SEJARAH AKSARA BALI
1) RING INDIA
Aksara sane pinih kuna
AKSARA KAROSTI
Kasuen-suen nedunang raris
AKSARA BRAHMI
AKSARA BRAHMI
AKS. AKS.
DEWANEGARI PALLAWA
INDIA UTARA INDIA SELATAN
BS. SANSEKERTA BS. PALLAWA
2. RING INDONESIA
AKS. AKS.
DEWANEGARI
PALLAWA
AKS. INDONESIA KUNA
2. RING INDONESIA
KUTAI
(KALIMANTAN TIMUR)
PRASASTI YUPA
AKSARA DEWANEGARI
BASA SANSEKERTA
3. RING BALI
1) PURA PENATARAN SASIH
(PEJENG)
STUPA-STUPA KECIL
AKS. PRADEWANEGARI
(Siddhamatrka)
3. RING BALI
2) PURA BLANJONG SANUR
TUGU PERINGATAN
SRI KESARI WARMADEWA
AKS. DEWANEGARI AKS. BALI KUNA
BASA BALI KUNA BASA SANSEKERTA
SALANTURNYANE
3) PURA BALE AGUNG SEMBIRAN
KANGGEN AKSARA PALLAWA
- > AKSARA SEMI PALLAWA
- > AKSARA KEDIRI KWADRAT
- > AKSARA BALI
AKSARA BALI
1. Aksara Wresastra
2. Aksara Swalalita
3. Aksara Wijaksara
4. Aksara Modre
1. Aksara Wresastra
Aks. Baline sane kanggen nyuratang
basa Bali lumrah.
Sane ngranjing ring Aksara Wresastra
abjad aksara Baline sane 18:
h , n, c, r, k, d, t ,
s, w,
l, m, g, b, ,
1. Aksara Wresastra
h, ¨¨¨¨À . n, ¨¨¨¨Â.
c, ¨¨¨¨Ç. r, ¨¨¨¨É. k,
¨¨¨¨Ð.
d, ¨¨¨¨Ñ. t, ¨¨¨¨Ó.
1) Aksara Suara
Asli : Á, ÷, ú,
6, O.
Wisarga: h, hi, hu, eh,
eho, h).
2) Aksara Ardasuara
y, l,
w,
r,
Kabaos Aksara Ardasuara
 Aksara Ardasuara:
Aksara setengah suara
Kabaos setengah suara duaning madue
wiguna kekalih:
1) Pinaka Wianjana (kasurat majajar)
2) Pinaka Suara (kasurat magantung)
Uger-uger Ardasuara
1) Sajeroning kruna
kalih kecap,
Aksara Ardasuara
pinika wianjana
(kasurat majajar)
aksara ardasuara pinaka suara
kasurat magantung
tbê, stÙ,
sukÞ,
cnÑÉ,
2) Sajeroning kruna lingga kalih kecap,
aksara ardasuara pinaka suara
kasurat magantung
3) Yening kecapé ring
ajeng aksara ra,
surang, guwung,
utawi ra répa
kasambungin aksara
na nenten nengen,
aks. na punika
kasurat na rambat.
4) Ardasuara ra & la tan wenang
mapepet, patut kagentosin
antuk ra répa, & la lenga
Ïs/, Ïbb/,
2is/,
2bihn/,
4) Ardasuara ra
miwah la tan
wenang
mapepet, patut
kagentosin
antuk ra répa
miwah la lenga
5) Gantungan la
wenang mapepet,
sakéwanten
gantungan ra tan
wenang mapepet
(kagentosin antuk
guwung macelek)
sakéwanten gantungan ra tan
wenang mapepet, kagentosin
antuk guwung macelek.
kÞ)en*o, kÊkÙk/,
bÞ)gzéu(, nÊ[Åhin/,
kasarengin antuk kruna mapurwa ra répa,
nenten kapatutang magantungan guwung
macelek, patut magémpélan ra répa
siyp»s/,
ewnÓ)n
»ekhnkÞn*hairi,
3) Aksara Wianjana
Pateh kadi Aks. Wresastra
h , n, c, r,
k, d, t , s, w,
2. Aksara Swalalita
Aksara sane kanggen nyuratang basa
Bali sane maweweh Kawi/Sansekerta.
Abjad aksara Bali sane 18
Maweweh Aksara Wayah:
x, ¨¨¨¨Þ, ¼, a,
q, `, [, ],
Imba Sasuratan Swalalita
Bhinneka tunggal ika, tan hana dharma
mangrua.
viienÂktuálik,
tnÀna(mmÉuw.
Manganjali ryagraning Indra Parwata.
