Download to read offline
More Related Content
hekasi_6_unit_2.pdf
- 1. Kagawaran ng Edukasyonz Republika ng Pilipinas May-akda Marites B. Cruz Julia T. Gorobat Norma C. Avelino Editor Florencia C. Domingo, PhD PAG-AARI NG PAMAHALAAN HINDI IPINAGBIBILI INILAAN PARA SA Distrito/Paaralan: ______________________________ Dibisyon: _____________________________________ Unang Taon ng Paggamit: _______________________ Pinagkunan ng Pondo (pati taon): _________________ Binagong Edisyon 6 GOP - Textbook Funds
- 2. Yaman ng Pilipinas6 Batayang Aklat sa Heograpiya, Kasaysayan, at Sibika 6 Binagong Edisyon 2010 MulingLimbag2014 ISBN: 978-971-0421-30-5 Karapatang-Ari © 2007 EdCrischInternational,Inc. Ang aklat na ito ay pag-aari ngEdCrisch International, Inc. at alin mang bahaginitoayhindimaaaringilathalasaanumanganyonangwalangnakasulatna pahintulotngtagapaglathala. Inilimbag ng: EdCrisch International, Inc. 5059 Filmore St., Cor. Arellano St., Palanan, Makati City Tel. No. (02) 407-5953; 834-1334 email: info@edcrisch.com
- 3. iii PAUNANG SALITA Ang batayangaklat na ito, Yaman ng Pilipinas 6, ay inihanda para sa mga batang mag-aaral ng Heograpiya, Kasaysayan at Sibika sa Ikaanim na Baitang. Angaklataybinubuonglimangyunitnamayiba’tibangaralinparasapaglinang ngmgakasanayangitinakdang2002BasicEducationCurriculum. Sa Unang Yunit ng aklat ay matatanto ang kahalagahan ng populasyon, kalusugan,atedukasyon,angpagkilalasataobilangpinakamahalagangyamanng bansa,atmasusuriangmgabumubuosasambayanangPilipino. Matatalakayrin angtungkolsamgapagpapahalagaatpaniniwalangmgaPilipino. Mapag-aalaman sa Ikalawang Yunit ang heograpiya ng Pilipinas, ang kahalagahanngteritoryoatlokasyonngbansa,gayundinangwastongpangangalaga sakalikasanatmgalikasnayamangbiyayangMaykapal. Mapahahalagahanang matalinong pagpapasya sa paggamit at pagtulong sa pangangalaga ng likas na yaman. Sa IkatlongYunit ay matatalakay ang pag-unlad ng pamahalaan ng bansa at mamamayang Pilipino sa iba’t ibang panahon at ang mga uri ng pamahalaan sa iba’tibangbahagingdaigdig,angmahahalagangkatangianngbansangdemokratiko, sistemangpampulitikangPilipinas,atkahalagahanngpamahalaansaisangbansa. Higit ding mauunawaan ang halaga ng mga karapatan at kalayaan upang mapangalagaanangmgaito. Makikilala nang lubusan ang dalawang uri ng soberanya ng ating bansa sa Ikaapat naYunit. Mababatid din ang mga karapatang tinatamasa ng Pilipinas bilangmalayangbansaatangmgapagtatanggolngmgamakabayangPilipinolaban samgadayuhangmananakop. Sayunitdingitoaymapag-aaralanangpakikipag- ugnayan ng bansang maunlad at papaunlad gayun din ang mga samahang pangrehiyonatpandaigdig. SaIkalimangYunitaymasusuriangpagsisikapngpamahalaanatmamamayan upang mapatatag ang ating bansa. Malalaman dito ang mga paraan ng pagiging produktibo, pagpapaunlad at pangangalaga sa sarili, wastong paggamit ng mga kalakaloserbisyo,pagtitipidngenerhiya,atpaglutassapambansangsuliraninna makatutulongsapagpapaunladngatingbansaayonsataglaynakakayahan. Mga May-akda
- 4. iv Nilalaman YUNIT I PILIPINOSA PAGSIBOL NG BANSA Kabanata 1 Populasyon ng Bansa Aralin 1 Katangian ng Populasyon: Malusog at Matalinong Mamamayan...............................................................2 Aralin 2 Populasyon ng Pilipinas..............................................5 Aralin 3 Distribusyon at Kapal ng Populasyong Urban at Rural ................................. 11 Aralin 4 Pandarayuhan ..........................................................15 Kabanata 2 Mga Pilipino na Bumubuo sa Bansa Aralin 5 Pagka-Pilipino..........................................................21 Aralin 6 Iba’t Ibang Pangkat Etniko ........................................24 Kabanata 3 Pagtataguyod ng Tao sa Bansa Aralin 7 Pagsasaalang- alang sa Kalusugan at Edukasyon....32 Aralin 8 Pagpapahalaga at Paniniwala ..................................36 Aralin 9 Mga Tradisyunal na Pagpapahalaga at Paniniwala....39 YUNIT II ANG HEOGRAPIYA NG PILIPINAS Kabanata 4 Teritoryo ng Bansa Aralin 10 Hangganan at Lawak ................................................43 Aralin 11 Ang Lokasyon ng Pilipinas........................................49 Kabanata 5 Topograpiya at mga Biyayang Yaman ng Kapuluan Aralin 12 Ang Topograpiya at mga Likas na Yaman ng Pilipinas...............................................................52 Aralin 13 Mga Likas na Yaman Ayon sa Uri..............................57 Aralin 14 Matalinong Paggamit ng mga Likas na Yaman..........62 Kabanata 6 Pangangalaga sa Teritoryo at mga Likas na Yaman Aralin 15 Mga Suliraning Pangkabuhayan ...............................66 Aralin 16 Mga Paraan ng Pangangalaga sa Teritoryo at mga Likas na Yaman Nito .....................................70
- 5. v YUNIT III ANGPAMAHALAAN AT ANG MAMAMAYANG PILIPINO Kabanata 7 Ang Pamahalaan ng Pilipinas Aralin 17 Ang Pamahalaan at Layunin sa Pagtatatag Nito .......76 Aralin 18 Mga Uri ng Pamahalaan ...........................................83 Aralin 19 Mga Katangian ng Bansang Demokratiko ................88 Aralin 20 Sistemang Pampamahalaan ng Pilipinas .................91 Aralin 21 Kahalagahan ng Pamahalaan .................................. .96 Kabanata 8 Ang Mamamayang Pilipino Aralin 22 Ang Mamamayan ng Pilipinas ..................................99 Aralin 23 Ang Karapatan at Kalayaan ng mga Mamamayang Pilipino ...............................104 Aralin 24 Mga Tungkulin o Pananagutan ng Mamamayang Pilipino ....................................... 111 Aralin 25 Paraang Nakatutulong sa Pangangalaga ng mga Karapatan .................................................. 115 Aralin 26 Mga Pangyayaring Nakahahadlang sa Pagtatamasa ng mga Karapatan ....................... 119 Aralin 27 Kahalagahan ng Pagtatamasa ng mga Kalayaan at Karapatan ng Tao ...................124 YUNIT IV PAGPAPAHALAGA SA KALAYAAN AT SOBERANYA NG PILIPINAS Kabanata 9 Ang Soberanya ng Bansa Aralin 28 Ang Kahalagahan ng Panloob at Panlabas na Soberanya ng Pilipinas ......................................127 Aralin 29 Mga Karapatang Tinatamasa ng Pilipinas ..............132 Aralin 30 Pagbawi ng Kalayaan mula sa mga Espanyol.........136 Aralin 31 Pagkamit ng Kalayaan mula saAmerikano .............142 Aralin 32 Pagtatanggol sa mga Hangganan at Teritoryo ng Bansa ..............................................147 Kabanata 10 Pakikipag-ugnayan ng Pilipinas sa Iba’t Ibang Bansa Aralin 33 Pakikipag-ugnayan ng Pilipinas sa Ibang Bansa sa Iba’t Ibang Panahon ...........................................150 Aralin 34 Kalagayan ng Pakikipag-ugnayan ng Pilipinas sa mga Bansang Maunlad at Papaunlad.................154 Aralin 35 Kontribusyon ng Pilipinas sa mga Samahang Panrehiyon at Pandaigdig ......................................158
