1. NAFAR LAPURTERA
Eider Quincoces eta Maite Soriano
2.E

2. DESKRIBAPENA
Nafar-lapurtera iparraldeko
euskalkia da, Lapurdin,
Nafarroa Beherean eta
Nafarroako eta Urdazubi,
Zugarramurdi eta Luzaiden hitz
egiten dena. Tradizionalki
lapurtera eta behenafarrera
zirenak, gaur egun euskalki
bakar bat osatzen dute hiru
azpimultzotan banatuta:
Sartaldea, Erdigunea eta
Sortaldea.

3. Sartaldea
Lapurdiko barnealdean
Ahetze, Senpere, Ainhoa
eta Sara eta Nafarroako
Zugarramurdi eta
Urdazubi hartzen ditu
barne azpieuskalki honek.

4. Erdigunea
Lapurdi Ekialdea eta
Nafarroa Behereko
Lekuine eta Baigorriko
kantonamendua ditugu
azpimultzo honetan.

5. Sortaldea
Nafarroa Behereko
Arberoa, Oztibarre eta
Garaziko eskualdeetan eta
Luzaiden (Nafarroa)
hedatzen da.

6. FONETIKA BOKALAK
Euskalki gehienek bezala, bost bokal ditu Nafar
Lapurtarrak eta hiru irekidura maila: a bokal irekia da, e
eta o ertainak dira eta, u eta i itxiak.

7. BOKALAK
 Diptongoetako gertakariak gertatzen dira, hain zuzen ere;
aldaketak eta laburtzeak.
 Hiatoetako gertakariak ere aurkitu ditzakeguz; bi bokalen artean
kontsonante bat sortzea edo txandakatzeak, hau da, bokal baten
ordez beste bat azaltzea.
 Bokal txankakatzeak; “o>u” txandakatzea kontsonante sudurkari
baten aurrean, asimilazioaren ondorioz ere gertatzen dira
aldaketak (adibidez; apezpiki>ipizpiku, dira>dire…), “e>i” eta “o>u”
txandakatzeak(kontsonantea galtzea).
 Bokal galtzeak eta gehitzeak; hitzaren amaieran eta barruan
gertatu izan dira gaur egun ohikoak ez diren arren, gehitzeak ere
gertatu baina horiek ere gaur egun ez dira gertatzen.
 Beste zenbait gertakari ere badaude, esate baterako, frantzeses
“e” mutuz eta kontsonantez amaitzen diren hitzei –a eransten diote
Ipar Euskal Herrian(adibidez; presidenta, telefona….).

8. KONTSONANTEAK
 Herskariak sei dira euskaran, “b, d,g” eta “p,t,k” ahoskabeak. Hauek
dira Nafar Lapurtarrez herskariak direla-eta eta gauzatu diren gertakari
nagusiak: bi sailen arteko txandakatzeak, eta hitzen barruko herskari
ahostunak galtzea( b,d,g)
 Txistukariak sei dira euskaraz; “s,x,z” frikariak eta ts, tz,tx afrikariak.
 Hasperena, “h” galtzea, adibidez, hitz hasieran, bokal artean, diptongo
eta bokal artean.
 Palatalizazioa edo bustidura , hauek dira euskarak dituen hots palatal
ohikoenak: ñ, ll,tt,dd,x eta tx.Bi motatakoakizan daiteke palatalizazioa:
automatikoa eta adierazgarria.
 Dardarkariak bi dira: “r eta rr”. “r>d”txandakatzea, bokal artean galdu
egiten dira.
 Beste gertakari batzuk; j-ren ahoskera arruntena i grekoarena da eta
hegoaldeko euskalkietan st talde kontsonantikoa rtz edo rz izaten da
Nafar Lapurterraren hitz batzetan, baina gertakari hori ez da gaur egun
emankorra.

