Downloaded 11 times
Khmer History - Case Study
- 1. និស្សិត មូលសស្ម ចមវីរៈ 1 ការប្រណ ាំងប្រជែងរវាងស ៀម និងយួន ស ើមប ីប្រួរប្ាប្រសេ ជមែរ ប្រធានរទសប្ារ់វិភាគ “យួនដណ្តើ មយកបានទឹកដីររស់ខ្មែរបានជាណប្រើន រំខ្្កណសៀមវិញបានចាត់ ទុកប្រណទសខ្មែរជាសាមនតរដឋររស់ណគតំងពីយូរយារណាស់មកណ ើយណ ោះ ក៏បានរិោះរក មណយោបាយណដើមបីទរ់ទល់នឹងការឈ្លា នពានររស់យួន ។ ដូណរនោះសប្ារ់ ការសិកាអតថ រទ វិភាគប្ពឹតតិការ្៍ ចារ់ពីឆ្ន ំ១៦២៣ ដល់ ១៨២៣ ។ រំ្ុ រខ្ដលម្ុំបានណលើកមក វិភាគណ ោះគឺជា ការប្រណាំប្រខ្ែងមួយក៏បានណកើតណ ើងរវាងយួននិងណសៀម កនុងការ ប្តួតប្តប្រណទសខ្មែរ ។ (ប្តឹង ងា, ប្រវតតិសាស្រសតខ្មែរ ភាគទី ២ , ការប្រណាំងប្រខ្ែងរវាង ណសៀម និងយួនណដើមបីប្តួតប្តប្រណទសខ្មែរ ,ទំព័រទី ២៣៩ ) ។ រំណារ់អារមែ្៍ ណ តុផលខ្ដលម្ុំណប្ែើសណរើសយកប្រធានរទមួយណនោះមកណយវើការសរណសរ ពីណប្ពាោះ ម្ុំគិតថា ប្រធានរទណនោះពិតជាានសារៈសំខាន់រំណពាោះ ម្ុំនិងកូនខ្មែរប្គរ់រូរណដើមបី បាន សិកាឲ្យបានរាស់ពីប្រវតតសាស្រសតខ្មែរ ។ អតថន័យននអតថរទប្រវតតិសាស្រសតខ្មែរណៅកនុងរំ្ុ រណនោះ បានផដល់នូវពត៌ានសតីពី ប្ពឹតតិការ្៍ ណផេងៗ និងរំនុរសំខាន់ ទាក់ទងនឹងការវាយប្រយុទធពីសំណាក់ ណសៀមនិងយួន និងការណយវើសង្គ្ងាា មរវាងណសៀមនិងយួនមកណលើប្រណទសខ្មែរ ណដើមបីដណ្តើ មការប្គរ់ប្គង និងឈ្លា នពានទង្គ្ ទ នយកទឹកដីខ្មែរ ណៅរណ ា ោះសតវតេទី ១៨ ដល់ទី ១៩ ខ្ដលម្ុំប្តូវខ្សវងយល់ និងយកមកណយវើការវិភាគពីែំពូកណនោះណដើមបីណអាយដឹងកាតន់ខ្ត រាស់ខ្ែមណទៀតពីម ិរចត កនុងការឈ្លា នពានពីសំណាក់ណសៀមនិងយួន ណដើមបីណលរ យកប្រណទសខ្មែរទាំងមូល ណៅរណ ា ោះសតវតេទី១៨ និង ទី១៩ ខ្ដលណយវើឲ្យប្រណទសខ្មែរ ែួរខ្តសង្គ្ងាា ម, ការចាត់រង់ទឹកដី និងការសថិតណៅណប្កាមការប្តួតប្តររស់ណសៀមនិង