- 6. vi Aralin 36 MgaKabutihang Dulot sa Pilipinas ng Pagsapi sa mga Samahang Panrehiyon at Pandaigdig ........162 YUNIT V PAGSISIKAP NG MAMAMAYAN AT PAMAHALAAN SA PAGPAPATATAG NG BANSA Kabanata 11 Paraan ng Pagtataguyod sa Kaunlaran ng Bansa Aralin 37 Mga Palatandaan ng Kaunlaran ..............................165 Aralin 38 Katangian ng Isang Maunlad na Bansa ...................169 Kabanata 12 Paraan ng Pagpapabuti ng Edukasyon Aralin 39 Mga Patakaran at Programang Pangkabuhayan ng Pamahalaan ......................................................174 Aralin 40 Mga Paraan para sa Pagpapabuti ng Edukasyon ...178 Aralin 41 Mga Paraan ng Pagpapaunlad ng Agham at Teknolohiya.............................................................182 Kabanata 13 Pagiging Produktibo Aralin 42 Kahulugan ng Pagiging Produktibo .........................186 Aralin 43 Pagiging Produktibo ng Tao ...................................191 Aralin 44 Pagtitiwala sa Sariling Kakayahan..........................195 Aralin 45 Katangian ng Taong may Tamang Saloobin sa Paggawa ............................................199 Aralin 46 Pangangalaga sa Sarili ..........................................202 Aralin 47 Katangian ng Matalinong Mamimili .........................205 Aralin 48 Paraan ng Wastong Paggamit ng mga Kalakal at Paglilingkod...............................208 Aralin 49 Pagtangkilik sa Sariling Produkto ...........................212 Aralin 50 Muling Paggamit ng Bagay na Patapon Na.............215 Aralin 51 Enerhiya: Salik ng Kaunlaran .................................219 Aralin 52 Pagpapanatili at Pagpapaunlad sa Kultura ng Bansa................................................222 Aralin 53 Paglutas ng mga Pambansang Suliranin ................224 Aralin 54 Mga Proyekto sa Paglutas ng Pambansang Suliranin .......................................228 Talahuluganan .........................................................................231 Talasanggunian.......................................................................233
- 7. 43 Kabanata 4 Teritoryong Bansa Aralin 10 Hangganan at Lawak Angmundoaymalawak. Salahathalosngmgalupalopnitoaymaymalalayang bansang matatagpuan. Ang bawat malayang bansa ay may sariling teritoryo o nasasakupan. Nakikita ito sa globo o mapa. Suriinmoangmgabansasadaigdig. Pansininmoanglakiatlawakngsakop ng bawat isa. Maituturo mo ba ang Pilipinas sa mapa o globo? Masasabi mo ba agadanglawakathangganannito? Alammobaangmabilisnaparaanngpaghahanapngmgalugar? Bakitmahalagangmalamannatinanghanggananatlawakngteritoryongating bansa? Ang Grid sa Globo at Mapa Ang mundo ay hugis dalandan (oblate spheroid) na tulad ng globo. Ang globoaymodelongmundo. Angmgalikhang-isipnaguhitsamapaatgloboang makatutulongsapaghanapngisanglugar. Ang pahalang na guhit sa gitna ng globo ay tinatawag na ekwador. Ito ang humahati sa globo sa dalawang bahagi. Hatingglobo ang tawag sa dalawang magkasinglakingbahagingmundo. TinatawagnaHilagangHatinggloboangbahagimulasaekwadorpatungong PolongHilagaatTimogHatingglobonamanangbahagingpatungongPolongTimog. Ang mga guhit na paikot sa globo na kahanay ng ekwador ay tinatawag na guhitlatitud. Ginagamitangmgaguhitlatitudsapaghahanapngtiyaknalokasyon ng isang lugar at pagsasabi kung gaano ang layong pahilaga o patimog ng isang lugarmulasaekwador. YUNIT II ANG HEOGRAPIYA NG PILIPINAS Magsimula ka Alamin mo
- 8. 44 Digri(°)angginagamitsapagsukatnglayongisanglugarsaekwador. Ang ekwador aynasa zero digri (0°). Ang mga bilang ng guhit latitud ay 0° mula sa ekwadorhanggang90°patungongpolonghilagaopolongtimog. Tingnan ang Pilipinas sa globo. Saang bahagi ng mundo ito makikita? Matatagpuan ito sa pagitan ng 4° at 21° hilagang latitud. Hawakan ang globo. Tukuyin ang ekwador at mga kahanay na guhit 30° hanggang60°hilagaattimoglatitud. Banggitinangmgabansangnasamgaguhit latitudnaito. Suriin din ang tuwid na mapa ng daigdig. Hanapin ang mga bansang matatagpuanditomulasa65ºhilagahanggang90ºhilaganglatitud. Maymgaguhitdinsaglobonanagmumulanamansapolonghilagapatungong polong timog. Nagtatagpo ang mga guhit na ito sa dalawang polo. Ito ang mga guhitlonghitud. Mga Guhit Latitud ------- ------- ------- ------- ------- ------- ------- º º º º º º º Ekwador 90 60 30 0 30 60 90 Polong Hilaga Lokasyon ng Pilipinas Polong Timog Hilagang Hating globo Timog Hating globo
- 9. 45 Sinusukatdinsadigrianglayongmgaguhitlonghitudsaisa’tisa. Anglonghitud na may0° ay tinatawag na Prime Meridian. Dumaraan ito sa Greenwich, malapitsalungsodngLondon,England. AngkatapatngguhitngPrimeMeridian ay ang 180° longhitud na tinatawag na International Date /ine. Nagmumulasa0° hanggang180°patungongsilanganopatungongkanluran angmgabilangngguhitlonghitud. HabangpapalayosaPrimeMeridiantumataas angbilangngguhitlonghitud. Ang mga guhit longhitud ay ginagamit na panukat sa layo ng isang lugar pasilanganopakanluranmulasaPrimeMeridian. Nasasilanganglonghitudang mgalugarnanasasilanganngPrimeMeridian,nasakanluranglonghitudangmga lugar namang nasa kanluran ngPrime Meridian. Anggridaynabubuokungpagsasamahinangmgaguhitlatitudatguhitlonghitud samapangmundooglobo. Satulongnito,madalingnakikitaangtiyaknalokasyon ngisangbansa. Laki, Lawak, at Hangganan ng Pilipinas Ang kapuluang Pilipinas ay may lawak na 30,000,000 ektarya o 300,000 kilometrong parisukat. Mas maliit ito kaysa bansang Japan ngunit mas malaki nang kaunti kaysa bansang Laos o Cambodia. Nakasaad sa iba’t ibang kasulatan ang laki, lawak, at hangganan ng ating teritoryo. Ang mga kasulatang ito ay ang mga sumusunod: Saligang Batas, Doktrinang Pangkapuluan, kasaysayan, at mgaAtas ng Pangulo 1596 at 1599. Ayon sa Konstitusyon ng 1987, ang pambansang teritoryo ay binubuo ng kapuluan ng Pilipinas kasama ang lahat ng iba pang teritoryo na nasa ganap na kapangyarihan o hurisdiksyon ng Pilipinas na binubuo ng mga katubigan at himpapawidnitokasamaangdagatteritoryal,angilalimngdagat,angkailaliman ng lupa, ang mga karagatang insular, at ang iba pang pook submarina nito. Ang mgakaragatangnakapaligid,nakapagitan,atnag-uugnaysamgapulongkapuluan maginganomananglawakatdimensyonaykasamarinsahanggananngPilipinas. AyonsaDoktrinangPangkapuluannapinagtibaysaUnitedNationsConven- tion on the Law of the Sea (UNCLOS), ang lawak at hangganan ng teritoryo ng Pilipinas ay binubuo ng teritoryo ng bansa na bumubuo sa Kapuluang Pilipinas; lahatngmgapuloatbahagingtubignasakopnito;angilalimngdagatatilalimng Grid Mga Guhit Longhitud 0° Prime Meridian
- 10. 46 lupanito,atngkalawakansaitaasatmgayamangnasasakupannito. Matutukoy anghanggananngteritoryosapaggamitnglikhangguhitnanagdurugtongsamga dalampasiganngmgapulongnakalantadsakaragatan. Sa mapa,makikita ang tuwid na batayang guhit na nakapaligid sa kapuluan. TumitiyakitosabahagingdagatnasakopngPilipinas, panloobnakaragatan,at lahat ng katubigan na nakapaloob sa batayang guhit na pag-aari ng Pilipinas. Kinikilalangbatasnapandaigdignapag-aaringPilipinasangnakapaligidnadagat teritoryal na hanggang labingdalawang milya mula sa batayang guhit. Ayon sa Doktrinang Pangkapuluan, ang sukat ng lawak ng teritoryo ay binubuo ng mga lungos at batuhan ng kapuluan na pinagdugtong-dugtong sa tulong ng batayang guhitnapumapaligidsabuongkapuluan. AyonnamansakasulatanokasunduannanilagdaanngUnitedStatesatSpain noongDisyembre10,1898 hindikasamasateritoryongPilipinasangilangbahagi ng pulo ng Sulu. Nang magkaroon ng kasunduang nilagdaan sa Paris noong Nobyembre 7, 1900 nadagdag ang Cagayan, Sulu, at Sibutu. Noong Enero 2, 1930,nagkaroongmulingkasunduangnilagdaanngUnitedStatesatGreatBritain atipinahayagditoangmgahangganangsakopngPilipinaskaugnaynghangganan ng Hilagang Borneo, kung saan nadagdag sa teritoryo ang pulo ng Mangsee at TurtleIslands. Ang teritoryo ng Pilipinas sang-ayon sa Doktrinang Pangkapuluan
