PASANG AKSARA BALI
A. Pengertian: 
Pasang Aksara Bali inggih punika, Uger-uger lan Akasara sane 
kaanggen tur patut kauratiang ritatkalaning nyurat Aksara Bali. 
B. Jenis-jenis Aksara Bali: 
Akasara Baline kakepah dados 3 inggih punika: 
1. Aksara Wreastra 
2. Aksara Swalalita 
3. Aksara Modre
1. AksaraWreastra 
Aksara wreastra kaanggen ritatkalaning nyurat kruna sane mawiwit 
saking basa Bali lumbrah/biasa. 
Umpami: 
I Meme mablanja ka Peken 
høememmbÞzékp)k)n/.
Malarapan antuk pamineh ring ajeng, sane ngranjing ring sorohing 
Aksara Wreastra inggih punika Aksara Baline ring sor puniki: 
h,ÿn,ÿc,ÿr,ÿk,ÿd,ÿt,ÿs,ÿw,ÿ 
ÿÿÀ ÿÿÂ ÿÿÇ ÿÿÉ 
ÿÿÐ ÿÿÑ ÿÿÓ ÿuæ 
ÿÿÙ 
ha na ca ra ka da ta sa wa 
l,ÿm,ÿg,ÿb,ÿ,ÿp,ÿj,ÿy,ÿz. 
ÿÿÞÿÿÿßÿ ÿá ÿ ãÿ
a. Aksara Suara 
Aksara suarane pateh ring vokal sajeroning bahasa Indonesia. 
Akasara puniki kakepah dados 2 soroh: 
1. Vokal asli sane ngranjing ring Aksara Swalalita (sane kaanggen 
nyurat basa kawi/Sansekerta). 
Aksaranyane: Á,ÿ÷,ÿú,ÿ6,ÿ3, 
Wastanyane : Akara, Ikara,Ukara, Ekara, dan Okara.
2. Vokal saking wisarga (sane kanggen nyuratang basa Bali 
lumbrah) 
Aksaranyane : h,ÿhø,ÿhu,ÿeh,ÿeho,ÿh), 
Wastanyane : a, i, u, é, o, e.
b. Aksara Ardasuara 
Aksara Ardasuara mateges Aksara setengah suara. Wenten patpat 
Aksara Baline sane kabaos Aksara Ardasuara, inggih punika: 
y,ÿl,ÿw,ÿr, 
ya, la, wa, ra. 
Kabaos setengah suara, duaning Aksara Ardasuarane puniki madue 
wiguna kakalih. Yening kasurat majajar ipun pinaka wianjana, 
nanging yening kasurat pinaka gantungan ipun pateh kadi sura 
(vokal). Uratiang conto ring sor!
suæy, : sangsaya 
wivw, : wibhawa 
s)Ðl, : sengkala 
Áár, : Anggara 
Ring suratan puniki, makasami (y,ÿl,ÿw,ÿr,) punika pinaka 
Wianjana (konsonan).
Nanging ring sasuratan ring sor puniki ipun pinaka suara, 
contonyane: 
tbê, : tabya 
stÙ, : satwa 
sukÞ, : sukla 
cnÑË, :candra
c. AksaraWianjana 
Aksara Wianjana pateh sakadi konsonan sajeroning bahasa 
Indonesia. 
Sapatutnyane Aksara Wianjana kasurat nganggen adeg-adeg 
mawinan ipun masuara nengen, umpami: 
k/, = masuara ‘ek’ 
n/, = masuara ‘en’ 
b/, = masuara ‘ eb’, msl.
Malarapan warga Asksaranyane, Aksara Wianjana kapalih dados 
limang soroh kadi ring sor puniki: 
1. Warga Kantia : k,ÿ¼,ÿg,ÿf,ÿ,ÿh, 
ka, kha, ga, gha, nga, ha. 
2. Warga Talawia : c,ÿÿÈ,ÿj,ÿüÿ,ÿz,ÿy,ÿ], 
ca,cha, ja, jha, nya, ya, ça.
3. Warga Murdania : `,ÿa, ÿx,ÿr,ÿ[, 
ta, dha, na, ra, sa. 
4. Warga Dantia: t,ÿq,ÿd,ÿn,ÿl,ÿs, 
ta, tha, da, na , la, sa. 
