1. NAFAR-LAPURTERA
Mario García eta Jon
Ramírez

2. Euskalkiaren eremua
Lapurdin eta
Nafarroa
beheran hitz
egiten da, eta
ere Goi
Nafarroako
Luzaide,
Urdazubi eta
Zugarramurdi
herrietan.

3. BILAKAERA
Bonapartek
mesaten zuen,
Lapurdiko eta
Nafarroa Beherako
hizkeren artean ez
zegoela alde
handirik, eta gaur
egun ere hori
horrela da.
Horregatik,
euskalki honetan
berdintzeko joera
aspaldikoa da.

4. Bi lurraldeetako hizkerak berdintzeko
arrazoi nagusiak:
1. Lurralde horien ibilbide bateratua.
2. Geografia ezaugarriak
3. Elizak eragindako indar nabarmena.

5. Azken hamarkadetan euskerari eusten
diotenen artean euskararen aldeko
eragile indartsuak agertu dira. Horiek
hizkera eredu berri bat zabaldu dute,
euskara batua eta nafar-lapurtarra
nahasten dituena.

6. Literatura
Lapurtarra literatura
euskalkia da. Bi eredu
bereiz daitezke euskalki
horren tradizioan:
1. XVI.mendean Joanes
Leizarragak
erabilitakoa.
2. Lapurteea klasikoa
deiturikoa, Axularrek
erabiliko zuena.

7. Fonetika eta
fonologiako
ezaugarriak

8. BOKALAK
Bost bokal ditu nafar-
lapurtarrak eta hiru irekidura
maila: a bokal irekia, e eta o
ertaina, eta u eta i itxiak.

9. ●Bi bokal elkarren ondoan:
Elkartren segidan dauden bi bokal silaba
bakarrean ahoskatzen direnean diptongoa
gertatzen da. Kontrako fenomenoari, hau da,
bi silabatan ebakitzeari, hiatoa deritzo.
Diptongoak: maite, sei, euskal…
Hiatoak: bietan, zuen…

10. ●Diptongoetako gertakariak
1. Aldaketak:
-ai: ei
Bezain: bezein
-ei:oi
Zein: zoin
2. Laburtzeak:
-ai:i
Jainko jinko
-au:u
Nauzu:nuzu
-eu:u
-ai:e

11. ● Hiatoetako gertakariak
1. Bi bokalen artean kontsonante bat sortzea:
Duen: duyen
2.Txandakatzeak:
-ea:ia
Bidea:bidia
-oa:ua
Usoarekin:usuarekin
-ua:ia
Famatuaren:famatiaren

12. ● Bokal txandakatzeak
Bokala bakarrik dagoenean txandakatzeak gerta daitezke:
-o:u txandakatzea kontsonante sudurkari(n eta m) baten
aurrean
Honek:hunek
-Asimilazioaren ondorioz
Dira:dire
-e:i txandakatzen da kontsonante sudurkari baten
aurrean
Entzun:inzun
-e:i eta o:u txandakatzeak
Gero:gio

13. ● Bokal galtzeak edo gehitzeak
-Bokal galtzeak hitzaren amaieran eta barruan
gertatu izan dira.
Balioso:balios
-Gehitzeak ere gertatu izan dira:
Libera:libra

14. ●Beste zenbait gertakari
-Frantzesez e mutuz eta kontsonantez amaitzen
diren hitzei -a eransten diote Ipar Euskal
Herrian
-erdal –on amaiera –oin egiteko joera dago
euskara nafar-lapurtarrean.

15. Kontsonanteak

16. ●Herskariak
-Bi sailen arteko txandakatzeak:
Elkarrekin:elgarrekin
-Hitzaren abrruko herskari ahostunak galtzea:
Diagu:diau

17. ●Txistukariak
Nafar lapurtarrez txistukari
afrikariak( ts, tx, tz) ez dira hitz
hasieran agertzen. Haien ordez
frikariak(s, x, z) agertzen dira.
Xori:txori

18. ●Hasperena
Hurrengo egoeretan agertzen da:
-Hitz hasieretan
-Bokal artean
-Diptongo eta bokal artena
-kontsonante hasperendunak

19. ●Patalizazioa edo bustidura
Bi motatakoa da palatazioa:
-Automatikoa:berez egiten dena
Isilik:ixilik
-Adierazgarria:hiztunak nahita egiten duena.
Beltza:beltxa

20. ●Dardarkariak
Bi dira dardarkariak. R eta rr. Gertakariak:
-r:d txandakatzea
-bokal artean galtzea
-Hitz amaierako dardarkaria
-r dardarkariaren ebakera frantsesaren r ubulare
moduan egiten dute askok.

