Notes of the subject ''History of Psychology''

1. Ανάπτυξη της
Ψυχολογίας στη Ρωσία
Μανόλης Δαφέρμος

2. Κοινωνικο-πολιτισμικό πλαίσιο
-Στη Ρωσία ακόμα και μετά την κατάργηση της
δουλοπαροικίας διατηρήθηκαν ισχυρά φεουδαρχικά
κατάλοιπα (η μεγάλη φεουδαρχική ιδιοκτησία της γης, ο
θεσμός της απολυταρχίας).
- Η επίσημη, απολυταρχική, θρησκευτική ιδεολογία της
τσαρικής αυτοκρατορίας δημιουργούσε φραγμούς στην
ανάπτυξη της φυσικο - επιστημονικής Ψυχολογίας, την
οποία θεωρούσαν συνώνυμο του υλισμού.
-Η συμπάθεια της ρωσικής intelligentsia προς τις φυσικές
επιστήμες εξέφρασε την προτίμησή της στην
αντικειμενική, ακριβή και τεκμηριωμένη προσέγγιση της
πραγματικότητας και την απέχθειά της στον άτακτο,
πλαδαρό τρόπο σκέψης, τον υποκειμενισμό και τον
ιδεαλισμό

3. Ivan Mikhailovich Sechenov (1829 - 1905)
«Αντανακλαστικά του εγκεφάλου»
► Ο Sechenov άσκησε κριτική
στην ιδεαλιστική Ψυχολογία, η
οποία εδράζεται στην αντίληψη
της ύπαρξης δύο υποστάσεων
στον άνθρωπο. Το σώμα του
ανθρώπου υπόκειται στους
νόμους του υλικού κόσμου, ενώ
το “πνεύμα” του ανθρώπου
παρουσιάστηκε ως ανεξάρτητη
και ελεύθερη αρχή, που δεν
υπόκειται σ’ αυτούς τους
νόμους.
► Απέρριψε την αντιπαράθεση
κατώτερου και ανώτερου
τμήματος του νευρικού
συστήματος και απέδειξε ότι η
ανακλαστική δραστηριότητα
αποτελεί ενιαία αρχή λειτουργίας
του κεντρικού νευρικού
συστήματος συνολικά.

4. Ποιός και πως πρέπει να διερευνήσει την Ψυχολογία
(Sechenov)
► Επιχείρησε να οριοθετήσει τα καθήκοντα της
Ψυχολογίας:
► «1) Η Ψυχολογία οφείλει να μελετά την ιστορία
της ανάπτυξης των αισθήσεων, των αντιλήψεων,
των σκέψεων, των αισθημάτων, κ.α.
► 2) έπειτα, οφείλει να μελετά τους τρόπους
συνδυασμού αυτών των ειδών ψυχικής
δραστηριότητας....
► 3) να μελετά τις συνθήκες αναπαραγωγής των
ψυχικών δραστηριοτήτων»

5. N.Chernyshevsky (1828 – 1889)
► Ανθρωπολογική αρχή στη
Φιλοσοφία
► κριτική της δυϊστικής θεώρησης
του ανθρώπου και της
αντιπαράθεσης πνευματικής και
υλικής υπόστασης.
► O Chernyshevsky υιοθέτησε
μονιστική προσέγγιση
υποστηρίζοντας ότι ο άνθρωπος
αποτελεί ολότητα, στην οποία
οργανικά συνδέονται οι υλικές
και πνευματικές διαστάσεις

6. Vladimir Bekhterev (1857 - 1927)
► Το 1885 στην κλινική ψυχικών και νευρικών ασθενειών του
Πανεπιστημίου του Kazan ο Bekhterev δημιούργησε το
πρώτο πειραματικό ψυχοφυσιολογικό εργαστήριο στη
Ρωσία.
► Aπέρριψε τη μέθοδο της ενδοσκόπησης και πρότεινε τη
δημιουργία μιας νέας Ψυχολογίας στη βάση αντικειμενικών
μεθόδων πειραματικής έρευνας. Αντικείμενο της
ψυχολογικής έρευνας, σύμφωνα με τον Bekhterev, δεν
πρέπει να είναι η συνείδηση, αλλά η συμπεριφορά. Τα
ανακλαστικά παρουσιάστηκαν ως στοιχειώδης μονάδα
μελέτης της συμπεριφοράς και ως πυρήνας για τη
θεμελίωση της νέας Ψυχολογίας.