5. Warga Ostia : p,ÿ8,ÿb,ÿv,ÿm,ÿw, 
pa, pha, ba, bha, ma, wa.
2. Aksara Swalalita 
Aksara Swalalita inggih punika Aksara Baline sane kaanggen 
nyuratang basa Bali sane maweweh basa kawi/Sansekerta. Sane 
ngranjing ring aksara Swalalita makasamiAksara Wreastrane 
sane 18, maweweh Aksara Baline sane ketah kabaos Aksara 
wayah kadi puniki:
x, = narambat 
`, = talatik 
[, = sasapa 
f, = ghagora 
8, = phakapal
a, = dhamadu 
q, = tatawa 
], = sasaga 
v, = bhakembang 
üÿ, = jhajera
Conto sasuratan sane nganggen Aksara swalalita: 
k(x, = karna 
a(m, = dharma 
k`;, = katah 
h(q, = artha 
pk×, = paksa
]iw, = çiwa 
gefor, = gaghora 
wivw, = wibhawa 
8l, = phala 
ü(ÿsnê, = Airsania
3. Aksara Modre 
Aksara Modrene taler kabaos Aksara Suci, duaning sering 
kaanggen nyuratang indik japa mantra miwah kadhiatmikaan. 
Conto: ö,ÿû,ÿ½, = Ang + Ung + Mang 
Makatiga punika kaangkepang kaanggen simbul Hyang Widhi, 
sane kasurat: 
þ = Om (Ya tuhan: Brahma, Wisnu, Ciwa)
NYURAT KRUNA 
A. Kruna Lingga 
 Saluiring kruna lingga kalih kecap yening kecap ring ajeng 
mapepet (__)_) patut kasurat majajar, upami : 
 Kema = k)m, 
 Rena = Ï)x, 
1.Sistem Silabik 
Aksara Bali nganutin sistem silabik (suku kata), yadiastun durung 
polih panganggen suara sampun mrasidayang ngwangun kruna, 
upami : 
bp,= bapa jj = jaja,msl.
2. Aksara Lagna 
Aksara lagna inggih punika aksara sane durung polih 
pangangge. 
(1) Suara a sane rumaket ring lagna punika pacang ical, yening : 
(a) Lagna polih suara, upami : 
h,h), hi, hu, eh, eho, n,n),ni,nu,en,eno, 
ha ē i u e o na nē ni nu ne no, msl. 
(b) Lagna polih gantungan utawi gempelan, upami : 
n, = nanÓ, = nta  pnÓ, = panta 
l, = la læ, = lpa  klæ, = kalpa 
, = nga Ð, = ngka nÐ, = nangka, msl.
(c) Lagna polih adeg-adeg ( ___/), upami : 
p, = pa p/, = p  hlp/, alap 
m, = ma m/ = m  g)2m/, gelem 
d, da d/ = d  hilid/ ilid 
(2) Lagna ring kecap panguntat/ punggkur kruna (kecap menga 
masuara 
a) sane mawit saking basa Indonesia tur durung marasa sakadi 
basa Bali, ucapannyane /a/, upami : 
÷enÑoensê, ucapannyane /Indonesia/ 
6s/6m/Á, ucapannyane /es em a/, msl.
3. Rangkepan Wianjana 
 (1) Rangkepan aksara wianjana nganutin wargan aksara 
wantah kamanggehang ring sajeroning akruna. 
(a) Rangkepan nyja = zé,  nja, upami : sanja = szé, 
(b) Rangkepan nyca = zÇ,  nca, upami : panca = pzÇ,, 
msl. 
 Sajeroning gabungan kruna patut kasurat sakadi ring sor 
puniki : 
 Bucun capil = bucunÇpil/, 
 Talin jaran = tlinérn/,, msl.
(c) Rangkepan wianjana sca = ]Ç, , upami : 
 Pascat = p]Çt/,, nanging sajeroning gabungan kruna (frasa) patut 
kasurat sakadi ring sor puniki, upami : 
 Batis cangak = btisÇk/,, msl. 
(d) Rangkepan jnya = jñ , upami 
 Yajnya = yjñ ,, msl. 
 Rangkepan ssa = ]Ö,, upami : 
 Dussasana = du]Öosn,, msl.
(e) Rangkepan [Õ, = sta; [Å, = sna ; xÓ,, = nta, upami : 
 Dusta = du[Õ, 
 Kanta = kxÕ, 
 Tresna = tÊ[Æ,, msl. 