- 11. 47 Ayonsa AtasngPanguloBilang1596nanilagdaanniPangulongFerdinand E. Marcos,noong Hunyo 11, 1978, ang pangkat ng mga pulo ng Kalayaan ay itinuturing na sakop ng Pilipinas. Dalawang daan at pitumpong kilometro (270 km.)mulasabaybayinngPalawanangmgapulongito. Kasunodnitoayipinahayag sa Atas ng Pangulo Bilang 1599 ang pagtatatag ng natatanging sonang pangkabuhayan. Sumusukatangsonangitongmga320km.layomulasabaybayin. LumawaknanghigitangteritoryongsakopngPilipinasdahildito. Kahalagahan ng Teritoryo Lubhangmahalagaangpagtatakdaatpagsasabatasnglawakathanggananng teritoryongsakopngisangbansaparasatahimikatligtasnapamumuhayngmga mamamayan nito. Nirerespeto ng bawat bansa sa daigdig ang teritoryo ng isa’t isa kaya hindi basta bastang nakapapasok nang walang pahintulot sa teritoryong sakopngbawatbansaangsinumangdayuhan. Dahilsamgabatas,kasunduan,at atas ng Pangulo, may mga tiyak na lugar na ang nagmamay-aring bansa lamang angmaaaringmaglibot,manguha,atgumamitngyamannito. Maiiwasanangalitan at digmaan kung may respeto ang bawat bansa sa karapatan at nasasakupan ng kapwa bansa sa kanyang teritoryo. Buuinangpangungusapsasagutangpapel. 1. Ang _________ ay modelo ng mundo. 2. Angtawagsadalawangmagkasinlakingbahagingmundoay__________. 3. MatatagpuanangPilipinassa____________nghatingglobo. 4. Ang ginagamit sa pagsukat ng layo ng isang lugar sa ekwador ay ________. 5. Angmgabilangngguhitlatituday0° mulasaekwadorhanggang_________ patungongpolonghilagaopolongtimog. 6. Ang longhitud 0° ay tinatawag na ___________. 7. AnglawakngkapuluangPilipinasay_________kilometrongparisukat. 8. Ayon sa ____________ na nilagdaan ng United States at Spain sa Paris no- ongDisyembre10,1898ayhindikasamasateritoryongPilipinasangilang bahagingpulongSulu. 9. Ayon saAtas ng Pangulo Blg. 1596 noong Hunyo 11, 1978 ang pangkat ng mga_____________ayitinuturingnasakopngPilipinas. 10. IpinahayagsaAtasngPanguloBilang1599angpagtatagngnatatanging_____. Isagawa mo
- 12. 48 “ Angbawatmalayangbansaaymaysarilingteritoryonaiginagalangng bawat bansasa daigdig. “ Anggridaymabubuokungpagsasamahinangmgaguhitlatitudatguhit longhitudsagloboomapa. Sapamamagitannitomadalingmakitaang tiyaknalokasyonngisangbansa. “ AngbansangPilipinasaymatatagpuansapagitanng4°at21°hilagang latitudosa116°at127°silanganglonghitud. “ Nakasaad sa mga kasulatang ito ang laki, lawak, at hangganan ng ating teritoryo: DoktrinangPangkapuluan,SaligangBatas,Kasaysayan,atAtas ngPanguloBilang1596atBilang1599. A. Pag-aralanangmgabahaginggloboatsagutinangmgatanong. 1. Alinangekwador? a. 1-2 b. 2 c. 3-4 d. 4 2. Anongguhitangnagmumulasa3atbumabagtassaekwadorhanggang sa 4. a. longhitud c. grid b. latitud d. ekwador B. GamitinanggridsagloboatmapaathanapinangkinalalagyanngPilipinas. Isulat ang sagot sa sagutang papel. C. Buuinangpuzzlesapamamagitanngpagbibigayngmganawawalangtitik. Tawag ito sa anyong lupa at tubig na nasasakupan ng isang bansa. Isulatangkahalagahanngpagtatakdangbatastungkolsateritoryo. Isulatang sagot sa papel at ibahagi ito sa kamag-aral. T E T O R 1 2 3 4 Bigyang pansin at suriin Subukan mo Kaya mo ito!
- 13. 49 Aralin 11 AngLokasyon ng Pilipinas Ang pag-aaral at madalas na paggamit ng mapa at globo ay magbibigay ng kaalamantungkolsamgabansangmalapitsaPilipinas. Madaliringmatukoyang mgalokasyonngmgabansangitokungnauunawaanangmapa. Nais mo bang matukoy ang tiyak na lokasyon ng ating bansa? Lokasyon ng Pilipinas Lokasyong Bisinal Ang lokasyong bisinal ng isang bansa ay tumutukoy sa lokasyon nito ayon samgabansangnakapaligiddito. Bagama'tkapuluanangPilipinasitoaynapaliligiran ngmgakaratig-bansa. Pag-aralang mabuti ang lokasyon ng ating bansa sa mapa. Anong pulo sa bansa ang pinakamalapit saTaiwan? Sa Indonesia? Ang lokasyong bisinal ay naglalarawan ng kinalalagyan ng Pilipinas sa pamamagitanngmgakaratigbansanito. Angmgakalapitbansanatinsahilagaay JapanatChina. SaKanluranay Laos,Vietnam,Cambodia,Thailand,atKanlurang Malaysia,atsaTimognamanayBruneiatIndonesia. Magsimula ka Alamin mo Ang Pilipinas at mga karatig-bansa sa Asia.
- 14. 50 Lokasyong Insular TinatawagnainsularangkinalalagyanngPilipinasdahilangbansaayisang malaking kapuluanna may mahabang baybayin. Sa lokasyong insular makikita ang kinalalagyan ng Pilipinas ayon sa lapit nito sa mga anyong tubig at anyong lupa. NasakanluranathilagangbansaangDagatTimogChina. Nasatimognito ang Dagat Celebes at Mindanao at baybaying tubig ng Brunei. Nasa Silangan namanangKaragatangPasipikoatDagatPilipinas. Kahalagahan ng Lokasyon AngPilipinasayangkopparasatanggulanglakaspanghimpapawidatpandagat dahilmulasabansa,kitang-kitaangHilagangAsia,TimogSilangangAsiahanggang Timog Kanluran ngAsia o Gitnang Silangan. Ito ang dahilan kaya matagal na panahongnanatiliangbasemilitarngUnitedStatessaPilipinas. Ngayongwalana angmgabasemilitarngAmerikasabansaaypinananatilingPilipinasangmagandang relasyonatpagkakaibigansalahatngbansangnakapaligidtuladngRussianFed- eration, China, at United States. Ang ating pinakamahalagang rutang pangkalakalan ay ang daungan ng mga barkoparasaatingkalakalansaPasipikopatungosamgabansasaTimogSilangan. AngNinoyAquinoInternationalAirport(NAIA)napandaigdignatingpaliparan ay nagiging terminal ng mga sasakyang panghimpapawid na nagmumula pa sa Timog SilangangAsia, Japan, United States,Australia, at Europe. Sa ganitong paraanmalakasang negosyongatingairlines. Maramiring kalakalanangating mailuluwaspatungosaibapangbahagingmundo. Dahil sa napakaganda nating lokasyon, maraming mga dayuhan ang nais makaratingsaPilipinasatmanatilirito. Ninoy Aquino International Airport
- 15. 51 1. Ilista sanotebookang mga bansang nakapaligid sa Pilipinas – sa hilaga, kanluran,attimog. 2. Bataysalokasyon,bakitmaituturingnaangPilipinasaymapaladatnakala- lamangsaiba? “ AnglokasyonngPilipinasaymailalarawanbataysamgakaratig-bansaat katubigangnakapalibot(relatibonglokasyon)dito. “ Ayonsagrid(lokasyongpangheograpiya)angPilipinasaynasa4°-21°H latitud at 116°-127° S longhitud. “ AngmgakaratiglupainolugarngPilipinasayangJapan,China,atTaiwan sahilaga,Vietnam,Laos,Cambodia,Thailand,atKanlurangMalaysiasa kanluranatsatimognamanayangBruneiatIndonesia. “ AngPilipinasaysentroatrutangmgasasakyangpanghimpapawidat pandagatnapang-internasyunal. A. Gamitinangmapaupangmatukoyangsumusunod: 1. KabuuanglawakngkapuluanngPilipinas 2. DistansyangPilipinasmulasaTaiwan 3. AnglokasyonngPilipinasayonsadigrilatitud 4. AnglayongPilipinasmulasaVietnam 5. AnglokasyonngPilipinasayonsadigrilonghitud B. Iguhit o bakatin sa isangbondpaperangmapangTimogSilangangAsya. IpakitaangmgabansangmalalapitsaPilipinasatmgakatubigangnakapalibot dito. Gamitinanggloboathanapinanglokasyonngmganakalistangbansaayonsa mgaguhitlatitudatlonghitud. 3. SaudiArabia 5. Canada 4. Norway 1. India 2. Japan Isagawa mo Bigyang pansin at suriin Subukan mo Kaya mo ito!