7. Ivan Petrovich Pavlov (1849 -1836)
► Έρευνα της δραστηριότητας του
κεντρικού νευρικού συστήματος
που συμβάλλει στην σύνθεση
αλληλεπίδραση του οργανισμού και
του περιβάλλοντος.
► Η δραστηριότητα του εγκεφάλου
μπορεί να διερευνηθεί, μέσω της
ανάλυσης των ανακλαστικών. Ο
πρώτος τύπος ανακλαστικών είναι τα
ανεξάρτητα ανακλαστικά, που
αναπτύσσονται στο κατώτερο τμήμα
του νευρικού συστήματος και
εκφράζουν ένα σταθερό, απλό δεσμό
μεταξύ κάποιων φαινομένων του
εξωτερικού κόσμου και των
αντιδράσεων του οργανισμού (π.χ.
ένστικτα)
► στα ανώτερα τμήματα του νευρικού
συστήματος εμφανίζονται προσωρινοί
δεσμοί μεταξύ κάποιων αδιάφορων
ερεθισμάτων του εξωτερικού κόσμου
και της δράσης κάποιων ήδη
υπαρχόντων ανακλαστικών. Έτσι,
διαμορφώνονται τα εξαρτημένα
ανακλαστικά, που διαδραματίζουν
σημαντικό ρόλο στην προσαρμογή
του οργανισμού στο εξωτερικό

8. ► Πρώτο σύστημα σήμανσης: λειτουργικός μηχανισμός
στηριγμένος στην αναπαράσταση της πραγματικότητας από
αισθητηριακούς αποδέκτες.
► Δεύτερο σύστημα σήμανσης –ειδικό για τους ανθρώπους
σύστημα συμβολικών-γλωσσικών σημείων που παρέχει τη
δυνατότητα αφαίρεσης. «Δεν είναι τίποτα άλλο από τις
λέξεις που μας έχουν κάνει ανθρώπους».

9. Επιστολή προς τους νέους
►«Μελετάτε, συγκρίνετε, συγκεντρώνετε
γεγονότα! Όσο τέλεια κι αν είναι τα φτερά
του πουλιού, δε θα μπορέσουν ποτέ να το
σηκώσουν ψηλά, αν δεν ακουμπήσουν στον
αέρα. Τα γεγονότα είναι ο αέρας του
επιστήμονα και χωρίς αυτά δε θα μπορέσετε
ποτέ να υψωθείτε σε πτήσεις. Χωρίς τα
γεγονότα, οι θεωρίες δεν είναι παρά
σαπουνόφουσκες ή μάταιος κόπος» (Pavlov)

10. ► Σύγκρουση ιδεαλιστικών και υλιστικών προσεγγίσεων των
ψυχικών διαδικασιών.
► Η χρήση πειραματικών, αντικειμενικών μεθόδων στο
πλαίσιο της ρωσικής σχολής της Φυσιολογίας δεν ταυτίζεται
με τη μηχανιστική αναγωγή των ψυχικών διαδικασιών στις
φυσιολογικές διαδικασίες και στον εντοπισμό της
εξάρτησης των αντιδράσεων από τα ερεθίσματα (SÞ R),
όπως παρατηρείται στον αμερικανικό συμπεριφορισμό.
Αντιθέτως, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην εξακρίβωση των
εσωτερικών νομοτελειών των νευρικών διαδικασιών και
στον εντοπισμό του διαμεσολαβητικού ρόλου τον οποίο
επιτελούν

11. ► Οκτωβριανή επανάσταση. Περίοδος ριζικών κοινωνικών
μετασχηματισμών.
► Μεθοδολογική κρίση της Ψυχολογίας και οι απόπειρα
υπέρβασης της.
► Εμφάνιση της πολιτισμικής – ιστορικής ψυχολογίας
και της ψυχολογίας της δραστηριότητας
► «η τύχη της ψυχολογικής επιστήμης στη χώρα της
επανάστασης δεν μπορεί να κατανοηθεί παρά μόνο από
ιστορική άποψη, μέσα από το πρίσμα του παρελθόντος και
του μέλλοντος και μόνο στη μεγάλη προοπτική, στην
δυναμική των καταστροφών και της ανάπτυξης …»
(Выготский, 1928)

