 [kksiksyhpk bfrgkl 

    fulZxkP;k dqf’kr olysys ,d NksVsls xko gksrs

R;kosGh R;k fBdk.kh [kksiVs gksrh- gGqgGq izxrh

gksr xsyh rls [ksM;kps ‘kgj >kys- rsFks tkLr ?kjs

uOgrh] dkj[kkus uOgrs] tkrh tekrhphs yksd uOgrs]

izokl dj.;klkBh ,l-Vh- cl fdaok xkM;k uOgR;k] ik;h izokl

djkok ykxr vls fdaok cSyxkMhus izokl djkok ykxr

vls- ,d fnol iq.kZ izoklkr tkr vls-

    ;k [kksiksyh xkoph ?kjs [kksiVs gksrh- rh [kksiVh

ygku ygku gksrh R;k yksdkaph [kksiVs lxG;kph

lkj[kh ,d ljG js”ksr fnlr gksrh- R;k [kksiV;kP;k ljG js”ksr

vl.;kyk rsOgkph yksd vkoGh Eg.kr- vkf.k rh [kksiVh

ljG js”ksr ikgr vlrkuk la/;kdkGP;k osGh izR;sd [kksiVkr

es.kcRrh isVysyh fnlyh dh] t.kq dk; vkRrkps fo|qr fnos
                                                         1
fnlr vlr vfr’k; lqanj fnlr gksrs- rsOgk R;k dkGph yksd

R;kyk vkoGh vl Eg.kr vlr-

     R;k yksdkaP;k [kksiV;kaps [kksi o la/;kdkGP;k

R;k isVysY;k es.kcRR;kaP;k ykbZuhuhyk vkoGh

Eg.kr- Eg.kts [kksi o vkoGh] v’kh ukos gksr-

     ;k [kksi o vkoGh ;k nksu ‘kCnko:u [kksiksyh gs

uko r;kj >kys Eg.kts lk/; >kys-

     rn~uarj gGwgGw dksG’kkoj pky.kkjh jsYos lq:

>kyh- iDds jLrs r;kj >kys- uarj eqacbZ&iq.ks ekxZ lq:

dj.;kr   vkyk-   R;kdkGh    fczVh’k   dkGkr    ?kkVkoj

f’kaxjksck ukokpk jkg.kkjk ,d /kuxj gksrk- rks vkiyh

esa<j MksaxjkP;k dM;kdksi&;krqu pjk;yk ?ksoqu vkyk

gksrk o R;kus fczVh’k ljdkjyk ;s.;ktk.;kph okV nk[kfoyh

o rh okV /kuxjkauh nk[koY;kuarj vkiY;k yksdkauh

                                                     2
¼Eg.kts R;k dkGP;k yksdkauh½ tk.koys dh gk /kuxj

fczVh’kkauk vk.k[khgh dkghgh [kk.kk[kq.kk nk[kohy

rsOgk R;k dkGP;k yksdkauh R;k /kuxjkyk ekjys o R;k

fBdk.kh lqanj eafnj cka/k.;kr vkys o R;k eafnjkyk

f’kaxjksckkps eafnj vls uko fnys-

    [kksiksyh e/khy f’kGQkV;kP;k ‘kstkjhy eqGxko

;sFks ,d nxkZ vkgs- R;k nX;kZyk l¸;n xkth ukuk uko

gksrs- frFks ifgys yksd vxjcRrh isVok;ps exp iq<s

tk;ps- rlsp f’kGQkV;koj 1955 lkyh Lo;aHkq eqrhZ

ek:rhph gksrh- R;kps f’kYidkj xksihukFk ‘ksB lk[kjs]

nRrk=s; lk[kjs] vIik [kksis] Hkxoku’ksB ?kksyi gs

gksrs- R;kauh lqanj v’kh eqrhZ r;kj dsyh gksrh i.k rlsp

rsOgk [kksiksyh xkoke/;s guqeku eafnj lq/nk gksrs-




                                                      3
[kksiksyh uxjikyhdk gh ,dq.k 18 xkos feGqu lu

1972 lkyh LFkkiu >kyh vkgs- R;kP;k vk/kh [kksiksyh

uxjikyhdk gh ,d xzkeiapk;r gksrh R;k osGh ljiap ckcq

‘ksB eqYyk g;kaps oMhy gksrs-

    Ukxjikyhdsps v/;{k rsOgk xksih’ksB rUuk o mik/;