- 16. 52 Magkakaiba ang topograpiyasa iisang kapuluan ng Pilipinas. Kabanata 5 Topograpiya at mga Biyayang Yaman ng Kapuluan Aralin 12 Ang Topograpiya at mga Likas na Yaman ng Pilipinas Pansininmoanginyongpamayanan. Magmasidsapaligid. Mabababa,patag, o mataas ang kinalalagyan ng inyong lugar? Mailalarawan mo ba ang anyo ng inyongkapaligiran? Nakaranaskanasiguronamamasyalsalalawigan. Anu-anonganyonglupa o anyong tubig ang iyong nakita? May bundok ba? Ilog? Talampas? Dagat? Mga punong- kahoy? Talon? Lambak? Ilan lang ang mga iyan sa mga likas na yamannabiyayasaatinngDakilangLumikha. Topograpiya ng Pilipinas Magsimula ka Alamin mo
- 17. 53 AngtopograpiyangPilipinasaybinubuongmgaanyonglupaatanyongtubig. Angmgaanyonglupaaymgabundok,burol,talampas,kapatagan,bulkan,atiba pa. Ang anyongtubig ay mga dagat, ilog, at lawa. Sa Hilagang Luzon ay matatagpuan ang kabundukan ng Sierra Madre, Cor- dillera,Caraballo,atZambales. AngBundokApo,angpinakamataasnabundok saPilipinas,aynasaMindanao. SaTimogLuzonaymaramingaktiboatpatayna bulkan. Kabilang sa aktibong bulkan ang Taal sa Batangas at Mayon saAlbay. Ang magagandang burol ng Chocolate Hills sa Bohol ay isa sa hinahangaang atraksyonngatingbansa. Napaliligiran ang kapuluan ng Pilipinas ng maraming anyong tubig tulad ng Karagatang Pasipiko sa Silangan, ng Dagat Sulu sa pagitan ng Palawan at Mindanao, at ng South China Sea sa dakong Kanluran. AngmgailogngCagayan,Agusan,atPasigaykabilangsamgapangunahing ilogngbansa. IpinagmamalakirinnatinangLookngMaynila,LawangLaguna, mgatalonngMariaCristinaatPagsanjan,atangmgabukalngTongonan,Albay, Tiwi,atPansolnadinarayongmgaturista. Anu-anopaangibangmgaanyonglupangbumubuosabansa? Mayalamka pabanganyongtubignadinabanggit? Mailalarawanmobaangmgaito? Kahalagahan ng Topograpiya Ang mga anyong tubig sa bansa ay nakatutulong sa pagbibigay ng lakas at enerhiyatuladngdamnanagtutustosngmgapangangailangannatinsatubigatang mgatalonnanagbibigayngenerhiyangelektrisidadsaiba’tibangpanigngPilipinas. Kabundukan Isla Mga burol Talampas Kapatagan
- 18. 54 Angmgailogatlawaaynagsisilbiringlibangandahilditoaypwedengmamangka at mamingwit ngmga isda. Pinagkakakitaan din ang mga anyong lupa tulad ng Chocolate Hills sa Bohol,Tabon Cave sa Palawan, at iba pa. Maraming beach resorts ang pinagkakakitaan din tulad ng Boracay, SanVicente, atWhite Beach sa Palawan. Angmaraminglupainsakapuluanayangkopsapansakahankaya’tmahalaga ang mga ito sa pambansang kaunlaran. Nakasusuporta sa pangangailangan ng mga tao ang bigas, gulay, at mga bungang kahoy mula sa kapatagan ng Gitnang Luzon,Visayas,atMindanao. Napakahalagarinangmgakabundukankatuladng Banawe Rice Terraces dahil sa nagsisilbi itong atraksyon para sa mga lokal at dayuhangturista,bukodsapagigingmasaganangpalayanosakahan. Mga Likas na Yaman ng Pilipinas Ang mga lupang sakahan, tubigan, pangisdaan, kagubatan, at kabundukan angbumubuosamgalikasnayamanngbansa. Ayon sa anyo, dalawa ang uri ng mga likas na yaman -– yamang napapalitan at yamang di-napapalitan. Kabilang sa yamang napapalitan ang mga halaman, hayop, at kagubatan. Samantala, ang mga yamang di-napapalitan ay katulad ng mgayamangmineral. Ang mga yamang mineral tulad ng karbon, ginto, pilak, langis, at iba pang metal,athindimetalnamineralaymgayamangnauubos. Nawawalaangmgaito kapagnaubosathindinanapapalitan. Boracay Beach sa Aklan Pagsanjan Falls sa Laguna Lawa ng Taal sa Batangas
- 19. 55 Ayonsagamitmaymgalikasnayamangnagagawangproduktoatnagagamit nangtuwiransaiba’tibangindustriya,tuladngtroso. Magagamititosapaggawa ng mgatabla para sa bahay at mga kasangkapan. Nakukuha sa mga produktong gubatangmgasumusunod:uling,panggatong,balat,dagta,goma,hibla,atibapa. Nagiging pook libangan din ang ilang kagubatan tulad ng Pambansang Parke sa Quezon, Parks andWildlife sa lungsod ng Quezon, at marami pang iba. Angmgapangisdaanaynagbibigayngsariwangmgaisda,alimango,talaba,at hipon. Nakukuharinditoangmgahalamangdagat,kabibe,perlas,atmgakorales. Ginagamitdinitongpooklibangan. AngmalawakatmapuputingdalampasiganngPilipinasayginagawangpasyalan, pahingahan, o bakasyunan. Ilan sa mga ito ang mga baybayin ng Hundred Is- lands, Boracay, Dakak, atWhite Beach ng Palawan. Ang mayamang lupa ay nagbibigay sa bansa ng mga metal at di-metal na yamanatmgamineraltuladngcarbonatlangisnanagpapaandarsamgasasakyan atibapa. Angmgaitoaynagbibigaynghigitnakaunlaransakabuhayanngbansa. Ginagamitsaindustriyangpaggawaanggoma,pataba,semento,atkemikal. Ang mgamineraltuladngaspalto,baldosa,atbakalayginagamitsapaggawangmga gusali sa bawat pamayanan. May mga mineral na napakahalaga tulad ng ginto, pilak,tanso,atnikeldahilnagagawangalahas,kasangkapan,atpalamutiangmga ito. Tunay na ang Pilipinas ay isa sa pinakamayamang bansa sa mundo ayon sa likasnayaman. Punan ng sagot ang patlang. Isulat sa notebook ang sagot. 1. Tinatawagna_________angPilipinasdahilitoaybinubuongmgapulong napaliligiranngtubig. 2. Ang_______ayisangmalakinganyongtubignanasakanlurangbahaging Pilipinas. 3. Ang pinakamataas na bundok sa Pilipinas ay ang ________. 4. Ang pinakamalaking lawa na nasa Luzon ay _________. 5. Ang bundok na ginawang palayan ay ang _________. 6. Ang ________ ay binubuo ng mga anyong tubig at anyong lupa. 7. AngmalakinganyongtubignanasasilangangbahagingPilipinasayang ___________. 8. Ang _________ ay mahalagang hiyas na matatagpuan sa kabibe. 9. Ang ginto, pilak, at nikel ay halimbawa ng yamang _________. 10. Nagiging pook libangan ang ilang pook kagubatan tulad ng _________ sa lalawigangQuezon. Isagawa mo
- 20. 56 “ Mayamanang bansangPilipinasdahilsakaakit-akitnitongtopograpiya atmgalikasnayaman. “Mapapanatiliangtopograpiyaatmgalikas-yamansapamamagitanng pangangalagasa mgaito. “ Ang mga anyong tubig tulad ng dagat, lawa, ilog, at sapa; at ang mga anyonglupaaypinagmumulanngatingikinabubuhayatpinagkukunang- yamanngbansa. “ Angyamangmineralngatingbansaaymgametaltuladngginto,tanso,pi- lak, at nikel, at mga di-metal tulad ngcarbon, langis, aspalto, marmol, at iba pa. Makipagpangkat sa apat na kaklase at pumili ng isa sa mga gawain sa ibaba: 1. Gumawangisangpostertungkolsatamangpaglinangng atingmga likasna yaman. 2. Gumawangisangslogantungkolsawastongpangangalagangating topograpiya. Gumuhitnglarawangnagpapakitangtopograpiyaatlikasnayamansainyong pook. Kulayan ito at bigyan ng caption. Bigyang pansin at suriin Subukan mo Kaya mo ito!