(2) Rangkepan aksara wianjana sane mabinayan ring sajeroning kruna 
lingga kawastanin pluta. Majalaran ucapan ring basa Baline, akeh pluta punika 
ical wiadin mauwah (maubah) wangunnyane, upami : 
 Smreti = sßÊti, semerti = s )m) (ti, 
 Ksatria = k×tiÉy, satria = stÉiy,, msl.
4.Aksara Ardasuara 
Aksara ardasuara y,r,l,w, prasida sakadi aksara 
wianjana miwah 
aksara suara. Yening sakadi wianjana, wangunnyane manggeh 
sakadi jati mula 
inggih punika y,r,l,w, . Yening sakadi suara, wangunnyane 
mauwah 
dados pangangge ardasuara inggih punika …. ê,… .É, __Þ_, 
_Ù.
(a) Saluiring kruna lingga kalih kecap, yening silih tunggil 
kecapnyane 
aksara ardasuara, arda suara punika sakadi wianjana, upami : 
Biu = biyu, sera = s)r,, msl. 
(b) Kruna-krunane ring sor puniki, aksara ardasuarane sakadi suara, 
upami : 
Tabia = tbê, putra = putÉ,, msl. 
(c) Sajeroning kruna lingga yening kecape ring ajeng r,__É_,__(_, 
utawi Ï, ring pungkurnyane wenten kecap antuk aksara wianjana 
aksara n, , aksara n, punika kagentosin antuk x,, upami : 
Margarana = M( grx, suka rena = sukÏx,, msl.
 5. Tengenan 
Tengenan inggih punika aksara wianjana sane nengen. Tengenan 
punika kasinahang antuk pangangge tengenan miwah gantungan 
utawi gempelan. 
(1) Tengenan  
(a) Tengenan å, ring kecap panguntat kruna, mauwah dados cecek 
(__*_), upami : 
Pucung = pucu*, blulang = bÞ¡l*,, msl. 
(b) Saluiring kruna lingga kalih kecap sane wianjanannyane pateh 
tur makakalih polih tengenan , makakalih dados, cecek (__*_ ) 
yadiatun sampun kaanusuarayang utawi polih seselan –er- miwah 
–el-, upami : 
Bengbeng = eb*eb*, dados brengbeng = ebÉ*eb**, 
Kungkung = ku*ku*, dados Klungkung = k*ÞÞ¡ku*,, msl.
(c) Tengenan , ring kecap pangawit kruna lingga sane aksara 
wianjanannyane mabinayan, kantun manggeh tengenan, , 
upami : 
Bungsil = buuæil/, panggang = pá*,, msl. 
(d) Tengenan , ring kecap pangawit kruna-kruna ring sor 
mauwah dados 
Cecek (__*_) anggen ngicalang pasang tumpuk tiga, upami : 
Angklung = h*kÞ¡*, sungklit = su*kÞit/, 
(e)Wastan genah ring sor puniki sinengguh saking kalih 
kruna, upami : 
Pangkungtibah = pС*tib;, Pangkung karung = 
p*Сkru*,, msl.
(2) Tengenan r, 
Saluiring tengenan r, mauah dados surang (__( ), upami : 
Sekar = s)k(, Karma = k(m,, msl.
(3) Tengenan h, 
(a) Tengenan h, ring kecap panguntat kruna mauah dados bisah 
(__;), 
upami : 
Puseh = pus);, Lebih = 2bi;,, msl. 
(b) Saluiring kruna lingga kalih kecap sane aksara wianjanannyane 
pateh tur makakalih polih tengenan h, makakalih mauah dados 
bisah (__;) yadiastun sampun kaanutang, upami: 
Cahcah = c;c;, nyahcah = z;c;,
(c) Tengenan h, ring kecap pangawit kruna lingga sane kecap 
aksara wianjanannyane mabinayan, kantun manggeh 
tengenan h, upami : 
Cihna = cihÂ, Bahni = bhÂi,, msl. 
(d)Wastan genah ring sor puniki sinengguh saking kalih 
kruna, upami : 
Asahduren = hs;duern/,, msl.
(4) Adeg-adeg 
Adeg-adeg patut kasurat : 
(a) Ring panguntat kruna, upami : hdn/,, msl. 
