
Ýðõýìñýã íàéðàãëàëûã òàíüä áàðüÿ.
2. “ºñ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ áà öàãààð òîäîñãîí õîëáîõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.
Àäóóíû óìñ, äàõ äýãòèé, ÷èõíèé õóëõè, íàæèð õàëóóí, äîðãîíû í¿õ
Öýâýðõýí öààñ æààëõ¿¿ ãàðãààä
Öýëìýã òýíãýðèéã íàðòàé íü çóðëàà
Òýíãýðèéí íàðíû çóðãèéí äîð
Òýð æààë õ¿¿ èíãýæ áè÷ëýý.
¯¿ðä ìºíõ ìàíäàæ áàéã, íàðàí
¯¿ðä ìºíõ öýëìýã áàéã, òýíãýð
2. “çóðàã” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ìîëèãî ¿ìõýõ, ýõýð òàòàí óéëàõ, ñàõëàã ºâñ, çîëáèí íîõîé,óóö íóðóó
Òîðìîãîð õººðõºí õî¸ð áîòãî
Òîãëîæ íýãèéãýý õººæ ÿâàõ øèã
Òîîðöîã ºìññºí õî¸ð õ¿¿õýí

Òîéðîí á¿æèã õèéæ áàéõ øèã
¯çýñãýëýíò õî¸ð öýöýã
¯¿ä õîéìðûí çàéòàé óðãàæýý.
2. “õ¿¿õýí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Óðö îâîîõîé, õàø ÷óëóó, õýñýæ òýíýõ, ¿¿ ºâ÷èí, õóðèìòëàëûí ñàí,
Ãàíöõàí àòãà áîëòîë õóðààæ öóãëóóëñàí àäóóíû äóíäóóð õàãà ç¿ñýí îðîõîä íü ä¿¿õýëçñýí
õýýð ìîðü ñóì øèã ñóãà ¿ñðýí ãàð÷ ã¿ðâýë ìýò øàëìàã õºäºëæ, òîîñ ìàíàðãàí çóãòàâ.
Óíàñàí ìîðü, ¿¿ðñýí áóó, ñàíãèéí þì ºìññºí ìóó äýýëýýð ìèíü ÷è þó õèéõ âý äýý. Ýíý
òàøóóðàà ÷àìä áàðüÿ. Á¿¿ ãîëîîðîé.
2. “ìîðü” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Õóéâàëäààí çîõèîõ, õýíõäýã öýýæ, çóóõíû õ¿õýý, ñîðñ çîîäîé, áóò ñººã
Õ¿íèéã õ¿íäëíõ ýðäýìòýé ó÷èð òýð õºâã¿¿íèéã õºãøèí çàëóóã¿é ìàãòàíà. Õîðèîä æèëèéí
ºìíº áèäíèé õýñýã çàëóóñ çºâëºëòºä ñóðàëöàõààð ÿâëàà. Çàëóóãèéí ýåëäýã çàíã ìýäìýãö
õýëýõ ¿ãýý îëîõã¿é áàéñàí á¿ñã¿éí ñýòãýë óóæèð÷, ÷ºëººòýé ÿðüæ ýõëýâ.
2. “á¿ñã¿é” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Àðìàã òàðìàã, áóãà ñîãîî, äîâ ñîíäóóë, òóëãàð òºð, óéìðàà õ¿í
Ñàéõàí óëààí òàéëàã ìèíü õàìãèéã á¿ðõñýí àéìøèãò õàðàíõóéã õàãàëàõ ìýò ìèíèé çàëñàí
ç¿ã ð¿¿ ë òýøýýä áàéëàà. Íàìàð õè÷ýýë ýõëýýä õýä õîíîñíû äàðàà áàãø íü øàâü íàðàà
ãýðòýý óðüæýý. Ìîíãîë÷óóä ìàëàà ìàëëàæ, òàðèà áóäààãàà òàðüñààð èðñýí õºäºëìºð÷ õ¿ì¿¿ñ
áèëýý.
2. “áàãø” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Öàëèí ï¿íë¿¿, öýðãèéí æàíæèí, çóðãèéí æààç, ï¿íò¿¿çòýé õóóðãà, ¿íýãýí ëîîâóóç
Ìàíàé àðä ò¿ìýí ìàëààñ ãàðàõ ò¿¿õèé ýäèéã áîëîâñðóóëàí àøèãëàñààð èðæýý. Òýð õ¿¿ áàãà
çàëóó íàñàíäàà íîì, ýðäìèéí àìòàíä îðæ, ààâ ýýæýý áàÿðëóóëæýý. Ìîíãîë÷óóä ãýð àõóéíõàà
òºðºë á¿ðèéí ýäëýëèéã ººðñäºº õèéäýã ñàéõàí óëàìæëàëòàé.
2. “àðä” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ø¿äíèé ñîéç, ìýõýýðèéí õóëãàíà, ÿíæóóð òàìõè, ä¿í÷¿¿ð ìààíü,ãàíäèðñûí õîò

Ýíãèéí áèå ìàõáîäûí ºâ÷èí þó ÷ áèø. Ñýòãýëèéí ºâ÷èíòýé òýíöýõ çîâëîíã õààíààñ îëîõ
þì áý? Ñóðãóóëèóäûí ýðõ ¿¿ðãèéã ºðãºòãºõ òóõàé àñóóäëààð áàãø íàðûí ñàíàë áîäëûã àâàõ
õýðýãòýé. Ñóðàãäûíõàà áîäîë ñàíààã õ¿íäýòãýæ, ÿðüæ õýëæ áàéãààã íü òýâ÷ýýðòýé ñîíñîæ
ñóðàõ õýðýãòýé.
2. “ìàë÷èí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ë¿íäýí çàðëèã, ðàõó ìàíãàñ, ãàëàâ þ¿ëýõ, ñàíâààð ñàõèõ, ìààðàìáà öîë
Áóëàã óñàí áóðãèëæ, öýöýã íîãîî æèãäýðñýí ºðãºí ñàéõàí òàëûí äóíä óÿõàí ýãøèã õàíãèíàæ,
óóðãûí ¿ç¿¿ð ¿å ¿å ñýðâýëçýíý.õ¿íèé ñýòãýë òýíèéì ýíý óóäàì õýýð õºäººãèéí òàëáàðò ñ¿ðýã
õîíü áýë÷ýýðëýæ, ÿðãóé öýöãéí øèìòýé ñàéõíûã ýðæ, óñíû òóíãàëàã àðèóíûã õ¿ñíý.
2. “õîíü” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Òàãø àÿãà, õààíû òàâíàí, õºãøèí òºãöºã, öàëàì áóãóéë, ìóóðûí õóìñ
Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî áîë ç¿éð öýöýí ¿ã, ¿ëãýð, äîìîã çýðýã àìàí çîõèîë áîëîí áè÷ãèéí
çîõèîëûí îëîí òºðëèéí ñóâäàí õýëõýýãýýð á¿òñýí äóðñãàë ìºí. Ýõ îðíîî õàìãààëàõàä
óðñàõã¿é öóñ, ¿õýõã¿é àìü ãýæ áàéäàãã¿é. ªºäëºõºä ñàíàõ, ñýðýõ, õýìíýõ ãóðàâ, óðóóäàõàä
óíòàõ, èäýõ, ìàðòàõ ãóðàâ.
2. “¿ëãýð” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Öàâ÷èì õàä, õ¿¿øèéí ñ¿¿äýð, öàìààí çàí, öýã òàñëàë, ãàð öýâð¿¿òýõ
Õ¿íèé ñàéíûã íºõºðëºæ ìýäíý
Õ¿ëãèéí ñàéíûã óíàæ ìýäíý
Õ¿í íýðýý
Òîãîñ ºäºº
Ýðõèéí ÷èíýý áèåòýé
Ýð õîíãîð äóóòàé. Òýð þó âý?
Ààâûí àðâàí õ¿¿ àæèëòàé
Ýýæèéí àðâàí õ¿¿ ýðõ
2. “íýð” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Öîíõîîð øàãàéõ, øàãàé òîãëîõ, áºãöºã íÿñëàõ, øîîâäîð õ¿¿õýä, àðàã øýýçãèé
Àíõ í¿äýý íýýõýä ìèíü öàöàã ÷èìýã áîëñîí óâ óëààí íîãòòîé, öàâ öàãààí áîòãî
õàðàãäñàíààñ áîëæ, áè õàð íÿëõààñ òýìýýíä äóðòàé áîëñîí þì. Óäàëã¿é áèäíèéã ãîëûí
øóãóé ðóó îðîõîä óëèàñ áóðãàñíû øóóãèõ ÷èìýý íü åñºí õýëèéí øóâóóäûí æèðãýõ äóó,
ãîëûí óðñàõ øóóãèàíòàé õîñëîí, áàéãàëü ýõèéí ãàéõàìøèãò àÿëãóó ç¿ðõíýý óÿíãàëàâ.
2. “òýìöýýí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ýãçýãòýé àñóóäàë, ýìíýã àäóó, ýðõèé õóðóó, ýýòýí ãóòàë, ýýð¿¿ õ¿í
Íàðíû äàëëàãàòàé ãàçàð ìàë áóÿíàà ë ãýæ
Íàìðûí äóíä ñàðûí àðâàí òàâíû òýíãýð àæèãëàñàí
Öàã öàãèéí ¿åðò òºðõºº àëäàæ ýâäðýëã¿é
Öàäèã ò¿¿õ óëáààëæ, ºâãºäèéí íóòàãò ýçýí ñóóñàí
Øèãøèã äàðñàí òîîíîíäîî óòàà çóóñàí õàäàãòàé
Øèðìýí òîéðóóëãà äýýðýý àçûí äºðâºí áýðõòýé
Äàâõèàä áóóõàä öîîæã¿é àéë ìàë÷èí òàíàéõ
Äàÿíä ãàíöõàí öóóðãàã¿é àéë ìàë÷èí òàíàéõ
2. “ýçýí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
ÿìõ îõèí, ÿòãàí óõóóëàõ, õîîëîé áàãàëçóóð, þ¿äýí ìàëãàé, ýðýã øóðàã
Ìàíäóõàé- Äýëõèéí õàëóóí ýëãýí äýýð
Äýëãýð÷ ñî¸îëñîí àëòàí çóë
Áºìáºðöãèéí ò¿ìíèé ò¿¿õíýý
Á¿ñã¿éí àëäàð ºðãºñºí àìüä ãàë
Ìàíäóõàé- ªðãºñºí òàíãàðàãòàà ¿íýí÷
Ìîíãîë íýãýí ç¿ðõ
ªäºò ñóì øèãýý
Ìîõîøã¿é íýãýí çîðèã
2. “ìîíãîë” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Áîðëîí ÿìàà, õàíöóéãàà ýãýëäðýãëýõ, ý÷íýý äàëä, àëòàí ýýìýã, ýíõýë äîíõîë

Îëîíòîî ñîíñîâ÷ íîìëîõîä ìýðãýæýýã¿é áîë
Ýìýý áàðü÷èõñàí ìýðãýí ñàéí ýì÷ ìýò
Òóóðâèõäàà ñàéí áîëîâ÷ ãàðààð áè÷èõ íü ìóó áîë
Õ¿÷èò èõ áààòàð áîëîâ÷ ìóõàð ãàðò ìºí.
Ìîíãîë õ¿í ìàëûí õ¿÷ýýð
Ìîíãîë ãýð ¿äýýðèéí õ¿÷ýýð.
2. “ýì÷” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Øàëç ÷àíàõ, øàëç õîðõîé, ãàðàà øàëáàëàõ, çàÿà òººðºã, îéä òººðºõ
Õàÿæ îðõèõ öàã òóëãàðààä èðâýë
Õàéðò áèåý ÷ îðîíä íü îðõèäîã ø¿¿
Õàãàöàæ ñàëàõûí öàã òóëãààä èðâýë
Õààíòàé íºõºðëºâ÷ ñàëàí îäíî.
Õàä öîõèî øèã îâîîëñîí ýä àãóóðñ
Õàðàãäàõã¿é íàðèéí òîîñ øèã õàðàãäàíà
Õàéðò ç¿ðõíèé àìðàã íºõºä ÷
Õàðààëûí àä øèã óðâàí ¿çýãäýíý.
2. “õààí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Öîäãîð õ¿¿, öàëãàð íàçãàé, öîðâîãîð óðóóë, ÷ºðãºð òóðàíõàé, õàíãàëóóí àìüäðàë
Öîãòûí áààòàð öýðýã, Ìîíãîë óëñûí ¿¿ðä ìàíäàõûí òýìäýã, íàð, ñàð, ãàëòàé òóã, Ìîíãîëûí
àðä ò¿ìíèé òóñãààð òîãòíîõûí òýìäýã ñî¸ìáîò äàëáààíû äîð öóãëààä, ç¿ã á¿ð õàðâàí,
äàéñàíòàé áàéëäàíà.
2. “öýðýã” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ýëä¿¿ð ñàéòàé, ãóðèëûí ýëä¿¿ð, ÿëèìã¿é ç¿éë, ýðø¿¿ä çàí, öààðãàëàí õîðèõ
Ìîíãîë óëñûí òºðèéí äàëáàà íü óëààí, õºõ, óëààí õîñîëñîí ºíãºòýé áàéíà. Äàëáààíû ãóðàâ
õóâààñíû íýãèéí õýìæýýòýé äóíäàõ õýñýã íü ìºíõ òýíãýðèéí õºõ, ò¿¿íèé õî¸ð òàë íü ìàíäàí
áàäðàõûí áýëãýäýë óëààí ºíãºòýé áàéíà. Äàëáààíû èøèí òàëûí óëààí äýâñãýðèéí òºâ
õýñýãò àëòàí ñî¸ìáî áàéðëóóëíà.
2. “óëñ” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ãàíãàí øààâàé, ãóòëûí ò¿ðèé, õèæýýë íàñ, áîëîð öîì, íàìàã øàëáààã

ªãëºº ¿äýø ñàðàâ÷ëàí õàðæ
ªäºð øºíº ñàíààøðàí øàíàëæ
Óíòàõ á¿ð óóëçàí ç¿¿äýëæ
Ñýðýõ á¿ðä äóðñàí ÿðüæ
Çàæèëñàí õîîë øèìòýé áîë
Òàâàãòàà ¿ëäýýæ
Áàëãàñàí öàé àìòòàé áîë
Äàíõàíäàà õîöðîîæ …
Óóëçñàí á¿ãäýýñ ñóðàãëàí àñóóæ
Ó÷èðñàí á¿ãäýä õ¿ñýìæëýí ÿðüæ
¯ð íü ãýñýí íàìàéãàà
¯íýí ñýòãýëèéí ¿¿äíýýñ
¯ðãýëæ ñàíàäàã áàéäëûã
¯ëãýðëýí õýëýõýä èéì áàéíà.
2. “¿ð” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ãèþ¿ðýí ãàíñðàõ, õàíèàä øóóõíàà, óóëü õÿõòíàõ, ÷àíäàãà ãèåíýõ, õ¿äýð øîâøîîðîõ
Èõ ãîâèéã õîëîîñ õàðàõàä
Èõýìñýã àëñ íü õ¿éòýí ÷ ãýëýý
Èë÷òýé õºðñèéã íü àëãààðàà äàðàõàä
Èë¿¿ðèéí óë øèã õàëóóí áèëýý
Õóëàíãèéí òîîñ øèã øèíãýí áýë íü
Õóóðàé àð øèã øèð¿¿í ÷ ãýëýý
Õ¿éñýí ÷èíýý ç¿ëãýí ãàçðàà
Õ¿¿õäèéí çóëàé øèã íèìãýí áèëýý.
2. “õóëàí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ìàíóóë øàõòíàõ,øóíàëûí åðºíäºã, àðüñ øàëáàðàõ, öîîõîð èðâýñ, øîðîí ãÿíäàí
¯ñýã àëäààã¿é ÷ ÿðóó õýëëýã òºãºëäºð áèø áîë
¯çýñãýëýíò ýõíýð ÷àðìàé í¿öãýí ã¿éñýí ìýò
Òèéìèéí òóë á¿ãäèéã íÿãòëàí ñóäàëáààñ
Äàðóéä ìýðãýäèéí ñóóäëûí òýðã¿¿íèéã ýçýëíý.
Ýõèéí äóó ãýã÷ èæèëã¿é
Ýãíýõ õ¿÷òýí ãýæ áàéõã¿é