9. MORFOLOGIA
 Nehor “inor” (eta nehork, nehori, nehun...) tankerako izenordainak erabiltzen dira.
 -ño da euskalki honetako atzizki txikigarri ohikoa: baño “bakarra”, begiño, haurño, irriño...
 Erdal –on eta amaiera -oin egiteko joera izan da eremu gehienean: arrazoin, botoin,
garratoin 'arratoi'... Dena dela, mailegu berri zenbaitetan -on ere bada hizkera batzuetan,
frantsesean bezala: balon, bonbon...
 Euskalki honen bereizgarria da -aia amaiera izatea mailegu zaharretan (nahiz eta gaur
egun Euskal Herri osoan zabaldu den euskara batuaren
eraginez): bisaia ”aurpegia”,domaia ”zoritxarra”, kuraia ”kemena”, langoaia ”hizkuntza”,
piaia ”joan-etorria”... Arau hau ez da dagoeneko emankorra, -adxa egiten delako mailegu
berrietan: afitxadxa”iragarkia”, brikoladxa ”brikolajea”...

10. SINTAXIA
Esaldiko hitza ordenari dagokionez, iparraldeko euskalkietan
askatasun handiagoa dago hegoaldekoetan baino.
 Ipar Eukal Herri osoan ordena markatu gabea(neutroa) duten
perpausetako aditzak trinkoa denean, -ba eransten zaio.
Datiboaren eta aditzaren arteko komuztadura falta. Gaur egun
ordea, gertakari hau galtzen ari da
Bai/ez galderetan –a partikula itsasten zaio aditz laguntzaileari
Aditz izenen osagarri zuzena jabego genitiboan ematen
da(noren)

11. SINTAXIA
Mendeko perpausak: -zehar galderak egiteko -(e)nentz/-(e)netz/-(e)nez atzizkiak
erabiltzen dira.
-Kausaskoak egiteko menderagailu erabilienak bait-/beit-
eta –lakotz/-lakoz dira.
-Erlatiboak; -(e)n menderagailua, zein/non…bait-/-(e)n
egitura erabiltzen da, partizipio buruto soilaz egindako erlatiboak ere arruntak
dira.
-Helburuzkoak; -t(z)eko atzizkia –t(z)ekotz izaten da inguru
batzuetan.
-Kontzekutiboak egiteko hain/hainbertze…non/ezen…
bait-/-(e)n egitura erabiltzen dute.
-Denborazkoak; -(e)larik atzizkia erabiltzen da hegoaldeko
–(e)nean edo –(e)la menderagailuen ordez, -(e)ino atzizkia gorde da Ipar Euskal
Herrian
-Moduzkoak; -(e)la moduzko esaldiak egiteko
menderagailua –(e)larik da Iparraldean.

12. Bereizgarritasunak
Bereizgarri gutxi ditu eremu honetako hizkerak:
1. Euskalkiaren eremu gehienean arrotza da i bokalak eragindako bustidura: in, il, it bere horretan
esaten dira, iñ, ill, itt bilakatu gabe: edozeini, gainetik, etxeraino. Erdaraz ñ eta ll duten hitz batzuk
ere il eta in bilakatu dira: botoila ( fr. “bouteille”)
2. Hitz hasieran x- izatea euskalki honen beste bereizgarri bat, tx- izaten delako gainerako
euskalkietako ordaina: ximista, xingarra, xirula, xori …
3. Erdal –on amaiera –oin egiteko joera izan da eremu gehienean: kartoin, kamioin… Erial –age
bukaera, berriz, - aia: lengoaia “hizkuntza”, salbaia “basatia”…
4. Morfologiaren alorrean, nehor, nehori, nehun tankerako izenordainak dira eremu honetako
bereizgarria, gainerako alderdietako “inor” egiturakoen ordainetan.
5. Lexikoan; gauazko “kontrabando”, eskola-maile “maisumaistra”, aurkari “etsai”, erretora
“apaiza”, karrika “kalea”, sos “dirua” grabazio honetan erabiltzen diren bertako hitzak.