(b) Ring panguntat bagian lengkara wiadin panguntat lengkara, 
upami : 
Dugase nulis lamaran, I Nyoman mecik pelengan. 
duges nulisÞmrn/, hi ezomn)ßciekæeln/. 
(c) Ring tengahing kruna kanggen ngicalang pasang aksara tumpuk 
tiga, upami : 
tamblang = tm/bÞÞ*, tamblingan = tm/bÞin/, , msl. 
(d) Ring tengahing lengkara kanggen ngamanggehang pasang, 
upami : 
I Nyoman Widia = hi ezomn/ widê, , msl.
(5) Polih Gantungan utawi Gempelan 
Tengenan ring tengah kruna, tengah bagian lengkara, 
miwah tengah lengkara polih gantungan utawi gempelan 
kasurat sakadi ring sor, upami : 
Bakti = vkÓi, sampi = smæi, , msl. 
(6) Tengenan Majalan 
Tengenan majalan wantah kamanggehang sajeroning kruna 
(kruna 
dwilingga miwah kruna satma), upami : 
Enggal-enggal = eháelgl/, , msl.
6. Kruna Lingga Tigang Kecap 
Suara e ring kecap pangawit kruna lingga tigang kecap 
kasinahang antuk : 
(a) Lagna (ranah tradisional sane mawit saking basa Kawi 
miwah Sansekerta), upami : segara =S g R , semaya = S 
my ,, msl. 
(b) Pepet __), (ranah tradisional basa Bali), upami : 
ketimun = k)timun/, kebilbil = k)bilãil/, , msl. 
(c) Pepet __), (ranah modern sane mawit saking basa 
Indonesia, basa daerah tiosan, miwah basa asing), upami : 
sekolah = s)ekol;, sepeda = s)epd, , msl.
7. Dwita 
Dwita inggih punika aksara wianjana kagantungin antuk 
aksara 
wianjana sane pateh aksarannyane. Kruna sane madwita witnyane 
saking ued 
kruna (akar kata) basa Sansekerta, upami : 
Utara = útÓÓr, Yuda = yuaÒ, , msl. 
8. Pasang Pageh 
Pasang pageh inggih punika pasang aksara sane 
sasuratannyane wantah asapunika. Kruna sane nganggen pasang 
pageh ketahnyane mawit saking basa Kawi miwah Sansekerta, 
upami : 
Arjuna = Á(jun, Bupati = v Upti, , msl.
þÿ}ÿnÓi;ÿ}ÿnÓi;ÿ}ÿnÓi;ÿþ

Materi pasang aksara bali

  • 1.
  • 2.
    A. Pengertian: PasangAksara Bali inggih punika, Uger-uger lan Akasara sane kaanggen tur patut kauratiang ritatkalaning nyurat Aksara Bali. B. Jenis-jenis Aksara Bali: Akasara Baline kakepah dados 3 inggih punika: 1. Aksara Wreastra 2. Aksara Swalalita 3. Aksara Modre
  • 3.
    1. AksaraWreastra Aksarawreastra kaanggen ritatkalaning nyurat kruna sane mawiwit saking basa Bali lumbrah/biasa. Umpami: I Meme mablanja ka Peken høememmbÞzékp)k)n/.
  • 4.
    Malarapan antuk paminehring ajeng, sane ngranjing ring sorohing Aksara Wreastra inggih punika Aksara Baline ring sor puniki: h,ÿn,ÿc,ÿr,ÿk,ÿd,ÿt,ÿs,ÿw,ÿ ÿÿÀ ÿÿÂ ÿÿÇ ÿÿÉ ÿÿÐ ÿÿÑ ÿÿÓ ÿuæ ÿÿÙ ha na ca ra ka da ta sa wa l,ÿm,ÿg,ÿb,ÿ,ÿp,ÿj,ÿy,ÿz. ÿÿÞÿÿÿßÿ ÿá ÿ ãÿ
  • 5.
    a. Aksara Suara Aksara suarane pateh ring vokal sajeroning bahasa Indonesia. Akasara puniki kakepah dados 2 soroh: 1. Vokal asli sane ngranjing ring Aksara Swalalita (sane kaanggen nyurat basa kawi/Sansekerta). Aksaranyane: Á,ÿ÷,ÿú,ÿ6,ÿ3, Wastanyane : Akara, Ikara,Ukara, Ekara, dan Okara.