Ýãýëã¿é óóðàã øèìñýí á¿ãä
Ýíý óðüõàí äóóíä õàéëäàã.
2. “õ¿÷òýí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Íàðèéí õèéö, àìñàð íü öîîðñîí, ýðýýí øààçàí, àðãàëü óãàëç, áàéãàëü åðòºíö
Áè àëèâàà þìûã ºñºæ, ¿ðæ¿¿ëæ, óðãóóëàõ äóðòàé. Õààíà ÿâñàí ãàçðàà áóò ñººã ñóóëãàæ, òºìñ
íîãîî òàðüæ ñóð÷èõñàí þì. Åð íü ãîâü ãàçàð þó ÷ òàðüñàí óðãàäàã ø¿¿ äýý. Òàëûí äóíä
óëààí, õàð, öàãààí ç¿ñ á¿ðèéí ¿õýð, àäóó ìàø àìãàëàí èäýýøèëíý.
2. “ áè” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Òàéãàí íîõîé, øîðãîîëæíû ¿¿ð, ÿâãàí õ¿í, àéæ ò¿ãøèõ,ò¿¿äýã ãàë
Èíýýä áîë óóøãèíä ñàéíààð íºëººëæ, àìüñãàëûí ýðõòíèéã öýâýðëýæ, ñýòãýëèéí äàðàìòûã
àâ÷, è÷èìòãèé áàéäëààñ ñàëàõàä òóñëàí, àìüäðàëä ººäðºã ¿çýëòýé áîëãîäîã. Ìàë÷èí ºâãºí
øèëá¿¿ðýý áàðèí, íóðóóãàà ¿¿ðýýä, ãýðèéíõýý õîéíîõ áÿöõàí òîëãîé äýýð ãàð÷, àëñûã
õàðóóëäàíà.
2. “ºâãºí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
Ñààõàëò õîòëîîðîî, öàì õàðàéõ, åðõºã õèàã, àöàã ø¿ä, àæèëä ò¿¿ðòýõ

Ãàíõàõ àâàðãà óñàí îíãîöûã õºëºãëººä
Ãàíãàí óëààí ãàíü àòàà äóðñàâ, áè
Ìàíàíò òýíãèñèéí ìàãíàã òýðã¿¿íä àÿëààä
Ìàíäàëãîâèéí ìàíõàí ãîâèî ñàíàâ, áè
ªºðèéãºº òàíèàã¿é öàãò ÷è çîâîõ áîëíî
ªºðèéãºº òàíèáàë ÷è çîðèëãîòîé áîëíî
Çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ ãýæ áàñ çîâíî
Çîðüñîíäîî õ¿ðâýë ñàÿ æàðãàíà.
2. “÷è” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.
¸æ åãºº, õóëãàð ÷èõ, õºøºº äóðñãàë, öîíõíû õºøèã, àéðãèéí õóë


Çóíû øºíº õºâ÷èò óóëûí àìààð çýðýãöýí áóóñàí çóñëàíãèéíõíû ìººã øèã öàãààí ãýð¿¿ä
ç¿¿ðìýãëýñýí ñ¿ðýã õóí ìýò àíèð ÷èìýýã¿é, íàì ã¿ì áàéãàà íü øºíº îðîé áîëñíûã
ãýð÷èëíý. Ãàäàñ øèã øîâõ óëààí õàäíû îðîé äýýð öàãààí òîëãîéòîé, ºâãºí òàñ àëä äýëýì
óðò äàëàâ÷àà ÿäàðñàí áàéðòàé õóìõèàä õ¿ãëèéí ñóóíà.
2.Äàðààõ õýñãèéã áè÷ãèéí ãàëèãààð õºðâ¿¿ëæ áè÷.

3.Óëàìæëàëò áè÷ëýãòýé ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.
Øîî äºðâºëæèí, áèéð, õóäàã, øàíàà, çîî íóðóó

Òóóë ãîë õýíòèéí íóðóóíààñ ýõ àâ÷, Ñýëýíãý ìºðºíä íèéëýí óëìààð Áàéãàë íóóðò öóòãàäàã
áºãººä ò¿¿íèé òóõàé îëîí ñîíèí äîìîã áàéäàã. Áîãä óóë áàéãàëèéí ñàéõàí öîãöëîë á¿ðäñýí
àí àìüòàí, àøèãò ìàëòìàë, ò¿¿õ äóðñãàëààð íýí áàÿëàã, ¿çýñãýëýíòýé óóë þì.

Ø¿ð, øîðîî, ãîë, ã¿¿ð, ààâ
Îíöëîã òîõèîëäëóóä íàñàí òóðø õ¿íèé îé óõààíä ¿ëäýõ áîëîâ÷ ñóð÷ ìýäýõèéí áàÿñëûã
àìñàæ áàéñàí ó÷ðàë õàìãààñ òîä. Ãàéõàìøèãò ¿éëñ á¿òýýõèéí òºëºº ç¿òãýæ, ñàéí õ¿í
áîëáîë îëîí ò¿ìýí ÷èíèé íýðèéã àëäàðøóóëàí ìàãòàíà.

Îþó /íîìèí/, õîðâîî, òîð /ñàâ/, òýíãýð, ëóñûí äàãèíà

Ãîâü íóòàãòàà ñàéõàí àæ òºðºõèéí òóëä õ¿÷ õºäºëìºðºº õàéðëàõã¿é ç¿òãýäýã þì. Èéì ñàéõàí
ìîðü óíàñàí õ¿í õààøàà îäíî ãýæ öºì øèðòñýýð õîöîðíî. Øèíãýí öýíõýð àãààðò õóðãàí ¿¿ë
õºâººä øèíýõýí ãàðñàí ñàðûã òîðãîí õºøèã õàëõàëëàà.

Ãîî /¿çýñãýëýí/, õîñ /õóí/,îõèí, ºãëºº, óäãàí
Íàð áóöàæ, öýöýã õóìüæ, ¿ð áîëîâñîðìîãö º÷¿¿õýí áàãà îãîòíî õ¿ðòýë áóäàà, áóóäàé
õóðààëöàíà. ¯¿ðèéí òóÿà ãýãýýðýõýä õºìñºã ìýò ñàð äàëä îðîîã¿é, äýðãýä¿¿ð íàìðûí
õÿðóóãÿëòãàíàæ, òýðòýý óóëûí îðîé ýðâèéí ñýðâèéí ¿çýãäýíý.

Øóëàìñ, àðñëàí, àãü /íî¸íû/, ¸ð, áÿñàà
Íàì ðûí æèõ¿¿í ñàëõè ¿ëýýæ, á¿õýë çóí ãàíö ÷ ìàë ãèøãýýã¿é, ºíäºð óðãàñàí ºâñíèé
òîëãîéã íýãýí àÿñààð íàõèëçóóëàí õèéñãýíý. Õ¿íèé ñàéí ñàéõíû òºëºº á¿òýýãäñýí ýä þìñ,
¿íýò áàÿëãèéã ÿìàð íýã ýòãýýä ýâäýí áóñíèóëáàë øàâü íàðûí ìààíü ñýòãýë çîâæ, àðèóí
ñàéõàí èòãýë íü áóóðäàã þì ø¿¿.

÷îíî, ëàì, ãàíö, ¿ðýë, ýä þì

×èíãèñ õààí ÿìàãò ºãººìºð, ºãëºã÷, óóæèì ñýòãýëòýé, íàéðñàã çî÷ëîìòãîé õ¿í áàéñàí áºãººä
õàðèéí õ¿ì¿¿ñò á¿ð ÷ àíõààðàëòàé íàéðñàã õàíääàã áàéæýý.Ñàéí áàãøèéí óõààí íü óóæèì,
áîäîë íü õîë÷, ¿ã íü æèíòýé, ¿éëñ íü ìºíõ þì.

Ãóðèë, äýýë, åðººë, ¸ðîîë, èëáý
Ýðäìèéí ýõ óõààí, óõààíû ýõ òýâ÷ýýð ìºí. Áèéðèéí ¿ç¿¿ðýýñ áýõ ãàðíà, áè÷ãèéí ¿ç¿¿ðýýñ
ó÷èð ãàðíà. Íîì áîë áèäíèé óõààíûã òýæýýäýã àòëàà ººðºº äóíäàðøã¿é ñàí þì.
Óíøèõ,áîäîõ õî¸ð áîë îþóí óõààíû äàñãàë ìºí. Íîìûí ¿ã ¿ñãýýð åðòºíöèéã íýâò òóóëæ
áîëíî.

Àãøèí, áóãóé, ãýíýò, ãóóëü,íàéì
Íîì áîë õàìãèéí ¿íýí÷ ñàéí íàéç ìºí. Íîì áîë íýã ¿å, íºãºº ¿åäýý ¿ëäýýñýí îþóíû
ãýðýýñ. Íîìûí à÷ààð áèä íýã ýðèí ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ áàéæýý. Íîì áîë õîðâîîãèéí õîâîð
ýðäýíèéã óëàìæèëæ èðñýí õºðºíãº áîëîé. Ìýäëýã áîë áè÷èæ òýìäýãëýñýí òóðøëàãà þì.

Ëèìáý, àéõ, ã¿éõ, íîâø,íóëèìñ

Íîì õ¿íèéã õîðâîîãèéí ýçýí áîëãîäîã. Íîì á¿õýí ººð ººðèéí óíøâàðòàé áàéäàã. Óíøèæ
áàéãàà íîìîîð íü õ¿íèéã òàíüæ áîëíî. Íîì áîë åðòºíöèéã õàðàõ îþóíû öîíõ ìºí. Íîì
óíøèõàà áîëèâîë áàñ ñýòãýõýý áîëèíî. Íîìä öîãöîëñîí óòãà áîë àðä ò¿ìíèé áîäîë ñàíàà
áîëîé.

3.Óëàìæëàëò áè÷ëýãòýé ¿ãñèéã ìîíãîë áè÷èãò
áóóëãààðàé.
Íóðóó, íóñ, íóóõ, î÷èð, ºâäºã
Íîì áîë ñàéí íºõºð, ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýã÷, õ¿íäýò çî÷èí áèëýý. Øèíæëýõ óõààíû íîì õýðõýí
ñýòãýõýä ñóðãàäàã, óðàí çîõèîëûí íîì õýðõýí àæ òºðºõºä ñóðãàäàã. Íîì áîë øàí òàëàðõàë
¿ë ãîðèëîã÷ áàãø ìºí. Íîì áîë àðä ò¿ìíèé îí äàðààëëûí áè÷èã àæýý.

ºâ÷¿¿, ºãººìºð, ºìíº, ºðõ, ñîðîíçîí
Ýðäýìã¿é ºíãºðºõ ýíý áèå õàéðàí. Ýðäýìã¿é õ¿í ¿éëñ á¿òýýæ ÷àäàõã¿é. Ýðäýì ñóðëàà ãýýä
ñóäëàõàà á¿¿ çîãñ. Ñàðóóë óõààíààñ ººð ñàéí íºõºð áàéäàãã¿é. Àæèëëàæ á¿òýýõ ãýæ õ¿í
àìüäàðäàã. ßäóóðàõ íü çàëõóóðñíû øàí õºëñ þì. ªíãºðºõ öàã ýðãýëòã¿é, ºñºõ öàã áóöàëòã¿é.

Ñ¿¿, òèâ, òóóëàé, òºìºð, ò¿¿õ /ñî¸ë/,
Õèéâýë íýãèéã ñóðäàã, õýñâýë íýãèéã ¿çäýã. Õè÷ýýñýí õ¿í ñóðíà, õîéøèëñîí õ¿í õîöîðíî.
Õè÷ýýâýë ñóðäàã, õèéâýë á¿òäýã. Àæèë õèéæ õ¿í áîëäîã, àð äàâæ õ¿ëýã áîëäîã. ªíººäºð áîë
º÷èãäðèéí ñóðàã÷ ìºí. Àæëûí ñàéíààð àìüäðàë ñàéæèðíà, áýë÷ýýðèéí ñàéíààð ìàë
òàðãàëíà.


Óãààõ, ÷èéã, öàãèðàã, óéëàõ, óóõ
Åðººëººð ó÷èðäàã, ¸ðîîëîîð òîãòäîã. Íîìã¿é õààí òèòýì ç¿¿ñýí èëæèã. Ñàéíä îðîéã¿é,
ñàëõèíä ¿ç¿¿ðã¿é. Ýðäìèéã ýõíýýñ íü, ýð÷ìèéã ¿ç¿¿ðýýñ íü. Õ¿íòýé íºõºðëºå ãýâýë
ñýòãýëèéã íü øèíæ. Ýðäýìä îðîéã¿é, ýðýëä õÿçãààðã¿é.

Óõàà/ºíãº/, ¿¿ð/öàéõ/, õèâ/õàäàã/, õèð/áóðòàã/, õºðºº
Ãàð ãàðàà óãààäàã
Õ¿í õ¿íýý òýòãýäýã
Öàãààí ñýòãýë ðàøààí áîëíî
Õàð ñýòãýë õîð áîëíî
Öàãààí ìºíãèéã îëîõîä õÿëáàð
Öàã ìº÷èéã îëîõîä áýðõ
Óñíû ã¿íèéã óóðãààð ìýäýõ
Õ¿ì¿¿íèé ã¿íèé ¿ãýýð íü òàíèõ

Õóäàã, õóìñ, öºñ, öóñ, áàìáàðóóø

Ñóðñíààðàà íºõºðòºº òóñàë
Ñóðààã¿éãýý áóñäààñ ñóð

Òýíýã õ¿í ýðäìýýñ àéäàã
Öýöýí õ¿í ¿ãíýýñ àéäàã
Çîðèãòîé õ¿í ÷àäàëòàé
Çîðèëãîòîé õ¿í ç¿òãýëòýé
Õîîë èõýäâýë õîð
Õîâ èõýäâýë õàãàðíà

Öýìáý, öýñ. ÷èõýð, øàíàà, øºðìºñ
Äýýä ýðäýíý ýâ
Äóíä ýðäýíý ýðäýì
Äîîä ýðäýíý áàÿí
Ç¿ñèéã íü òàíèõàä õÿëáàð
Ç¿ðõèéã íü òàíèõàä ýðõ
Õ¿íèé óã íàãàö
Ìîäíû óã ¿íäýñ
Õ¿í ýíääýã
Õ¿ëýã á¿äýðäýã

Áóäàã øóíõ, øóóäàí, õóæèð ø¿¿, ÷èéðýã, ãýðýý
Õ¿í ýâýýð
Õ¿ëýã óóðãààð
Áèåý ãî¸õîîð
Áèëãýý ãî¸
Áèåý ìàãòñàí õ¿í áýðõ òýíýã
Õ¿í ¸ñòîé íü äýýð
Íîõîé ñ¿¿ëòýé íü äýýð
Õ¿í ºñäºã
Ýñãèé ñóíàäàã


Áÿð, áèéð, áàðàà, ã¿¿, áÿëäóó÷
Õºõ ºíãº ìîíãîëûí ÷èìýã
Õ¿ëýã ìîðü óÿàíû ÷èìýã
Óóë íóðóóäàä ìîä ÷èìýã
Óóäàì òàëä ìàë ÷èìýã
Íóòãèéí øîðîî àëò
Íóóðûí óñ ðàøààí
Óíàñàí ãàçàð
Óãààñàí óñ

Äóíä, äýä, çîî íóðóó, ä¿í ºâºë, çýðýã äýâ
Ò¿ìýí áîäèñ äýëãýðýâ. Áè ìîðü óíàõ äóðòàé. Ìîäíû íàâ÷ õààÿà õààÿà ãàíö íýãýýð óíàíà.
Ãýíýò õóð áîðîî îðëîî. Îþóí áèëýã äýëãýðò¿ãýé. Ýýæ áýëýã ºãºâ. Áýëãý äýìáýðëèéí ¿ã õýë.
Áè ñàÿ òºãðºãòýé. Àõ õîòîîñ ñàÿ èðëýý.