{k cGhjke ‘ksB lk[kjs gksrs- rsOgk [kksiksyhph

yksdla[;k 15 rs 20 gtkj ,o<h gksrh- vkrk rh yksdla[;k

ok<yh vkgs-

    18 xkokiSdh lktxko gs vls ,d xko gksrs dh rsFks

1960 lkyh rqdkjke egkjkt vkys gksrs rs frFks ,d=

O;kikj djk;ps rs fejphpk O;kikj djr vlrkuk ,ds fno’kh

jk=h fejph pks:u usyh rsOgk rqdkjke egkjkt cksack

ekjr lqVys Eg.kwu R;k eafnjkyk ckascY;k foBksck uko




                                                    4
iMys- rs lktxko eanhj vkrk [kqi eksBs cka/k.;kr vkys

vkgs o izfl/ngh >kys vkgs-

    [kksiksyhe/;s izfl/n vlk ,d eB vkgs- xxuxhjh egkjkt

1968@69 lkyh xxuxhjh egkjkt [kksiksyhe/;s vkys

R;kauh rsFks ri’p;kZ dsyh o ri’p;kZ djr vlrkuk rs

ik.;ke/;s clys gksrs rs HkDrhr ,o<s eXu >kys gksrs dh]

R;kaps ik; ek’kkauh [kkYys rjh lq/nk R;kauk ekghr

uOgrs- R;kaph NksVhlh >ksiMh gksrh vkrk rks eB

,o<k eksBk cka/kyk; dh rks ikgrkp c?k.kk&;kps eu os/

kqu ?ksrks-

    R;kP;kp ‘kstkjh ,d iwoZdkyhu eafnj vkgs- 1758

lkyh rs eafnj fpekth vIik ;kauh cka/kys vkgs- rs vtqugh

tlsP;k rls vkgs- R;kyk vktrksikosrks dkghgh >kysys

ukgh- 1970 lkyh f’kGQkV;koj f’kokth egkjktkaapk

                                                     5
iqrGk   mHkkj.;kr   vkyk    o    rlsp   MkW-   ckcklkgsc

vkacsMdjkapk iqrGk lq/nk R;kauh cka/kyk-

    f’kGQkV;koj 1986 lkyh Hkkth ekdsZV lq: dsys

[kksiksyhe/;s v’kh dkgh Bjkohd yksd vkgsr R;kaps ,d

eaMG vkgs- R;kaps uko guqeku fe= eaMG gs

gkWyhckWyP;k Li/kkZ ?kMowu vk.krkr rlsp njo”khZ

xksjxjhckauk og;k okVi djrkr-

    1989 lkyh tkaHkqGikM;kyk egkiwj vkyk gksrk-

rsFkhy yksdkaph [kqi fcdV voLFkk gksrh- rsOgk

[kksiksyhps   guqeku       fe=   eaMG     lokZr   vxksnj

tkaHkqGikM;kP;k yksdkaP;k enrhl /kkoys- R;kauk

vUu/kkU; diM;kalg iqjohys-

    uxjikyhdk gnn~hr o`/nkJe ns[khy LFkkiu >kys

vkgs- [kksiksyh e/;s ifgyh yksdkaph voLFkk [qki fcdV

                                                       6
gksrh- dkj.k eksBs vls mn;ksx /kans uOgrs R;keqGs

R;kaP;kdMs iSlk uOgrk tlk ek.klkP;k gkrkr iSlk ;sÅ

ykxyk rls gGq gGq ek.klkr izxrh gksr xsyh- NksV;k

[ksM;kaps eksBs ‘kgj >kys-




  [kksiksyhrhy tkrh tekrh 

    [kksiksyh xko ifgys ,dne NksVs gksrs- o R;kr tkrh

tekrhps yksd tkLr jgkr uOgrs- fganq eqLyhe o

ekjokMh yksd gksrh i.k tkLr [kksiksyh xkokps ‘kgj

>kys eksBs mn;ksx /kans >kys R;keqGs ckgsj xkoph

yksd ;sÅu rsFks mn;ksx /kan;klkBh vkyh vkf.k rsFksp

LFkkfud >kyh vkf.k vkrk loZ tkrhps yksd jkgrkr-




                                                    7
R;ke/;s ejkBh] iatkch] eqLyhe] f[kz’pu] xqtjkrh

pkaHkkj] lksukj] yksgkj] ckS/n cyqrsnkj v’kk vusd

tkrhps yksd jkgrkr Eg.kts 20 rs 25 tkrhps yksd jkgrkr-




    [kksiksyhph yksdla[;k 

[kksiksyhph ighyh yksdla[;k 15 rs 20 gtkj gksrh- dkj.k

rsFks tkLr oLrh uOgrh vkrk [kksiksyhph yksdla[;k

58]644 ,o<h vkgs-




 [kksiksyhrhy lkekthd laLFkk

                         
    jksVjh Dyc] yk;Ul DYc] buojy Dyc] rlsp [kkykiwj

rkyqdk f’k{k.k izlkjd eaMG] ;’koar gk;dlZ ;k laLFkk

                                                         8
vkgsr- ek/;fed ‘kkGk 1957 lkyh lq: dj.;kr vkyh o T;qfuvj

dkWyst 1976 lkyh lq: dj.;kr vkys-




        [kksiksyhrhy m|ksx o


                dkj[kkus 


    [kksiksyh e/;s ifgys vls m|ksx uOgrs] dkj[kkus

uOgrs NksVs&eksBs m|ksx/kans gksrs- eksBs m|ksx

gk;dks] isIdks vkf.k VkVk ikWoj daiU;k gksR;k vkrk

l/;k vkB daiU;k pkyq vkgsr- vk;-,l-ckj] egsanz ;qftu

LVhy] VkVk ikWoj] vk;-vks-lh] okWVZf’kyk] vYVk

yWcksjsVjh] >sfuFk bR;knh daiU;k vkrk pkyq vkgsr-

okVZflyk o] vk;vkslh] eLdks g;k daiU;k 1950 lkyh

                                                      9
LFkkiu >kY;k vkgsr- vYVk o gk;dks daiU;k 1970 lkyh

lqq: >kY;k- [kksiksyhe/;s ifgys mn;ksx /kans Eg.kts

Lokehy Eg.kts ykdMkps oLrq r;kj dsys tkr vls-

    [kksiksyhpk [kjks[kjp bfrgkl igko rj [kqip osxGk

vkgs- vls okVrs rs vftckr r;kjp gks.kkj ukgh R;kdkGh

yksdkauk okVr gksrs i.k vkt igk;yk xsyks rj [kksiksyh

gs ‘kgjkaP;k x.krhr ekuys tkrs- vkrk [kksiksyh gs ‘kgj

[kqi eksB;k izek.kkr mn;ksx /kans] dkj[kkus] cktkjisB]