- 21. 57 Aralin 13 MgaLikas na Yaman ayon sa Uri Mayapatnauriangmgalikasnayamanngatingbansa. Ito’yangmgayamang pansakahan, yamang kagubatan o kabundukan, yamang pangisdaan, at yamang mineral. Yamang Pansakahan Ang mga yamang pansakahan ng Pilipinas ay makikita sa mga kapatagan at sa mga lambak na nasa pagitan ng mga bundok. Ang mga ito ay pinagtatamnan natinngmgapalay,mais,gulay,mgapunongkahoy,atibapangmgapananim. Sa kabuuang yamang lupa ng Pilipinas, mga 32.4 porsyento o 9,725,155 ektarya ay lupang pansakahan. Ang mga lupang malapit sa matabang ilog ang mabuting taniman. Dahilansaklimangmatataasnalupaaymainamdingtanimanangmga ito. AngLambakTrinidadsaBenguet, angBanaweRiceTerraces,angTalampas sa Batangas at Bukidnon ay tinataniman ng mga gulay. Ang Gitnang Luzon ay tinaguriang Rice Granary of the Philippines dahil sa lawak ng palayan nito. Magsimula ka Alamin mo Kapatagan at talampas sa Batangas Banawe Rice Terraces
- 22. 58 Yamang Gubat Angkabuuanglawakngyamanggubatsabansangayonaymga5.7milyong ektarya. Itoay wala pa sa 50 porsyento ng lawak ng bansa. Tinatayang mga sangkapatngkabuuanglupaaybinubuongkomersyalnakagubatankungsaanay may 3,500 na uri ng puno, at mga 60 porsyento lamang ang nagagamit na pangkomersyal. Kabilangsamgakakahuyanngatingbansaayangmgadiptero- carptuladngyakal,apitong,tangile,mayapis,at guijo. Itoangmgatinatawagna Philippine Mahogany. Mga 70 bahagdan ng nakukuhangtrosoaymula sauringdipterocarpdahil angkop ito sa ating bansa at tuyong panahon. Ang isa pang uri ng kahoy ay ang molave tulad ng ipil, dao, at narra na may mataas na uri, matibay, at maganda. Sa Palawan makikita ang pinakamalaking kagubatan sa bansa. Ang mga trosong nakukuha rito ay angkop na angkop sa paggawa ng mga kabinet, muwebles,atbahaydahilsamatibayatmatigasangmgaito. Mga 45.2 porsyento ng lupain ng Mindanao ay mga kagubatan. Ang pinakamalakingkakahuyanaynasasilangangbahagingMindanao. SaLuzon,anglalawigangBulubundukinotinatawagnaRehiyonngCordillera at ang lambak ng Cagayan o Rehiyon II ay kilala sa mga kagubatan nito. Sa Visayas ay mga 26.4 porsyento ng kabuuang lupain ang kagubatan. Makikita ito sa lalawigan ng Leyte, Panay, at Samar. Yamang Pangisdaan Ang kabuuang lawak ng pangisdaan ng Pilipinas ay 2.2 milyong kilometro kwadrado. Mga 1,666,300 kilometrong parisukat ang sakop ng tubigan nito. MaraminguringisdaangkilalasaPilipinas. Tuladngisasapinakamalalakingisda sa daigdig ang pating naRhineodon Typus namayanimnametroanghaba. Ang PandacaPygmeaosinarapanangisasapinakamaliliitnaisdasadaigdigaymga siyamhangganglabing-isangmilimetroanghaba. MahuhuliitosaLawangBatoat LawangBuhisaCamarinesSur. AngsampungpinakasaganangpangisdaansaPilipinasayonsaulatngBureau ofFisheriesandAquaticResources(BFAR)ayangmgasumusunod:DagatVisayas, Kabundukan at kagubatan sa Pilipinas
- 23. 59 Golpo ng Moro,Dagat ng Kanlurang Sulu, DagatTimog Sulu, Dagat ng Samar, Dagat ng Bohol, Golpo ng Leyte, at Look ngTayabas. Angmgailog,lawa,sapa,atmgalatianaynapangingisdaandinngmgatilapia, bangus,hipon,atibapanguringisda. AngBulacan,Pampanga,Iloilo,Pangasinan, at Capiz ang nangunguna sa paglinang ng mga palaisdaan sa bansa. Ang sari- saring produkto tulad ng suso, hipon, dalag, banak, o karpa ay nakukuha naman sa mga lawa tulad ng Laguna de Bay. Yamang Mineral AyonsadatosngDepartmentofEnvironmentandNaturalResources(DENR) tungkol sa yamang mineral, mayroon tayong 5,817,427,512 metric ton ng mga depositong metal at 28,037,532,412 metric ton ng mga di-metal na mineral. Napapangkatsatatlonguriangsari-saringmineralnamatatagpuansabansa. Una, angmineralnametalayangbakal,chromium,nikel,zinc,tingga,asoge,atalumi- num,atmamahalinggintoatpilak. Pangalawaayangmineralnadi-metaltuladng mineral na ceramic at refractory magnesite at luwad at ang mineral na kemikal at pataba tulad ng asupre, guano, phospate, gypsum, asbestos, talc, marmol, at aspalto. Pangatloayangmineralnapanggatongopang-enerhiyatuladnglangis at karbon. AngmgaenerhiyanggeothermalaymatatagpuansaAlbay,Laguna,Cotabato, Negros, Surigao, Quezon, at Leyte. Matatagpuan naman sa Malampaya sa Palawan ang Deepwater Gas-to-Power Project. Nasa Cebu, Albay, at Naga angpinakamalalakingdepositongcarbonsaPilipinas. Ang General Santos sa South Cotabato ay tinaguriang Tuna Capital ng Pilipinas.
- 24. 60 Mga Yamang Matatagpuansa Iba’t Ibang Pook Pag-aralanangmapangpangkabuhayanngPilipinas. Suriinangmganakasulat nasumusunodnaproduktongmgarehiyon. Pangkatinangmgalikasnayamanayonsauri. Gawinitosasagutangpapel. Pansakahan Pangisdaan Mineral Gubat Isagawa mo Mga Produkto ng Iba’t Ibang Rehiyon 1. Northern Luzon 5. Western Visayas a. isda a. isda b. mais b. bigas c. tabako c. niyog 2. Central Luzon 6. Central Visayas a. bigas a. isda b. ginto b. mais c. manganese c. tanso 3. Southern Luzon 7. Eastern Visayas a. troso a. isda b. niyog b. troso c. niyog 4. Bicol Region 8. Eastern & Southern Mindanao a. ginto a. perlas b. abaka b. saging c. niyog c. baka d. bigas 9. Western & Northern Mindanao a. isda b. goma c. perlas
- 25. 61 1. pusit 11.magnesium 2. bakawan 12. korales 3. marmol 13. tubo 4. mababangisnahayop 14. carbon 5. mais 15. troso 6. balyena 16. mercury 7. langis 17. niyog 8. hipon 18. saging 9. palay 19. natural gas 10. chromite 20. pinya “ Iba’tibanguriangmgalikasnayaman: pansakahan pangisdaan kagubatan mineral “ Malawakangkatubiganngatingbansanaginagamitbilangmgapook- pangisdaan “ Tinaguriangbansangpang-agrikulturaangPilipinassapagkatito’yakma parasamgagawaingpagtatanim. “ Mayiba’tibanguringmgakakahuyanangtumutubosaatingmgakaguba- tan, katulad ng molave at mga punong dipterocarp. “ Angmgamineralnametal,di-metal,atpanggatongaymahalagaparasa mgagawaingpang-industriya. Alinguringlikasnayamanangnasainyonglugar? Paanopinakikinabangan sainyongpamayananangmgaproduktonggalingsalikasnayaman? Ilista sa kwaderno ang mga produkto ng ating bansa na nagmula sa likas na yaman. Bigyang pansin at suriin Subukan mo Kaya mo ito!