Åðòºíö, ëààç ñàâ, í¿ãýë, í¿öãýí, îäîî
Òàëä òàâèí òàâàí àäóó áàéíà. Àçàðãà äýë ñ¿¿ëýý áîñãîæýý. Äàë ìîä õàëóóí îðîíä óðãàäàã.
Ìàíàé ºâºº äàëàí íàñòàé. Äàëûã äàëóóë õóâààæ èä. Áè äààëóó òîãëîâ. Ýíä õàéð ÷óëóó ýëáýã
þì. Ýõèéí õàéð øèã ºãººìºð ç¿éë åðòºíöºä ¿ã¿é. ¯¿íèéã òºìðººð õàéð.

ºâñ, ºìñ, ñî¸ìáî, ñ¿éõ òýðýã, óíä
Ýíý ìèíèé áóðóó. ßñíû áîðîî ºâäºâ. Òà òàâòàé ìîðèë. Õàäààñíû òàâûã îíîæ öîõü. Õýýð
ìîðü ºâñ èäýâ. Õýýðèéí ãàëóó íèñýí èðýâ. ¯¿íèéã ¿çâýë öºì Öýðìààãèéí õèéñýí èäýý.
Öºìèéí ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàæ áàéíà. Ãàë ñºíººã÷ øàòàæ áàéñàí áàéøèíãèéí õààëãûã öºì
öîõèí îðîâ.

Óóðãà, ¿òýð ò¿ðãýí, íàðèéí, õ¿¿õýí, ÿìàð,
Öàãààí äààâóó àë÷óóðààð òîëãîéãîî îðîîæýý. Òàìèð÷èí õóðä õ¿÷íèéõýý äàâóó òàëûã
òýìöýýíä àøèãëàæýý. Õºõ òýíãýðò àëòàí íàð ìàíäàíà. Õ¿¿õýä ýõýý õºõºâ. ¯íýýíèé õºõ
ºâäæýý. Ýä áàðààãàà òýðãýíäýý à÷èâ. ªíäºð óóëíààñ õîëûí áàðàà òîäõîí õàðàãäàíà.

Òºìºð, ä¿íç ìîä, ä¿í ìýäýý, ñóðãààë, õèéõ

Àëèâàà ç¿éëèéã ÷àíàðã¿é õèéæ ººðèéãºº á¿¿ õóóð. Äýëõèéí àëü ÷ îðîíä áàéõã¿é õºãæèì áîë
ìîðèí õóóð þì. Öààñ õàíàíààñ õóóð÷ óíàâ. ªíºð ºòãºí àì á¿ëòýé àéë áàéíà. Á¿ë ÷àäàë
ìóóòàé àéëûí õ¿¿õýä èðëýý. Çàðèì àìüòíû ¿íýðëýõ ÷àäâàð ãîéä ñàéí.


Ò¿¿äýã ãàë, ò¿ãýýìýë ¿çýãäýë, ºíºº ¿å, ìººã ò¿¿õ, øààçàí
Òºìºðò õóóðàé øèð¿¿í. Õóóðàé õóâöñàà ºìñºâ. áàéøèíãèéí øàòààð ºãñºâ. õóóðàé ò¿ëýý
ò¿ðãýí øàòíà. Ãîëûí óñàíä ÷óëóó øèäýæ òîãëîëîî. Èä øèäýý ¿ç¿¿ë. Õóâ ÷èõòýé õîíü áàéâ.
Õ¿ç¿¿íäýý õóâ ç¿¿æýý. Õîâ á¿¿ õººöºëä. Õ¿íèé õóâü çàÿà ººð ººð.

Ãàðûí øóó, áààõàí, øèéòãýõ, àãààð, õàðàíäàà
Õàð ºíãèéí áóäàã õîâîð. ¯¿íèéã ¿çýæ õàð. Àéëûí íîõîé õàð õàð äóóãàðàâ. Õàðèéí íóòàãò
ñýòãýë òîãòñîíã¿é. ßëèõã¿é áºõ ÿìààíû ãàðçòàé. Òýìýýíèé áºõ ººõ èõòýé. Á¿õ õ¿ì¿¿ñèéí
àõíààðàë òºâëºð÷ýý. Õºâñãºë íóòàãò áºº õ¿í îëîí. Ýíý áàò áºõ øèðýý áàéíà.
2.Óðò ýãøèã á¿õèé õîëáîî ¿ãèéã ìîíãîë áè÷èãò áóóëãààðàé.

Áààâãàéí áàìáàðóóø, öààñíû öàâóó, æîðîî õýýð, õýýðèéí áîîõîé, ýðýýí øààçàí
Àóãàà õ¿÷èí áàãà áîëîâ÷ óõààí áèëýã ñàéí áîë àñàð õ¿÷èò äàéñàíä ÷ ¿ë äèéëýãäýíý. Àñàð
ìàéõíû ¿¿äýíä îëîí õ¿í ñóóæýý. Íàñòíûã õ¿íäýë, íÿëõñûã àñàð. Àâèð ìóóò Öýðýí õàâöàë ðóó
àâèðàõààð Ñ¿ðýíòýé øèâýð àâèð ÿðèëöàí àëõëàà.


Ýëýý øóâóó, àëèà õººðõºí, õºðººí äóó, çîõèîëûí äóó,òýýâðèéí òîâ÷îî
Àìàð ìýíäýý ìýäýëöýí àæèë òºðëèéíõºº àìàð õÿëáàðûã ÿðèëöààä àìàð ìîäíû äîð àìàð÷
ñààòàâ. ªäºð áîëãîí Áóëãàí ãîëûí óñíààñ çººâ. õîãèéí óðãàìëûã ¿íäñýýð íü áóëãà òàòàõ
õýðýãòýé. Õàðàõ í¿äýý õàéðëà. Öàéã í¿äýæ õýðýãëý.



Ëóóíû ñ¿¿ë, äýýä ñóðãóóëü, çîî íóðóó, íàðèéí õîîëîé, äºðººí ÷èìýý
Òàâàí àðàâ òàâü áîëäîã. Øèðýýí äýýð íîì, äýâòýð, ¿çýã, õàðàíäàà, øóãàìàà òàâü.
Õºäºëìºðèéí ¿ð øèìýý ¿çëýý. Àéðàã øèìæ óóëàà. Õóâèéí ýìèéí ñàíãèéí òîî õýò îëøèð÷ýý.
Ýì õîíèíóóäûã ñ¿ðãýýñ áàðüæ õýä áàéãààã òîîëîâ. Õàòàí õ¿í óÿí õàòàí ñýòãýëòýé áàéâàë
ñàéí.

Áàðààí ñ¿¿äýð, ø¿¿äýð áóóõ, ýðëèéç ¿íýý, íîãîîí ãàöóóð,÷èðã¿¿ëèéí äààö
Õóð áîðîî îðëîî. Õîíèíû õóð òàðãà ñàéí áàéíà. Îëîí õ¿í õóðæ öóãëàâ. Õóð øóâóó íèñíý.
Õýýð ìîðü íààäàìä ò¿ð¿¿ëæýý. Õýýðèéí ãàëóó íèñýí ¿ë õ¿ðýõ ãàçðààñ õ¿íèé õ¿¿ ýðäýíý
ºâºðëºæ èðíý. Çýýëèéí õ¿¿ áóóðàâ. Öàìöûã íü õ¿¿ òàòàâ.

Ààðóóë õóðóóä, àäóóíû õîìîîë, àéðãèéí õºõ¿¿ð, õîãèéí ø¿¿ð, ø¿¿ð ñàì

Øàð ºíãèéí áóäãààð áóäàâ. Øàð ¿õðèéã òýðãýíä ñóðãàæýý. Ìàõ øàðæ èäýâ. Óóëñûí øèë
äýýð î÷èâ. Öîíõíû øèëèéã õàéðëàõ õýðýãòýé. Áè÷èã õóâèëæ îëøðóóë. Áóäãèéí ºíãº íü
õóâèëæýý. Õàä àñãà èõòýé ãàçàð õàä æèìñ óðãàíà. Ñàíäëûí õºëèéã õàäààñààð õàä.

Ñààðàë òóóëàé, ÿðèà õººðºº, ÷ºäºð òóøàà, îîíûí õ¿ç¿¿, æîîìíû õîð

Áèä øóâóóíû ¿¿ð õèéâ. ¿¿ð öàéæ ýõëýâ. ¯ðòýé õ¿ý æàðãàíà. Ìºíãº òºãðºãºº äýìèé á¿¿ ¿ð.
Õàñ òýìäãèéã õàñàæ çóðæýý. Öàñ ìºñ õàéëàâ. Óéëæ õàéëæ ÿàõ þì áý. Ìàíàéä õàâ íîõîé
áèé. Òýð õàâ õàð ºíãºòýé. Çàëóóãèéí èä õàâàà ¿ç¿¿ëýâ. Ýýæ äýýë õàâàâ. Õàâ õàðàíõóé øºíº
õàâ íîõîé õàâ õàâ õóöíà.

Ãàëóóäûí öóâàà, ¿¿ëäýð óãñàà, õºäººíèé çàëóó, õàà ãóÿ, ñàà ºâ÷èí

Ó÷èð øàëòãààíûã íü îëú¸. Àõ ä¿¿ õî¸ð ó÷ðàí çîëãîâ. Öàã óóð äóëààðàâ. Öàéã óóðò í¿äýâ.
Ìîíãîë÷óóäûí óóð ìýíãý íü õºõ. Óóë íóðóó õàðàãäàâ. Óóë ç¿éëèéã ñàéí îéëãî. Öàãààí óóë
öýöýã áýëýãëýâ. Ìýðãý òºëºãò á¿¿ èòãý. Òºëºã õóðãàà ò¿ì õ¿ðãý. Ýõ îðíûõîî òºëºº ç¿òãý.

Ñ¿¿ ñààëü, çýýò¿¿ æîîòóó, óëààí ëóóâàí, õ¿¿äèé ä¿¿ðýí, óóëü äóóãàðàõ

ªºðèéí òóñûã óðüä ºã. ªãëººíèé íàð óóëûí îðîéä òóñàâ. Ìîäíû óðààð ñèéëáýð õèéæ áîëíî.
Óð ÷àäâàðûí òýìöýýíä îðîëöîâ. Äýâòðèéí õóóäñàà óðæ òàñäàæ áîëîõã¿é. Àæèëä äàäëàãà,
à÷ààíä òàòëàãà õýðýãòýé. Ìèíèé ä¿¿ ¿¿íèéã ñàéí àæèãëàæ õàð. Ò¿¿íèé óíàñàí õèëýí õàð
ìîðü òîëãîé õàÿëàí ä¿¿õýëçýíý.

Çààâàë õèé, äààâóó äààëèìáà, íààäàæ çóãààëàõ, ø¿¿ ìàðàà, äýýñ îîñîð
Ãààíñàà ñýòãý. Áîäîæ ñýòãý. Ñàð øóâóó íèñýâ. ªâëèéí óëèðàë ãóðâàí ñàðòàé. Íàð ñàð øèã
ìàíäàæ ÿâ. Øºíºæèí ç¿ñ áîðîî îðæ, ãàçðûí ºíãº ñýðãýâ. Àõ áàíç ìîä ç¿ñýâ. Ñàÿõàí îðñîí
øèíý öàñàí äýýð àìüòíû ìºð çóðàéíà. Äàë ìºðºº äàðñàí ãýçýãòýé õ¿¿õýí áàéíà. ªâºº
õóòãàíû ìºðèéã àæèæ ñóóâ.

Ýìýýëèéí á¿¿ðýã, õóóðàé ñ¿¿, õóóðàéí àð, ºëã¿¿ð õèéõ, äýýð äîîð
Ä¿¿ çóóí òºãðºã îëîâ. Çî÷èä Ýðäýíý-Çóó ¿çýæ ñîíèðõîâ. Áèä àìü çóóõ àÿäàæ áàéíà. Çóóõ
ÿíäàí íü çýâýð÷ýý. Æàäíû çýâ çýâýíä èäýãäæýý. Ø¿äýíçýý çóð. Õºðºã çóðàã çóð. Ýýæ
ãóòëûí çóóçàé õàäàæ, ààâ õàçààðûí çóóçàé õèéâ.

Çàëõóó æààë, çîîñ ÿí÷ààí, ÿðóó àÿëãóó, ÿàðóó ñàíäðóó,ÿìààíû íîîëóóð
Äîëîîí äîëîî äº÷èí åñ. Íîõîé èä¿¿ðýý äîëîîâ. Ñàâàà óñààð çàéë. Ýíäýýñ õóðäàí çàéë. Òóë
çàãàñ áàðèëàà. Ýðäýì ñóðàõûí òóëä ýíý áèåý çîðèóëàâ. Òóëãàà òóëæ ãàëàà àñààâ. Ñ¿¿íèé
ºðºì õàìàâ. Áàãàæíû ºðºì áàðèâ. Ýýæ ¿íýý ñààü. Ñàà ºâ÷èí àâóëòàé.

ÿòóó øóâóó, ÿäóó ç¿ä¿¿, á¿ðýý ¿ëýýõ, òîãîî õººëºõ, ýýëæ äàðàà

Ýð¿¿ë áèåä ñàðóóë óõààí îðøèíî. Çîâîõ öàãò íºõðèéí ÷àíàð òàíèãäàíà. Ìàíàé îðîí ýõ
ãàçðûí õóóðàé óóð àìüñãàëòàé. ªâãºí òºìðèéí õóóðàéãàà õºðººãºº èðëýâ. Èõ ¿ä ºíãºð÷
áàéõàä õààëãàíû õîíõ æèíãýíýëýý. Ìîíãîë÷óóä ýðò ¿åýñ õóâ ýäëýë õýðýãëýëèéã ýäýëæ
áàéæýý.

Öàà áóãà, ýýâýð ãàçàð, ä¿í÷¿¿ð ìààíü, áàãàëçóóð õîîëîé, òººðºã çàÿà
Ýäèéí àøèã ýõýíäýý, ýðäìèéí àøèã ýöýñòýý. Àìèí õóâèéí àøèã ºâñíèé ø¿¿äýðòýé àäèë.
Ñ¿¿äðýýñ ººð íºõºðã¿é, ñ¿¿ëíýýñ ººð òàøóóðã¿é. ªºðºº ºìäã¿é áàéæ, ºâäºã öîîðõîéã
øîîëîõ. ººðèéãºº õýëýõýä ºíäãºº äàðñàí øóâóó øèã, õ¿íèéã õýëýõýä õ¿ðýí ýðýýí á¿ðãýä
øèã.

Ìàíòóóí áóóç, çîîäîé òýæýýë, æîëîî öóëáóóð, äààãà ñàðâàà, õîæóóëûí ¸çîîð
ªºðèéí òîëãîé äýýðõ òýìýýã ¿çýõã¿é áàéæ, ºðººëèéí òîëãîé äýýðõ ºâñèéã çààõ. Ãèøãýõýýñýý
ºìíº çàìàà õàð, ýñãýõýýñýý ºìíº ýäýý ¿ç. Áèä äàâàà ãàðèãò ºíäºð äàâààãààð äàâàâ. Ýíý
÷èíü õ¿äýð ýð áàéíà. Õ¿äýðèéí çààð õýðýãòýé.