gkWVsy vls osxosxGs mn;ksx R;k fBdk.kh pkyq

vkgs- o [kksiksyh gs eqacbZ iq.kk gk;os gh ykxqu tkrs

R;keqGs vkt [kksiksyh gh izfl/n [kksiksyh Eg.kqu

ekuyh tkr vkgs-




                                                    10
11
12

Khp History

  • 1.
     [kksiksyhpk bfrgkl fulZxkP;k dqf’kr olysys ,d NksVsls xko gksrs R;kosGh R;k fBdk.kh [kksiVs gksrh- gGqgGq izxrh gksr xsyh rls [ksM;kps ‘kgj >kys- rsFks tkLr ?kjs uOgrh] dkj[kkus uOgrs] tkrh tekrhphs yksd uOgrs] izokl dj.;klkBh ,l-Vh- cl fdaok xkM;k uOgR;k] ik;h izokl djkok ykxr vls fdaok cSyxkMhus izokl djkok ykxr vls- ,d fnol iq.kZ izoklkr tkr vls- ;k [kksiksyh xkoph ?kjs [kksiVs gksrh- rh [kksiVh ygku ygku gksrh R;k yksdkaph [kksiVs lxG;kph lkj[kh ,d ljG js”ksr fnlr gksrh- R;k [kksiV;kP;k ljG js”ksr vl.;kyk rsOgkph yksd vkoGh Eg.kr- vkf.k rh [kksiVh ljG js”ksr ikgr vlrkuk la/;kdkGP;k osGh izR;sd [kksiVkr es.kcRrh isVysyh fnlyh dh] t.kq dk; vkRrkps fo|qr fnos 1
  • 2.
    fnlr vlr vfr’k;lqanj fnlr gksrs- rsOgk R;k dkGph yksd R;kyk vkoGh vl Eg.kr vlr- R;k yksdkaP;k [kksiV;kaps [kksi o la/;kdkGP;k R;k isVysY;k es.kcRR;kaP;k ykbZuhuhyk vkoGh Eg.kr- Eg.kts [kksi o vkoGh] v’kh ukos gksr- ;k [kksi o vkoGh ;k nksu ‘kCnko:u [kksiksyh gs uko r;kj >kys Eg.kts lk/; >kys- rn~uarj gGwgGw dksG’kkoj pky.kkjh jsYos lq: >kyh- iDds jLrs r;kj >kys- uarj eqacbZ&iq.ks ekxZ lq: dj.;kr vkyk- R;kdkGh fczVh’k dkGkr ?kkVkoj f’kaxjksck ukokpk jkg.kkjk ,d /kuxj gksrk- rks vkiyh esa<j MksaxjkP;k dM;kdksi&;krqu pjk;yk ?ksoqu vkyk gksrk o R;kus fczVh’k ljdkjyk ;s.;ktk.;kph okV nk[kfoyh o rh okV /kuxjkauh nk[koY;kuarj vkiY;k yksdkauh 2
  • 3.
    ¼Eg.kts R;k dkGP;kyksdkauh½ tk.koys dh gk /kuxj fczVh’kkauk vk.k[khgh dkghgh [kk.kk[kq.kk nk[kohy rsOgk R;k dkGP;k yksdkauh R;k /kuxjkyk ekjys o R;k fBdk.kh lqanj eafnj cka/k.;kr vkys o R;k eafnjkyk f’kaxjksckkps eafnj vls uko fnys- [kksiksyh e/khy f’kGQkV;kP;k ‘kstkjhy eqGxko ;sFks ,d nxkZ vkgs- R;k nX;kZyk l¸;n xkth ukuk uko gksrs- frFks ifgys yksd vxjcRrh isVok;ps exp iq<s tk;ps- rlsp f’kGQkV;koj 1955 lkyh Lo;aHkq eqrhZ ek:rhph gksrh- R;kps f’kYidkj xksihukFk ‘ksB lk[kjs] nRrk=s; lk[kjs] vIik [kksis] Hkxoku’ksB ?kksyi gs gksrs- R;kauh lqanj v’kh eqrhZ r;kj dsyh gksrh i.k rlsp rsOgk [kksiksyh xkoke/;s guqeku eafnj lq/nk gksrs- 3