- 26. 62 Aralin 14 MatalinongPaggamit ng mga Likas na Yaman Ang likas na yaman ay biyayang galing sa Dakilang Lumikha kaya dapat na pag-ingatanatpangalagaan. Angmgapakinabangnaibinibigayngatingmgalikas nayamanaydapatnamagamit nangwastoatmapagyaman. Hindidapatisakripisyo ang mga pangangailangan ng tao, subalit, mahalaga pa ring mapanatili ang kagandahan ng likas na yaman para sa susunod pang mga henerasyon. Mahalagaangkaalamantungkolsaiba’tibanglikasnayamangmatatagpuan sabansa. Magbubukas-isipitosamgamamamayantungkolsakanilangtungkulin sawastongpaggamitnito. Sa pangangalaga ng lupa ay may matalinong paraan upang mapanatili o mapayamanangbiyayanito. Angmgasumusunodangilangmgaparaan: 1. Ang pagtatanim sa pagitan. Ang mga butong gulayayitinata- nim sa pagitanngmga hanay ng mga bagong tubongtanimupang ma- pangalagaananglupang pang-ibaba. Pinatataba nitoanglupa. 2. Paggamit ng pataba. Ang mga dumi ngmga hayopatmganabubulok natanimayginagamitna pataba sa lupa. 3. Pagbubungkalnang hinditatamnan. Bubungkalinanglupangunitditatamnanngilangtaonupangmanumbalikang kalusugannglupa. 4. Paghahagdan ng dalisdis. Ito ay paraan ng pagpapatag sa matatarik na dalisdisupangmakagawangpatagnamgabai-baitangnglupanamapagtatam- nan. Isang halimbawa nito ay ang Banawe RiceTerraces. Magsimula ka Alamin mo Ang pagsasaka at pagtatanim ang pangunahing hanapbuhay ng mga Pilipino.
- 27. 63 Wastong Paggamit ngKagubatan Kailangangiwasanngmamamayanangpamumutolngmgapunongkahoy. Ito ay tirahan ng mga ibon at iba pang hayop sa gubat. Kapag may nabuwal na punong kahoy dapat na magtanim agad ng kapalit nito. Ang lahat ay dapat makipagtulungansapamahalaanupangmaiwasanangpagsusunogsakagubatano kaingin system at ilegal na pagtotroso. Matalinong Paggamit ng Yamang Pangisdaan Kapag marumi ang mga dagat, lawa, ilog, o anumang yamang pangisdaan, nalalason ang mga isda rito. Kayadapatmagtulunganangmga mamamayan upang mapanatiling malinisangmgaito. Dapatiwasanang pagtatapon ng basura sa mga pangisdaan at ang paggamit ng dinamitasapangingisdaayhindidapat payagan. Kailangang isumbong sa mga may kapangyarihan ang gumagawa nito upang mapigilan ang pagkalason ng dagat. Wastong Paggamit ng Yamang Mineral Ang yamang mineral ay nauubos at hindi na maaaring mapalitan kaya mahalagang ito ay gamitin nang wasto upanglubosnamapakinabangan. May mga mineral na maaaring tunawin o mabago ang anyo katulad ng gintoatpilak. Ang mga mineral na panggatong namanaynasusunogkaya’tdinamuling mapakikinabangan tulad ng langis at naturalgas. Mahalaganasinusunodang iba’tibangparaanngpagtitipidsapaggamitnitotuladngkuryenteatgasolina. Ang mga mineral na para sa konstruksyon katulad ng semento at bakal ay dapatpinamamahalaangmabutingmgaeksperto. Malakingkalugihansanegosyo atmasasayangangmgakagamitangmineralnaitokungguguhoatmakapipinsala ngmgabuhayatari-arian. Ang paglilinis ng Pasig River ay isa sa mga programa ng pamahalaan. Sa ngayon, mayroon nang mga ferry boat na bumibyahe sa Ilog ng Pasig. Isang minahan
- 28. 64 Angmgayamangmineralaymahalagaparasalaranganngindustriyaatpag- unladngpamumuhay. Dahilditodapattiyakingwastoangpaggamitsamgaito. 1. Ipaliwanagsakatabingkamag-aralangmgaparaanupangmapanatiliangyaman nglupa. 2.Anoangepektongmalingpaggamitnglikasnayaman? 3. Isulatangmgalikasnayamannginyonglugarsaiyongnotebook. 4. Ipangkat mo ang mga likas na yaman ayon sa uri na nasa talahanayan. tanso abaka tilapia apitong ginto narra asbestos bangus niyog alimango palay pinya “ AngPilipinasaybiniyayaanngDiyosngmagandangtopograpiyaatng iba’tibanglikasnayaman. “ Maydalawanguringlikasnayaman:yamangnapapalitanatyamangdi- napapalitan. Angyamangmineralaynauubosatdi-napapalitankaya’t dapatgamitinnangmaayosatwasto. “ Angkatangiangpangheograpiyangbansaayisasamgasaliksapagkaka- roonngsuliraninsapagpapanatilingisangbansangnagkakaisa. Angiba pangsalikaykinabibilanganngoryentasyongpangkultura,wika,relihiyon, atparaanngpamumuhay. “ Ang yamang pansakahan ng bansa ay mga 9,725,155 ektarya. “ MakikitaangpinakamalakingkagubatanngbansasaPalawan. “ AngkabuuanglawakngpangisdaanngPilipinasay2.2milyongkilometro kuwadrado. “ Mayroong 5,817,427,512 metric ton ng mga depositong metal at 28, 037,532,412 metric ton ng mga di-metal na mineral. “ AngbawatPilipinoaymaytungkulingmakiisasawastongpaggamitng mgalikasnayamanngbansaupangmaiwasanangpagkaubosngmgaito. Yamang Yamang Yamang Yamang Pansakahan Gubat Pangisdaan Mineral Isagawa mo Bigyang pansin at suriin
- 29. 65 Gumamit ng speechballoons. Isulat sa bawat balloon ang mga paraan ng matalinongpaggamitngmgalikasnayamanupangmapanatiliangmgaito. Isulat sa notebook ang sagot. Basahin ang paglalahad at bumuo ng konklusyon kaugnay rito. Isulat ang sagot sa inyong notebook. Konklusyong nabuo: ________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ Ang bawat rehiyon sa Pilipinas ay nagtutulungan upang mapalaki ang produksyonngkani-kanilanglikasnayaman. Sila’ygumagamitngiba’tibang pamamaraan upang mapataas ang kinikita ngunit hindi makasisira sa kapaligiran. Subukan mo Kaya mo ito!
- 30. 66 Kabanata 6 Pangangalagasa Teritoryo at mga Likas na Yaman Aralin 15 Mga Suliraning Pangkabuhayan Ang bawat Pilipino ay may pananagutan at tungkulin sa paggamit at pangangalagangmgalikasnayamanngbansa. Suriin mo ang kapaligiran. Anu-anong mga suliranin ang iyong nakikita? Nadaramamobaangilangproblemangdulotngpagsasamantalaat hindiwastong paggamitsamgalikasnatingyaman? Maypag-asapakayangmailigtasnatinangmgalikasnayamansapagkasira o pagkaubos? Mga Suliraning Pangkapaligiran Bukod sa likas na pangyayari o kalamidad, nasisiraangkagubatandahilsamalingpaggamitng mgataorito. Angilangdikanais-naisnapangyayari opagmamalabisayangpagsusunogngkagubatan ngilangkaingero,ilegalnapagtotroso,pangangahoy, ilegalnapagmimina,atmalingsistemangpagtatanim. Dahilsapagpapabayasakagubatanmaraming ilog ang natutuyo, may pagguho ng lupa, nagkakaroon ng pagbaha kung malakas ang ulan, at nasisira ang milyun-milyong halaga ng pananim, mga bahay, at iba pang ari- arian. Ang paraan ng pangingisda tuladngpaggamitngdinamitaat lason ay nakapipinsala sa mga yamang pangisdaan. Ang labis na pangingisda sa ilang pook ay nakasisira sa mga binhi ng isda. Magsimula ka Alamin mo Tamang sistema ng pagtatanim Ang paggamit ng dinamita sa pangingisda ay nakapipinsala sa yamang dagat ng bansa.
