O risco ambiental caracterízase principalmente por catro variables: magnitude do fenómeno, frecuencia con que ocorre, duración e extensión do espacio afectado.

1. Riscos ANDO HIROSHIGE : Súbita choiva sobre a Ponte Atake, 1856 gravado sobre madeira

2. Criterios avaliación 37.-Coñecer qué son os impactos, os criterios para avaliar os seus efectos, así como as medidas correctoras. 38.-Entender a diferencia entre fenómeno e risco ambiental. 39.-Valorar a necesidade dunha xestión ambiental dos recursos e dos riscos.

3. O ciclón “Margis” de Myanmar (Birmania) 02.05.08 MARGIS está a comezar a rozar o Cabo Negrais, nas costas centrais do país, como categoría 4 na escala de Saffir Simpson, o que supón ventos sostidos de 115 a 120 nós, ou o que é o mesmo, máis de 200 km/h. Máis de 60.000 mortos e un millón de desprazados

4. Riscos: concepto Risco é toda condición, proceso ou suceso que poida causar feridas, enfermidades, perdas económicas ou danos ao medio

5. Riscos: clasificación Riscos tecnolóxicos ou culturais Riscos naturais: Biolóxicos Químicos Físicos Climáticos ou atmosféricos Xeolóxicos Cósmicos Riscos mixtos

6. Factores de risco Perigosidade: a probabilidade de que ocorra o fen ó meno causante dos danos. A exposición (E) ou valor é o número total de persoas ou bens sometidos a un determinado risco. Vulnerabilidade: Porcentaxe de perdas humanas respecto ao total de persoas e ben expostos ça ocorrencia do fençomeno causante do perigo. Risco R = P ∙ E ∙ V Perigosidade P Exposición E Vulnerabilidade V

7. Factores de risco Risco R = P ∙ E ∙ V Perigosidade P Exposición E Vulnerabilidade V Distribución xeográfica Tempo de retorno Grao de perigosidade Social Económico

8. Planificación de riscos Predición Compoñente espacial: onde? Compoñente temporal: cando? Intensidade Prevención Medidas estruturais: construcións Medidas non estruturais: ordenación do territorio Protección civil Medidas estruturais Medidas non estruturais

9. Tipos de mapas de riscos Mapas de perigosidade Mapas de exposición Mapas de vulnerabilidade Mapas de risco Mapas de risco social Mapas de risco económico Análise custo/beneficio

10. Mapa de exposición social

11. Mapa de perigosidade de risco sísmico na península

12. Riscos xeolóxicos Proceso ou suceso no medio xeolóxico que pode xerar un dano e que na súa prevención e predición empréganse criterios xeolóxicos Naturais Xeodinámicos internos Volcáns Terremotos Diapiros Xeodinámicos externos Deslizamentos de ladeiras Avenidas Asociados a procesos litorais Desprazamento dunar Climáticos Gota fría Tornados Furacáns Mixtos Inducidos

13. Risco volcánico Factores de risco Perigosidade Número de volcáns Frecuencia das erupcións Explosividade: Viscosidade da lava Contido en gases ∆ Exposición: Áreas moi poboadas Riscos Directos Coadas de lava Chuvia de piroclastos Formación de caldeiras Nubes ardentes Emisións de substancias tóxicas ou gases asfixiantes Derivados Erupcións freato-magmáticas Lahares ou coadas de barro Tsunamis Movementos de ladeira ∆

14. Tipos de erupcións volcánicas ∆

15. Métodos de predición e prevención de risco volcánico Predición Historia do volcán: frecuencia e intensidade das erupcións Síntomas de erupción: Tremores e ruídos Cambios na topografía Análise das emanacións de gases Prevención Medidas estruturais Medidas de protección civil

16. Risco volcánico en España Limitado o arquipélago canario Vulcanismo activo principalmente en Lanzarote, Tenerife,La Palma e El Hierro Actividade volcánica baixa: expulsión de piroclastos nun radio de poucos quilómetros e coadas de lento avance Risco volcánico moi pequeno

17. Riscos sísmicos: métodos de medida Magnitude: mídese na escala Richter. Mide a enerxía liberada ∆ Intensidade: mídese coa escala Mercalli. Baseada nos danos orixinados ∆