Ã¿¿íèé ñààì, ¿íýãýí ëîîâóóç, òýíýã ìààíàã, öîîëòóóð áàãàæ, õîäîîäíû íóãàëóóð
Õ¿÷ òýíõýýòýé õ¿í õ¿÷òýé àéðàã óóõ ÷ áàñ ñîíèí áàéäàã ø¿¿. Õºøºº òèéø î÷èõ àðäûí çàì
áàëàðñàíã¿é. Õºøèãíèé öààíà õºãæèì íàìóóõíààð ýãøèãëýíý. Ìàðãààøèéí ººõíººñ
ºíººäðèéí óóøãè äýýð. ªãºõ õ¿í ãýäèéæ àâàõ õ¿í áºõèéíº.

Ãàðòààì õººðºã, äàâæàà õ¿¿õýä, æèã¿¿ãýí äýýë, ýýëæ äóãàðàà, ã¿çýýëçãýíý ò¿¿õ,
Èëæèãíèé ÷èõýíä óñ õèéñýí ÷ ñýãñýðíý, àëò õèéñýí ÷ ñýãñýðíý. ¿ã íü ò¿ðãýí, ¿éë íü óäààí.
¿ã ìýäýõã¿é õ¿íä õýëñýí ¿ã ¿íñýíä õàÿñàí ñóâä àäèë. ¯ãèéí áîãèíî íü, òºðèéí øóäàðãà íü.
Àðâàéí ãóðèë óñ äààäàã, ààâûí õ¿¿ ¿ã äààäàã.

Áîðîîõîé øèéäýì, àðèëæàà íàéìàà, íóóð öººðºì, øîîâäîð õ¿¿õýä, ãóòëûí õîíøîîð
Àéëä î÷èõäîî íàìàð, ãýðò íü î÷èõîä õàâàð. Ñóóñàí öýöíýýñ ÿâñàí òýíýã äýýð.¯ã á¿ð
óòãàòàé, óòà á¿ð ó÷èðòàé. Õýëýõ ¿ãèéí öººí íü, õèéõ àæëûí èõ íü . Õºâ õºõ òýíãýðýýñ öàâ
öàãààí ¿¿ë îé÷íî. Óóë äàìæèæ óóãàí ÿðãóé ã¿éíý. Çàìûí õ¿ç¿¿ óðò, çààíû õ¿ç¿¿ áîãèíî.

Äèâààæèíãèéí îðîí, ìèíèé ä¿¿, þ¿äýí ìàëãàé, ï¿íò¿¿çòýé õóóðãà, óíãàñ õèé
Íîéðíîîñ ìîðèî ÷ºìºãíººñ õóòãàà. Óóëûí ÷èíýý õàðûã òóóëàéí ÷èíýý öàãààíààð äèéëíý.
Òýìýýíä õ¿ðýõã¿é ãàðàà òýíãýð ð¿¿ ñàðâàéõ. Áàðûí ñ¿¿ë áîëîõîîð áàòãàíûí òîëãîé áîë.
Õ¿íèé ýðõýíä æàðãàõààð ººðèéí ýðõýíä çîâ. Õ¿íèé òîëãîéãîîð íèñýõýýð ººðèéí òîëãîéãîîð
ºíõºð.

ÿð ò¿¿õèé, ò¿¿õèé ýä, øóðãààã ìîä, õàðàíäàà áèéð,íàìóóí çººëºí

Õ¿íèé äóðààð òîñ óóõààð ººðèéí äóðààð óñ óó. Ýäýýð áèåý ÷èìýõýýð ýðäìýýð áèåý ÷èìñýí
íü äýýð. Àõ òóë çàãàñ áàðèâ. Õîðâîîãèéí ãàéõàìøèã íü õ¿í, õ¿íèé ãàéõàìøèã íü óõààí.
Óóäàì òàëä øàð ºíãèéí ºâñ õàëèóðàí õèéñíý. Õ¿í íýðýý, òîãîñ ºäºº.

Ò¿ëõ¿¿ð öîîæ, ãàøóóí ºâñ, çóçààí àë÷óóð, ¿¿ëýí öîîðõîé, ç¿¿ä íîéð

Àéëààñ ýðýõýýð àâäðàà óóäàë. Ààâ íü èðñýí òóë õ¿¿õä¿¿ä ìàãíàé õàãàðòëàà áàÿðëàâ. Ç¿ñ
áîðîî ãàí ãà÷ãèéã òàéëíà. Èäñýí ýð¿¿ õóâõàéð÷ èä¿¿ëñýí áóò óðãàíà. Çººæ áóóõàä ç¿ëýã
ñàéõàí, çºâëºæ õýëýëöýõýä ààâ ñàéõàí. Õàðü ãàçàð ¿ãýý áýõýë, õàëóóí çóóðàà ýâýý õè÷ýý.

Çóóõ ÿíäàí, áóò ñººã, à÷àà áàðàà, ñ¿ëæýý äýëã¿¿ð, ñººì ãààíñ
Îëçíû ¿¿äèéã íýýæ ãàðçíû õààëãûã õààõ. Äýýñíèé àõàð íü ¿ãèéí áîãèíî íü äýýð. Õàéð íü
äîòðîî, õàë íü ãàäíàà. Äýýä òýíãýð õîë, äîîä ãàçàð õàòóó. Íýã òýìýýíèé õîðãîëä ìÿíãàí
òýìýý õàëüòèðàõ. Íýã ¿õðèéí ýâýð äýëñýõýä ìÿíãàí ¿õðèéí ýâýð äîðãèíî.

Òàðèà áóóäàé, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë, ïèéñ¿¿ ñîðóóë, äîâ ñîíäóóë, ºíººäºð ìàðãààø
Øàð äàãàæ áÿðóó ºâñºíä õ¿ðýõ. Íýã ëèòð áåíçèí ñàÿ òîíí óñûã áîõèðäóóëäàã. Íýã õóðóóã
õàçâàë á¿õ áèå ºâäºõ. Èëæèã ýâðýý óðãàõààð ýõèéãýý ìºðãºõ. ªºõ ºãñºí õ¿íòýé ºãëºº áîñîîä
çàðãàëäàõ. Èëæèã òàðãàëáàë ýçíýý ºøèãëºíº. Òýæýýñýí áÿðóó òýðýã ýâäýíý.

Áººðíèé ººõ, õóóøóóð õàéðàõ, õ¿¿ òàòàõ, ñîîòîí ÷èõ, áººí ¿¿ë
Ìàíàé õîòûí ãóäàìæ ºðãºí áºãººä ñàðóóë. Òîìäñîí ãóòàë ìóóõàé. Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð
ñóðäàã. Ýðëèéã ñóðãààð îëäîã. Ýðäýìòýí ìýðãýä äóãààðóóäûã ìàãàäëàâ. Áîðîî õóð òàòàð÷,
íàâ÷ öýöýã øàðëàâ. Ýðäýì ýñ ñóðâààñ õàðàãëàõ öàãò ãýìøèíý.

Çóðãèéí æààç, øèíý ñàíàà, ºðãºí øàíàà, ýýäýì õèéõ, ÿãààí òóóç
Òîãîðóó õººðõºí, òîîäîã ìóóõàé. Çóí ìàë òàðãàëæ, öàãààí èäýý ýëáýãøèâ. Ýíý áîë ìèíèé
òºðñºí íóòàã. Ýðäýíèéí ÷óëóóãààð ãî¸ë ÷èìýãëýëèéí ç¿éë õèéäýã. Òàðèàëàí÷èä òºìñ, ëóóâàí,
ñîíãèíî òàðèâ. Öàãèéí þìûã öàãò íü õèé. Öîîõîð ìîðü öîãèíî.

Ýýð¿¿ëèéí óòàñ, ìºíãºí ýýìýã, ÿíæóóð òàìõè, ýýçãèé áóöàëãàõ, öîîõîð èðâýñ
Ìàíéà ñóðãóóëü ìÿíãààä õ¿¿õýäòýé. Íîì èõ óíø. Õóí óñíû øóâóó. Íàìàéã Áîëä ãýäýã. ßìàà
ÿðãóéíä äóðòàé. Ìóóã ìàðò. Ñàéíûã äàãà. Ýìèéí óðãàìëààð ýì õèéäýã. Ìîäûã õºðººãººð
õºðººäíº. Ãóðèëûã óëààí áóóäàéãààð õèéäýã. Õîíèí ñ¿ðýã òàë ä¿¿ðýí áýë÷èâ.

¿ðýý ìîðü, ýð¿¿ë ÷èéðýã, ààðö ø¿¿õ, ñóâàã øóóäóó, øèð¿¿í áîðîî,

Áàãàäñàí ãóòàë õºë áàðèíà. Ñîëîíãî äîëîîí ºíãºòýé. Ýìýý ºâººãºº õàéðëàæ áàé. Ñàéí
çàìààð ò¿ðãýí ÿâíà. ªãëºº ýðò öýâýð àãààðò ãàð. Ìàíàé óëñûí íóòàã ºðãºí óóäàì. Àõ íü
ñóðãàäàã, ä¿¿ íü ñîíñäîã. Àðèóí öýâðèéã ñàõèâàë ºâ÷ëºõã¿é.

Øîðãîîëæíû ¿¿ð, øóëóóí øóäàðãà,óóðãà øèëá¿¿ð, ÷ºëºº çºâøººðºë, õàø ÷óëóó
¯çãýý õýò ÷àíãà äàðæ áèòãèé áè÷. Áóóðëààñ ¿íýí çºâ ¿ã ñîíñîîðîé. Ìîíãîëä æèë, ñàð,
ºäðèéã àìüòíû íýðýýð íýðëýäýã. È÷ã¿¿ð ìýò ÿâäëûã ÿòãàæ îðõèãòóí. Óóëûí ÷èìýã ìîä,
óëñûí ÷èìýã ýðäýìòýí. Óíàñàí ìîä îéí äàðàìò, óõààíã¿é íî¸í òºðèéí äàðàìò.

÷èñ÷¿¿ òîðãî, ÷èíæ¿¿ íîãîî, àäèë ÷àöóó, õîðèî öýýð, óóðãàíû öýýæ
Áóëãèéí ýõýíä ìîðü õàðæ áîëîõã¿é-ëóñ áóçàðòàíà. Ãàçàðò øààñàí ãàäàñ îðõèäîãã¿é-ãàðò
ºðãºñ îðîõòîé àäèë. Øóâóóíû ºíäãèéã õàãàëæ áîëîõã¿é-õ¿¿õýä öîîõîð í¿¿ðòýé ãàðíà. Íÿëõ
íîãîî òàñàëæ áîëîõã¿é-ýýæèéí ìººì ºâäºíº. Ãýðèéí áàãàíà òýâýð÷ çîãñäîãã¿é-çîâëîí
õóðààäàã.

Ãàöóóðûí øèëì¿¿ñ, àëõ ö¿¿ö, öîâîî æààë, öàãàà èäýý, õýýë õàõóóëü
Ñàíààíû õèðèéã õýëýëöýæ àðèëãàíà,ñàâíû õèðèéã óãààæ àðèëãàíà. Õîíü öººòèéí õîðìîé
áîãèíî, óõààí ìóóòûí õîøóó áîãèíî. Áóëæ áîëäîãã¿é áóë õàð ÷óëóó(ñ¿¿äýð). Óðóó í¿¿õýä
áóõàí áÿðóó ò¿ð¿¿ëíý. Óéãàã¿é õ¿í óóë í¿õýëíý. Äàññàí ãàçðûí äààâóó çººëºí.

Õýðñ¿¿ õ¿¿õýä, õîò õ¿ðýý, á¿ä¿¿í íàðèéí, õóó÷èí íàéç, õóóç ñàõàë
ªºðºº îé÷ñîí õ¿¿õýä óéëäàãã¿é. ×ºòãºðèéí áàãà íü àäòàé. Íàâòãàð ýìãýí íàÿí õóìñòàé(àðàã).
Ìîãîé ãóðàâ òàñðàâ÷ ã¿ðâýëèéí ÷èíýý. Õýðýýíä õàðâàñàí ñóì çàðààíä òóñàõ. Èõ òîãîîíû
õóñìûã ãóðâàí æèë õóñäàã. Çóóí ÿìààíä æàðàí óõíà.

Õººðõºí õ¿¿õýí, õîîñîí õîäîîä, õîëáîî ñ¿ëáýý, õèæýýë àâãàé,õàòóó õîðâîî
Ñàéí õ¿íèé ñàíàà òàðèà àäèë, ìóó õ¿íèé ñàíàà ìîãîé àäèë. Ýðäìèéí äýýä ýâ, ýðõìèéí
äýýä ýõ. ¯õñýí áóóðûí òîëãîéíîîñ àìüä àò àéíà. Èøèãíèé ýâýð óðãàæ ýõèéí äýëýí ÷è÷íý.
¯íýý ¿õýõäýý ñ¿¿ îðîâ. Ñ¿¿íä õàëàõäàà òàðàã ¿ëýýâ. Òîñ ã¿çýýëýõ ãýýä òóãàëàà ã¿çýýëýõ
Çàõèàíû õàðèó, õàëóóí õîîë, äóëààí õàøàà, á¿ëýýí àìüñãàë, óóëûí õàæóó
3. Äàðààõ õýñãèéã áè÷ãèéí ãàëèãààð õºðâ¿¿ëæ áè÷.

Õýë ÿñã¿é ÷ õýðýì íóðààíà. Ìóó áóõ òîëãîé äýýðýý øîðîî öàöäàã. Ýëãýí õýä ººä òºëãºí õóö
ìºðãºíº. Àéñàí õ¿íä àðãàë õºäºëíº. Àéñàí õ¿íä àëñûí óóë õºäºëíº. Ìóó äàðõíû í¿¿ðñ èõ,
ìóó ìóæààíû áàãàæ èõ. Øóíàë èõýäâýë øóëàì áîëíî.
¿¿ä õààëãà, óðèà äóóäëàãà, óóð í¿ä¿¿ð, ¿¿ðèéí òóÿà, ñýð¿¿í àãààð


Áîäñîí îëîí ç¿éëýýñ á¿òñýí íýã ç¿éë äýýð. Áýëòãýë ñàéí áîë àæèë ñàéí, áèë¿¿ ñàéí áîë
õóòãà õóðö. ªìä õèéæ ºãºõ õ¿íã¿é áîëîâ÷ ºì÷èéã íü õóâààõ òºðºë îëîí. Õàãàðõàéãàà
õàòãàâààñ óðàí, õîéäîõîî áîäâîîñ öýöýí. Õýëýõ íü óóëûí ÷èíýý, õèéõ íü õýäãýíèé ÷èíýý.
Õàëáàãà ñýðýý, øèðýý ñàíäàë, ààâûí ñóðãààë, íîîðîã öààñ, áóóðûí îðîî

Ñàéí ìîðü ãýæ ýìýýëäýý áóñ, ñàéõàí ç¿ñ ãýæ äýýëýíäýý áóñ. Áýðõýä á¿¿ öóõàëä, õÿëáàðò
á¿¿ õàíõàëç. ßàðàâ÷ ÿâãàí á¿¿ ñóó, ÿäðàâ÷ òàøóóðàà á¿¿ òóë. Øºíºä îðîéã¿é, øºëºíä
äýýæã¿é. Îðîéòâîë ýðòëýõýä áýðõ, äîðîéòâîë äýãæèõýä áýðõ.
Óóãàí õ¿¿, õóóëü öààç, ýð¿¿ çààõ, õýìæýý äàìæàà, äîõèî çàíãàà

Ýðãýõ õîðâîîãèéí æàì, ýëýãäýõ íàñíû òîéðîã ãýæ ñîíèí ÷àìèí þì äàà. Áàãøèéí ñóðãóóëü
ä¿¿ðãýæ óëààí äèïëîì ºâºðëºñºí õîðèí õýäýí íàñòàé çàëóó òºðæ ºññºí Àëòàé íóòàãòàà
î÷èæ, àæèë àìüäðàëûí ãàðààãàà ýõýëæ áàéñàí öàã ñàÿõàí.
Óëèàñ õàéëààñ, òàðèà õóðààëò, òóøààë øèéäâýð, õàøàà õîðîî, æèøýý ¿ç¿¿ëýõ

