Монгол дахь Конрад-Аденауэр-Сан болон МУИС-ийн Улс төр судлалын тэнхим хамтран хэрэгжүүлсэн “Монгол Улсын төрийн байгуулал дахь засаглалын институтийн талаарх судалгаа” төслийн хүрээнд хийсэн судалгааны товч танилцуулга, 2018.11.19

1. МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН ТОГТОЛЦООН ДАХЬ
ШҮҮХИЙН БАЙР СУУРЬ, ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮР НӨЛӨӨ
Л.ГАЛБААТАР
2018.11.19
Монгол дахь Конрад-Аденауэр-Сан МУИС-ийн Улс төр судлалын тэнхим
“МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН БАЙГУУЛАЛ ДАХЬ ЗАСАГЛАЛЫН ИНСТИТУТИЙН ТАЛААРХ СУДАЛГАА” ТӨСӨЛ

2. Агуулга
 АСУУДАЛ
 ШИЙДЭЛ:
Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийн зохицуулалт?
 ДҮГНЭЛТ, ЗӨВЛӨМЖ

3. 54.80% 55.70%
28.40%
30.90%
2017 2018
1. Монгол Улсын шүүхийн үр ашигтай байдал, 2017-2018
Эдийн засгийн эрх чөлөөний ерөнхий төлөв Шүүхийн үр өгөөжийн төлөв
Index Of Economic Freedom https://www.heritage.org/index/visualize?cnts=mongolia&type=11

4. 0.53
0.45
0.5
0.48
0.52
0.54
0.52
0.47
0.44
0.39
2012-2013 2014 2015 2016 2017-2018
2. Төрийн бусад институтийн зүгээс шүүхэд зохисгүй
нөлөөлж буй үзүүлэлт, 2012-2018
иргэний хэргийн шүүх эрүүгийн хэргийн шүүх
World Justice Project. Rule of Law Index Reports /2008-2018/

5. Огноо Судалгааны нэр
Судалгааны
байгууллага
Дүгнэлт
2006
Монгол дахь засаглалын
төлөв байдлыг үнэлэх
судалгаа
ГХЯ, НҮБХХ
Шүүхийг улс төрөөс зарим талаар хараат
болгож байна.
2009
“Төрийн байгууллагын
шударга байдлын
төвшинг үнэлэх”
туршилт судалгаа
Дэлхийн банк,
АТГ
“Шүүх байгууллага” 12 байгууллагаас 10
дугаар байранд орсон
2010
Ардчилсан засаглалын
төлөв байдалд гарсан
өөрчлөлт
ШУА, ФСЭХ
Шүүх эдийн засгийн хараат байдалтай
байна
2011
“Шүүх эрх мэдлийн
шинэчлэл ба шударга ёс”
үндэсний чуулган
ЕТГ, УИХ, ЗГ
Шүүх нь улс төр, эдийн засгийн хараат
байна

6. Судалгааны нэр
Судалгааны
байгууллага
Дүгнэлт
2013
Шүүхийн шинэтгэлийн үйл
явцын асуулгын судалгаа
Хууль зүйн
үндэсний хүрээлэн
Эдийн засгийн баталгаа хангалтгүй
байна
2016
“Монгол Улсын Шүүхийн
байгууллагад хийсэн судалгаа”
Judicial Integrity Scan
ГОУХАН
/GIZ/
Шүүгчийн цалинг бууруулах
эрсдэлтэй болсон. Шүүхийг өөрчлөн
байгуулах үед шүүгчийн хараат бус
байдлыг хөндөж байна.
2016
“Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн
хуулийн хэрэгжилтийн байдалд
хийсэн дүн шинжилгээ”
УИХ,
НҮБХХ
Шүүхийн бие даасан байдлыг
ердийн хуулиар бэхжүүлж чадахгүй
байна
2017
Эдийн засгийн эрх чөлөөний
индексийн олон улсын тайлан
Эдийн засгийн эрх
чөлөөний
институт
Монгол Улсад шүүх үр ашиггүй, улс
төрийн нөлөөнд орсон
2018
“Эрх зүйт ёсны индекс”-ийн
2017-2018 оны тайлан
Дэлхийн шударга
ёсны төсөл
Монгол Улсын шүүхийн үйл
ажиллагаанд төрийн бусад
институтийн хөндлөнгийн нөлөөлөл
их байна