  • 6.
    2. Vokal sakingwisarga (sane kanggen nyuratang basa Bali lumbrah) Aksaranyane : h,ÿhø,ÿhu,ÿeh,ÿeho,ÿh), Wastanyane : a, i, u, é, o, e.
  • 7.
    b. Aksara Ardasuara Aksara Ardasuara mateges Aksara setengah suara. Wenten patpat Aksara Baline sane kabaos Aksara Ardasuara, inggih punika: y,ÿl,ÿw,ÿr, ya, la, wa, ra. Kabaos setengah suara, duaning Aksara Ardasuarane puniki madue wiguna kakalih. Yening kasurat majajar ipun pinaka wianjana, nanging yening kasurat pinaka gantungan ipun pateh kadi sura (vokal). Uratiang conto ring sor!
  • 8.
    suæy, : sangsaya wivw, : wibhawa s)Ðl, : sengkala Áár, : Anggara Ring suratan puniki, makasami (y,ÿl,ÿw,ÿr,) punika pinaka Wianjana (konsonan).
  • 9.
    Nanging ring sasuratanring sor puniki ipun pinaka suara, contonyane: tbê, : tabya stÙ, : satwa sukÞ, : sukla cnÑË, :candra
  • 10.
    c. AksaraWianjana AksaraWianjana pateh sakadi konsonan sajeroning bahasa Indonesia. Sapatutnyane Aksara Wianjana kasurat nganggen adeg-adeg mawinan ipun masuara nengen, umpami: k/, = masuara ‘ek’ n/, = masuara ‘en’ b/, = masuara ‘ eb’, msl.
  • 11.
    Malarapan warga Asksaranyane,Aksara Wianjana kapalih dados limang soroh kadi ring sor puniki: 1. Warga Kantia : k,ÿ¼,ÿg,ÿf,ÿ,ÿh, ka, kha, ga, gha, nga, ha. 2. Warga Talawia : c,ÿÿÈ,ÿj,ÿüÿ,ÿz,ÿy,ÿ], ca,cha, ja, jha, nya, ya, ça.
  • 12.
    3. Warga Murdania: `,ÿa, ÿx,ÿr,ÿ[, ta, dha, na, ra, sa. 4. Warga Dantia: t,ÿq,ÿd,ÿn,ÿl,ÿs, ta, tha, da, na , la, sa. 5. Warga Ostia : p,ÿ8,ÿb,ÿv,ÿm,ÿw, pa, pha, ba, bha, ma, wa.
  • 13.
    2. Aksara Swalalita Aksara Swalalita inggih punika Aksara Baline sane kaanggen nyuratang basa Bali sane maweweh basa kawi/Sansekerta. Sane ngranjing ring aksara Swalalita makasamiAksara Wreastrane sane 18, maweweh Aksara Baline sane ketah kabaos Aksara wayah kadi puniki:
  • 14.
    x, = narambat `, = talatik [, = sasapa f, = ghagora 8, = phakapal
  • 15.
    a, = dhamadu q, = tatawa ], = sasaga v, = bhakembang üÿ, = jhajera
  • 16.
    Conto sasuratan sanenganggen Aksara swalalita: k(x, = karna a(m, = dharma k`;, = katah h(q, = artha pk×, = paksa
  • 17.
    ]iw, = çiwa gefor, = gaghora wivw, = wibhawa 8l, = phala ü(ÿsnê, = Airsania
  • 18.
    3. Aksara Modre Aksara Modrene taler kabaos Aksara Suci, duaning sering kaanggen nyuratang indik japa mantra miwah kadhiatmikaan. Conto: ö,ÿû,ÿ½, = Ang + Ung + Mang Makatiga punika kaangkepang kaanggen simbul Hyang Widhi, sane kasurat: þ = Om (Ya tuhan: Brahma, Wisnu, Ciwa)
  • 19.
    NYURAT KRUNA A.Kruna Lingga  Saluiring kruna lingga kalih kecap yening kecap ring ajeng mapepet (__)_) patut kasurat majajar, upami :  Kema = k)m,  Rena = Ï)x, 1.Sistem Silabik Aksara Bali nganutin sistem silabik (suku kata), yadiastun durung polih panganggen suara sampun mrasidayang ngwangun kruna, upami : bp,= bapa jj = jaja,msl.