Ýìýý ýýæýýðýý äýýñ òîîõûã çààëãàëàà. Òýð ¿åèéí áàéëäàí äàãóóëàã÷èä ò¿ìíèé ãàçàð
äàéëààð ìîðäîõîä ñ¿ð èõòýé öýðãèéí æàíæèí íü øèâýýëñýí æàãñààëûí ºìíº ãàðààä
õîéëîãèéí ìàõ èäñýí öýðã¿¿ä õî¸ð àëõààä ãýæ òóøààäàã áàéñàí þì.
Øààçãàé àëàã, ààëçíû òîð, äîëîîâîð õóðóó, òîîíîíû äààãà, õè÷ýýë çààëò

Õ¿í çºâõºí æàðãàõ õèéãýýä çîâîõûí òºëºº òºðäºã áèø, ¿¿ðä ìºíõ ¿ëäýõ õºäºëìºð á¿òýýëèéí
òºëºº òºðäºã þì. Ãîëûí äýýðõ ºòãºí ìàíàí á¿¿äèéí øèíãýðýõýä ìººãíèé õ¿ðýý èõýä
òîäîðñîí áàéâ. Ààãèì õàëóóí ¿äýä Äàëõàà ãóàé ÷ºäºð òóøààãàà àâààä ñàíä ìýíä ãàðëàà.
Äààìàé ñàéí, ýìýýëèéí îëîì, àòèðàà ñóóõ, óòàà áààãèõ, í¿¿ðíèé áàòãà

Îðõîí ãîëûí Óëààí öóòãàëàí îëîí ¿åä òàõèãäñàí ñ¿ð õ¿÷ èõòýé áºãººä òàâàí ëàíãèéí ìºíãºí
åìá¿¿ ºðãºëòýé áàéæýý. Ìàíàé îðíû íýõìýëèéí ¿éëäâýð¿¿äýä ÿíç á¿ðèéí äààëèìáà, òîðãî,
öýìáý ¿éëäâýðëýæýý. Ä¿¿ãèéíõ íü õºëèéíõ íü óë ã¿âòð¿¿òýí öýâð¿¿òñýí áàéíà.
Á¿ðýý áèøã¿¿ð, áººñ õóóðñ,öýâð¿¿ ãºâäð¿¿, õ¿¿ðçãýíý õîðõîé, îãîòíû ãºë÷ãèé

Àìüäðàë õýìýýõ àãóó èõ òîéðîãò õ¿í ãýæ ºãººìºð ñýòãýëòýé àìüòàí ìàíñóóðàí ä¿éíãýòâýë
äîðîéòîõ íü õÿëáàð àæýý. Òýðòýýõ óóëûí áýëä õºðººí äóó õàíãèíàíà. Òîâóó ãóàé àëòàí
íóóõòàé ø¿ðýí õººðãºº ãàðãàí õîë îéðûí õ¿ì¿¿ñòýé òàìõèëíà.
Çóðààñ õèãýýñ, ýä àãóóðñ, äýãýý ãîãöîî, äààí÷ ñàéí, ýëýã äîîã


Òýð íîäíèí æèë Î÷èð ãóàéí íàÿí íàñíû íàéðàí äýýð åðººë àéëòãàí ìÿëààñàí þì. Ìàíàé
îðíû óóëàðõàã íóòàãò àãóé õîíãèë ýëáýã. Çàðèì íü áîñîî õ¿í ÿâàõ àðãàã¿é çºâõºí ìºëõºæ
ÿâàõóéö ÷ áàéäàã. Íàìðûí ñýð¿¿í øºíº õîíèíû äýðãýä ñýð¿¿í õîíîõ ñàéõàí.
Õóÿã äóóëãà, äýí áóóäàë, äýíä¿¿ õàéðàí, ÷èéäýí äýíë¿¿, ä¿¿ã¿¿ð øèäýõ

Õººðõèé ýõèéíõýý à÷èéã ¿ð íü õýäèé õàðèóëàâ÷
Õºõ¿¿ëñýí ñ¿¿íèéäóñëûã ã¿éöýýæ ÷àääàã ñàí áèë ¿¿
Öàã ìº÷ ýðãýõ á¿ðèéä
Öàöëàà ºðãºñºí ýýæ ìèíü.
Æèíãýð ãè÷èé, ºðºì çººõèé, ìàíäàðâàà öýöýã, øèë¿¿ñíèé íîãóóë, íîéðìîãëîí
íîçîîðîõ

Ø¿ãýë äóóãàðàíãóóò òàìèð÷èä çîãñîñõèéí òîãëîëò äóóñàâ. Öîîõîð ìîðü íü öîãèîòîé äîî õº
×îíîí õºíæèë äýëãýýñòýé äýý õº õýìýýí äóóëàõ íü íýãèéã áîäîãäóóëíà. Äàâñ, ø¿¿ õóðààæ
äóóñìàãö õóðäàí ìîðü õººæ óóðãàëàõ áîëîâ.
Íóðøàà ÿðèà, ÷óëóóí í¿¿ðñ, ºìãººëæ õàìãààëàõ, ãóòëûí ºñãèé, õàìàð ñàìñàà

Ñ¿¿ëèéí ¿íýýíèéõýý õºõèéã øóâòðàõ ñàíààòàé áàéòàë áàéäàë ººð áîëæ àæèë øóâòðàõ
áîëîîã¿é ãýëýý. Îðîí äýýð õºëáºð÷ áàéãàà áóëèà ýð äîòíî íºõðºº õàðñíàà áîëü¸ õýìýýí
äóó àëäàâ. Õºìºë ,òààíà õàíõàëñàí õºäººä íàìàðòàà ñàéõàí.
Õîðîìñîã ñààäàã, ìºíãºí òîâðóó, ñààä òîòãîð, ¿ð÷ëýýñ ñóóõ, õèóð äàðöàã

Óð àâààä óóð õèéõ ãýòýë óð íü äóòààä óóð íü õ¿ð÷ýý. Óóë íü áè öàãààí óóë öýöýã îë
õýìýýõýä íü îëíûã îëíî õýìýýãýýä óëàà õèéæ óëàà õàíçàðòàë ÿâààä èðëýý. Äóòóó ÷àíàæ
áîëãîñîí ò¿¿õèé ìàõ ò¿¿æ èäýýä öàäàõ øèã áîëäîã þì. Ãóòëûí çóóçàé õàíçàðëàà ÿàíà.
Õèéë õºãæèì, òàðèàí øàãøóóðãà, ÷èã÷èé õóðóó, øóëãà äóëüòèðàà, ìîðü þ¿ëýõ

×àöóó íàñíû çàëóóñûí òýì¿¿ëýë íýãýí áóé. Ýýð¿¿ õýëòýé õ¿íèé ìàøèíû ÷èðã¿¿ëèéã ãîë
ãàðãàâ. ¨îçã¿é ýð ÿàðóó áîëîõîîð ä¿¿ã¿¿ð øèäýâ. Óóðàã ñ¿¿íèé àìòûã øèìæ, óóðãà áàðüñàí
ýð áîëäîã þì. Çóóçàé õîëáîõ õóðäàí äààãàòàé áîëîõ ñàíàà áàéíà.
Á¿ðõýýðèéí ýýðìýã, ýýðýì òàë, ìîðèíû ìóíäàà, áàæóóíû íàâ÷, õèíø¿¿ õÿðâàñ

Íîîëóóð ìóøãèæ õîìîîë ò¿¿õ õýìýýãýýä õºãèéí àæèë îëîí áàéíà. Ãýðèéí á¿ðýýñèéã õóó
òàòààä äýýëèéí õîðìîé õ¿¿ òàòàæ õàÿàä òîõüã¿é õýìýýäýã íü ÿðøèã áàéíà. ªºõ ºãñºí õ¿íòýé
ºãëºº áîñîîä çàðãàëäàíà õýìýýõèéí ó÷ðûã òàíüöãàà.
Õºñðèé ÿñ, ñ¿ìèéí òóóðü, ìîðèíû æ¿÷ýý, àäàðìàà ýýäðýý, öàí õ¿¿ðýã


Õàäàí äýýð ãàð÷ õàä ò¿¿æ èäýýä ºãëººã¿¿ð õºäºëñíºº ìàðòæýý. Ýð¿¿ òîëãîé çààõàà ÷àìààð
çààëãàõã¿é. Òîãîîãîî çàéëæ ñóóãàà á¿ñã¿éã õýí ÷ çàéë ãýæ õýëýýã¿é ø¿¿ äýý. Çàðãà ø¿¿õ
òîãòîîëä ãàðûí ¿ñýã çóðààã¿é õýìýýæ ñ¿¿ ø¿¿æ áàéñàí àâãàé äóóãàðàâ.
Á¿ãýýí ç¿ñ, ìîõîî õóòãà, õººðºãíèé äààëèí, õ¿äðèéí çààðü, ààø àðàíøèí

Äàäàë ñóðààã¿é õ¿íýýð òàòëàãà òàòóóëáàë à÷àà íü õàçàéíà õýìýýäýã ¿íýí ¿¿? Øàðãóó
øóóðõàé áè÷èõã¿é áîë øàòàõóóí ò¿ãýýã¿¿ð õààíà ø¿¿. Áè õààíà òºðºº âý? Àëñûí áàðààã
õàðààä õ¿¿ãýý äàëëàâ. Áàðàà òàâàð òàëëàõ õýìýýãýýä ñ¿éä áîëîõ þì.
Õýýðèéí ãàëóó, íýýëò õèéõ, ò¿¿âýð çîõèîë, íººö áîëîëöîî, íóóö õóéâàëäààí

Çýý áîëîõ ºãººìºð ñýòãýëòýé òýð õ¿í áîäîõ, áóäàõ àæëûã ¿òýð ò¿ðãýí ãàðäàí õèéõäýý òóí ÷
ãàðòäàãã¿é àæýý. Ýëýãíèé ºâ÷èíä òýð ¿ðýë ýìèéã àâàà÷èæ ºãëºº. Ä¿¿ãèéí ãóòàë áàãàäñàíààñ
õºëèéíõ íü ÷èã÷èé õóðóó öýâð¿¿òñýí áàéíà.
Õºëèéí æèéðýã, õººæ ÿâóóëàõ, òýýâðèéí æîëîî÷, øîí çîîõ, áèåý òîîõ

Ýíý ãîëûí óñ ñ¿ðõèé áàãàäñàí áàéíà. Ýýæ òýìýýíèé íîîñîîð äýýñ òîìëîî. ßâãàí ãàðìààð
ãàðàãòóí. Ñ¿ðýíãèéí òýæýýñýí áààâãàéí áàìáàðóóø õ¿íýýñ áèø¿¿ðõýæ áàéñíàà òîãëîí
íààääàã áîëëîî. Àìãàëàí àëõ áàðèàä õóëãàíà àëàõààð óðàãøàà àëõàâ.
Ìºíãº çýýëýõ, àìü çóóõ, ø¿ä çóóõ, ñààëèéí ¿íýý, çóóõ ÿíäàí

Íàìðûí øàð íàð íàä äýýð ÷àì äýýð òóñíà. Íàéãàí íàéãàõ óëèðàëä íü áèä áàñ íàéãàíà.
Õóëãàíà õºåºãºº õóðààäàã øèã àðàé ë ãàíö íýãýýð íü çººëã¿é ÿâæ, õàâàð õóðãàíû õºãíº,
òóãàëûí çýëýíä áîîõ, àòãà ÷èìõ íîãîîí ºâñ àâäàã þì.
Òóóâðûí çàì, ãýýæ õàÿõ, íóñ íèéõ, àéæ ýìýýõ, øààçàí äîëîîõ

Áóãà õàíäãàé óðàìäàæ óóë óñûã áàÿñãàõàä ¿õýð øàð ìººðºëäºí ìàë÷èí õ¿íèéã çóãààöóóëíà.
Óðãààä óäñàí ìîäîä ºìõºð÷ ºãºðøèí ìóóäíà. Íºãººä¿¿ë íü ºíººõ äàìàðòàé õàð þìûã àâ÷
ÿâàõàä òýýðòýé, ÷èõýíä ÷èéðòýé ãýæ õýýð õºñºð îðõèæýý.
Õîîëîé ñººõ, ãàðàà ýýõ, áóëààæ ø¿¿ðýõ, í¿¿ðýý óãààõ, ñàëõè ¿ëýýõ

Çýýð, îîíûí àðüñààð õèéñýí ñàâõèí õ¿ðýì, øàòðûí á¿ðýí ñèéëáýðòýé øèðýýã õ¿ì¿¿ñ èõ
ñîíèðõîæ áàéâ. Áºõ ìºðºí ñóìûí á¿õ òýìýýíèé áºõ áîñîî. Þóõàí õýýõíýýð á¿¿ çàëõóóð.
Õóóðàéãààð õóóðàéäàæ, ç¿ëã¿¿ðýýð ç¿ëãý. Òóóø øóãàìûã òîîíîëæèí áîëãî.
Èíýýä õàíèàä, çýý õ¿¿, ýìýý ýýæ, ººõºíä îðîîõ, õàðààë åðººë

Àãóó óõààíòíû øèíæ íü öººí ¿ãýýð èõèéã ÿðèõàä áàéíà.×èíèé àìüä ÿâàõ õýäèé ÷èíýý äóðòàé
áàéãàà øèã ÷èíü õ¿í áàñ òºäèé äóðòàé áàéãàà. ªºðèéíõºº àìüäðàëûã õàéðëàäàã øèãýý

õ¿íèéõèéã òýãæ õàéðëàõ õýðýãòýé.Õýðýâ ÷è ýðäýìã¿é áîë áîëîâñðîëòîé õ¿íèé ä¿ð
á¿¿ ¿ç¿¿ë.Òýãýõ íü àíõèëàì ¿íýðã¿é öààñàí öýöýã ìýò þì.Õ¿í òºðâºë íýãýí ¿å, ºâñ óðãàâàë
íýãýí íàìàð.
ºíãº õººõ, çººæ áóóõ, áóóç õóóøóóð, áîîâ áîîðöîã, õàíóóð òººí¿¿ð

Òóñ áîëîõ íºõºð ãóðàâ. Óñ áîëîõ íºõºð ãóðàâ. Òóñ áîëîõ íü øóëóóí íºõºð, øóäàðãà íºõºð,
èõèéã äóóëñàí íºõºð áîëíî. Óñ áîëîõ íü í¿¿ð òàë çàñàã÷, çóñàð áÿëäóó÷, öóóðäàã àìò íºõºð
áîëíî.
Õóäàëäàà íàéìàà, òýæýýë áîðäîî, çîäîîí í¿äýýí, óðàëäààí òýìöýýí, õàäààñ ¿äýýñ

Ìèíèé àðàíøèí
Áóóðûí ø¿äíèé õàíãèíàõ ºâëººð
Áóäàðãàíàò ãîâèéíõîî ºâºëæººíä áàéõäàà
Õàíäãàé àÿíäàà õºëðºì çóíàà
Õàðàõ ãýæ õ¿ñäýã øèãýý, áè
Àëòàí ãîâüäîî äàâõèæ ÿâàõäàà
Àãëàãõàí õàíãàéäàà î÷èõ ñîí ãýæ ÿàðäàã àà.
Æàãñààë öóãëààí, õýð¿¿ë ìàðãààí, çîõèîë á¿òýýë, ñóäàëãàà õèéõ, ìýäýý äóóëãàõ