  • 4.
    [kksiksyh uxjikyhdk gh,dq.k 18 xkos feGqu lu 1972 lkyh LFkkiu >kyh vkgs- R;kP;k vk/kh [kksiksyh uxjikyhdk gh ,d xzkeiapk;r gksrh R;k osGh ljiap ckcq ‘ksB eqYyk g;kaps oMhy gksrs- Ukxjikyhdsps v/;{k rsOgk xksih’ksB rUuk o mik/; {k cGhjke ‘ksB lk[kjs gksrs- rsOgk [kksiksyhph yksdla[;k 15 rs 20 gtkj ,o<h gksrh- vkrk rh yksdla[;k ok<yh vkgs- 18 xkokiSdh lktxko gs vls ,d xko gksrs dh rsFks 1960 lkyh rqdkjke egkjkt vkys gksrs rs frFks ,d= O;kikj djk;ps rs fejphpk O;kikj djr vlrkuk ,ds fno’kh jk=h fejph pks:u usyh rsOgk rqdkjke egkjkt cksack ekjr lqVys Eg.kwu R;k eafnjkyk ckascY;k foBksck uko 4
  • 5.
    iMys- rs lktxkoeanhj vkrk [kqi eksBs cka/k.;kr vkys vkgs o izfl/ngh >kys vkgs- [kksiksyhe/;s izfl/n vlk ,d eB vkgs- xxuxhjh egkjkt 1968@69 lkyh xxuxhjh egkjkt [kksiksyhe/;s vkys R;kauh rsFks ri’p;kZ dsyh o ri’p;kZ djr vlrkuk rs ik.;ke/;s clys gksrs rs HkDrhr ,o<s eXu >kys gksrs dh] R;kaps ik; ek’kkauh [kkYys rjh lq/nk R;kauk ekghr uOgrs- R;kaph NksVhlh >ksiMh gksrh vkrk rks eB ,o<k eksBk cka/kyk; dh rks ikgrkp c?k.kk&;kps eu os/ kqu ?ksrks- R;kP;kp ‘kstkjh ,d iwoZdkyhu eafnj vkgs- 1758 lkyh rs eafnj fpekth vIik ;kauh cka/kys vkgs- rs vtqugh tlsP;k rls vkgs- R;kyk vktrksikosrks dkghgh >kysys ukgh- 1970 lkyh f’kGQkV;koj f’kokth egkjktkaapk 5
  • 6.
    iqrGk mHkkj.;kr vkyk o rlsp MkW- ckcklkgsc vkacsMdjkapk iqrGk lq/nk R;kauh cka/kyk- f’kGQkV;koj 1986 lkyh Hkkth ekdsZV lq: dsys [kksiksyhe/;s v’kh dkgh Bjkohd yksd vkgsr R;kaps ,d eaMG vkgs- R;kaps uko guqeku fe= eaMG gs gkWyhckWyP;k Li/kkZ ?kMowu vk.krkr rlsp njo”khZ xksjxjhckauk og;k okVi djrkr- 1989 lkyh tkaHkqGikM;kyk egkiwj vkyk gksrk- rsFkhy yksdkaph [kqi fcdV voLFkk gksrh- rsOgk [kksiksyhps guqeku fe= eaMG lokZr vxksnj tkaHkqGikM;kP;k yksdkaP;k enrhl /kkoys- R;kauk vUu/kkU; diM;kalg iqjohys- uxjikyhdk gnn~hr o`/nkJe ns[khy LFkkiu >kys vkgs- [kksiksyh e/;s ifgyh yksdkaph voLFkk [qki fcdV 6