  • 20.
    2. Aksara Lagna Aksara lagna inggih punika aksara sane durung polih pangangge. (1) Suara a sane rumaket ring lagna punika pacang ical, yening : (a) Lagna polih suara, upami : h,h), hi, hu, eh, eho, n,n),ni,nu,en,eno, ha ē i u e o na nē ni nu ne no, msl. (b) Lagna polih gantungan utawi gempelan, upami : n, = nanÓ, = nta  pnÓ, = panta l, = la læ, = lpa  klæ, = kalpa , = nga Ð, = ngka nÐ, = nangka, msl.
  • 21.
    (c) Lagna polihadeg-adeg ( ___/), upami : p, = pa p/, = p  hlp/, alap m, = ma m/ = m  g)2m/, gelem d, da d/ = d  hilid/ ilid (2) Lagna ring kecap panguntat/ punggkur kruna (kecap menga masuara a) sane mawit saking basa Indonesia tur durung marasa sakadi basa Bali, ucapannyane /a/, upami : ÷enÑoensê, ucapannyane /Indonesia/ 6s/6m/Á, ucapannyane /es em a/, msl.
  • 22.
    3. Rangkepan Wianjana  (1) Rangkepan aksara wianjana nganutin wargan aksara wantah kamanggehang ring sajeroning akruna. (a) Rangkepan nyja = zé,  nja, upami : sanja = szé, (b) Rangkepan nyca = zÇ,  nca, upami : panca = pzÇ,, msl.  Sajeroning gabungan kruna patut kasurat sakadi ring sor puniki :  Bucun capil = bucunÇpil/,  Talin jaran = tlinérn/,, msl.
  • 23.
    (c) Rangkepan wianjanasca = ]Ç, , upami :  Pascat = p]Çt/,, nanging sajeroning gabungan kruna (frasa) patut kasurat sakadi ring sor puniki, upami :  Batis cangak = btisÇk/,, msl. (d) Rangkepan jnya = jñ , upami  Yajnya = yjñ ,, msl.  Rangkepan ssa = ]Ö,, upami :  Dussasana = du]Öosn,, msl.
  • 24.
    (e) Rangkepan [Õ,= sta; [Å, = sna ; xÓ,, = nta, upami :  Dusta = du[Õ,  Kanta = kxÕ,  Tresna = tÊ[Æ,, msl. (2) Rangkepan aksara wianjana sane mabinayan ring sajeroning kruna lingga kawastanin pluta. Majalaran ucapan ring basa Baline, akeh pluta punika ical wiadin mauwah (maubah) wangunnyane, upami :  Smreti = sßÊti, semerti = s )m) (ti,  Ksatria = k×tiÉy, satria = stÉiy,, msl.
  • 25.
    4.Aksara Ardasuara Aksaraardasuara y,r,l,w, prasida sakadi aksara wianjana miwah aksara suara. Yening sakadi wianjana, wangunnyane manggeh sakadi jati mula inggih punika y,r,l,w, . Yening sakadi suara, wangunnyane mauwah dados pangangge ardasuara inggih punika …. ê,… .É, __Þ_, _Ù.
  • 26.
    (a) Saluiring krunalingga kalih kecap, yening silih tunggil kecapnyane aksara ardasuara, arda suara punika sakadi wianjana, upami : Biu = biyu, sera = s)r,, msl. (b) Kruna-krunane ring sor puniki, aksara ardasuarane sakadi suara, upami : Tabia = tbê, putra = putÉ,, msl. (c) Sajeroning kruna lingga yening kecape ring ajeng r,__É_,__(_, utawi Ï, ring pungkurnyane wenten kecap antuk aksara wianjana aksara n, , aksara n, punika kagentosin antuk x,, upami : Margarana = M( grx, suka rena = sukÏx,, msl.
  • 27.
     5. Tengenan Tengenan inggih punika aksara wianjana sane nengen. Tengenan punika kasinahang antuk pangangge tengenan miwah gantungan utawi gempelan. (1) Tengenan (a) Tengenan å, ring kecap panguntat kruna, mauwah dados cecek (__*_), upami : Pucung = pucu*, blulang = bÞ¡l*,, msl. (b) Saluiring kruna lingga kalih kecap sane wianjanannyane pateh tur makakalih polih tengenan , makakalih dados, cecek (__*_ ) yadiatun sampun kaanusuarayang utawi polih seselan –er- miwah –el-, upami : Bengbeng = eb*eb*, dados brengbeng = ebÉ*eb**, Kungkung = ku*ku*, dados Klungkung = k*ÞÞ¡ku*,, msl.