12. «Το ιστορικό νόημα της κρίσης
της Ψυχολογίας» (Vygotsky)
► «Το κέντρο στην ιστορία της επιστήμης μετατοπίστηκε.
Αυτό που ήταν στην περιφέρεια μετακινήθηκε στο κέντρο
και έγινε το κυρίαρχο σημείο του κύκλου... Ο λίθος που
απέρριψαν ως ακατάλληλο οι κτίστες, έγινε της όλης
οικοδομής ακρογωνιαίος λίθος (Vygotsky)
► «…λίθον όν απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες, ούτος
εγενήθη εις κεφαλήν γωνίας» (Κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο,
κα’ στ.42).
► Ο ρόλος της πρακτικής και της μεθοδολογίας στη
δημιουργία νέας ψυχολογίας

13. Vygotsky (1896-1934)
«Μότσαρτ της Ψυχολογίας»
► Πολιτισμική-ιστορική
ψυχολογία: θεωρία για
την ανάπτυξη των
ανώτερων ψυχικών
διαδικασιών
► Ψυχολογία του
ύψους σε
αντιδιαστολή με την
ψυχολογία της
επιφάνειας και την
ψυχολογία του βάθους

14. Φιλοσοφικό υπόβαθρο της
πολιτισμικής ιστορικής θεωρίας
►Spinoza
►Hegel
►Feuerbach
►Marx
--------------------------------------
- Από τα επιμέρους στοιχείων στις ενότητες
- Έμφαση στην έννοια της ανάπτυξης

15. Ρομαντική & Κλασσική επιστήμη
(Luria, 2010)
► Η «ρομαντική επιστήμη» εξετάζει τον άνθρωπο με
συνολικό τρόπο στη δυναμική ανάπτυξης.
«Γκρίζα η κάθε θεωρία, φίλε μου ακριβέ,
το χρυσοδέντρι της ζωής πράσινο θάλλει». (Γκαίτε, Φάουστ)
► Η «κλασσική επιστήμη» αναλύει την άνθρωπο στα
επιμέρους στοιχεία. Οι ψυχικές λειτουργίες εξετάζονται
υπό το πρίσμα μιας ατομοκεντρικής, στοιχειοκρατικής,
μονοδιάστατα αναλυτικής, αναγωγιστικής προσέγγισης.

16. Πολιτισμικής ιστορικής θεωρίας
► «Ψυχολογία με όρους δράματος»: από τον Politzer στον Vygotsky
► βασικός νόμος της ψυχικής ανάπτυξης:
► «η οποιαδήποτε ψυχική λειτουργία στην ανάπτυξη του παιδιού εμφανίζεται δυο
φορές. Πρωταρχικά, ως συλλογική, κοινωνική δραστηριότητα, δηλ. ως
εξωψυχική διαδικασία και, κατά δεύτερον, ως ατομική δραστηριότητα, ως
εσωτερική μορφή της νόησης του παιδιού, ως λειτουργία ενδοψυχική»
► η μετάβαση από τις διαψυχικές στις ενδοψυχικές λειτουργίες. Κοινωνική
προέλευση των ψυχικών λειτουργιών
► «Η προσωπικότητα γίνεται δι’ εαυτόν, αυτό που είναι ο εαυτός της μέσω της
σχέσης της με τους άλλους. Αυτή είναι η διαδικασία του γίγνεσθαι της
προσωπικότητας» Ο Vygotsky στηρίζεται στην χεγκελιανή ιδέα της μετατροπής
του καθ’ εαυτόν Είναι σε δι’ εαυτόν Είναι μέσω της σχέσης με τις άλλες
αυτοσυνειδήσεις, με τα άλλα υποκείμενα.