Aksara Wijaksara
Aksara suci sane kanggen nyuratang
indik kadiatmikan utawi japamantra
ö,
û,
ö, :
Aksara Wijaksara
ö , Á;, Ang, Ah
ö , û , m¸, Ang, Ung,
Mang
s ¸, b¸ , t¸ , ö , ÷¸,
Sang, Bang, Tang, Ang, Ing
n ¸, m¸, ]¸ , w ¸, y¸,
Nang, Mang, Sing, Wang, Yang
Aksara Modre
Aksara suci sane kanggen nyuratang
indik kadiatmikan, mantra, doa,
simbol sane kabaos gaib mawinan
makanten serem tenget maweweh
rerajahan magambar kadi prasi.
 Dwi Aksara
 Pancaksara
 Panca Brahma
Pangangge Aksara Bali
1. Pangangge Aks. Suara
2. Pangangge Aks. Ardasuara
3. Pangangge Tengenan
Pangangge Suara
1. Ulu : ¨¨¨¨i, ¨¨¨¨ I ,
¨¨¨º, ¨¨¨¨™,
2. Suku : ¨¨¨¨u¨,
¨¨¨U ,
Pangangge Ardasuara
1. Nanya : ¨¨¨¨ê ,
¨¨¨¨ë,
2. Gantungan la : ¨¨¨¨Þ,
3. Suku kembung : ¨¨¨¨Ù,
4. Guwung : ¨¨¨¨É, ¨¨¨¨Ê,
Pangangge Tengenan
1) Cecek : /, =
¨¨¨¨* ,
2) Bisah : h/, =
¨¨¨¨;,
3) Surang : r/, =
Gantungan
Aksara sane kasurat magantung riantuk
ipun mangkep ring wianjana sane riinan.
Jero-jero, anak lanang bagus genjing.
j)eroj)ero, hnkÞn*
bgusá)zé&.
Wantah titiang widiadari,
wnÓ;titê* widêaorI,
Gempelan
Aksara Baline sane kasurat magempel
duaning mangkep ring wianjana sane tiosan
saha nenten madue wangun gantungan.
Upami : Cekcek poleng tumisi bengil
c)kÇ)ekæoel*
tumisi b)il/.
Payuk prungpung misi berem.
pyukæÉu* pu*
Wangun Gantungan
h, ¨¨¨¨À . n, ¨¨¨¨Â. c,
¨¨¨¨Ç. r, ¨¨¨¨É. k, ¨¨¨¨Ð.
d, ¨¨¨¨Ñ. t, ¨¨¨¨Ó. s,
¨¨¨¨uæ. w, ¨¨¨¨Ù. l, ¨¨¨¨Þ.
m, ¨¨¨¨ß. g, ¨¨¨¨á. b, ¨¨¨¨ã.
Gantungan Aksara Wayah
x, ¨¨¨¨¨¨¨Å . q,
¨¨¨¨Ô. f , ¨¨¨¨â.
v , ¨¨¨¨ä. `, ¨¨¨¨Õ.
a, ¨¨¨¨Ò.
Gending Rare
Putri cening ayu, ngijeng cening jumah,
meme luas malu, ka peken mablanja,
apang ada darang nasi.
Meme tiang ngiring, nongos tiang
jumah,
sambilang mangempu, ajak tiang
dadua,
di mulihne dong gapgapin.
Gending Rare
Ratu anom matangi mailen-ilen,
dong pirengang munyin sulinge di
jaba.
Enyen ento manyuling di jaba tengah,
Gusti Ngurah Alit Jambe Pamecutan.
Pasang Jajar
Kruna lingga kalih kecap, sané
kecapnyané ring ajeng masuara e
(mapepet) patut kasurat majajar:
kß, k)m,tÐ,
t)k,
Rangkepan nja dados nyja;
nca dados nyca:
Ring jeroning angkepan kruna (frasa)
patut kasurat nja miwah nca:
Rangkepan sca:
Rangkepan jnya, ssa, sta, sna, nta:
PLUTA
Uger-uger Tengenan
Tengenan inggih punika
wianjana sane nengen.