18. Escala Richter ∆ Magnitude Efectos 2 Magnitude mínima detectada polas persoas 2,1-3,4 Perceptibles en zonas próximas 3,5-5,4 Causan danos menores localizados 5,5-6,0 Danos lixeiros en edificios 6,1-6,9 Poden ocasionar danos severos en áreas moi poboadas 7,0-7,9 Causan graves danos > 8,0 Destrución total en comunidades cercanas

19. Escala Mercalli

20. Riscos derivados dos sismos Danos nos edificios por gretamento ou derrube dos mesmos Rotura de encoros e de conducións de gas ou auga Inestabilidade das ladeiras por avalanchas ou corrementos de terra Desvío do leito dos ríos Licuefacción Tsunamis Corrementos submariños de terra: correntes de turbidez

21. Métodos de predicción Historia sísmica dunha rexión: lagoa sísmica Exemplo: probabilidade dun 50% de que haxa en San Francisco nos próximos 30 anos un terremoto de magnitude > 6,5 graos Precursores sísmicos: Elevacións do terreo Cambios na condutividade eléctrica do terreo Incremento na cantidade de radon na auga de pozos profundos Aumento de microsismos Cambio no comportamento dalgúns animais (inquietude, axitación,…)

22. Comportamento de precursores sísmicos antes e despois do sismo

23. O maior éxito na predición Terremoto en Haigcheng (1975) Magnitude 7,3 Destrucción da metade da cidade Evacuación da poboación 5 horas antes Nº de evacuados: máis dun millón Nº de víctimas mortais: 250 Precursores analizados: Variacións no nivel do solo Análise do radon nos acuíferos

24. A maior catástrofe natural Terremoto en Tangshan (1976) Magnitude 7,8 Destrución de máis da metade da cidade Nº de víctimas mortais: 750.000 Os sismólogos non detectaran cambios nos precursores sísmicos

25. Prevención dos danos producidos polos sismos Medidas estruturais Construcións sismorresistentes Medidas non estruturais Ordenación do territorio Protección civil Preparación da poboación

26. Edificios sismorresistentes

27. Risco sísmico en Galicia e España Península ibérica: sur, sueste e Pirineos Galicia: ao longo da falla que percorre de norte a sur o leste galego Os sismos máis recentes en Galicia: 14 sismos na zona de Triacastela-Sarria-Becerreá Novembro 95 – Xaneiro 96: 64% dos terremotos acaecidos en Galicia desde 1800

28. Diapiros Estratos salinos intercalados entre outros sedimentos Riscos: Inestabilidade das construcións polo movemento ascendente do diapiro Afundamento do terreo por disolución Detección: Mapas de riscos Estudios gravimétricos Prevención: Recheo dos ocos con diversos materiais Ordenación do territorio

29. Diapiro

30. Solos expansivos Solos constituídos por materiais que se hidratan, como as arxilas expansivas Risco Roturas de canalizacións Afundimentos Deformacións de pavimentos e beirarrúas Predición Sinais no terreo Prevención Ordenación do territorio

31. Mapa de risco de solos expansivos

32. Zonas de risco de solos expansivos en España En Galicia non existe este risco Resto de España: depresións e concas terciarias. Destacan: Depresión do Ebro (val do Ebro) Depresión do Duero (Tierra de Campos) Depresión do Tajo (sur de Madrid) Depresión do Guadalquivir (Jaén, Córdoba, Sevilla e Huelva) Concas terciarias do sur de Murcia e Almería

33. Movementos de ladeira: definición e factores condicionantes Desprazamento de materiais dunha ladeira a favor da gravidade Consecuencias: Posibilidade de que os materiais que se desprazan provoquen danos nas persoas, edificacións ou cultivos Posibilidade de que o propio terreo sobre o que se asentan as persoas e infraestruturas se despracen pola pendente Factores condicionantes: O relevo, especialmente a pendente O tipo de rocha: falta de cohesión, porosidade, … A estrutura xeolóxica: inclinación dos estratos, fracturación,… Falta de vexetación