17. ►Η συμβολή της διαμεσολαβητικής
δραστηριότητας (δημιουργίας και
χρησιμοποίησης υλικών εργαλείων και
σημείων) στη διαμόρφωση της συνείδησης.
Διαμεσολαβητική δραστηριότητα
Α)Χρήση εργαλείων Β)Χρήση σημείων
Ο άνθρωπος κατασκευάζει πολιτισμικά
εργαλεία για να αποκτήσει τον έλεγχο των
ψυχικών λειτουργιών του.

18. Θεωρία των ψυχολογικών συστημάτων
Σε αντιδιαστολή με την ατομοκεντρική, στοιχειοκρατική, μονοδιάστατα
αναλυτικής, αναγωγιστικής προσέγγισης επιμέρους ψυχικών
λειτουργιών, Ο Vygotsky και έστρεψε την προσοχή του στη μελέτη
ψυχολογικών συστημάτων, δηλαδή των σύνθετων μορφών αμοιβαίας
συνάφειας των ψυχικών λειτουργιών, όπως αυτά μετασχηματίζονται σε
διαφορετικές βαθμίδες της οντογένεσης.
« Κατά τη διαδικασία της ανάπτυξης και ιδιαίτερα κατά την ιστορική
ανάπτυξη της συμπεριφοράς, αλλάζουν όχι τόσο οι λειτουργίες, όπως
τις μελετούσαμε παλιότερα (αυτό ήταν το λάθος μας), όχι τόσο η δομή
τους και το σύστημα κίνησής τους, αλλά τροποποιούνται οι σχέσεις, οι
δεσμοί μεταξύ των λειτουργιών»
Ενότητα γνωστικών, συγκινησιακών, κλπ. διαδικασιών

19. Perezivanie (experiencing)
► H έννοια «perezhivanie» επεξεργάστηκε υπό την επίδραση του
συστήματος του θεατρικού σκηνοθέτη, Konstantin Stanislavsky.
► Η έννοια «perezhivanie» αναφέρεται στη μοναδική σχέση που
αναπτύσσεται μεταξύ της προσωπικότητας και του κοινωνικού
περιβάλλοντος. Η ίδια κατάσταση μπορεί να βιωθεί με διαφορετικό
τρόπο από τα εμπλεκόμενα σε αυτή κοινωνικά υποκείμενα. Η εν λόγω
έννοια αναφέρεται στο νόημα, στον μοναδικό τρόπο βίωσης από την
προσωπικότητα των δραματικών εντάσεων, συγκρούσεων στις οποίες
αυτή εμπλέκεται.
► Οι δραματικές συγκρούσεις, οι συγκρούσεις, οι κρίσεις που διαθλώνται
μέσα από το πρίσμα της εμπλεκόμενης προσωπικότητας και μπορούν
να γίνουν μέσω της αλλαγής της γίνει πηγή τόσο για την ανοδική τόσο
για την καθοδική ανάπτυξη της προσωπικότητας. Χωρίς «perezhivanie»
είναι πραγματικά δύσκολο να προωθηθεί η ψυχική ανάπτυξη, η
ανάπτυξης της προσωπικότητας.
► Υπέρβαση της ατομοκεντρικής θεώρησης και του περιβαλλοντικού
ντετερμινισμού

20. Η «ζώνη εγγύτερης ανάπτυξης» και το
γίγνεσθαι της προσωπικότητας
► Έμφαση στο γίγνεσθαι της προσωπικότητας. Δεν είναι
επαρκές να εξετάσουμε τις ήδη ανεπτυγμένες ψυχικές
διαδικασίες («τα φρούτα της ανάπτυξης»), είναι κρίσιμο να
εξετάζουμε τις υπό διαμόρφωση ψυχικές διαδικασίες («τα
μπουμπούκια» ή «τα άνθη της ανάπτυξης»)
► Η δημιουργική πράξη «κάνει τον άνθρωπο ένα όν
προσανατολισμένο στο μέλλον, διαμορφώνει το μέλλον
και αλλάζει το παρόν» (Vygotsky, 2004, p. 9). Έμφαση
δόθηκε στη δυναμική της ανάπτυξης της προσωπικότητας
στο πλαίσιο του μετασχηματισμού του περιβάλλοντος
και όχι στην προσαρμογή ή στην ισορροπία με αυτό.