Tengenan
kasinahang antuk
panganggé tengenan
(cecek, surang,
bisah, adeg-adeg)
miwah gantungan
utawi gémpélan
sané wénten ring sor
utawi pungkurnyané
Uger-uger Tengenan
Tengenan nga
1) Saluiring nga sané nengen
ring panguntat kruna kagentosin
antuk cecek
2) Kruna kalih kecap sané wianjanané pateh tur
makakalih matengenan nga, makakalih dados
macecek, yadiastun sampun kapolahang
3) Tenganan nga ring kecap pangawit
kruna lingga sané wianjanannyané
mabinayan, nénten dados macecek
4) Yadiastun
wianjanané
mabinayan, cecek
kamanggehang ring
pangawit kruna
kanggén ngicalang
pasang tumpuk tiga
Uger-uger Tengenan
Tengenan ra (Surang)
Saluiring ra sané nengen
kagentosin antuk surang
Uger-uger Tengenan
Tengenan ha (Wisarga)
1) Saluiring ha sané
nengen ring
panguntat kruna
kagentosin antuk
bisah
2) Kruna kalih kecap sané wianjanannyané
pateh tur makakalih matengenan ha,
makakalih dados mabisah, yadiastun
sampun kapolahang
3) Tengenan
wisarga ring kecap
pangawit kruna
sané wianjanané
mabinayan,
nénten dados
mabisah
Uger-uger Tengenan
Tengenan (Adeg-adeg)
Adeg-adeg kanggén nengenang saluiring
wianjana, sajaba nga, ra, miwah ha
a) Ring panguntat
kruna >>>>>
b) Ring panguntat pahan lengkara
utawi panguntat lengkara:
c) Ring tengah
kruna/
lengkara
kanggén
ngicalang
pasang aksara
tumpuk tiga
d) Ring tengah lengkara kanggén
ngamanggehang pasang:
Tengenan majalan:
Sasuratan nyambung, nenten magan-
tungan riantuk krunné mapanguntat
antuk tengenan kasambungin kruna
utawi pangiring sané mapurwa suara.
Tg. majalan wantah kamanggehang
jeroning kruna tiron, dwilingga, satma
Kruna lingga tigang kecap sané kecap
pangawitnyané masuara pepet kasurat antuk:
aksara lagna, (ranah tradisional) yéning kruna
punika mawit saking basa Kawi/Sanskerta
Aksara mapepet ring (ranah tradisional)
sane kamulan asli basa Bali kasurat
nganggen pepet.
Aksara mapepet, (ranah modern) basa Bali
sané mawit saking basa Indonésia, basa
daérah tiosan, miwah basa asing
Dwita sané kantun manggeh
inggih punika dwita sané
mawit saking ued kruna (akar
kata) basa Sanskerta
Dwita malarapan antuk surang nénten
kamanggehang
Uger-uger Pasang Pageh
Pasang pageh inggih punika pasang aksara sané
sasuratannyané wantah asapunika, ketahnyané
mawit saking basa Kawi/Sanskerta
Kruna Tiron
Suara e ring pangater ma-, ka-, pa-, sa-, a-,
pra-, maka-, saka-, kuma-, upa-, swa-, miwah
nga- kasurat antuk aksara lagna
Kruna lingga sané mapangawit antuk aksara
ardasuara ya, ra. la, wa polih anusuara (ng),
ardasuara punika kasurat dados panganggé
ardasuara
Kruna lingga sané mapangawit antuk ra, la polih
pangater ma-, ka-, pa-, sa- kasurat majajar.
Pangater masuara e, ring kruna tiron sané
mawit saking basa Indonesia kasurat
mapepet
Kruna Duipurwa
Kecap pangawit Kruna Duipurwa
kasurat antuk lagna
Aksara anceng ketah kanggén nyurat
wariga, usada, pipil, miwah sané lianan
saha kasurat apit carik (siki)
Ringkesan modérn kasurat apit carik (siki) tur
kasurat manut ucapannyané; ring pantaraning
aksara madaging pangembang/spasi
Ringkesan modérn sané madaging
angka kasurat manut ucapannyané
Wangun ringkesan modérn lianan kasurat
nganutin éffésiénsi tata aksara miwah
komunikasi
Akronim
kasurat sakadi
pidabdab
nyurat kruna
Angka kanggen nyuratang lambang
wilangan sajeroning aksara Bali luiré:
Wilangan pahan (pecahan) kasurat
nganggé aksara
Sajeroning lengkara sasuratan angka
patut apit carik (siki)
PAPAN NAMA
Sesuratan papan nama kantor madasar
antuk Surat Edaran Gubernur Bali No.1
warsa 1995 indik sesuratan dwiaksara
(Latin-Bali) ring papan nama instansi
pemerintah/swasta, hotél miwah
restoran, wastan margi, balé banjar,
pura, genah/objék wisata, miwah
genah tiosan ring Bali.
1) Ring ranah adat, aksara Bali kasurat
ring duur huruf Latin
Ranah modérn sané nganggén dwibasa
miwah langkungan kasurat sakadi puniki
Materi nulis 1

Materi nulis 1