  • 7.
    gksrh- dkj.k eksBsvls mn;ksx /kans uOgrs R;keqGs R;kaP;kdMs iSlk uOgrk tlk ek.klkP;k gkrkr iSlk ;sÅ ykxyk rls gGq gGq ek.klkr izxrh gksr xsyh- NksV;k [ksM;kaps eksBs ‘kgj >kys-  [kksiksyhrhy tkrh tekrh  [kksiksyh xko ifgys ,dne NksVs gksrs- o R;kr tkrh tekrhps yksd tkLr jgkr uOgrs- fganq eqLyhe o ekjokMh yksd gksrh i.k tkLr [kksiksyh xkokps ‘kgj >kys eksBs mn;ksx /kans >kys R;keqGs ckgsj xkoph yksd ;sÅu rsFks mn;ksx /kan;klkBh vkyh vkf.k rsFksp LFkkfud >kyh vkf.k vkrk loZ tkrhps yksd jkgrkr- 7
  • 8.
    R;ke/;s ejkBh] iatkch]eqLyhe] f[kz’pu] xqtjkrh pkaHkkj] lksukj] yksgkj] ckS/n cyqrsnkj v’kk vusd tkrhps yksd jkgrkr Eg.kts 20 rs 25 tkrhps yksd jkgrkr-  [kksiksyhph yksdla[;k  [kksiksyhph ighyh yksdla[;k 15 rs 20 gtkj gksrh- dkj.k rsFks tkLr oLrh uOgrh vkrk [kksiksyhph yksdla[;k 58]644 ,o<h vkgs-  [kksiksyhrhy lkekthd laLFkk  jksVjh Dyc] yk;Ul DYc] buojy Dyc] rlsp [kkykiwj rkyqdk f’k{k.k izlkjd eaMG] ;’koar gk;dlZ ;k laLFkk 8
  • 9.
    vkgsr- ek/;fed ‘kkGk1957 lkyh lq: dj.;kr vkyh o T;qfuvj dkWyst 1976 lkyh lq: dj.;kr vkys-  [kksiksyhrhy m|ksx o dkj[kkus  [kksiksyh e/;s ifgys vls m|ksx uOgrs] dkj[kkus uOgrs NksVs&eksBs m|ksx/kans gksrs- eksBs m|ksx gk;dks] isIdks vkf.k VkVk ikWoj daiU;k gksR;k vkrk l/;k vkB daiU;k pkyq vkgsr- vk;-,l-ckj] egsanz ;qftu LVhy] VkVk ikWoj] vk;-vks-lh] okWVZf’kyk] vYVk yWcksjsVjh] >sfuFk bR;knh daiU;k vkrk pkyq vkgsr- okVZflyk o] vk;vkslh] eLdks g;k daiU;k 1950 lkyh 9
  • 10.
    LFkkiu >kY;k vkgsr-vYVk o gk;dks daiU;k 1970 lkyh lqq: >kY;k- [kksiksyhe/;s ifgys mn;ksx /kans Eg.kts Lokehy Eg.kts ykdMkps oLrq r;kj dsys tkr vls- [kksiksyhpk [kjks[kjp bfrgkl igko rj [kqip osxGk vkgs- vls okVrs rs vftckr r;kjp gks.kkj ukgh R;kdkGh yksdkauk okVr gksrs i.k vkt igk;yk xsyks rj [kksiksyh gs ‘kgjkaP;k x.krhr ekuys tkrs- vkrk [kksiksyh gs ‘kgj [kqi eksB;k izek.kkr mn;ksx /kans] dkj[kkus] cktkjisB] gkWVsy vls osxosxGs mn;ksx R;k fBdk.kh pkyq vkgs- o [kksiksyh gs eqacbZ iq.kk gk;os gh ykxqu tkrs R;keqGs vkt [kksiksyh gh izfl/n [kksiksyh Eg.kqu ekuyh tkr vkgs- 10
  • 11.
  • 12.