21. MORFOLOGIA

22. DEKLINABIDEA
● Ergatibo pluralari dagokion -ek atzizkiak hitz-buakerako e batekin
topo egiten duenean bikotea soildu eta e bakarra agertzen da
askotan: Gazteek.
● Datibo pluralaren atzizkiak -er edo -eri izan daitezke heier, soldadoer,
batzuer
● ablatibo pluralak marka zaharra erakusten du: -etarik lagunetarik,
latzetarik
● Halaber, -tarik atzizkia izan dezakete erakusleek: hortarik, hetarik.
● Nora kasuan -rat da erlazio-atzizkia: gerlarat, tokirat, galtzerat, hunat
● Bizidunekiko deklinabidean -gan artizkiaren ondoan baitan ere
azaltzen da: gugana edo gure baitara, zuganik edo zure baitarik
● Hala ere, bizidunei dagokien atzizkiaren ordez, bizigabeei dagokiena
erabiltzen da batzuetan: Hetarik anitzak elgarretarat biltzen ziren.

23. izenordainak:
● forma indartu bereziak ditu: nihaur, neror, hihaur; heror,
beraur, guhaur, geror, zuhaur, zerori, zuihauk, zerok,
nihaurrek, nerorrek, hihaurrek, herorrek, beraurrek,
guhaurek, gerorrek, zuhaurek, zerorrek, zuihauek
● aipagarriak dira nihor (inor) izenordea eta izenorde gisako
bertze.

24. Atzizkiak
● Galdetzailerik ez duten galderazko perpausek -a har
dezakete: Nik dakita zure lagunen berri? Zertako, zergatik
galdetzaileen erantzunerako -kotzko ren ordez: Elgarrekin
bizitzekotz

25. Aditza
● Aspektu burutu gabearen marka -ten denean, -iten
aldaera agertzen da, bukaeran -n duten aditzoinetan:
iragaiten, erraiten, egoiten, edireiten
● Etorkizuneko aspektu-marka -(r)en ere izan daiteke:
izanen, ikusiren, eginen, arnegaturen, jakinen
● iro erroa erabiltzen dute aditzetan.

26. Sintaxia
● Hainbat zenbatzaile zehaztugabe izenaren ezkerrean nahiz
eskuinean joan daitezke: asko, hainitz (anitz), franko/frango,
deus, zenbait/zonbait, sobera...
● Galderazko perpausetan, eta BAI/EZ erako galderetan, intonazio
bereziaz gain, aditz jokatuari -a gehitzen zaio. Nafarroa
Beherean gertatzen da, batez ere, honela: nahi duia? (nahi (al)
du?) etorri dea? (etorri (al) da?)
● Aditz laguntzailea nagusiaren aurrera pasatzeko ohitura ere
bada. Balio enfatikoa edo, emateko erabiltzen da: jaun horrek du
ikusi, nik nuen segurtatu behar
● Zehargalderak osatzerakoan, -enen(t)z erlazio-atzizkia sarritan
erabiltzen da: beha ea nehor ageri dene(t)z. Ez dakit eia jinen
dene(t)z
●

27. ● Aditza era jokatugabean markatuz egiten dira batzuetan
erlatibozko esaldiak: Atzo egin (egindako) bileran.
● Perpaus kausalak osatzeko, hainbat egitura propio:-ze(r)
en (eta)... bait-/-(e)n: Ez da jinen zeren eritu baita)- lako
(tz): Europako lurralde urrietarik bat delakotz. Ezen hitza
sarritan kausal esplikatzaile gisa erabiltzen da: Lasterregi
ene ustez, ezen holako lanari zoazkon gogoeten
erabiltzeko astirik ere ez dute izan
● Moduzkoetan -ki atzizkia erabiltzen da: Aita emazte begi-
zuri batekin ibilki ikusiz...
● Baldintzazko perpausetan, ba partikula erabili ordez baldin
ba- erabiltzen dute.

28. Nafar-Lapurtar testua Julia Arregi
(Abaurregaina (Nafarroa), 1940)
http://www.ahotsak.com/abaurregaina/pasarteak/aba-001-
001/