- 2. និស្សិត មូលសស្ម ចមវីរៈ 2 យួន ណ ើយប្រជាែនខ្មែរប្តូវរងការែិោះជាន់ ណយវើបារពីសំណាក់ណសៀមនិងយួន ខ្ដលណយវើ ឲ្យានការសាា រ់បាត់រង់ែីវិតកនុងសង្គ្ងាា ម ខ្ដលរណាដ លមកពីការពារប្រណទសជាតិខ្មែរ ឲ្យផុតពីការឈ្លា នពាន និងប្តួតប្តររស់ណសៀមនិងយួន ។ ការវិភាគ ណៅកនុងប្រធានរទខ្ដលម្ុំបានណលើកមកសរណសរណនោះ បានរងាា ញនូវរំនុរសំខា ន់ៗមួយរំនួនណដើមបីណលើកយកមកណយវើការវិភាគ ខ្ដលានទាក់ទងនឹការប្រណាំងប្រខ្ែង គ្នន រវាងណសៀមនិងយួន ណដើមបីប្តួប្តប្រណទសខ្មែរ ។ ណៅកនុងអតថរទបានណលើកណ ើងថា ណៅ ដំណារ់គ.ស ១៧៦៧ ណសតរភូា ម អាណោងផៈយា៉ា បានណលើកទ័ពរូលវាយរាែធានី អយុយោ មតងណទៀត ប្ទង់ចារ់យកប្ពោះណ ប្ទង់ណភៀសប្ពោះណ ដកមៈណដ ណបបាន ។ ប្ពោះរាែរុប្ត ម រុលជាសុីសាំង ណលើកទ័ពណរញរាំងចាញ់ភូា ប្ទង់ណភៀសប្ពោះអងា រូលណៅកនុងប្រណទសខ្មែរ ណ ើយណប្កាមមកសុគតណៅទីណ ោះ ។ ណ្ាៀតឪកាសខ្ដលស្សុក ណទសកំពុងខ្តណកើតរលារល រិនាន ក់ខ្ដលានាត យជាតិជាណសៀម និងឪពុកគឺរិន ន ុង ណឈ្លែ ោះ ពញាតក បានណក្ឌ ទ័្ឌ ទ័ពវាយកាច ត់ភូាឲ្យរត់ណបវិញអស់ណ ើយ តំងមាួនជាណសតរកនុងប្កុងស្សីអយុយោ ានប្ពោះ មណៅថា តកសុីន ។ ណៅគ.ស ១៧៦៨ ប្ពោះណ តកសុីន ប្ទង់រញ្ជា រាែទូតឲ្យ ំសុភអកេរមកទូលប្ពោះរាជាខ្មែរ ឲ្យ ប្ទង់ណលើកសួយជាផ្កា ាស ផ្កា ប្បាក់ណបថាវ យប្ពោះអងាជាផាូវប្ពោះរាែណមប្តី ខ្តប្ពោះរាជាខ្មែរ ពុំយល់ប្ពមណយវើតម ណប្ពាោះប្ពោះណ តកសុីន មិនខ្មនជាកេប្ត ។ ណៅគ.ស ១៧៦៩ ា៉ា ក ណទាន ជាណទសាភិបាលរិនឈរណៅប្កុង ពាម បានណក្ឌ ទ័ពណរញណបវាយណសៀមដល់ រនទរុរី ។ ា៉ា ក ណទាន បានមិតមំការពារប្កុងណាស់ខ្ដរ ខ្តណោយទន់នដជាង ប្តូវទ័ព ណសៀមណដញតមរ ូតដល់ទឹកណមែ ។ ខ្មែរនិងណសៀម រនតរាំងគ្នន តណទៀតណ ើយណៅទី រំផុតណសៀមបានដកែយណប ពាម វិញអស់ ។ ណយាងតម កសារយួនបានសរណសរថា ណៅគ.ស ១៧៧២ ខ្ម ៦ ណសតរ ណងវៀង បានរញ្ជា ណមទ័ពណឈ្លែ ោះ ណងវៀង គីវ ោម ឲ្យណលើក ទ័ពណែើងទឹកណបវាយណសៀមណៅភនំណពញ ទ័ពណសៀមដកែយណបពាមអស់ ។ រាែការយួនក៏