- 31. 67 Ang pagtatapon ngdumi o basura sa dagat, lawa, at ilog ay nakalalason sa mga yamangtubig. Angmgamay-aringminahanaymadalasnanagdudulotngproblemadahilsa hindi maayos na pagmimina. Ang mga di kanais-nais na gawain ay tulad ng sumusunod:pagtataponngmgaminerongkanilangnakuhangdumiobatomulasa minahanpapuntasamgadaluyanngtubig,pagtatambakngmgabatonghinukay kahitsaanhanggangsamagkapatung-patong. Angmgaitoaynakapagpapaguho ng mga lupa, at ang pagtatapon ng mga dumi at kemikal mula sa minahan ay nakalalasonsamgayamangtubig. Samgalupangtaniman,angmgabasurangitinataponsamgabakantenglote aymakasisirasauriatkalidadnglupa. Mawawalanngpakinabanganglupadahil hindimagagamitsapagtatanimokayamagigingmahirapmapatubonangmaayos atmagbungaangmgapananim. Dahilsalabisnapagdamingtao, angmgalupaingdatingtanimanopalaisdaan aynagagamitparapagtayuanngmgakabahayanatgusalingpang-industriya. Sa ganito, nababawasan ang produksyon ng pagkain at bumababa ang kinikita ng bansa. Napipinsalarinangkapaligiran. Gumuguhoanglupadahilwalangmgapuno nanagpapatibayrito. Madaliringkumalatangsakitdulotngmaruminghanginat tubig. Kalutasan sa mga Suliraning Pangkabuhayan AngsambayanangPilipinoaynaniniwalaatnagkakaisanaangmgalikasna yamansakapaligiranngbansaaymagagamitpara sapagsulongatpag-unladng kabuhayan. Maraming magagawa upang masinop ang likas na yaman, katulad ng proyektong3Rnaangibigsabihinay Re-use, Reduce, and Recycle. Isinusulong ngproyektongitoangtamangpangangasiwangatingmgabasura. Makatutulong ito sa pangangalaga ng kalikasan. Ang mga basurang tulad ng plastik at bote ay maaaripangmulinggamitin (re-use). Teknolohiya ng pagmimina
- 32. 68 Mababawasan naman angtone-toneladang basura na itinatapon kung mapaghihiwa-hiwalay (segregate) ang mga nabubulok at di-nabubulok na mga basura. Angmgabasurangmaaaringmabulokayginagawangpatabaparasamga tanimnahalaman. Malakinamanangsalapingkikitainsapagbebenta ngmgakagamitannamula sa mga bagay na pinaglumaan at patapon. Sa bawat barangay ay inirerekomenda ang pagtatayo ng Material Recovery Facility(MRF). AngMRFayisanglugarnapagdadalhanngmgakinukolektang mgabasuramulasamgabahay-bahay. Angmgabasurangitoaypinagbubukod- bukodtuladngdyaryoatmgalumangpapel,bote,atplastik. Saganitongparaan maiiwasanangpagtataponsamgabakantenglupaatilog. Lahat ng mga gawaing kaugnay ng programa para sa pagsasaayos at pangangalagangkapaligiranayupangmaiwasanangmgatrahedyanamaaaring magdulotnglabisnapaghihirapatpagkasawingbuhay. Anu-ano ang mga pangyayaring nagdudulot ng mga pagkasira at pinsala sa kapaligiran at mga likas na yaman ng ating bansa? Ilista ang mga ito gamit ang modelong chart sa ibaba. Kagubatan Minahan Pangisdaan Sakahan “ Angpagkasirangmgalikasnayamanaydulotngdi-tamangpaggamit dito ng mga tao. “ Angmgakalamidadatsakunanadulotngkalikasanaymaykaugnayansa pagkasira at pagsasamantala rito. “ Angtamangdisiplinasapaggamitngmgalikasnayaman, katuladngma- ayosnapagtataponngbasuraaymakatutulongparasapag-unladngkabu- hayan. “ Angpagtitipidsapaggamitngmgabagayaypagpapanatilisamgalikasna yaman ng bansa. “ Maramingprogramaangpamahalaannanaglalayongpangalagaanang kalikasan. “ AngmabutingPilipinoaytumutulongupangmapangalagaanangkanyang kapaligiran. Isagawa mo Bigyang pansin at suriin
- 33. 69 Ipaliwanagangmgatamanghakbangparamasmapakinabangannangmabuti angmgabagaynaginagamitatitinatapon. Ibahagiangnagingkasagutansakamag- aral. Itanongkung anu-ano ang mga natutuhan sa isa’t isa. Isulatsanotebookangdapatgawinparamaituwidangmgamalingginawasa kapaligiran at mga likas na yaman. Pagtapatin ang maling ginawa at ang dapat gawin. Subukan mo Kaya mo ito! Maling Ginawa Dapat Gawin A. Paggamit ng dinamita sa pangingisda B. Walang kaukulang permiso sa pagputol ng mga puno C. Pagtatapon ng mga basura kahit saang lugar
- 34. 70 Aralin 16 MgaParaan ng Pangangalaga sa Teritoryo at mga Likas na Yaman Nito Maymgaiba’tibangpamamaraandinngpangangalagasateritoryongbansa atmgalikasnayamannito. Gustomobangmalamanangmgaparaangisinasagawangpamahalaanupang matiyakangkaligtasanngbansaatnglikasnayamannito? Tutukanangaralingitoupangmatuklasanmoangmganararapatnamalaman ngisangibigmakatulongsabansa. Ang ating bansa ay may nabuong mga paraan upang mapangalagaan ang sariling teritoryo. Una,maymgaSandatahang Lakas na itinalaga sa mga baybayin ng Pilipinas upang mabantayan ang seguridad ng bansa. May mga bantay sa himpapawid tulad ngAir Force upang matiyak na walang makapapasok na ilegal na dayuhansaatingteritoryo. May mgaForestRangeroBantayGubatnanagbibigayproteksyonsaatingkagubatan bukod sa mga Army. Ikalawa, may mga ahensya ng pamahalaan na binuo upang mapangalagaan ang iba’t ibang teritoryo nito tulad ng Department of Environment and Natural Resources (DENR) at Bureau of Forest Development (BFD). Ang mga ito ay nangangalaga sa teritoryong kagubatan ng bansa. Ang Bureau of Fisheries and Aquatic Resources (BFAR) ay naglulunsad ng mga programa para sa pagpapaunladngindustriyangpangingisda. SamantalangangPhilippineFishMar- ketingAuthority(PFMA)angnagpapatatagngindustriyangpagbibilihanngisda. AngpangangalagasateritoryongminahanngbansaayisinasagawangBureauof MinesnangayonayangBureauofMinesandGeosciences. Nangangasiwaitosa paglinangngmgayamangmineral. Anglahatngmganagmamay-aringminahanay tinagubilinang isaayos ang pagmimina upang mailigtas sa panganib ang mga naninirahanmalapitsamgaito. Magsimula ka Alamin mo Sandatahang Lakas ng Pilipinas
- 35. 71 Proyektong Pangkagubatan AngBureauofForestDevelop- ment aynagsasagawa ng mga programa upang mailigtas ang kagubatan sa pagkasira. Pangunahin sa mga programa nito ang reforestation. Pambansang proyekto ito at mga 750,000 ektarya ng kagubatan ang inilaan para dito. Ang mga magsasaka ay pinagtanimngmgapunongkahoysa mga malalawak na lugar na hindi gaanongnagagamit. Ang Proyektong Integrated Social Forestry (ISF) ng BFD ay binuo para sa mgakaingero. Itoaynaglalayongitaasangpangkabuhayanatkalagayangpanlipunan ng mga kaingero. Sa programang Kasaping Kaingero ay binibigyan sila ng karapatangariinatlinanginanglupangdi-kukulanginsapitongektarya. Kailangan nilaitongpaunlarinupangdimabawiangpag-aaridito. Angpagpapaunladsaindustriyangpagyaring produktong kahoy ay isang pag-aaral ng pamahalaan upang mapasigla ang maparaang paggamitngmgatira-tirangbahagingkahoy. Ito aypaghimoksapagpapatuloyngindustriyanang hindinakasisirasakagubatan. Isapangprogramangpang-kagubatanayang pagtatayongpambansangparkeoNationalPark sailangmgalugar. Itoaynagsisilbingtirahanat kublihanngmgamaiilapnahayopatiba’tibang ibon. May mga bantay rito upang maiwasan ang panghuhuli at pamamaril ng ibon at iba pang mga hayop gayundin ang pagtatapon ng dumi o basura. Proyektong Pangisdaan Upangmagampanananghabambuhaynapangangalagasamgayamangtubig na pangisdaan, nagpalabas ang DENR ng mga batas at kautusang maka- pangangalaga sa mga ito. Ang Atas ng Pangulo Bilang 1058 ay batas na nagbabawal sa paggamit ng lason, dinamita, at sasakyang may motor sa pangingisda. Angitinakdangparusasapaglabagngbatasnaitoaydalawampung taonhangganghabambuhaynapagkakabilanggokunggagamitngdinamita. Ang Reforestation Program ng Pamahalaan Mga produktong kahoy
- 36. 72 Isa sa programang DENR ay ang pagbabawal sa pangingisda sa bahagi ng dagatnamaypitongkilometroanglayomulasabaybayinatpagbabawasnglabis napangingisdasailangmgapooktuladngLookngMaynila, BaybayinngBatangas, GolpongLingayen,atDavao. Ang paggawa ng mga palaisdaan mula sa kakahuyan ng bakawan ay proyekto rin nang pamahalaanparamaykublihanng mgayamangdagatsapanahonng bagyo. Ipinagbabawal ang pamumutol ng mga bakawan sa lahat ng dako ng bansa. InilunsadnamanngBFARang mga programa para sa pagpapaunlad ng industriya ng pangingisda. Ito ay ang mga programang Biyayang Dagat at BlueRevolution. Angunangprogramaaynagpapautangngpuhunansamaliliitna mangingisda. Angikalawangprogramaaynagpapabutisauringproduksyonng alimango, talaba, sugpo, at hipon. Sa mga lawa ng Bacoor, Cavite, Cebu, Tacloban,Samar,atCapizpinasimulanangprogramangito. Pinatatatag naman ng Philippine Fish Marketing Authority (PFMA) ang industriyangpagbibilingisdasapamamagitanngpagpapatayongdagdagnamga daungan at pamilihan sa iba’t ibang lugar, pagpapatayo ng mga planta ng yelo at imbakan ng isda, at paglalaan ng mga sasakyanatibapangkagamitanparasamga gawaingito. Ang pangangalaga ng mga lawa ay isa ringproyektongpamahalaan. AngLaguna Lake DevelopmentAuthority (LLDA) ay nagtakdanglawaknglawa, labinganimna libong ektarya lamang ang maaaring masakopngmgapalaisdaan. Ipinakilalaang Zone Management Plan o ang planong pagsasaayos ng lawa sa iba’t ibang bahagi. Nagkaroon ng Operation Linis o pagbubuwag sa mga palaisdaang itinayo nang labag sa batas. Itinatag ang kooperatibang tinaguriang “Kapisanang KabuhayansaKalawaan”upangmabigyan Ang bakawan ay tirahan ng mga isda Ang pagpapatayo ng dagdag na mga pamilihan ng isda ay isa sa mga proyekto ng Philippine Fish Marketing Authority.