Õóâèí õºíºã, öàð äîìáî, øàíàãà õàëáàãà, öàöàë ìîäíû øîð õ¿ðòýë ìîä þìñàíæ. Áàñ ãýðèéí
äîòóóð öàâàã, òóóðãà, ¿ä, ºðõ, äýâñãýð, øèðäýã õ¿ðòýë áèí áèò¿¿ ¿ñòýé øèð ýñâýë èëãý.
Ýìãýí, ýìãýí ÷ ãýæ äýý, àâãàé ÷ ãýìýýð þìóó, ¿ë ìýäýã áóóðàë ñàí÷èã, ñóëàðñàí æàâæ,

àíüñàãà, õ¿ç¿¿íèé ¿ð÷ëýýã íü àíçààðàõã¿é áîë çàëóóõàí ÷ ãýæ áîëîõîîð õèæýýë íàñíû ýõíýð
ìýíä óñ ñîëüæ, ºâºëæºº äóëààí, òîõèòîéã õýëýëöýýä, çàã ºðäºí öàé ÷àíàâ.
Íèéëìýë ºã¿¿ëáýð, àñàðãàà ñóâèëãàà, óéëààí ìàéëààí, õýëõýý õîëáîî,äýýëèéí ýñã¿¿ð

Õèéë÷èí õ¿¿ ñàíõ¿¿ãèéí ¿ëäýãäëýý óðüäààñ ñóäàëæ, òîîöñîíîî äàõèí çýýë àâàõóóëàõààð
ñýð¿¿í, øóóãèàí äýðëýí õýâòýõ àðçãàð ¿ñòýé, ÿðàí í¿¿ðòýé, Óäâàë íýðò íàãàö ðóóãàà þëäòýé
òîëãîéãîî èëáýí àÿàðõàí îéðòîâ.
Ñîíãóóëèéí õóóëü, òîðãóóëü íîãäóóëàõ, òîîñ øîðîî, æîíõóó çóóðàõ, òîãëîîì íààäàì

Ñàðëàãèéã àíõ Òºâäèéí öàñò îðíîîñ ä¿¿ã¿¿ðäýæ àâ÷ èðñýí ãýõ áºãººä ìàõ íü áîòãèðñîí õàð
øºë áîëíî. Õîíõ äàìàð õîðæèãíîæ, õî¸ð ëàì áóâòíàíà. Òýð ÷ºòãºð àëü äèâàíãàðûí
äèâààæèíä òîíèëñîí àæ. Ãàçàð øîðîîíû àæèëä æîîòóó, çýýò¿¿, õ¿ðç, ëîîì õýðýãòýé. Çààâàë
æóóç òýðãýýð çóãààëàõ øààðäëàãàã¿é. Àçõ¿¿ áàéâàë ¸îç õ¿¿ãýýð öîõèíî. Õ¿¿äèé ä¿¿ðýí ìºíãº
õ¿¿ëýâ õýìýýí ç¿¿äëýâ.
Øóóãèõ øààãèõ, øèéãýõ õ¿¿ãýõ, øèâðýý áîðîî, øààçãàéí øàõòíàà, áàðõèðàà òýìýý

Õºõºº ºâëèéí õ¿éäýñ, õºõºº øóâóóíû ñàíãàñ. Àòãà ãóðèë àñãàðàõ, ¿ìõ ìàõ ¿ìõëýõ, ÷èìõ
áóäàà ÷èìõëýõ. Ò¿¿õèé óñ óóâààñ ò¿¿õèé ÿð øàâíà. ¯ãýýð ¿õ¿¿ëýõýýð èëäýýð ¿õ¿¿ë. Ëõ¿íäýâ
ãóàé ãóàíçíààñ åýâýí, ãîéìîí, øèéãóà õóäàëäàæ àâàâ. Áóëãà,ñóóñà, õ¿äýð, óóëü, òîíøóóë,
ñàðûã àí àãíóóðûí õóóëèàð àãíàæ óñòãàõûã õîðèãëîæýý. Ýðäýíèéí õ¿¿ ñàí àðâèäòóãàé.
2. “àãíóóðûí” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

ªíººãèéí ìîíãîë õ¿í öàã õóãàöààã åâðîï ìàÿãààð òîîëæ áàéíà. Ýðò öàãò áîë öàã õóãàöààã
íàðèéí õóâü, õóâü, ìº÷, öàã ãýõ ìýòýýð òîîë áàéæýý. ¯¿íä íàðèéí õóâü íü ñåêóíïä, õóâü íü
ìèíóò, ìº÷ íü àðâàí òàâàí ìèíóò, öàã íü äºðâºí ìº÷ áóþó æàðàí õóâü þì. Åâðîïûí òîîëëûã
àðãûí òîîëîë, Àçûí òîîëëûã áèëãèéí òîîëîë ãýíý.
2. “õóãàöààã” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Ñààíä äàéðóóëàí ºðººë òàòàíãè áîëñîí ¿ë òàíèõ õ¿äýð ÷èéðýã ýð, ºâäãºº íóãàëàí áàäàð
áàðèí ãóéëãà ãóéõ àõóéä çýýë ø¿¿ðäýõ öýâýðëýã÷ àìàíäàà þì áóâòíàí, ýð÷ëýí øóóãèõ äàëàé
äýýã¿¿ð íèñýõ öàõëàéã õàðàí ñàíààøèðíà.
2. “ñàíààøèðíà” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Çàðëàë óíøèæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ äýýð í¿¿ðýý óãààãààã¿é óäñàíäàà õàð öàðàéòàé þì øèã
õàðàãäàõ, ¿¿ðýã ¿¿ð÷, ñàâàà ìîä òóëñàí, çýðëýãøñýí áàéðûí ýöýíõèé õ¿í õ¿ð÷ èðýâ.
Ñýãñèéòýë óðò óðãàñàí òîëãîéí ¿ñýíä íü áóóðàë ñóóãààã¿é ìºðòºº áèò¿¿ óðãàñàí ñàõàë íü
õàðèí áóóðàëòàæ ÿâàà àæ.
¯ñòýé äýýëýý çàì çóóðàà ìóëçëóóëñàí óó, ýñâýë èäýõ þìíààñ ºã÷èõñºí ¿¿, õ¿íèéõ
áîëîëòîé ººðò òîìäñîí áîãèíî õàíöóéòàé íýã ìóó íýëèéñýí íîîðõîé þì ºìññºí íü áèåèéã
íü á¿ëýýö¿¿ëäýãã¿é áîëîëòîé.
2. “òîìäñîí” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Âàíãèéí õ¿ðýýíèé óðä õàðàãäàõ Áóëãàí óóëûí øóâòàðãà Áàéøèíò, ªëèéí äàâààíû ìîäîä ¿ë
ìýäýã íîãîîí òóÿà òàòàí, æàðãàëòàé õîñóóäûí á¿ëýýí àìüñãàë ëóãàà àäèë ñàëõèí óðüõíààð
¿ëýýæ, õºõ òýíãýð ñàéõàí á¿ñã¿éí í¿ä øèã òóíãàëàãõíààð ìèøýýñýí õàâðûí íàëãàð ºäºð
Ëõàì òîõîéí ÷èíýý áÿöõàí ¿ðýý òýâðýí “Õ¿¿äýý íýð õàéðëà” õýìýýí îðæ èðñýí ñýí.
2. “òóíãàëàãõíààð” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Áîð òàëûí çîî íÿëõàð÷ äýëõèé ýýýæ äýëýãíýýä
Ýâò øóâóóäûí öóâàà ¿¿ëýí ñ¿âýã÷èéã ñ¿âëýýä
¯¿ëýí ãèâë¿¿ðèéí öààíààñ ñàðàí øàãàëçñààð
Á¿ðäñýí óñíàà îðîîä è÷èíã¿éðýí öýìöýãíýõ ¿åñ
Öýðãýýñ áóóñàí çàëóó áîëçîîò õ¿íäýý çîðèîä
Öýìöãýð øàðãûí çàäãàé ñóìàí õàòèðààíä îí öàã íèñýí èðíýì.
2. “øóâóóäûí” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Èí÷ õîðîì á¿ðèéí ýðèõýí öóâàà õýëõýæ
Ýðäýíèéí àëòàí ¿ñãèéí óðàí ìýëìèé àìñõèéõ çàìã¿é
Öýöãèéí áàëàíä ýðâýýõèé øàíäàæ áèåñèéã õººöºëäººä
Öýí òîãîðóó áàéãàëèéí çàÿàíû öàì á¿æãýý äýãëýýä
Äýýä òýíãýðò ãóäàéñàí ãóðâàí ìàðàë òîõèîãîîä
Äýëõèéí äàãóóë àíèâàëçàí æèëèéõ¿é îí öàã ÿàðàí íèñ÷ îäíîì.
2. “õººöºëäººä” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Áàéãàëü åðòºíöèéí ìºíõèéí õºäºëãººí ãýíýò çîãñîæ, ýíý ë õýâýýð á¿õ þì õºøñºí øèã
ñàíàãäàõóéä, ÷èõ ä¿ëèéðýí, ãàãöõ¿¿ òàðõè òîëãîé áèò¿¿ í¿ðãýëýí áàéõ ìýò áàéñíàà, õýíãýðýã
ìºãººðñ æèíãýíýí æèíãýíýæ, íýí àëñààñ á¿¿ð ò¿¿ð ñîíñòîí óäòàë õàíãèíàñààð áàéõ íü
øóóãèàíò îð÷ëîíãèéí äóóäëàãà ìýò àâàé. Ñóëüäñàí ìîðèí õºëºðñºí ÷èõýý ãàíõóóëæ, õààÿà
íýã òóðãèàä, áºæèð áºæèð àëõàõàä, öîíîñîí øîðîî ¿ë ìýäýã øèðõèéíý.
2. “õºäºëãººí” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Îäîî ãîâèéí ìàë÷íû àìüäðàë íýí õ¿íäýð÷ áàéíà. Ýðò öàãò áîë çýýð îîíûí àðüñààð ãóòàë
õóâöñàà õèéæ, ºâºë õàâðûí õàòóó òàð÷èã öàãèéã äàâäàã áàéñàí áîë ºíºº ¿åä õÿìä òºñºð
¿íýòýé ýäýëãýý ñàéòàé, äààâóó äààëèìáà õîìñòîæ, èëò ¿ã¿éëýãäýõ áîëñíûã íèé íóóã¿é
õýëìýýð áàéíà.
2. “õîìñòîæ” ãýñýí ¿ãèéã óòãàò õýñãýýð çàäàëæ,òàéëáàðëà.

Íýãýí õýðýì ìîäíû äàìæèí ìº÷èð äýýð ¿ñðýí õàðàéæ áàéãààä óíòàæ áàéñàí ÷îíûí äýýð
ãýíýò îé÷æýý. ×îíî äàâõèéí áîñîí õàðàéæ, ò¿¿íèéã ø¿¿ðýí èäýõèéã çàâäñàíä õýðýì “Íàìàéã
òàâüæ ºãºº÷” õýìýýí ãóéâ.
2. “÷îíî” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.

Õ¿íèé ãàð áîë ÿìàãò þìàíä õ¿ð÷ áàéäàã ó÷ðààñ õÿëáàðõàí õèðòýæ áîõèðäîíî. Ãàðàà ÿìàãò
àðèóí öýâýð áàéëãàõã¿é áîë ýëäýâ õàëäâàðò ºâ÷íèé íÿí íààëäàæ, õóìñ õóðóóíû çàâñàðò
ºñºæ ¿ðæèíý. Èéìýýñ ãàðàà óãààæ, öýâýðëýõã¿é áîë ºâ÷èí òàðààõ àþóëòàé.
2. “õ¿í” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ìîíãîë÷óóä ÿìàð íýãýí áóðõàí ø¿òýýí ø¿òýæ áàéñàíã¿é. Õàðèí “äýýä ø¿òýýí-òýíãýð”,
“äýðãýäýõ ø¿òýýí-ýöýã ýõ”, “äîîðõ ø¿òýýí-ãàçàð” ãýñýí öîðûí ãàíö ¿çýë áàðèìòëàëòàé
áàéñààð ºíººã õ¿ðëýý. Äýýðõ õºõ òýíãýðòýý á¿õ àìüäðàë, ¿éëñýý äààòãàí ø¿òíý. Äîîðõ áîð
äýëõèéãýý òýæýýæ òýòãýõ, òóëæ áîñîõ, øèíãýæ óóñàõ ãàçàð ìèíü ãýæ ø¿òíý. Äýðãýäýý áàéõ
ýöýã ýõýý à÷òàíû äýýä à÷òàí ãýæ á¿õ íàñààðàà à÷èéã íü õàðèóëàõûí òºëºº ýðìýëçýíý. ªºð
óëñ ¿íäýñòýíä òºäèéëºí ñàéí îéëãîãäîõã¿é ýíý ¿ãèéí öààíà ã¿íçãèé óòãà àãóóëãà íóóãäæýý.
2. “áóðõàí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ãîâèéí çàëóóñ õîò ñóóðèíû ãÿë öàë àìüäðàë, ýðõ ÿìáûã øîõîîðõîõ áîëñíîîð àäóóíä
ýðýìãèé ìîíãîë çàíãàà ãýýæ, ìàëààñ õîëäîõëîîð ñóíàëçñàí ñàéõàí óóðãà õóéâ, ãàíçàãà
þóãàà ñàãñàëçóóëñàí áîðæèãîí õèéöòýé ýìýýë ãºëºì ÷ í¿äíèé ãýì áîëæ áàéíà. ¯¿íèéã òºð
çàñàãòàà õàíäàæ õóðëûí ýíý èíäðýýñ ñîíîðäóóëúÿ ãýæ ªìíºãîâü àéìãèéí Ñýâðýé ñóìûí
ìàë÷èí Ãýíäýí ãóàé õýëñýí þì.
2. “ìàë÷èí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.


Õ¿ç¿¿ òîëãîéã¿é áàéòàë ìºðãºìòãèé, õºë ãàðã¿é áàéòëàà ã¿éìõèé, íóãàñ íóðóóã¿é áàéòëàà
äààìòãàé, íóãàëóóð õîîëîéã¿é áàéòàë õ¿íãýíýìòãèé.
2. “òîëãîé” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.

Äîëèíãîðûí íàñ ãó÷ààä, öàðàé íü ìàõëàã õºõ, íóðóó ºíäºð, áèå òýãø, ãýçýã á¿ä¿¿í õàð, çàí
íü òºëºâ, óõààí ñýðãýëýí áîëîâ÷ ¿ñýã òàíèõã¿é, ãàãöõ¿¿ õàð áîð àæèëä ãàâøãàé, àäóó ìàëä
äàäàìãàé íýãýí. Ò¿¿íèé ýõíýð Ìÿäàã íàñ õîðèí õî¸ð, ààø çàí ñàéòàé, àæèë ñàéòàé ÷ áàÿí
Áîëäûí çàðö. Àëñ ãàçðààñ òýí¿¿÷èëæ ÿâñàí àäãèéí ÿäóó àéëûí á¿ñã¿é.
2. “çàðö” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí á¿ðýí õóâèëëààð õóâèëãà.