- 3. និស្សិត មូលសស្ម ចមវីរៈ 3 រញ្ាូ នមង្គ្នតីជាន់មពស់ាន ក់ឲ្យមកណៅខ្ែរកា ចាំែួយសណប្មរកិរចការខ្ផនដី ណ ើយខ្មែរ បានធាា ក់ណបណប្កាមអំណារប្គរ់ប្គងររស់យួន ។ ណៅគ.ស ១៧៧២ ប្ពោះរាជាខ្មែរ ប្ទង់ ប្ពោះរិ ត ណមតត ករុណារណាដ អាណាប្រជានុរាស្រសតខ្ដលរងទុកខណវទ ណោយសារសង្គ្ងាា ម រាុ ំនរ៉ា ក៏ប្ទង់រញ្ជា ឲ្យ ប្ពោះខ្កវហ្វ៊ា អងាដួង ណបររចារសាព នណមប្តីជាមួយ ប្ពោះណ ណសៀម តកសុីន ។ ការណរៀររារ់ណនោះ បានណសរកតីថា ណសៀមនិងយួនបានណយវើសឹកសង្គ្ងាា មជាមួយ គ្នន ណលើកទឹកដីខ្មែរ ណដើមបីោក់ការប្គរ់ប្គងណលើប្រណទសខ្មែរ ណ ើយណៅទីរញ្ច រ់ យួនបាន ប្តួតប្តណលើប្រណទសខ្មែរ ។ (ប្តឹង ងា , ប្រវតតសាស្រសតខ្មែរ ភាគទី២ , គ.ស ១៩៧៣ ,ទំព័រ ២៤០ ) ។ រំនុរសំខាន់មួយណទៀត រងាា ញណៅកនុងគ.ស ១៧៩៤ ប្ពោះអងាណអង ប្តូវបាន ប្ពោះណ ណសៀមអភិណសកណៅ បាងកក ។ លុោះបានអភិណសកខ្តងតំងប្គរ់សពវណ ើយ ប្ពោះ ណ ណសៀម ប្ទង់រញ្ជា ឲ្យណ ហ្វ៊ា ខ្រន ខ្ដលជាណសតរប្កាញ់ ឈរប្តួតប្ត ណមតតបាត់ដំរង រួរណលើកទ័ព ំប្ពោះអងាណអងមកណសាយរាែយណៅប្រណទសខ្មែរ ។ រំខ្្កណ ហ្វ យណមតត អងារ ប្តូវសថិតណៅណប្កាមអំណារររស់ ណ ហ្វ៊ា ខ្រន ។ ដូណរនោះ ចារ់តំងពីគ.ស ១៧៩៥ មក ណមតតបាត់ដំរង និងណមតតអងារ ប្តូវបានណបណសៀមណោយសនតិវិយី ។ (ប្តឹង ងា , ប្រវតត សាស្រសតខ្មែរ ភាគទី២ , គ.ស ១៩៧៣ ,ទំព័រ ២៤៦ ) ។ ប្តង់រំ្ុ រណនោះ ណយើងណ ើញថា ប្រណទសណសៀមបាន ប្តួតប្តណលើទឹកដី និងរាែយវងេខ្មែរ តមរយៈការអភិណសកណអាយណសត រខ្មែរ និងយាងណសតរខ្មែរណអាយណ ើងណសាយរាែយ ខ្ដល ំណអាយណសៀមបានប្គរ់ប្គង ណមតត បាត់ដំរង និងអងារ ណោយសនតិវិយី ។ ប្ពឹតតិការ្៍ សំខាន់មួយណផេងណទៀត ណោយ ដឹងថា ណៅគ.ស ១៨០៩ ានវិវាទបានណកើតណ ើងរវាង ប្ពោះអងារនទ និង ប្ពោះអងាសងួន ជា ឧភណយារាែ ។ ណោយខាា រានរមាំងគ្នន ងណកើតណ ើងប្ពោះអងាក៏ចាត់សុំទ័ពយួនមក រងាា រ ។ ប្ពោះណ ណសៀមមិនណពញប្ពោះទ័យរំណពាោះអំណពើររស់ប្ពោះអងារនទ ប្ទង់ក៏រញ្ាូ នទ័ព ណអាយរូលប្រណទសខ្មែរ ។ ទ័ពរំរុោះ ខ្មែរ យួន រាំងនិងណសៀម ។ ណៅគ.ស ១៨១៣ ណប្កាយពីការសំរុោះសំរួលជាមួយណសៀមរួរណ ើយ ណសតរយា៉ា ុង បានរញ្ជា ណលាក ណ វា៉ា ន់ ណយៀត ខ្ រប្ពោះអងារនទ មកណសាយរាែយណៅប្រណទសខ្មែរវិញ ។ ណពលទ័ពយួនមកដល់