7. 2014-2016 онд Шүүхийн ёс зүйн хорооноос
сахилгын хэрэг үүсгэсэн гомдлын товч агуулга
Сахилгын
хэрэг үүсгэсэн
гомдлын тоо
Гомдлын товч агуулга
Процессын
хууль буруу
хэрэглэсэн
Хэргийн нэг
талд
үйлчилсэн
Хүнд суртал
гаргасан
Зохисгүй
байдал
гаргасан
84 44 (51.2%) 23 (26.7%) 12 (14%) 7 (8%)
Д/д Шийтгэлийн төрөл Шийтгэлийн тоо Шүүгчийн тоо (7/511)
1 Сануулах 7 7
2
Цалингийн хэмжээг
бууруулах
4 3
3 Огцруулах 1 1
2014-2017 онд Ёс зүйн зөрчил гаргаж, хариуцлага хүлээсэн шүүгчийн тоо

8. Шүүхийн бие даасан байдалд
хөндлөнгөөс нөлөөлж буй этгээд
Засгийн
газар
Улсын Их
Хурал
Ерөнхийлөгч

9. ЗГ-аас шүүхийн бие даасан байдалд нөлөөлж буй асуудал
• “Шүүгч бүр дээр хувийн хэрэг нээж,
шийдвэрлэсэн хэрэг маргаан нь дээд
шатны шүүхээр өөрчлөгдсөн тохиолдол
бүрд зөрчлийн оноо тооцон
хариуцлагыг дээшлүүлнэ”
/ЗГ-ын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны
хөтөлбөр, 5.3.3/
• Улсын хэмжээнд захиргааны хэргийн
шүүхийн шийдвэрийн дунджаар 16%-д
хариуцагч шийдвэрийг биелүүлдэггүй,
шүүхийн шийдвэрийг хүндэтгэдэггүй
/бүх шатны Засаг дарга, ЗДТГ, Яам,
ТНБД, зарим агентлаг/
• Захиргааны хэргийн шүүхийн хяналтаас
ЗГ-ын шийдвэр, түүнийг хэрэгжүүлсэн
төрийн захиргааны төв болон төрийн зах
иргааны бусад байгууллага,
нутгийн захиргааны байгууллагын
шийдвэр, үйл ажиллагааг гаргана
/ЗЕХ-д өөрчлөлт оруулах тухай
хуулийн төсөл, 2018.06.15/
• Захиргааны хэргийн шүүхээс ЗГ-т
холбогдуулан үүсгэсэн захиргааны
хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно
/ЗЕХӨОТ хуулийг дагаж мөрдөх журмын
тухай хуулийн төсөл, 2018.06.15/

10. УИХ-аас шүүхийн бие даасан байдалд нөлөөлж буй байдал
• Хэрэг хянан шийдвэрлэх үйл
ажиллагаа явуулж байхад
өршөөлийн хууль гаргасан
/2015.08.11/
• Иргэний болон захиргааны хэргийн
шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр
болсноос хойш 2-3 жил өнгөрсөн
бол түүнийг гүйцэтгэх ажиллагаа
үүсгэхгүй /Шүүхийн шийдвэр
гүйцэтгэх тухай хууль, 2017.06.09/
• Монгол Улсын шүүхийн тухай
хуулийн 28.5-д “Шүүхийн
үйл ажиллагааны төсвийг
өмнөх жилийнхээс бууруулахыг
хориглоно” гэснийг хүчингүй
болгосон /2015.11.10/
• Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай
хуулийн 23.5-д “Шүүхийн
төсвийг батлахдаа шүүгчийн цалин
хөлсний бүрэлдэхүүн, хэмжээг
бууруулж болохгүй” гэснийг хүчингүй
болгосон /2015.11.10/