Áàÿí Áîëäûí íàñ íü äº÷ººä, òîëãîé íü õàëçàí, ãýäýñ íü á¿ä¿¿í, ñàõàë íü áèò¿¿, í¿ä íü
óëáàð, çàí íü òºâ áîëîâ÷ çàëü íü èõ áîëîëòîé. ×èñ÷¿¿íýýñ äýýø õóâöàñ ¿ë ýäëýõ áºãººä
ñàéí õóâöàñã¿é. Ò¿¿íèé ýõíýð Äýæèä íàñ äº÷ õýð, ààø çàí õóðäàí, ¿ã õýë øèð¿¿í, ñàíàà
ñýòãýë ñàéíã¿é, ýä þìàíä õàðàì÷ áèëýý. Áîëä õýäèéãýýð øóëóóí õ¿í áîëîâ÷ ýõíýð íü
ýëäâýýð ýâäýíý.
2. “ýâä” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òîäîòãîí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ñ¿ðýíõ¿¿ ¿¿íèéã ñîíèðõîõ íü áàãà, ò¿¿íèéã øèìòýõ íü èõ òóë, ÷èãëýñýí ç¿ã øóíàæ, äàâõèí
ºíãºðºõ áºãººä øóâóóí ñààðàë ¿äýø áîëòîë ºãëººíèé õýâýýð õàòèðñààð íàðèéí ñàéõàí
äºðâºí õºë íü óóë, óõààãèéí òîîñûã áóäðóóëñààð ÿâàõàä íü îéð çýðãýëäýý ñóóñàí àéëûí
õºãøèä çàëóóñ ò¿¿íèé áàðààã õàðæ ãàéõíà. Èéì ñàéõàí ìîðü óíàñàí õ¿í õààøàà ÿâíà ãýæ
øèðòñýýð õîöîðíî…. Øóâóóí ñààðàë ìîðü íü Ñ¿ðýíõ¿¿ãèéí óíàà, ñ¿¿ìýëçýí ñ¿¿ìýëçýí
õàðàãäàõ íü Ñ¿íæèäìààãèéí íóòàã.
2. “øóíà” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òîäîòãîí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Äýëõèéä õîñã¿é äóó
Óðòûí äóó áîë ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé äóóíû óðëàãèéí ñîíãîäîã õýëáýð, îðãèë íü þì. Äóóíä
ìîíãîë îðíû òàë õýýðèéí óóæèì àÿñ, îé õºâ÷èéí ñ¿ð æàâõëàí, õ¿í çîíû àìüäðàë, ñýòãýëèéí
óâèäàñ á¿ðýí øèíãýñýí áàéäàã. Ýíý äóó íü ºíãºº ãýíýò ººð÷ëºí, ºãñºæ, óðóóäàí,
øóðàíõàéëàõ çàâñàðò íü óðàí íóãàëààãààð õ¿íèé ñýòãýë ñàíààã ÷èìýãëýõ ìýò. “Óðòûí äóóíû
ãàéõàìøãèéã õýëýõýä õýö¿¿. ßàãààä ãýâýë òýð íü ÿðóó íàéðàã, ò¿¿õ, óãñààòíû ç¿é, õºãæèì,
äóóëàà÷èéí àâèàç¿éí îëîí áàÿëãèéã ººðòºº àãóóëñàí áàéäàã” ãýæ äóó ñóäëàà÷ ýðäýìòýä
áè÷æýý.
2. “àãóóë” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òîäîòãîí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Óóðûí òýðýãíèé ò¿¿õ
Ìàíàé óëñ ìÿíãà õî¸ð çóóí êèëîìåòð óðò òºìºð çàìòàé. Àíõíû òºìºð çàìûã 1939 îíä
Ýðýýí öàâààñ ×îéáàëñàí õîò õ¿ðòýë 237 êèëîìåòð óðò ýíý çàì ç¿¿í ãóðâàí àéìãèéã Îðîñ

óëñòàé õîëáîæ, 2 äàõü òºìºð çàì íü Îðîñûí Íàóøêà ºðòººíººñ Óëààíáààòàð õîò õ¿ðòýë
òàâüæ 1949 îíä àøèãëàëòàíä îðóóëæýý. Òºìºð çàì íü ìàíàé îðíûã õºðø óëñóóäòàé õîëáîæ,
ìàøèí òåõíèê, òºõººðºìæ, áàðàà, ìàòåðèàëûí èõýíõèéã òýýâýðëýæ áàéíà. Îðîñûí õîëáîîíû
óëñ, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õÿòàä Àðä Óëñ, àçè, åâðîïûí áóñàä óëñòàé òºìºð çàìààð øóóä
õîëáîãäñîíîîð ýäèéí çàñãèéí õýëõýý õîëáîî óëàì ºðãºæèæ, à÷àà òýýâýðëýëò ýðñ íýìýãäñýí
áàéíà.
2. “òàâü” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Òóëãàíä àðãàëûí ãàë ÷èìýýã¿éõýí àñíà. Ñýãñ¿¿ðãýí äýýë íºìðºí ãàëûí çàõàä ñóóãàà ºâãºí
ãààíñàà õààÿà íýã ÷èìýýã¿é ñîðæ, ãàë øèðòýí áîäëîãîøèðíî. Ãàäàà õîòîëñîí ¿õýð ìàë ÷
àíèð ÷èìýýã¿é áºãººä ýíý çóóð õºäºëæ áàäàð÷ áàéãàà þì ãýâýë ãàíöõàí òóëãàí äàõü ãàë
àòàë òýíäýýñ ÷ ÷èìýý ¿ë ãàðíà. Áè àíèð ÷èìýýã¿éä àâòàí ãàëûí òóõàé áîäîí ñóóíà.
Ýíýõ¿¿ àíèð ÷èìýýã¿é àñäàã ãàë ãàãöõ¿¿ òàëûí ìàë÷èí “ìîíãîë” áèäýíä áàéõ àãààä ýíý
ãàëûã ø¿òýí ýöýã ºâãºä ìèíü àìü çóóæ èðæýý.
2. “àñ” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Òàøàà íü òýâõèéæ, õàâèðãàíû ÿñ íü çóðàéñàí ÿëãóóí ñààðàë ìîðü íü òîãòîæ ÿäàí, ãóà
ñàéõàí äºðâºí õºëººðºº ýýëæëýí ãàçàð öàâ÷èëæ, óðàí ñàéõàí òîëãîéãîî èéø òèéø ñýæèõ íü
àãààðò äýãäýæ, ¿¿ëýíä óìáàí àëäàõ áîëîâ÷, äýýð íü óíàñàí ¿çýñãýëýíò îõèí àæèãã¿é ñóóæ
¿ã¿¿ëýëäýõ áºãººä ¿ã õýëýëöýí õè÷ýýíã¿éëýí ààøëàõ íü áàãà õ¿¿õýä ìýò õºíãºìñºã ýåâýð¿¿,
õàñûí ºíãºòýé äºðâºëæèí öàãààí ø¿äýý ÿðàëçóóëàí ¿å ¿å èíýýìñýãëýí ìèøýýõýä íü ¿íñýæ
øèìáýë õàíàøã¿é áèçýý.
2. “òîãò” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ò¿¿õ
Èæèéãýý í¿äíèé õîð ãàðãàõ ãýýä õàæóóëààä îðõèìîãö ë “Àà, ÷è õýâòýýä àâàâ óó?” ãýñýí øèã
óéëààä óíàäàã ¿ð áàéäàã. Ò¿¿í ë¿ãýý àäèë ò¿¿õ ãýäýã áîë õ¿íèéã óíòàõ ãýýä ç¿¿ðìýãëýìýãö ë
¿ðãýëæ ñýðýýãýýä ýõýëäýã “õýë ìýäýõã¿é õ¿¿õýä” þì. ªíãºðñíèé ò¿¿õ íü ¿ðãýëæ äóóäàæ
ñýðýýäýã “õýë ìýäýõã¿é õ¿¿õýä” þì.
2. “óéë” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Öýöýã á¿õýí îíäîî. Ãàë àäèë óëàëçàí áàéäàã ñàðíàé, òýíãýð àäèë öýíõýðëýí áàéäàã óäâàë,
óñíû àð äýýð ÷èìýã áîëñîí àëòàðãàíà, óóë òàëûí ÷èìýã áîëñîí ä¿íæèíãàðàâ, ñàëõèíä
áºíæèãíºõäºº äóóãàðàõ íü ë äóòóó áàéäàã õîíõîí öýöýã, ñàö áàñ öýöýãëýõäýý ãýðýëòýõ íü ë
äóòóó áàéäàã àëòàí çóë, ÿíàã õàëóóí ñýòãýëèéí áýëýã áîëñîí áýð öýöýã, ÿðóó ¿çýìæèéí
òýìäýã áîëñîí õàéòàí öýöýã, àëü öýöãèéã òîîëæ áàðàõ âý.
2. “ áîë” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.


Ãàëò òýðýãíèé öîíõîîð õàòàí Òóóëûí òîðãîí àðòàé òóíãàëàã àðèóõàí óñûã õàðààä
øàëãàëòàíä óíààä òîëãîé áºõãºð ÿâñàí ìèíèé øàíàëàë, öýýæíèé ãóíèã ãýýãäýí àðèóñ÷
ñýòãýë ñýðãýýä ÿâ÷èõëàà. Í¿äýíä óíàñàí ñ¿¿äýð, ç¿ðõýíä õóðãàñàí óéòãàðûã õàòàí Òóóëûí
óñàí óãààæ òîðãîí äîëãèîñîíäîî òîãëîí àâ÷ îäñîí áèç ýý ãýæ áîäîãäîíî. Öýðýíïàãìà
ýã÷èéí ÿâóóëñàí òýðëýã, çàõèäàë õî¸ðûã Äýíäýâ àõàä õ¿ðãýæ ºãººä, òýð ýðèéí õºøèæ õºðñºí
ñýòãýëèéã á¿ëýýö¿¿ëæ ìàãíàéíûõ íü ¿ð÷ëýýñèéã òýíèéëãýâýë ñóðãóóëüä îðæ ÷àäààã¿é ÷ ãýëýý
ìèíèé íàñíû õýðýã á¿òýõ þì øèã áîäîãäîíî.
2. “ óéä” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Íÿëõûí ãýíýí àéäñûã ìèíü
Õºõººðºº ¿ðãýýñýí èæèé
Íàðàíä íàìàéã ¿íñ¿¿ëýõ ãýæ
Äºðººíä õ¿ðãýñýí ààâ
Ñ¿¿ äýâñýæ òîññîí
Õî¸ð õàëóóí óóë
Ñ¿¿äðýýñ õ¿ðòýë õàðàìëàæ ºñãºñºí
Èæèé ààâ õî¸ð.
2. “ ¿íýñ” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.


“Åðòºíöºä õ¿í áîëæ òºðºõ íü ìàø ÷óõàë” õýìýýí äýýäýñ ìýðãýä íîìëîæýý. Õºâã¿¿í ñàÿ
íÿðàéëìàãö ºëñºâ÷ ººðºº èäýæ ¿ë ÷àäíà. Äààðàâ÷ ººðºº ºìñºæ ¿ë ÷àäíà. Öàðàé ºíãèéã
øèíæèëæ, óéëáàë ò¿¿íèé óë çîâíèíî. Øºíèéí íîéðûã ¿ë áîäîí ýíýðýíã¿é ñóâèëíà. ªâäºõ,
óíòàõ, èäýõèéã ãýýíý. Ýõ áîëñîí õ¿í àðâàí ñàð áîëòîë õ¿÷ òàìèðûã áàðæ, øàíàëàí òýýæ,
ãàíö áèåä çîâëîí õ¿ëýýí òýñâýðëýæ íÿðàéëñíûã òóéëààñ õ¿íäýòãýí ñàíàãàëçâàë çîõèíî.

Ñýòãýëèéí öàíãàà
Öóñíû ãàë
Íàñíû õºë
Õîðâîîãèéí àðãàìæàà
Àçûí òýíãýð ¿ð ìèíü äýý
Ààâ ýýæ õî¸ðòîî èð äýý, èð.
2. “ èð” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Õýäèéãýýð èõ ýðäýìòýé ìýðãýí áîëîâ÷
Õýðýâ áóñäàä º÷¿¿õýí ýðäýì áàéâààñ ñóðòóãàé
Õýçýýä òýð ìýò ñóðàëöàæ ÿâáààñ
Õýòýðõèé õàìãèéã ìýäýã÷ áîëîõ áîëíî.
2. “ ñóð” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Íîìèí õºõ òýíãýðèéí äîîð ñîõîð íîìèí îð÷ëîí åðòºíöèéí ãýðýë ãýãýýã ýñ ¿çýâ÷ ººðèéíõºº
ºâºðìºö àìüäðàëààð æàðãàëòàéõàí àæ òºðºõ àæýý. Ìºíãºí õàçààðûí ãàí àìãàéã òàñ çóóí
õàäóóðàõ øàðãàë ìîðèíû íóðóóí äýýð äºðººãºº òàñ æèéí, æîëîîãîî øóäàðãààð àòãàí
äàðöàãëàõ áîð õ¿¿ã õàðàõàä íýí áàõäàëòàé.
2. “¸âîð ” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Çóíû øºíèéí ¿äýø Ã¿íæèéí ñ¿ìèéí ýðãýí òîéðîí íàì ã¿ì àãààä ýðò äýýð íýãýí öàãò ýíä
õààä, íî¸ä, õàòàä òýðã¿¿òýí ÿìáàòíóóä çóãààöàí åðòºíöèéí ò¿ìýí æàðãàëä óìáàæ áàéñàí áóé
çà.
2. “ õàäàð” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.


Ýíý òóøàà òàâüñàí ÷ºäºð òóøàà, ñàíäëûí òóøàà ÷ºòãºð àâñàí ìýò àëãà áîë÷èõæýý. Õàøèí
õýýðýý óíààä òàðâàãà çóðàì àãíàíõàí çºíãººðºº òàéâàí ÿâñàí òýð õ¿í ãýíýò
èéíõ¿¿ áóõèìäóó, ñàíäðóó, áóäëèó áîë÷èõ ãýæ äýý.
2. “ ñàíäàð” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Äàâðàõ, õýòðýõ, á¿ðýëãýõ, ñ¿éòãýõ, äàâàìãàéëàõ, èõýðõýã ÿðüäàã, áàðäàì õººð¿¿ ãîî÷èéã
îìãîðõîã áàðäàì ãýíý. Òàâüòàðã¿é, ä¿éëãýð, õºíãºí áàëìàä, àãñàí ñîãòóóã äîëãèí áàëìàä
ãýíý. Ãýíýí, ìóíõàã, ýðã¿¿ õàðàíõóé, óõààí ñýõýýã¿é, ìàíãóó ìýýíýãèéã òýíýã ìóíõàã ãýíý.
2. “ õýòýð ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Õàøèí ìîõîî, ãýäýí ãîäîí, äîðîé ìº÷èä, õîéðãî çàëõóó, ìàðòàõ ìóíãèíàõûã ¿õýýíö äîðîé
ãýíý. Äîãøèí, õýäýð õýðöãèé, îìãîëîíã õàòàí äîãøèí ãýíý. Àðãàëàí ãýíýä¿¿ëýõ, çóñàð
çóéãàð, ìýëçýõ áóöàõ, óðâàõ íÿöàõûã çàëüõàé ãàæóó ãýíý. Õàòãàõ, ã¿òãýõ, óíàãààõ, íýðìýõ,
áÿëäóó÷ëàõ, ñàéìøðàõûã õîâ÷ áÿëäóó÷ ãýíý.
2. “ ìýëç ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Õ¿ðýë èë¿¿ð, áîëîð ñîðóóë
Ýýæèéí èë¿¿ð, õàéðóóë, áàðèóë ãóðàâ
Ýã÷èéí ýýð¿¿ë, õàéðóóë, áàëëóóð ãóðàâ
Ýëýý, õýðýý, ãàëóó ãóðàâ ýðãýí äýýã¿¿ð ýðãýëäýíý.
Ìÿíãàí õààíû ìÿíãàí ìºíãºí áºìáºãèéã
Ìÿíãàí õààíû ìÿíãàí ìºíãºí áºìáºã áèø ãýýä
ßìàð ìÿíãàí õààíû ìÿíãàí ìºíãºí áºìáºãèéã
Ìÿíãàí õààíû ìÿíãàí ìºíãºí áºìáºã ãýõ þì áý?
2. “ õàéð” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Õîòãîð äîòîð îãîòîð îãîòíî.
Çóðãààí íàñòàé áóðõè
Çóðìàíä ç¿¿ñýí óðõè
Çóóí ìîäíû ãîðõè
Ç¿¿í ÷èõíèé ãàðõè.
Àðûí òýð íóóð
Àðãàã¿é òîì íóóð
Àâäðûí òýð í¿¿ð
Àëàãã¿é õ¿ðýí í¿¿ð.
2. “ ç¿¿” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ìºíãºí õîíõ
Õºíãºí õîíõ
Ãàíãàí äàíõ
Íèìãýí ëîíõ.
Óóë, óóëü, óë ãóðâàí íýð ¿ã
Óëàéõ, óéëàõ, óëëàõ ãóðâàí ¿éë ¿ã.
Öàñ, öààñ, öàðñ öàâ öàãààí
Çîñ, çýñ, öóñ öºì óëààí.
Ãýðèéí ãàíö òîì äàí òóóðãà
Ãàëûí ãàíö òîì ãàí òóëãà.
2. “ õºòºë ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Õºðø ºâºº ººðºº
Õºðñ øîðîî óõààä
Íàðñ, öàðñ òàðèëàà.
Ààâûí õàð ìîðèéã
Ýýæèéí àëàã ìîðü ãýæ
Ýýæèéí àëàã ìîðèéã
Ààâûí õàð ìîðü ãýæ ìàðãàëäàâ.
Æàð ãàðóé îîíî
Çóó ãàðóé çýýð.
2. “ õºäºë ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.