- 37. 73 ng pagsasanay angmga mangingisda sa pamamahala ng tindahang kooperatiba, pagpapalakingbangusattilapia,pag-aalagangmgaitik,atmaramipangiba. Proyektong Pangangalaga sa Yamang Mineral Noong Enero 1978 ipinahayag ang Atas ng Pangulo bilang 1281 sa pagkakatatag ng Bureau of Mines na ngayon ay kilala sa tawag na Bureau of Mines and Geosciences. Sinisikap nitong linangin ang mga minahan at yamang mineral dahil sa malaking naitutulong ng mga ito sa kabuhayan ng bansa. Ipinagbabawalnitoangilegalnapagmimina. AngAtas ng Pangulo bilang 463 ay nagtakda sa lahat ng nagmamay-ari ng minahan ng pagsasagawa ng mga pananaliksik at hakbang sa pinakabagong pamamaraansapagtuklasngmineral. Ipinag-uutosangmaayosnapagtataponng mgadumiatpagsasaayosngmgalupangminahanupangmagingangkopnatirahan atsakahanatmagingligtassapagguhonglupaatibapangpanganibokapinsalaan. Maykaukulangparusasasinumanglumabagdito. Anglahatngkompanyangminahanayinatasangmagsumitengdetalyadoat taunangplanokaugnaysapangangalagangkapaligiran,mulingpagtatanimngmga punongkahoy,atpaglinangnglupa. Department of Environment and Natural Resources (DENR) Ang DENR ay ahensya ng pamahalaan na nangangalaga sa kapaligiran at mga likas na yaman ng Pilipinas. May mga tanggapan ito na kumikilos upang mabilisnamaisagawaangpangangalagaatmaayosnapaggamitngmgalikasna yaman. Ang Public Affairs Office ng DENR ay nagsisilbing information arm na nagpapabatid sa publiko tungkol sa paglinang ng mga likas na yaman, mga patakaran,programa,atproyekto. AngForestManagementBureauanggaganap ngdatingtungkulinngBureauofForestDevelopment(BFD). AngLandsManagementBureauangnagsasagawangdatingtungkulinngBureau ofLands. AngBureauofMinesandGeosciences(BMG)namananggaganapsa datingkapangyarihanngBureauofMines(BM),MineralReservationsDevelop- mentBoard(MRDB),atngGoldMiningIndustryDevelopmentBoard(GMIDB). Pinagsama-sama ang tatlo para sa isang Bureau. NilikhanamanangEnvironmentalManagementBureau(EMB)paraisagawa ang tungkulin ng National Environmental Protection Council (NEPC), National PollutionControlCommission(NPCC),atngEnvironmentalCenterofthePhilip- pines (ECP). Ang tungkulin naman ng Forest Research Institute (FRI) at National Man- groveCommittee(NMC)aynaisalinsaEcosystemsResearchandDevelopment Bureau(ERDB).
- 38. 74 Binuo ang ProtectedAreasandWildlife Bureau (PAWB) upang gumanap sa datinggawainngDivisionofParksandWildlifeSanctuaries(DPWS). Ang PollutionAdjudication Board (PAB) ay mamamahala sa dating gawain ngCommissionoftheNationalPollutionControlCouncil(CNPCC). Ang mga Regional Offices naman ng DENR ay makikita sa mga kapital ng bawatrehiyonnapinamumunuanngmgaRegionalDirectors. 1. Isa-isahinmoangmgapangyayaringnakapipinsalasamgalikasnayamansa kapaligirannanagdudulotnghindimabutisatao. Isulatangsagotsanotebook. Buuinangtalahanayansaibaba. 2. Magbigayngopinyontungkolsamahahalagangisyu. Isulatsapapelangiyong opinyon. Pangatwirananangiyongsagot. Angiyongopinyonaysuportahan mongkaalamannamaaaringnagmulasapananaliksik. Di kanais-nais na Napinsalang Likas Mga Paraan sa Pangyayari na Yaman Paglutas Nito 1. 1. Yamang Mineral 1. 2. 2. Yamang 2. 3. Pangisdaan 3. 3. Yamang Kagubatan Sino ang dapat sisihin sa mabilis na pagkaubos at pagkasira ng likas na yaman? Nawalan ng hanapbuhay ang maliliit na mangingisda sa lawa. Dapat bang sisihin ang pangangasiwa ng Laguna Lake Develop- ment Authority? Bakit? Opinyon Isyu Isagawa mo
- 39. 75 “ Nasisira angyamang kagubatan dahil sa pagmamalabis ng tao bukod sa likasnapangyayariokalamidad. “ Angpaggamitngdinamita,lason,atsasakyannamaymotoraylabisna nakapipinsalasamgayamangpangisdaan. “ Angpagtataponngdumiatkemikalmulasaminahanaynakalalasonsa mgayamangtubig. “ AngDepartmentof EnvironmentandNaturalResources(DENR)aybi- nuoupangmapangalagaanangmgalikasnayamanngbansa. “ AngBureauofForestDevelopment(BFD)aynangangalagasateritoryong kagubatan ng bansa. “ AngBureauofFisheriesandAquaticResources(BFAR)aynaglunsadng mgaprogramaparasapagpapaunladngindustriyangpangingisda. “ AngBureauofMinesandGeosciences(BMG)aynangangalagasapagli- nangngmgayamangmineral. Anonggawain,proyekto, okilusanparasapangangalagasateritoryoatlikas nayamanngbansaangnaismonglahukan? Ipaliwanagmokungbakit. Gawinito sa sagutang papel. Paliwanag 1. _________________________________________ _________________________________________ _________________________________________ 2. _________________________________________ _________________________________________ _________________________________________ 1. Sumulatngisangmaiklingsanaysayparasapaksang,“Pagpapahalagasamga ParaanngPangangalagasaTeritoryoatmgaLikasnaYaman”saisangpapel. 2. Makipangkatsatatlongkamag-aralatpag-usapananginyongsanaysay. Pumili nglideratrekorderngnapag-usapan. Angbawatkasapiayhimukingmakilahok sagawaingito. Mga Gawain 1. 2. Proyekto o Kilusan 1. 2. Bigyang pansin at suriin Subukan mo Kaya mo ito!