11. Ерөнхийлөгчөөс шүүхийн бие даасан байдалд
нөлөөлж буй асуудал
• Шүүх байгуулах тухай хууль шинэчлэн батлагдсантай
холбогдуулан шүүгчийг чөлөөлж, томилохдоо 13 шүүгчийг буцаан
томилоогүй. 34 шүүгчийг өөрийнх нь саналыг үл харгалзан өөр шүүхэд
шилжүүлэн томилсон.
/Ерөнхийлөгчийн 2013 оны 198, 199, 2015 оны 110, 111 дүгээр зарлиг/
• Шүүгчийг сонгон шалгаруулах үйл ажиллагааны нэг үе шатанд Монгол
Улсын Ерөнхийлөгчийн институт шууд оролцож байна
/Ерөнхийлөгчийн 2018 оны 13 дугаар зарлигийн хавсралт “Шүүгчийг сонгон
шалгаруулах журам”, 1.6/

12. • Шүүхийн бие даасан байдал /1-7/
• Шүүгчийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх,
эвлэлдэн нэгдэх эрх, эрх чөлөө /8-9/
• Шүүгчийн сонгон шалгаруулалт, сургалт /10/
• Шүүгчийн албаны бүрэн эрхийн баталгаа /11-14/
• Мэргэжлийн нууцлал болон дархан эрх /15-16/
• Шүүгчийн бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх, огцруулах
асуудал /17-20/
Олон улсын
суурь
зарчмын
хэрэгжилт
Монгол Улсад
хангалтгүй
байна (10/20)
НҮБ-ын 1985 оны
“Шүүхийн бие даасан байдлын үндсэн зарчмууд”

13. Монгол Улсад шүүх
бие даан
ажиллахад сөргөөр
нөлөөлөх асуудал
байсаар байна
Асуудал нь
институтын
шинжтэй байна
Асуудлыг
ердийн хуулиар
шийдвэрлэх
боломжгүй
байна

14. Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд хийсэн дүн шинжилгээ
Төслийн зохицуулалт Дүгнэлт
28.4.Хянан шалгах түр хороо нь холбогдох
хууль тогтоомжийн дагуу мэргэжлийн,
хараат бус шинжээч томилох, гэрч дуудах,
тайлбар, мэдүүлэг авах, нотлох баримт
гаргуулах эрхтэй. Тус хорооны дүгнэлт
шүүх, эрх бүхий бусад байгууллагад үүрэг
хүлээлгэхгүй.
28.5.Хэрэг, маргаан хянан
шийдвэрлэх ажиллагаанд байгаа асуудлаар
хянан шалгах түр хороо байгуулахгүй.
УИХ-ын Хянан шалгах түр хороо нь
шүүхийн шийдвэрийг хянахгүй
байх, шүүгчид нөлөөлөхгүй байх
процессын баталгааг төсөлд тусгаагүй
тул, шүүх эрх мэдлийг өөр байгууллага
эрхлэн хэрэгжүүлэхийг
хориглох, шүүгчээс шүүн таслах
үүргээ хэрэгжүүлэхэд хөндлөнгөөс
оролцож болохгүй байх зарчмыг зөрчих
эрсдэлтэй байна.

15. Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд хийсэн дүн шинжилгээ
Төслийн зохицуулалт Дүгнэлт
51.3.Хууль зүйн дээд боловсролтой, хуульчийн
мэргэжлээр 15-аас доошгүй жил ажилласан, Монгол
Улсын 45 нас хүрсэн иргэнийг Улсын дээд шүүхийн
шүүгчээр 12 жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа томилно.
Хууль зүйн дээд боловсролтой, хуульчийн мэргэжлээр 5-аас
доошгүй жил ажилласан, Монгол Улсын 35 нас хүрсэн
иргэнийг бусад шүүхийн шүүгчээр томилж болно.
Давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч нь тухайн шүүн
таслах ажлын төрлөөр дагнан анхан шатны шүүхэд 6-аас
доошгүй жил шүүгчээр ажилласан байна.
Зөвхөн тодотгол
төдий байх бөгөөд
асуудлыг
шийдвэрлэх
шинжгүй
байна.

16. Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд хийсэн дүн шинжилгээ
Төслийн зохицуулалт Дүгнэлт
49.6.Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийг дараахь журмаар байгуулна:
1/Шүүхийн ерөнхий зөвлөл 11 гишүүнээс бүрдэнэ. Шүүхийн
ерөнхий зөвлөлийн гишүүн 4 жилийн хугацаагаар зөвхөн нэгэн
бүрэн эрхийн хугацаанд ажиллана;
2/Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн гишүүдийн 3-ыг УИХ, 2-ыг
Ерөнхийлөгч тус тус томилох бөгөөд тэдгээр нь хуульчийн
мэргэжлээр 10-аас доошгүй жил ажилласан, хууль зүйн өндөр
мэргэшилтэй байна;
3/Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн гишүүдийн 1-ийг хяналтын
шатны шүүхийн шүүгчдээс, 2-ыг давж заалдах шатны шүүхийн
шүүгчдээс, 3-ыг анхан шатны шүүхийн шүүгчдээс сонгоно;
4/Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн даргыг УИХ, Ерөнхийлөгчөөс
томилсон гишүүд дотроос нэр дэвшүүлж, нийт гишүүдийн
олонхийн саналаар сонгоно.
Шүүхийн
ерөнхий
зөвлөлийн
зорилго,
үйл ажиллагааг
бэхжүүлэхэд
чиглэхгүй байна.

17. Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд хийсэн дүн шинжилгээ
Төслийн зохицуулалт Дүгнэлт
51.2.Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс бүх шатны шүүхийн шүүгчийг
томилох шийдвэрээ Ерөнхийлөгчид хүргүүлнэ. Улсын дээд шүүхийн
шүүгчийг томилох шийдвэрээ Ерөнхийлөгчид хүргүүлэхийн өмнө
УИХ-д танилцуулна. Ерөнхийлөгч Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн
шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш 21 хоногийн дотор батламжилна.
Үндсэн хуульд заасан шаардлага хангаагүй гэж үзвэл Ерөнхийлөгч
шүүгчийг батламжлахаас татгалзаж, үндэслэлээ нийтэд мэдээлнэ.
51.5.Бүх шатны шүүхийн Ерөнхий шүүгчийг тухайн шүүхийн
шүүгчдийн дотроос нийт шүүгчдийн олонхийн саналаар 3 жилийн
хугацаагаар сонгоно. Ерөнхий шүүгчийг тухайн шүүхэд нэг удаа
улируулан сонгож болно.
Шүүгчийн
албаны бүрэн
эрхийн
баталгааг
хангахад
нийцэхгүй
байна.

18. Дүгнэлт
• Үндсэн хуулийн өнөөгийн зохицуулалт хүрэлцээгүй,
дутуу байна
• Шүүхийн бие даасан байдалд учирч буй суурь бэрхшээлийг
шийдвэрлэх гол гарц: Үндсэн хуульд тусгах шаардлагатай
зохицуулалтыг шинээр нэмж тусгах
• Гэвч Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт,
өөрчлөлтийн төслийн /2018.06.22/ холбогдох хэсэг асуудлыг
шийдэхэд хангалтгүй байна

19. Зөвлөмж
1. Монгол Улсын Үндсэн
хуульд шүүхийн бие
даасан, шүүгчийн
хараат бус байдлыг
бэхжүүлэх чиглэлээр
нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах
2. Монгол Улсын Үндсэн
хуульд 4 агуулгаар
нэмэлт, өөрчлөлтийг
нэн тэргүүнд оруулах
3. Шүүхийн тухай багц хуулийн хүчингүй
болгосон зүйл, хэсгийг сэргээн баталж,
шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат
бус байдлыг бэхжүүлэх
4. Шүүхийн бие даасан байдлыг
алдагдуулах үр дагавартай хууль
тогтоомжийн зохицуулалтыг хүчингүй
болгох
5. Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат
бус байдлыг алдагдуулах бодит
эрсдэлтэй хууль тогтоомжийн төслийг
батлахгүй байх