Øèðìýí òîãîî
Øèðìýë øèðäýã
Øèðýí áîãö
Øèëýí áºãæ.
Õóø íàìàð ºâºëã¿é
Íîâ íîãîîíîîðîî áàéõààñ
Õóñ íàìàð ºâºëã¿é
Íîâ íîãîîíîîðîî áàéäàãã¿é.
2. “ õ¿ëõ ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Òóéëûí îëîí
Òóóëàéí àðüñ
Òóóëûí ãîëûí
Òóëûí õàéðñ.
Öîõ, ÷èõ, äóõ ãóðàâ ãýýä
Öîõ, ÷èõ, äóõ ãóðâàà òîîëîîðîé.
Óñ ñàéòàé áóëàã
¯ñ ñàéòàé áóëãà.
2. “ çàëáèð” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Òàðàãíû òàõèð õàëáàãà
Òàðâàãàíû ìàõèð õàëáàãà.

Òàðãàí òàðëàí ñàðëàã
Äàðãàð òîðãîí òýðëýã.
Àðàã øýýçãèé ìîä
Àëàã øààçãàéí ºä.
Àðûí óóëûí àñãà
Àâäðûí óðäàõ àäàñãà.
2. “ îñãî” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ýð¿¿, íóðóó, äýë¿¿, áóëóó äºðâèéí
Àëü íü íóãàñòàé âý?
Ìèíèé ìîðü çýýðä ìîðü
Ã¿éäýë ñàéòàé òàðãàí ìîðü
×èíèé ìîðü õóë ìîðü
Õîë îéðäîî àëäàðòàé ìîðü.
Íîãòîîðîî íîãòîëáîë íîãòëîîðîé
×àãòààðàà ÷àãòàëáàë ÷àãòëààðàé.
2. “ ãýëäýð ” ãýñýí ¿ãèéã öàãààð òºãñãºõ íºõöºëèéí õóâèëëààð õóâèëãà.

Ç¿éð öýöýí ¿ã
ªíäºð óóëûã õàéðõàí ãýæ äóóä
ªâãºí íàñòàíòàé çîëãîâîë ààâ ãýæ áîä
Àÿí çàìä ãàðàõûí ºìíº õýë àì, õýð¿¿ë øóóãèàíààñ òýâ÷èí öýýðëý.
Àðõèéã àõìàä íàñòàé õ¿íèé äýðãýä óóäàãã¿é
Ãààíñíû òîëãîé õýýðýýñ îëáîë àâàõûã öýýðëý
Ãàëûí õàé÷èéã àíãàéëãàæ òàâèõûã öýýðëý.
2.“ñýðãý” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.

¿¿ñëýý, ÷àíààðàé, õè÷ýýâýë, àìàðúÿ,áîäóóçàé

Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí õóóëü øèíý÷ëýãäýí, áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ ¿çýë áàðèìòëàë
áàòëàãäàí, ýíý õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýõëýí áîëîâñðîëûí íèéò áàéãóóëëàãóóäàä ìºðäºæ ýõýëíý.
Ãýíýò äàéñíû ñóì ýõ îðíîî ñýòãýëäýý òýýæ ÿâñàí áààòàðëàã ýðèéí öýýæèíä òóñàõàä í¿äèéã
íü öóñ á¿ðõýâ.
2.“òàøóóðàà ºðãººä” îíöîëñîí ¿ãèéã á¿òöýýð çàäàëæ,òóñ á¿ðèéã íýðëýæ áè÷.
Õàñ òàìãà, õàæóóëæ õýâòýõ, ãýðèéí õàÿã, õèéë õºãæèì, õèðñíèé ýâýð

Áºâ áººðºíõèé
Áºíäãºð áºìáºãèéã
Áºíäãºð áººðººð íü
Áºìáºð¿¿ëýí áºìáºð¿¿ëýí ºíõð¿¿ëíý.
Á¿òýí íîìûí ñàéõàí äàðäàñ
Á¿ä¿¿í ìîäíû æààõàí òàéðäàñ.
2.“ºíõºð” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.

Òýð óðò õºðºº
Ýíý õóðö ñýðýý.
Ñ¿ðýã ãàëóó
Ñ¿ðëýã óóëñ.
Øàð øàð íàð øàðíà
Øîð øîð ãîë óðñàíà.
Àÿãàíä õèéñýí àéðàã
Àéðãàíä õèéñýí àÿãà.
2.“óðñ” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.


Ñýð ñýð ñàëõè
Ñ¿ð ñ¿ð ¿ëýýíý.
Àëàã òóãàë
Àðàã ñàâàð.
Îðîîöîëäîîòîé îëîí îëñíû
Îðîîöîëäîîã íü îëîõ ãýýä
Îðîîöîëäîîã íü îëîëã¿é
Îðîîöîëäîîòîé íü îëëîî.
2.“¿ëýý” ãýñýí ¿ãèéã áèåýð òºãñãºõ íºõöºëººð õóâèëãààðàé.

Ìîäíû øèëì¿¿ñ
Í¿äíèé ñîðìóóñ.
Õóëàí æîðîî
Ñóðàí æîëîî.
Ãîëûí ÷óëóó ìºëãºð
Óóëûí ÷óëóó áàðçãàð.
Õóñ ìîäîí ñàíäàë
Õóø ìîäîí øàë.
2.“ñîðìóóñ” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.


Ñàâðûã õóñààð çîðíî
Øàâðûã óñààð çóóðíà.
Øàíõ ñàéòàé øàðãà
Ñàâàã ñàéòàé ñàðëàã.
Ýðã¿¿ áÿðóó
¯¿ãýýð ÿâàâ óó,
Ò¿¿ãýýð ÿâàâ óó.
Òàðüñàí àðâàí õóø
Òàéðñàí ãóðâàí õóñ.
2.“áÿðóó” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Õóð äýëòýé õóë ìîðü
Õóðä èõòýé áîð ìîðü
Õóâ ÷èõòýé õàð ìîðü
Àëü íü ÷ àÿòàéõàí ìîðü.
Ýíý øèëì¿¿ñ
Øèíý øèëì¿¿ñ
Øèíý øèëì¿¿ñ
Òîì øèëì¿¿ñ.
2.“ìîðü” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ø¿ðýí õººðºãíèé õèëýí äààëèí
Øèëýí õººðºãíèé õ¿ðýí äààëèí.
Îðîî áóóðàë äîðîî áóñãàíà
Æîðîî ñààðàë æîëîî äóãòàðíà.
Ýðõ õî¸ð õóâ õàð èøèã
Èõýð ìóõàð èæèë èøèã.
Ìàëààñ ñààñàí øèíãýí ñ¿¿
Òàëààñ ò¿¿ñýí øèíýõýí ø¿¿.

2.“õººðºã” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ìîíãîë áè÷ãýýð ººðèéãºº
ñîðü¸ ¹336
Óðüä ýðò óðãàñàí
Óðä óóëûí óëèàñ óó
Óðò óðò óðãàñàí
Óðä ãîëûí õàéëààñ óó.
Ýðýýí òàõèíû ýðýýí äààõü
Ýðýýí äàõíû ýðýýí äààõü
Èâ èæèëõýí ýðýýí äààõü.
2.“óóë” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ãóðâóóë ã¿éæ ãóðãóóë áàðèíà
Äºðâ¿¿ë ã¿éæ ã¿ðâýë áàðèíà.
ªºðèéíõºº ºðººíèé îðûã
ªãëºº ººðºº õóðààãààðàé.
Óóëûí áóãà óóëàíäàà óðàìäàíà
Óëààí áóõ óóðàíäàà óðàìäàíà.
2.“áóõ” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ñ¿¿ëýí ø¿¿ð

Ñ¿ðëýí ø¿¿ð õî¸ðûí
Ñ¿¿ëýí ø¿¿ð íü áºõ ¿¿
Ñ¿ðëýí ø¿¿ð íü áºõ ¿¿?
Ìÿíãàí ãàíãàí ìºíãºí ãîðõèíû
Íýã ãàíãàí ìºíãºí ãîðõè íü
Íèìãýí õºíãºí ìºíãºí ãîðõè.
2.“ø¿¿ð” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

ªíäºð äýýðýýñ
Áºíäãºð ºíäºã
Áºíäºã áºíäºã
Áºìáºðºí ºíõºðíº.
Àðûí óóëûí àðâàí òàâàí òàðâàãàíû
Òàâ íü ÿàñàí òàðãàí òàðâàãà âý?
Àëàã ¿ðýý ÷ àëàã àäóóíäàà àëãà
Àëãà áîëñîí àðäàã ¿ðýý ÷ àëãà.
2.“òàðâàãà” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ã¿éäýëòýé ã¿éäýëã¿é ìîðèéã
Ã¿éëãýæ áàéãààä ã¿éäëèéã íü ìýäíý.
Ã¿éëãýæ ¿çýõã¿é áîë
Ã¿éäýëòýé ã¿éäýëã¿éã íü ìýäýõã¿é.
Õàð õýýð ¿ðýý
Ãàðààíä ò¿ð¿¿ëæ ãàðàâ óó
Áîð õýýð ¿ðýý
Áàðèàíä ò¿ð¿¿ëæ îðîâ óó.
2.“ã¿é” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Æîðîî ìîðèíû æîëîîã íü äàðâàë
Æîðîî íü îðîõîîñ
Æîðîî ìîðèíû æîëîîã íü äàðàõã¿é áîë
Æîðîîãîîð ÿâàõã¿é.
Õààíû øàð àëòàí áºìáºã
Õàòíû õºõ ìºíãºí áºìáºã
Óëñûí óëààí õ¿ðýë áºìáºã.
2.“äàð” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Áàðòàà èõòýé ºðòºº õýðòýé çàìààð
Åðã¿¿ëæ õàòèðóóëàõäàà ÿäðààã¿é þì ÷èíü
Áàðòàà áàãàòàé ºðòºº õýðòýé çàìààð
Åðã¿¿ëæ õàòèðóóëàõäàà ÿäðàõã¿é.
Õýðìýí äýýð óíàñàí õÿðóóã
Õýðýý èðýýä õºëººðºº ñóóãààä
Õýëýýðýý äîëîîõûã ¿çýâ ¿¿.
2.“õàòèð” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Íàðñ ìîäíû íààíà
Íàéìàí öàðñ ìîä
Öàðñ ìîäíû öààíà

Íàÿí íàðñ ìîä.
Ààâûí àëàã ìîðü
Àðãàìæààãàà ÷èðýýä
Àðààð ãàðàâ óó, ºâðººð ãàðàâ óó.
2.“÷èð” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Àðûí àðâàí òàâàí òàðãàí òàðëàí
Õàð ñàðëàãèéí òàðãèéã
Òàðàã áèø ãýæ ýñ óóãààä
ßìàð àðâàí òàâàí òàðãàí òàðëàí
Õàð ñàðëàãèéí òàðãèéã
Òàðàã ìºí ãýæ óóõ âý?
Èë ¿ãòýé õ¿í
Èð ñàéòàé õóòãà.
2.“óó” ãýñýí ¿ãèéã íºõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

×àâãàíöûí õ¿¿
×àöàðãàíàòûí àðààð
×àöàðãàíà÷èëáàë ÷àöàðãàíà÷ëààðàé.
Öàãààí, óëààí õî¸ð äóíãèéí
Öàãààí íü óëààí äîòîðòîé
Óëààí íü öàãààí äîòîðòîé.
2. “÷àâãàíö” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Ìîíãîë áè÷ãýýð ººðèéãºº
ñîðü¸ ¹346
Õîéãóóð ÿâàà õîðü ãàðóé
Õîíãîð àëàã ãàëóó
Õîéãóóð ãàðàõ íü óó
Óðäóóð ãàðàõ íü óó.
Äàëàíãèéí ýíãýðèéí
Äàëàí öàãààí ãýðèéí
Äàí öàãààí äààâóóí á¿ðýýñ.
2. “ãàëóó” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Áàëëóóðààð áàëëàæ çóðàã çóðëàà
Äàëëóóðààð äàëëàæ çóðàì àãíàëàà.
Òýð ýðýã äýýð õàð òàðëàí áÿðóó
Øàð ýðýã äýýð áîð òàðëàí áÿðóó.
2. “áàëëóóð” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Õ¿ì¿¿ñèéã ºíãº ºíãèéí ëÿíõóà öýöýãòýé ç¿éðëýæ áîëîõ áºãººä òýãýõäýý òîãòìîë óñàíä
óðãàäàã öýíõýð, óëààí, øàð, öàãààí ºíãèéí ëÿíõóàòàé ç¿éðëýæ áîëîõ áà òýäãýýð íü öóãààðàà
óñàíä óðãàäàã õýäèé ÷ íýã õýñýã íü óñàí äýýð, íºãºº íü óñíû ãàäàðãà äýýð, ãóðàâ äàõü íü
óñíààñ äýýø óñàíä õ¿ðýëã¿é óðãàäàã áèëýý.
2. “óñ” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.


Òîìîîõîí ãóàëèí ìîä èõ ìºðºíä õºâæ ÿâæ áîëîõ áºãººä òýð íü áàðóóí ç¿¿í ýðãèéí
àëèíä ÷ ýñ îéðòâîë èõ ìºðíèé òýõèé äóíä ýñ æèâáýë óñíû õàÿëãà ò¿¿íèéã ýðýã äýýð ãàðãàæ
ýñ õàÿâàë õ¿í ò¿¿íèéã ýñ áàðüæ òîãòîîâîë óñíû ýðã¿¿ëãýä ýñ îðâîë äîòðîîñîî ýñ ºìõºðâºë
õºâñººð ÿâààä ýöýñ íü äàëàé òýíãèñò õ¿ðíý.
2. “ìºðºí” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

Àëñûí äºðººíä äºðººëºõèéí öàãò èæèé,
- Çàìäàà ñàéí ÿâààðàé,ìèíèé õ¿¿ õýìýýí áàðóóí õàöðûã ìèíü ¿íýñýí õîöîðíî.
Àëñûí àÿíààñ äºðºº ìóëòëàí áóóõûí öàãò èæèé,
-Ñàéí ÿâæ èðýâ ¿¿, ìèíèé õ¿¿ õýìýýí ç¿¿í õàöðûã ìèíü ¿íýñýí óãòàíà.
Õàãàöëààð õóâààãäñàí èæèéí õàéð ñàÿ á¿òýí áîëæ, íàäàä øèíãýíý.
2. “äºðºº” ãýñýí ¿ãèéã íýðèéí íºõöºëººð á¿ðýí õóâèëãààðàé.

монгол бичгийн хэрэглэгдэхүүн

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

More from altantuya2012

монгол бичгийн хэрэглэгдэхүүн