34. Movementos de ladeira: factores desencadeantes Naturais Precipitacións intensas Cambios nas condicións hidroxeolóxicas: procesos xeo-desxeo,… Erosión ou socavación do pé da ladeira por fenómenos naturais Movementos sísmicos Erupcións volcánicas Antropoxénicos Aplicación de cargas sobre o terreo (recheos, construcións,…) Cambio de xeometría nas ladeiras ao realizar escavacións ou construcións Deforestación Actividades extractivas

35. Predición dos fenómenos de ladeira Predición espacial: Detección da inestabilidade: Formas de erosión: gretas ou incisións no terreo Formas de depósito: presenza de derrubios no pé do noiro Anomalías na forma da ladeira: máis convexidade na parte inferior Deformacións en vexetación, postes, ... Potencialidade do fenómeno: Clima Relevo Estrutura Comportamento do terreo Elaborar mapas de perigosidade

36. Fenómenos de ladeira: medidas correctoras Modificar a xeometría dos noiros: Descargando a cabeceira Reenchendo o pé Rebaixando a pendente Construír drenaxes Revexetación dos noiros Aplicar métodos de contención: muros, contrafortes,…

37. Algunhas medidas correctoras nos taludes

38. Inundacións ou avenidas Desbordamento das augas das súas canles Son as catástrofes máis frecuentes Calcúlase que durante o século XX morreron por inundacións máis de 3 millóns de persoas Orixe: Natural: Precipitacións moi intensas en pouco tempo Desxeo Antropoxénico: Deforestación Rotura de presas Obstrucións dos canais naturais de desaugue Construción en zonas naturais de inundación

39. Medidas preventivas fronte as avenidas Estruturais Diques artificiais Medidas de laminación ∆ Encoros Leitos artificiais Reforestación e conservación do solo Canalización Non estruturais Planes de protección civil Ordenación do territorio ∆

40. Diferencias entre un hidrograma natural e un laminado ∆ Laminación hidráulica: efecto de reducir o caudal punta dun río

41. Normativa legal sobre ocupación dos leitos fluviais

42. Risco de inundación en España e en Galicia España: Causa: chuvias torrenciais (gota fría) Localización: Zona oriental dos Pirineos Costa mediterránea Galicia Risco baixo Escaseza de chuvias torrenciais Presenza dunha cuberta vexetal Zonas de máis risco: Coruña: Padrón Lugo: Terra Cha e cidade de Lugo Ourense: A Limia, Ribadavia, O Carballiño Pontevedra: Caldas de Reis

43. Riscos asociados a procesos litorais Son riscos mixtos Riscos derivados da ocupación do litoral: Derrubamento de construcións sobre os cantís Destrución de praias pola construción de estruturas que alteran as correntes Métodos de predición Mapas de perigosidade Métodos de prevención Estruturais: Construción de muros na base dos acantilados Espigóns para favorecer a sedimentación nas praias Recheo das praias con areas extraídas doutras zonas Non estruturais: Ordenación do territorio

45. Dunas Risco baixo en España Zona de risco: Doñana Predición: Fotos seriadas Prevención: Ordenación do territorio Fixación dunar mediante vexetación

46. Gota fría Precipitacións torrenciais debido á entrada, a certa altura, dunha burbulla de aire frío Frecuente na costa mediterránea Finais de verán, comezo do outono

47. Gota fría

48. Tornados Columna xiratoria de vento e po duns 500 m de anchura, desde o solo até a base dun cumulonimbo Resulta do sobrequentamento da superficie terrestre Ventos que chegan a 500 km/h Un dos fenómenos climáticos máis perigosos

49. Ciclóns tropicais Sistema de baixa presión ou borrasca que se forma nos océanos tropicais Orixínanse en augas tropicais cando se acadan temperaturas de 27ºC Diámetro medio: 500 km Ollo do furacán: zona central en calma (aproximadamente 40 km)

50. Ciclón tropical ou furacán

51. Diferenzas entre depresión, tormenta e ciclón tropical Depresión tropical: ciclón con ventos de menos de 60 km/h Tormenta tropical: ciclón con ventos de entre 61 e 114 km/h Ciclón con ventos de máis de 114 km/h: Furacán, tifón ou ciclón tropical