20. Төрийн болон бусад институт шүүхийн бие даасан байдлыг
хүндэтгэж, сахин биелүүлэх нөхцөлийг хангах зорилгоор
Үндсэн хуулийн 52 дугаар зүйлд дор дурдсан агуулгатай 4
дэх хэсэг нэмэх.
• 52.4.Шүүхийн хүчин төгөлдөр аливаа шийдвэрийг
төрийн байгууллага, албан тушаалтан, иргэн хэн боловч
даруй биелүүлэх үүрэгтэй бөгөөд шүүхийн шийдвэрийг
хэрэгжүүлэх үүрэгтэй төрийн албан хаагчийг
эсэргүүцэхийг хориглоно.

21. Шүүх эдийн засгийн хувьд хараат бус байх нөхцөлийг хангах
зорилгоор
Үндсэн хуулийн 48 дугаар зүйлийн 3 дахь хэсгийг дор
дурдсан агуулгаар өөрчлөх.
• 48.3. Шүүх улсын төсвөөс санхүүжнэ. Шүүхийн үйл
ажиллагааны төсвийг өмнөх жилийнхээс бууруулахыг
хориглоно. Шүүхийн төсвийг батлахдаа шүүгчийн цалин
хөлсний бүрэлдэхүүн, хэмжээг бууруулж болохгүй.

22. Шүүгчийн албаны бүрэн эрхийг хангах зорилгоор
Үндсэн хуулийн 49 дүгээр зүйлд дор дурдсан агуулгатай 6 дахь
хэсэг, 50 дугаар зүйлд дор дурдсан агуулгатай 4 дэх хэсэг тус
тус нэмэх.
• 49.6.Шүүн таслах үйл ажиллагаанд болон шүүгчийн албан
үүргээ хэрэгжүүлэхтэй холбоотой бусад үйл ажиллагаанд
хууль бусаар буюу аливаа зохисгүй хэлбэрээр нөлөөлөх
гэмт хэрэг, зөрчилд хөөн хэлэлцэх хугацаа үйлчлэхгүй.
• 50.4.Улсын Дээд шүүхийн зөвшөөрөлгүйгээр шүүгчийг шүүн
таслах үйл ажиллагаатай нь холбогдуулан эрүүгийн хэрэгт
мэдүүлэг авах, мөрдөн байцаахыг хориглоно. Түүнчлэн
шүүхээс гэм буруутай болохыг эцэслэн тогтоосон шийдвэр
гартал Улсын Дээд шүүхийн зөвшөөрөлгүйгээр шүүгчийг
саатуулах болон баривчлахыг хориглоно.

23. Шүүгчийн хараат бус байдлыг алдагдуулахгүй байх зорилгоор
Үндсэн хуулийн 51 дүгээр зүйлд дор дурдсан агуулгатай 5 дахь хэсэг
нэмэх.
• 51.5.Шүүгчийг Үндсэн хууль болон бусад хууль зөрчсөн
үндэслэлээр бүрэн эрхээс нь түдгэлзүүлэх буюу огцруулах
асуудлыг Улсын Дээд шүүхээс эцэслэн шийдвэрлэнэ. Шүүгчийг
огцруулах, чөлөөлөхтэй холбоотой аливаа шийдвэр Улсын Дээд
шүүхийн хяналтад байна.
• 51.5.Хуульд заасны дагуу шүүхийн бүтэц, зохион байгуулалт
өөрчлөгдсөнөөс бусад тохиолдолд шүүгчийг үндэслэлгүй
чөлөөлсөн гэж үзвэл тухайн шүүгч тийнхүү шийдвэр гарснаас
хойш 15 хоногийн дотор Улсын Дээд шүүхэд давж заалдах
гомдол гаргах эрхтэй бөгөөд Улсын Дээд шүүх уг асуудлыг 30
хоногийн дотор эцэслэн шийдвэрлэнэ.

24. •АНХААРАЛ ХАНДУУЛСАНД БАЯРЛАЛАА