  • 28.
    (c) Tengenan ,ring kecap pangawit kruna lingga sane aksara wianjanannyane mabinayan, kantun manggeh tengenan, , upami : Bungsil = buuæil/, panggang = pá*,, msl. (d) Tengenan , ring kecap pangawit kruna-kruna ring sor mauwah dados Cecek (__*_) anggen ngicalang pasang tumpuk tiga, upami : Angklung = h*kÞ¡*, sungklit = su*kÞit/, (e)Wastan genah ring sor puniki sinengguh saking kalih kruna, upami : Pangkungtibah = pС*tib;, Pangkung karung = p*Сkru*,, msl.
  • 29.
    (2) Tengenan r, Saluiring tengenan r, mauah dados surang (__( ), upami : Sekar = s)k(, Karma = k(m,, msl.
  • 30.
    (3) Tengenan h, (a) Tengenan h, ring kecap panguntat kruna mauah dados bisah (__;), upami : Puseh = pus);, Lebih = 2bi;,, msl. (b) Saluiring kruna lingga kalih kecap sane aksara wianjanannyane pateh tur makakalih polih tengenan h, makakalih mauah dados bisah (__;) yadiastun sampun kaanutang, upami: Cahcah = c;c;, nyahcah = z;c;,
  • 31.
    (c) Tengenan h,ring kecap pangawit kruna lingga sane kecap aksara wianjanannyane mabinayan, kantun manggeh tengenan h, upami : Cihna = cihÂ, Bahni = bhÂi,, msl. (d)Wastan genah ring sor puniki sinengguh saking kalih kruna, upami : Asahduren = hs;duern/,, msl.
  • 32.
    (4) Adeg-adeg Adeg-adegpatut kasurat : (a) Ring panguntat kruna, upami : hdn/,, msl. (b) Ring panguntat bagian lengkara wiadin panguntat lengkara, upami : Dugase nulis lamaran, I Nyoman mecik pelengan. duges nulisÞmrn/, hi ezomn)ßciekæeln/. (c) Ring tengahing kruna kanggen ngicalang pasang aksara tumpuk tiga, upami : tamblang = tm/bÞÞ*, tamblingan = tm/bÞin/, , msl. (d) Ring tengahing lengkara kanggen ngamanggehang pasang, upami : I Nyoman Widia = hi ezomn/ widê, , msl.
  • 33.
    (5) Polih Gantunganutawi Gempelan Tengenan ring tengah kruna, tengah bagian lengkara, miwah tengah lengkara polih gantungan utawi gempelan kasurat sakadi ring sor, upami : Bakti = vkÓi, sampi = smæi, , msl. (6) Tengenan Majalan Tengenan majalan wantah kamanggehang sajeroning kruna (kruna dwilingga miwah kruna satma), upami : Enggal-enggal = eháelgl/, , msl.
  • 34.
    6. Kruna LinggaTigang Kecap Suara e ring kecap pangawit kruna lingga tigang kecap kasinahang antuk : (a) Lagna (ranah tradisional sane mawit saking basa Kawi miwah Sansekerta), upami : segara =S g R , semaya = S my ,, msl. (b) Pepet __), (ranah tradisional basa Bali), upami : ketimun = k)timun/, kebilbil = k)bilãil/, , msl. (c) Pepet __), (ranah modern sane mawit saking basa Indonesia, basa daerah tiosan, miwah basa asing), upami : sekolah = s)ekol;, sepeda = s)epd, , msl.
  • 35.
    7. Dwita Dwitainggih punika aksara wianjana kagantungin antuk aksara wianjana sane pateh aksarannyane. Kruna sane madwita witnyane saking ued kruna (akar kata) basa Sansekerta, upami : Utara = útÓÓr, Yuda = yuaÒ, , msl. 8. Pasang Pageh Pasang pageh inggih punika pasang aksara sane sasuratannyane wantah asapunika. Kruna sane nganggen pasang pageh ketahnyane mawit saking basa Kawi miwah Sansekerta, upami : Arjuna = Á(jun, Bupati = v Upti, , msl.
  • 36.