52. Clasificación dos furacáns: escala de Saffir-Simpson Categoría Danos Velocidade 1 Mínimos 119 - 153 2 Moderados 154 - 177 3 Extensos 178 - 209 4 Extremos 210 - 250 5 Catastróficos > 250

53. Zonas de risco de furacáns Océano Pacífico sueste: afecta a Australia Norte e oeste de Australia: afecta a Australia e Indonesia Océano Pacífico noroeste: é a zona de maior actividade ciclónica Océano Índico norte Océano Índico suroeste: afecta a Madagascar, Kenia Océano Atlántico norte: inclúe mar do Caribe e Golfo de México

54. Efectos, predición e prevención dos furacáns Efectos: Fortes ventos Chuvias torrenciais Grandes ondas Inundacións Predicción Seguimento vía satélite Prevención Estruturais: construcións Protección civil: evacuación

55. Cálculo da magnitude dun sismo Escala Richter Log Es = 11,8 + 1,5 M Es = Enerxía elástica liberada M = Magnitude

56. Exercicio 2: Factores que compoñen o risco aplicado as inundacións Perigosidade : probabilidade de ocorrencia dunha inundación cunha severidade que a faga potencialmente prexudicial nun lugar e tempo determinado Exposición: Social: nº de persoas expostas ao risco de inundación Económica: bens expostos a este risco Vulnerabilidade: Social: porcentaxe de persoas que serán víctimas da inundación Económica: porcentaxe de bens expostos que sufrirán o efecto da av enida

57. Risco de sismo en Colombia e Italia Colombia 3 terremotos de magnitude 7-8 cada 5 anos Cada un afecta a un área habitada por 200.000 persoas 5.0000 víctimas por terremoto Italia 2 terremotos de magnitude 7-8 anuais Área afectada con 100.000 persoas 200 víctimas

58. Cálculo do risco sísmico e dos seus compoñentes Colombia Perigosidade = 3 terremotos / 5 anos = 0,6 Exposición = 200.000 persoas Vulnerabilidade = 5.000 / 200.000 = 0,025 Risco = P · E · V = 0,6 · 200.000 · 0,025 = 3.000 persoas ao ano corren o risco de ser víctimas dun terremoto Italia Perigosidade = 2 terremotos / 1 ano = 2 Exposición = 100.000 persoas Vulnerabilidade = 200 / 100.000 = 0,002 Risco = P · E · V = 2 · 100.000 · 0,002 = 400 persoas ao ano corren o risco de ser víctimas dun terremoto

59. Tsunami: propagación polo Pacífico

60. Predición e prevención fronte aos tsunamis Predición Rede de alerta de tsunamis Prevención Estruturais Edificios antimaremotos: dispoñen dunha parte inferior que permite o paso da auga Non estruturais Protección civil: Plans de evacuación Educación da poboación Ordenación do territorio Non urbanizar na liña costeira Non alterar os ecosistemas costeiros que poderían frear parcialmente o impacto do tsunami (dunas, mangles,...)

61. Riscos xeolóxicos en España Risco sísmico Risco volcánico Diapiros Solos expansivos Fenómenos de ladeira Avenidas Riscos asociados a procesos litorais Desprazamento dunar Gota fría

62. Algúns desastres xeolóxicos en España Risco Ano Localidade Danos Mortos Terremotos 1428 1884 Olot (Girona) Arenas del Rei (Granada) Varias poboacións destruídas Grandes danos. Máis de 1.000 edificacións destruídas 500 900 Tsunamis 1755 Cadiz, Huelva Grandes danos na costa 1.000 Volcáns 13 erupcións (1885-1971) Canarias Danos importantes en localidades afectadas Varios Inundacións 1651 1802 1874 1962 1982 1987 Murcia Lorca (Murcia) Cataluña Cataluña Levante País Vasco e Cantabria Grave Destrución do pobo Máis de 700 vivendas destruídas Máis de 1.000 vivendas destruídas Graves danos Danos por valor de 830 millóns de € 1.000 700 600 1.000 38 Deslizamentos Azagra (Navarra) Olivares (Granada) Destrución do pobo Danos por valor de 8 millóns de E 100