- 4. និស្សិត មូលសស្ម ចមវីរៈ 4 ពួកណមទ័ពណសៀមខ្ររជាស្សោំងកាំង ដកទ័ពែយណបវិញ ណ ើយានណមទ័ពមាោះមកថាវ យ សពទសាយុការពរ រំណពាោះប្ពោះអងាខ្ែមណទៀតផង (ប្តឹង ងា , ប្រវតតសាស្រសតខ្មែរ ភាគទី២ , គ .ស ១៩៧៣ ,ទំព័រ ២៤៨) ។ ណលើសពីណនោះណបណទៀត ណៅគ.ស ១៩១៥ ណសតរយួន ចាត់ឲ្យ ែីកខ្ប្ពកពីរណៅកនុងទឹកដីយួន ។ តមពងាវតរខ្មែរបានរញ្ជា ក់ថា កនុងការែីកខ្ប្ពក ទាំងពីរខាងណលើណនោះប្រជារាស្រសតខ្មែរណគខ្កនណបណ ើយ ប្តូវយួនណយវើបារគ្នែ នប្តប្រ្ី ណសាោះណ ើយ ។ មួយនែងៗ ណយវើការតំងពីប្ពលឹម ទល់ប្ពលរ់ ទឹកសប្ារ់ផឹកានកាិន លាមក បាយសុីណបណ ើមណពាោះ និងប្តូវយួនវាយសំពងណទៀត ។ ជាក់ខ្សដងកនុងណរ ង កំពរ់ខ្តអុង ខ្ដលយួនយកខ្មែរករ់ទាំងរស់ យកកាលណយវើណែើងប្កានោំខ្ត បានណកើត ណ ើងណៅសម័យណ ោះ ង (ប្តឹង ងា , ប្រវតតសាស្រសតខ្មែរ ភាគទី២ , គ.ស ១៩៧៣ ,ទំព័រ ២៥០) ។ រំ្ុ រមួយណទៀត យួនបានណយវើឲ្យ មុឺនខ្មែរានការណដដ ប្កហ្យ ណោយរងខំឲ្យ ណសាៀកពាក់ណខាអាវ និង ានងារស័កតិតមខ្ររយួនទាំងអស់ ។ មោ៉ាងណទៀត ណ ហ្វ យ ស្សុកននណមតតខ្មែរទាំងអស់សុទធខ្តានមង្គ្នតីយួនណៅអមណដើមបីចាំប្តួតពិនិតយ និងឃ្ា ំណមើល សកមែភាពជាអរិនង្គ្នតយ៏ ។ អាណាប្រជានុរាស្រសតប្តូវរងខំឲ្យរង់ពនធជាទមងន់ ប្តូវណក្ឌ ចារ់ណប្រើឲ្យណយវើខ្ស្សការ់រំការមាោះ រំណពញកិរចការសាធារ្ៈមាោះ ដូរជាសង់រ ទ យ ណលើក ផាូវពីភនំណពញណបណមតតប្ទាំងរ ទ យាស ។ រំខ្្ក ប្ពោះពុទធសាស ក៏ប្តូវរាែការយួន ណយវើទុកខរុកណមនញយា៉ាងខាា ំង ។ វតតអារាមប្តូវរុោះណរើ ប្ពោះពុទធរូរប្តូវវាយកណមទរ (ប្តឹង ងា , ប្រវតតសាស្រសតខ្មែរ ភាគទី២ , គ.ស ១៩៧៣ ,ទំព័រ២៥៥) ។ សរុរណសរកដីមក ណៅរណ ា ោះសតវតេទី ១៨ ដល់ ១៩ ប្រណទសខ្មែរប្តូវរងណប្គ្នោះជា ណប្រើន ណោយសារសង្គ្ងាា ម ខ្ដលរងាណ ើងណោយណសៀម និងយួន ណដើមបីប្តួប្តខ្មែរ និង ឈ្លា នពានដីខ្មែរ ណ ើយណប្កាមការប្គរ់ប្គងររស់ណសៀមនិងយួន ប្រជាែនខ្មែរប្តូវរងទុកខ ណវទ និងការណយវើបារយា៉ាងខាា ំង រ ូតដល់សាា រ់ជាណប្រើនកនុងសង្គ្ងាា ម ។
- 5. និស្សិត មូលសស្ម ចមវីរៈ 5 កសារណយាងរំរង ដងស្សង់ណរញពីណសៀវណៅ ប្រវតតសាស្រសតខ្មែរ ភាគទី ២ អនកនិពនធណោយ អនកស្សី ប្តឹង ងា គ.ស ១៩៧៣ ព.ស ២៥១៧